Ahiret
Ahiret, lügatte son, sonraki hayat ve ölümün ardından başlayıp ebediyete uzanan varlık yurdunu ifade eder. Tasavvufi irfanda ise sadece takvimsel bir geleceğe ötelenmiş bir zaman dilimi değil, kesafet perdesinin aralanmasıyla bâtının zâhir olması ve insanın dünyadaki hakikatiyle yüzleşmesidir. Terzibaba Necdet Ardıç'ın eserlerinde ahiret; varlığın birliği esası üzere dünya ile kopuk iki ayrı mülk değil, tek bir hakikatin farklı idrak ve kesafet mertebeleri olarak ele alınır. Kişinin dünyada nefsin vehmî varlığından sıyrılarak hakiki dirilişe ermesi, ahiretin dehşet verici perdelerini daha bu dünyadayken aşması ve her nefeste ahiret azığını irfan ile hazırlaması bu anlayışın ana mihverini teşkil eder.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Ahiret kelimesi Arapça köken itibariyle "evvel"in zıddı olan "âhir" lafzından türemiş olup, sonradan gelen, nihayet bulan ve bir sürecin neticesi olarak açığa çıkan mertebeyi bildirir. Kur'ân-ı Kerîm'de dünya hayatının geçiciliği ve fâniliği karşısında ebedî kalış yurdu olarak sıkça zikredilir. Verilen kaynaklarda ahiret, varlık mertebeleri ve ilâhî isimlerin tecellisi zaviyesinden ele alınarak sadece ötelenmiş bir mekân değil, dünyada ekilen tohumların mahsule dönüştüğü, niyet ve fiillerin hakiki sûretlerine büründüğü bir zuhûr mahalli şeklinde izah edilir. Kaynaklarda işârî manada ahiret; duyuların kayıtlarından kurtulan basiretin gayb perdesini aralaması ve Hakk'ın ezelî kudretinin kemâliyle temaşa edilmesidir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Varlık Mertebeleri Açısından Dünya ve Âhiret Birliği
Terzibaba'nın şerh ve sohbetlerinde dünya ile ahiret, birbirinden bütünüyle kopuk ve bağımsız iki ayrı kâinat olarak değil, tek bir varlığın zâhir ve bâtın yönleri olarak değerlendirilir. Gülşen-i Râz ve Şerhi (2) adlı eserde bu hakikat şöyle dile getirilir:
Dünya ve ahiret, zahir ve batın olarak bahsedilen alemlerin ikisi bir alemdir. Bizim duyu organlarımıza göre iki diye, evvel ve ahir diye bahsettiğimiz alemler aslında tek alemdir. Biri daha kesif, biri daha latif olan alemdir. Bu iki alemde hayale benzer. Burası daha koyulaşmış, yoğunlaşmış bir hayal alemidir. Diğeri ruh alemi dediğimiz daha latif bir alemdir. Ama oraısı da madde alemi içindedir. Ahiret alemi de fiiller alemi hükmündedir. Biz orasını esma, melekut alemi olarak biliriz ama değildir. Melekut alemi onun da üstündedir ve değişik bir alemdir. Çünkü orada da bir yaşantı vardır. Ahiret dediğimiz yerin de kendisine göre maddesi vardır. Buraya göre latif olarak bilinse de maddedir. Atomlardan meydana gelmiştir. O ışından, radyasyondan meydana gelmiştir. Ama netice itibarıyla maddedir. Dolayısıyla ahiret de dünya da dendiği zaman iki ayrı varlık değil hepsi fiiller alemi hükmündedir. — Gülşen-i Râz ve Şerhi (2)
Burada dikkat çekilen en mühim husus, insanın beden kaydıyla baktığı zaman duyularıyla kavradığı sahayı madde dünyası, ölüm sonrasını ise gayb saymasıdır. Oysa ahiret dahi fiiller mertebesinin bir başka kesafet ve letafet boyutudur. Gülşen-i Râz ve Şerhi (1) eserinde de bu anlayış teyit edilir:
