Tevhîd-i sıfât ile Tevhîd-i zât arasındaki fark nedir?

Tevhîd, Allah'ı birleme ve O'nun birliğini idrâk etme hâlidir. Tasavvufta bu idrâk, farklı mertebelerde gerçekleşir. Tevhîd-i sıfât ve tevhîd-i zât bu mertebelerden ikisidir. Tevhîd-i sıfât, sâlikin bütün sıfatların (diri olma, işitme, görme, söyleme, irâde etme, kudret sahibi olma gibi) yalnızca Allah'a ait olduğunu bilmesidir¹. Bu mertebede, varlıkların sahip olduğu sıfatlar, Hak'ın sıfatlarının bir tecellisi olarak görülür ve "lâ mevsûfe illallah" (Allah'tan başka sıfat sahibi yoktur) hükmüyle ifade edilir⁴.

Tevhîd-i zât ise, daha ileri bir mertebe olup, sâlikin Hak'tan başka hiçbir zâtın olmadığını, bütün varlığın Hak'ın vücûdundan ibaret olduğunu hissen, aklen ve hayalen mülâhaza etmesidir. Bu makamda sâlik, ef'âl, esmâ ve sıfat aynalarından geçerek vücûdu'llah'a bağlanır ve cümle eşyanın Hak'ın vücûdu olduğunu müşâhede eder; bu esnada bir istiğrak hâli yaşanır¹. Tevhîd-i zât, "lâ mevcûde illallah" (Allah'tan başka mevcut yoktur) hükmüyle açıklanır⁴.

Bu iki tevhîd mertebesi arasındaki temel fark, idrâk edilen birliğin kapsamıdır. Tevhîd-i sıfât, sıfatlar düzeyinde bir birliği ifade ederken, tevhîd-i zât, varlığın özü ve kaynağı olan zât düzeyinde bir birliği vurgular. Tasavvufî sülûkta bu mertebeler, aşağıdan yukarıya doğru bir seyir izler: Tevhîd-i ef'âl, tevhîd-i esmâ, tevhîd-i sıfât ve en nihayet tevhîd-i zât⁵. Tevhîd-i zât, diğer tevhîd mertebelerinden bağımsız olarak sadece zât mertebesinde oluşur ve İbrâhîmiyyet mertebesi (tevhid-i ef'al) tevhîd-i zâtsız teşbih olarak kalır². Şihâbeddin Sühreverdî'ye göre, tevhîd-i hâli makamında muvahhidin varlığı Hakk'ın müşâhedesinde öyle derinleşir ki, Bir olan Hakk'ın zât ve sıfatından başka hiçbir şey görünmez⁶. Kelime-i Tevhîd'in kendisi de zât, sıfat, esmâ ve ef'âl mertebelerinin açıklamasıdır⁷·⁸.