Tevhîd-i sıfât ve Tevhîd-i zât hangi noktada ayrışır?

Tasavvufta tevhid, sâlikin Allah'ın birliğini farklı mertebelerde idrak etmesidir. Bu mertebeler genellikle Tevhîd-i ef'âl, Tevhîd-i esmâ, Tevhîd-i sıfât ve Tevhîd-i zât şeklinde sıralanır⁴·⁵.

Tevhîd-i sıfât, sâlikin tüm sıfatların (diri, işiten, gören, söyleyen, irade eden, kudret sahibi olma gibi) yalnızca Allah Teâlâ'ya ait olduğunu idrak ettiği makamdır¹. Bu mertebede, "Lâ mevsûfe illallah" (Allah'tan başka sıfat sahibi yoktur) hakikati yaşanır⁵·⁶. Sâlik, kendi sıfatlarını dahi Hakk'ın sıfatlarının bir tecellisi olarak görür ve kendi varlığına ait âdet karanlıkları bu tevhid nurunun doğuşuyla yok olur². Bu makam, Hazerât-ı Hamse'de İseviyet'e karşılık gelir⁷.

Tevhîd-i zât ise, tevhidin en yüksek mertebelerinden biridir ve tüm varlığın (vücûdun) yalnızca Allah'a ait olduğunu, O'ndan başka hakiki bir varlık olmadığını idrak etmeyi ifade eder¹. Bu makamda "Lâ mevcûde illallah" (Allah'tan başka varlık yoktur) veya "Lâ ilâhe illallah" (Allah'tan başka ilah yoktur) hakikati tecelli eder⁵·⁶. Sâlik, bu makamda hissen, aklen ve hayalen tüm eşyanın vücûd-ı Hakk olduğunu mülahaza eder ve istiğrak hâsıl olur¹. Kendi varlığı Hakk'ın müşâhedesinde öyle derinleşir ki, Hakk'ın zât ve sıfatından başka hiçbir şey görmez; hatta tevhidi dahi Hakk'ın sıfatı olarak görür². Tevhîd-i zât, sadece zât mertebesinde oluşur ve diğer tevhid mertebelerinden (ef'âl, esmâ, sıfât) daha kapsayıcıdır; zira tevhid-i zâttan bakıldığında diğer mertebeler zâtî tevhidle birlikte söylenebilirken, tevhid-i sıfâtta tevhid-i zât yoktur³. Bu makam, Hazerât-ı Hamse'de Muhammediyet'e karşılık gelir⁷.