Mânâ âlemi ile madde âleminin birbirinden ayrı olmadığını beşeri düşüncede olan hiç kimse bilmez. Oysa ne ayrı bir yerlerde bir şehadet âlemi vardır ne de ondan ayrı bir yerde gayb âlemi denilen ayrı bir âlem vardır. Bu meselelere beden kaydıyla baktığımızda beş duyu ile algıladıklarımıza madde âlemi diyoruz oysa gayb âlemide bunun içerisindedir ancak bize yabancı kaldığı için gayb âlemi adını almaktadır. Bizler beş duyumuzun bize verdiği veriler ölüm anında kesilince gayb âlemine gideceğiz diyoruz ve orası bizim için âhiret hükmüne girmektedir. Kendimize hâkim olmak sûretiyle beşeriyyet kaydından kendimizi kurtarabilirsek bugünden orayla irtibat kurmamız mümkündür. Çünkü kişi beş duyu kaydından kurtulduğu zaman kendisi için dünyâ ve âhiret gibi şeyler sözkonusu olmaz. — Gülşen-i Râz ve Şerhi (1)
Dünyada yaşarken hakiki kimliğini bulamayan kimse, hayal içinde ömür sürer ve bu gaflet perdesi kaldırılmadıkça ölüm sonrasında da aynı hayal perdesinin tesirinde kalır. Beşerî aklın ahiret hakikatlerini anlamadaki yetersizliği anadan doğma körün renkleri idrak edemeyişine benzetilir. İnsanın burada basiret gözünü açması, marifet sürmesini çekmesi elzemdir. Zira dünyada âmâ olan kimse ahirette de âmâ kalacaktır. Eğer insan dünyada iken gayb ile irtibat kuramaz ve nefsin dar kayıtlarından sıyrılamazsa, ahirete intikal ettiğinde de hakikati temaşa edemez. Dolayısıyla Tevhid ehli için dünya ve ahiret iki ayrı mülk değil, Hakk'ın tek olan tecelligâhıdır.
Hikmetten Kudrete İntikal ve İki Türlü Ölüm
Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4) eserinde ahiret hayatı, insanın geçirdiği merhaleler ve ölümün hakikati üzerinden etraflıca açıklanır. Ölüm sıradan bir yok oluş değil, bir halden diğer bir hale intikal ve hakikati doğrudan tecrübe etmektir. Terzibaba bu eserde ölümü iki kısma ayırarak açıklar:
ölümleri de birbirinden ayırmak lazım. Ölüm iki türlüdür. Birisi ızdırari, yani zaruri olan ölüm. Biri de ihtiyari olan ölüm. İsteyerek yani kendi arzunla İsteyerek ölüm. Ama kendi arzunla. Isteğinle olan ölüm, çek tabancayı vur şekliyle olan ölüm değildir. Sen hayatta olacaksın, dünyada yaşayacaksın. Bu cesedinle birlikte olacaksın. Fakat kendi varlığından vaz geçeceksin, arzularının tamamından vazgeçeceksin. Kendire ait var olan şeylerin hepsinin seninle ilgisi olmadığını idrak edeceksin. Kendini müstakil, böyle boşta bir varlık olarak bulacaksın. Kayıtsız şartsız bir varlık olarak bulacaksın. İşte bu kişinin ölmesi demektir. — Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4)
İhtiyârî Ölüm sırrına mazhar olan salik, daha bu dünyada iken izâfî benliğinden sıyrılır ve cüz'î varlığını küllî hakikatte fâni kılar. Bu mertebeye ulaşan kimse için artık korku ve keder kalmaz. Çünkü hesap, sual ve azap perdesi dünyada iken nefs terbiyesi esnasında yaşanmış ve tamamlanmıştır.
Dünya ile ahiret arasındaki en mühim farklardan biri, ilâhî tecellilerin zuhûr biçimidir. Dünyada hikmet nizamı caridir; her şey sebepler, kanunlar ve sınırlı maddî ölçüler dairesinde işler. Ahirette ise doğrudan kudret hükmü zuhûra çıkar. Terzibaba bu durumu şöyle belirtir:
Buradaki yaşantının aldığı isim hikmettir, ahiretteki yaşantının aldığı isim ise Kudrettir, Ahirette kudret meydana çıkar. Kişi buradaki kudretini kullanır ama, sınırlıdır burada ki kullandığı kudret. Ahirette bu kudret sınırsız olacak. Ne diyorlar, Cennette: Aklından geçen kuş olacak pişmiş olacak hazır olacak. Kudret hükmü meydana geliyor ve o kudretle bu oluyor. Cenâb-ı Hakk’ın yedi vasfı var ya, SIFAT-I SUBUTİYE İlim irade kudret, O kudret işte tahakkuk edecek. — Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4)
Dünyada toprak malzemesinden var edilen bedenin yerini ahirette gidilen mahallin letafetine uygun bir yapı alacaktır. Ruhani dirilişe eren kimse için ahiret yabancı ve korkutucu bir belde değil, dünyada marifetle tanınan Hakk'ın kudret dairesinde ebediyen temaşa edilmesidir.
İlâhî Adaletin Zuhûru ve Amellerin Temessülü
Ahiretin varlığı hem aklî hem de hikmetî bakımdan zorunludur; zira sınırlı dünya hayatı mutlak adaletin tecellisine kâfi gelmez. Sâd Sûresi şerhinde kâinatın boş yere halk edilmediği ve ahiretin ilâhî hikmetin kaçınılmaz bir gereği olduğu şöyle izah edilir:
Ancak dünya hayatı kısa, imkânları sınırlı, faydası az ve sıkıntıları çoktur. Bu sebeple insanlar burada tam bir karşılık göremezler. Dünya hayatında nice kimseler haksızlığa ve zulme uğrar, pek çok mü’min sabırla direnir; buna karşılık zalimler de zulümlerini sürdürürler. Eğer mazlumların sabırlarının karşılığı verilmez, zalimlerin de zulümlerinin cezası görülmezse, bu durumda Yaratıcı’nın adaleti tam olarak tecellî etmemiş olur. Oysa Allah’ın adaleti mutlak ve şaşmazdır. Demek ki dünya, adaletin bütün yönleriyle gerçekleşeceği yer değildir. Bu yüzden Allah’ın hikmeti, mutlaka âhiret âlemini gerekli kılar. — Sâd Sûresi
Ahirette karşılaşılan azap veya mükâfat, kula dışarıdan rastgele dayatılan haricî bir yük değildir. Aksine kişinin dünyada işlediği amellerin, beslediği niyetlerin ve ahlâkî vasıflarının ahiret mertebesinde sûret bularak temessül etmesidir. Sâd Sûresi metninde bu hakikat şu ifadelerle aktarılır:
Bu dönüş yeri, sadece zahirî ateş değil; uzaklaştırılmanın, mahrumiyetin ve hüsranın mekânıdır. Onlar orada kendi kötü amellerinin sûret bulmuş hâliyle - akrepler, yılanlar, zehirli haşereler gibi belalarla - kuşatılacaklardır. Çünkü orada tattıkları her azap, dünyada işledikleri günahların ve kötü ahlâklarının temessül etmiş karşılığıdır. — Sâd Sûresi
Aynı hakikat Zümer Sûresi şerhinde de işlenir. Âyette geçen "kazandıklarınızı tadın" ihtarının enfüsî ve bâtınî manası açıklanırken amellerin mahiyeti ortaya konur:
Kişi dünyâdaki amellerini ve Allâh hakkındaki i'tikâdını âhirette karşısında sûretlenmiş olarak bulacak ve "tadacaktır". "Zevk" (tatmak), soyut bir bilgi değil doğrudan tecrübe demektir; kişi amellerinin neticelerini uzaktan seyretmeyecek, bizzât yaşayacaktır. Güzel ameller ve sevaplar cennet nîmetleri olarak, çirkin ameller ve günâhlar ise cehennem azâbı olarak sûretlenerek karşılarına çıkacaktır. Cehennem ehline azap dışarıdan değil bizzât kendi nefslerinden gelecektir. Behlül-i Dânâ Hazretlerine atfedilen şu söz bu hakîkati vecîz bir biçimde özetler: "Cehennemde ateş bulunmaz, ateşi herkes dünyâdan kendisi getirir." Dünyâda amellerin zâhiri görünür, bâtını gizlidir. Âhirette ise bâtınlar zâhir olur; günâhın karanlığı ateş olarak tezâhür eder. — Zümer Sûresi
Dünyada iken nefsaniyet perdelerine sığınan, vehmî kimliğini siper eden insan, ahirette bu perdelerin tamamından soyulur. Zümer Sûresi şerhinde belirtildiği üzere, ölüm ile birlikte amel defteri kapanır ve Berzah engeli araya girer. Artık dünyadaki fırsatlar sona ermiştir. İnsanın ahirette "keşke bir kez daha dönüş fırsatım olsaydı" diyerek hasret çekmesi fayda vermez; zira dünyada geçirilen her nefes ve her gün aslında kula sunulmuş birer dönüş imkânıdır. Âhiretteki rüsvaylık ve hasret, dünyada emânet olarak verilen ilâhî sıfatları sahiplenip nefsine mal edenlerin bu elbiselerden soyulmasıyla başlayan büyük bir pişmanlıktır.
İbâdette İhlâs ve Karşılık Beklentisinden Arınma
Terzibaba'nın namaz ve ibadet risalelerinde üzerinde en şiddetle durduğu meselelerden biri, ibadetin gayesidir. Kulun yaptığı kullukta ne dünyevî menfaat ne de uhrevî bir mükâfat beklentisi gütmesi gerekir. Dur Rabbın Namazda (Cilt 2) adlı eserde bu ölçü tavizsiz bir şekilde ortaya konur:
Dünyâ ve ahiretten bir beklenti ile kılınan namazlar “veyl” yani “yazıklar olsun” hitabının içerisindedir, çünkü ibadette menfaat olmaz, ancak hiçbir şey beklenilmeden mutlak olarak Hakk rızâsı için, Rabb için kılınan namaz makbûl olan namazdır. — Dur Rabbın Namazda (Cilt 2)
Namaz kılan kimsenin gayesi nefsine vaadedilen bir cennet veya azaptan kurtulma hesabı olmamalı, bilakis kendindeki Hakikat ve Makam-ı Mahmud tecellisini ortaya çıkarmak olmalıdır. Eserde teheccüd namazının hakikati açıklanırken fenâfillâh vaktinde kalkıp namaz kılmanın, nefis için ve ahiret mükafatı hesabı güdülmeden yalnız Rabbin rızası için yapılması gerektiği öğütlenir. İbadette menfaat ve karşılık arayışı, kişiyi ulûhiyyet idrakinden uzaklaştırır. Eserde yer alan mektuplarda da Terzibaba ihvanına daima şu duayı ve niyazı telkin eder: "Rabbımızdan bütün dost ve kardeşlerimiz evlâtlarımız ile dünya ahiret birlikte olmayı her zaman niyaz ederiz."
Bu ihlâs esası Kalem Sûresi şerhinde de secde hakikati üzerinden teyit edilir. Dünyada secde etmeyenlerin ahirette secdeye çağrılacağı fakat dehşetten diz çöküp kalacakları bildirilmiştir. Eserde şu husus öne çıkar:
Dünyada secde etmeyen (namaz kılmayan) insanlar, ahirette secdeye (namaza) davet edilirler. Fakat, o günün dehşetinden diz çöküp kalmışlardır, secde edemezler. Secde (namaz) dünyadayken yapılırsa bir değer ifade etmektedir. — Kalem Sûresi
Ayrıca Kalem Sûresi tefsirinde yazı ve kalem nimeti açıklanırken, kalemin bütün ilimlerin, dünya ve ahiret işlerinin direği olduğu nakledilir. İnsan genel Kıyamet kopmadan evvel kendi bireysel kıyametini koparmalı, nefsini levm ederek hesabını dünyada iken görmelidir. Aksi takdirde ahiretteki levm ve pişmanlık kişiye fayda vermeyecektir.
Vahiy, İrfan ve Nefsi Tanıma Eğitimi
İnsanın ahirette selâmete ermesi ve ebedî saadeti bulması, ancak dünyada iken vahyin rehberliğinde nefsini tanıması ile mümkündür. Vahiy ve Cebrâîl risalesinde Terzibaba, ilimlerin mertebelerini ve ahirete bakan yönlerini şöyle izah eder:
Bütün bilgiler mübarektir, fakat kişiye kendini tanıt-maz, hep kendinin dışındaki âlemlerden bilgi verir. Bu bil-gilerden ancak dünyada iken yarar sağlanır, ahirette değil.... Kendisini, “NEFS”ini bilme bilgisi ise, mukaddestir. — Vahiy ve Cebrâîl
Kişinin kendi nefsini bilmesi, ahiret dehşetini sükûnetle karşılamasının yegâne vesilesidir. Aynı eserde Kur'ân-ı Kerîm'deki hadiselerin hem ferdî hem de umumi ahiret boyutuna dikkat çekilir:
Kûr’ân-ı Keriym’de bahsedilen bütün hadiselerin her-gün yaşanan özel bir yönü olduğu gibi ahiretle ilgili olan bölümlerinin de ahirette tekrar genel mânâda yaşanacağı şüphesizdir. Eğer bizler bu günden bu âyetlerin ifade ettiği mânâları özel olarak kendi bünyelerimizde yaşayabilirsek, daha sonra bu hadiselerin genelini yaşarken şaşkınlığa ve paniğe kapılmamış herkesin dehşet içinde olacağı o günlerde süku-netimizi muhafaza ederek tam bir tevekkül içerisinde neticeyi bekleyebiliriz. — Vahiy ve Cebrâîl
Bu irfan terbiyesinin önemini pekiştiren Hûd Sûresi şerhinde ise dinin temelinde ahiret idrakinin yattığı açıkça ifade edilir. Eğer sadece dünya hayatı nazara alınsaydı din ahlaktan ibaret kalırdı; oysa dinin asıl gayesi Allah'ın birliğini, tevhidi kavramak ve O'nun huzuruna yüz akıyla varmaktır. Hûd Sûresi metninde dünyevîleşme ve sadece dünyayı isteme tehlikesi anlatılırken ahiret dengesinin kurulmasının zorunluluğu dile getirilir. Şirk ve küfür ehlinin dünyada Hakk'ın vücudu ile halkın vücudunu bağımsız zannetmeleri sebebiyle basiret gözlerinin körleştiği, bu sebeple ahirette de kör kalacakları belirtilir. Yine aynı eserde Fusûs'ul-Hikem'den nakille şu yüksek hakikate işaret edilir:
Kulun vücudu hakkânî vücutta örtülüp gizlendiği zaman, bu dünyevî oluşumda, ahiret oluşumu üzere haşrolunmuş olur. Çünkü kulluksal vücudunun helâk olduğu bir gün olması dolayısıyla bu vakit, onun büyük kıyametidir ve Hak’la birleştiği gündür. Bundan dolayı onun haşr günüdür. Ve hapiste olduğu beden kabrinden neşredilip ilâhî tecellinin bahşettiği marifet sâyesinde Hak hakkındaki kendine has inanç kaydından kurtulur ve mutlaklığın kapladığı sahaya uçar. — Hûd Sûresi
Nihayet A'lâ ve Gâşiye Sûreleri şerhinde insanın dünyadaki gaflet hali ve ahirette karşılaşacağı durumlar ele alınır. Dünyada ilâhî hakikatlerden habersiz yaşayan kimselerin durumu uykuda gezen insanlara benzetilir:
Kişilerin gezmeleri, hareket etmeleri, gerçek manâ da yaşam değil, aynı uyur gezer kimseler gibidir ki, uykuda gezdiğinin farkında değildir. Gerçek bir irfan ehlinden uykudan uyanma eğitimi alınmassa kişi bu uyku dünyasından ahiret âlemine yine uykulu ve rû’ya âleminden geçer gider haberi bile olmaz. Orada da hayatı oranın şartlarına göre olan, yine rû’ya âleminde yaşamını sürdürür. — A'lâ ve Gâşiye Sûreleri
Eserde vurgulandığı üzere, Cenâb-ı Hakk'ın vahiy talimiyle kalbe yerleştirdiği hakikatler ahirette unutulmayacak ve ebedî bir diriliğe kapı açacaktır; dünyalık mal ve zahirî bilgiler ise orada hiçbir işe yaramayacaktır. Ahirette çekilen azaplar, dünyada Hakk'a karşı takınılan cahiliyye taassubunun, nefsanî kızgınlıkların ve hırs ateşinin bizzat temessülüdür. Zikir ve ibadetlerle kalbini aydınlatmayan, ne zahirî şeriatı ne de bâtınî marifeti tahsil etmeyen kimselerin elinde ahirette sadece açlığı gidermeyen kuru bir diken kalacaktır. İrfan mektebinin talimi ise insanı bu derin gaflet uykusundan uyandırarak, Hz. Muhammed (s.a.v.) efendimizin nurlu izinde dünyada iken ahiretin hakikatine ermeye ve ebedî saadeti zevk etmeye davet eder.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Şuayb Fassı
Fusûsu'l-Hikem'in Kelime-i Şuaybiyye bölümünde ahiret ve rü'yet bahsi, tecellî mertebeleri ve kalbin kabiliyeti çerçevesinde ele alınır. İbn Arabî'nin metninde ve Ahmed Avni Konuk'un şerhinde, Hakk'ın gayb ve şehâdet olmak üzere iki tecellîsi bulunduğu belirtilir. Gayb tecellîsiyle a'yân-ı sâbitenin zatî istidatları tayin edilirken, şehâdet tecellîsiyle bu istidatlar varlık sahasına çıkar. Konuk'un şerhinde ifade edildiği üzere, tecellî-i vücûdî dünyada ve ahirette umumi olarak caridir; buna karşılık tecellî-i şühûdî dünyada, berzahta ve ahirette ancak kemâl ehline mahsustur.
Ahiretteki müşahede ve rü'yet, kulun dünyada iken elde ettiği istidada ve tahsil ettiği marifete bağlı kılınmıştır. İnsanın dünyada sülûk ve gayret ile basiret gözünü açması icap eder; zira Hakk hakkında belirli bir kayıt ve zan ile sınırlı kalan kimse, ahirette Hakk o zannın dışında tecellî ettiğinde O'nu inkâr etme tehlikesiyle karşılaşır. Buna karşılık Hakk'ı kayıt altına almayan arifler, O'nu hangi sûrette tecellî ederse etsin ikrar ederler.
Metinde vurgulandığı üzere, gerek dünyada gerekse ahirette meşhûd olan yegâne hakikat Rahmân'ın vücududur. Dünya mevtınında basireti açılan arif için ahiret yabancı bir belde olmadığı gibi, ahirette gerçekleşecek rü'yet de dünyadaki irfanın inkişafından ibarettir.
Fusûsu'l-Hikem: Hûd Fassı
Kelime-i Hûdiyye'de ahiret mevzusu, ölümün getirdiği keşf hali ve ilâhî kurbiyetin mutlaklığı üzerinden açıklanır. İbn Arabî'nin matnında meyyitin basarının keskinleştiği bildirilir; zira ölüm ile birlikte tabiat perdeleri ve nefsanî kayıtlar aralanır. Konuk'un şerhinde belirtildiği gibi, "Biz insana şah damarından daha yakınız" (Kâf, 50/16) âyet-i kerîmesi uyarınca Hakk'ın kurbiyeti mutlak olup saîd ile şakî arasında bir ayrım yapılmaksızın bütün insanları kuşatmıştır. Hakk'ın hüviyeti kulun a'zâ ve kuvvetlerinin aynı kılınmıştır; binaenaleyh halk mevhûm, meşhûd olan ise bizzat Hakk'tır.
Bu bölümde ahiret rü'yetine dair en çarpıcı incelik, Hakk'ı nefsin gözüyle görmeyi bekleyenlerin haline dair yapılan izahtır. İbn Arabî matnında bu hususu şöyle hükme bağlar:
Ve Hakk'ı Hak'tan ve Hak'ta görmeyip de, nefsinin gözüyle âhirette görmeye muntazır olan kimse câhildir. Zîrâ bu kimse Hakk'ı bu âlemde müşâhede edemedi; ve Hakk'ın ve Resûl'ün hitâbını anlayamadı. Nitekim buyurulur: وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهْوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى )İsrâ, 17/72) ya'ni “Burada amâ olan kimse âhirette de a'mâdır.” Vâkıâ bu âyet-i kerîmenin ma'nâsı sûret-i umûmiyyede küffâr içindir. Fakat seyr-i enfüsî husûsiyeti itibariyle kâffe-i mü'minlere de şâmildir. Binâenaleyh hakîkatte körlükten kurtulanlar ancak âriflerdir. — Kelime-i Hûdiyye
Konuk'un şerhinde açıklandığı üzere, Hakk'ı ancak Hakk'ın gözüyle müşahede etmek mümkündür. Dünyada nefsaniyet perdelerine bürünerek Hakk'ı uzakta arayan ve O'nu ahirette kendi nefsinin gözüyle göreceğini zanneden kimse cehalet üzeredir. Buna karşılık Hakk'ın ancak O'nun kendi nuruyla görülebileceğini idrak eden lakin dünyada gaflet sebebiyle hicapta kalan kimse ise büsbütün cahil sayılmasa da mahcuplar zümresinde kalır.
Mesnevî-i Şerîf
Âşık-ı Hakk'ın Dünya ve Âhiret Kayıtlarından Tecerrüdü (Cilt 10)
Mesnevî-i Şerîf'in 10. cildinde Mevlânâ, gerçek Hakk âşığının dünyaya olduğu kadar ahiret nimetlerine veya azap korkusuna da takılıp kalmayacağını, vuslat ehlinin her iki cihanın kayıtlarını aştığını beyan eder (2726. beyit):
Bir tâne, hiç kuşu yer mi? Samanlık atı hiç otlar mı? — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10
Ahmed Avni Konuk'un şerhinde bu beytin işârî manası açılırken, "bir tâne" ifadesinin dünya ve ahirete, "kuş" ifadesinin Hakk âşığına, "samanlık" tabirinin dünya debdebesine, "at" remzinin ise aşkın bineği olan âşıkın vücuduna işaret ettiği belirtilir. Konuk'un şerhinde aktarıldığı üzere, bir yem tanesi mesabesinde olan dünya ve ahiret muhabbeti hakiki bir Hakk âşığını mağlup edip yutamaz. Râbia-i Adeviyye hazretlerinin "senin izzetine ve celâline yemîn ederim ki ben senin cehenneminden korkarak ve cennetine rağbet ederek sana ibâdet etmedim. Belki sana vech-i kerîmin için taptım!" niyazı hatırlatılarak, ilâhî aşkın kalbi istila ettiğinde masivaya dair bütün bağları ortadan kaldırdığı açıklanır.
Gayb Perdesinin Kalkması ve Bâtının Âşikâr Olması (Cilt 10)
Yine 10. ciltte Mevlânâ, ölümün ve ahiretin hakikatini insanın iç dünyasındaki kılavuzların açığa çıkması zaviyesinden ele alır (2986. beyit):
Vaktaki gayb perdesi önden kalkar, sen kendi kılavuzlarının yüzünü görürsün. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10
Bu beyit, Kâf Sûresi'nin 21 ve 22. âyetlerindeki "Sen bundan gafil idin, şimdi perdeyi açtık, bugün senin gözün keskindir" fermanına dayanır. Konuk'un şerhinde mesele öğretici bir temsil ile aydınlatılır: Gece karanlığında kulağına gizlice bir sır fısıldayan dostun sözleri seher vaktinde ortalık aydınlandığında nasıl aşikâr oluyorsa, dünya karanlığında nefse ve kalbe gizlice seslenen kılavuzlar da ahiret aydınlığında apaçık meydanda olacaktır. Şeytanın ahirette "ben sizi zorlamadım, ancak davet ettim, beni kınamayın, nefsinizi kınayın" diyerek insanın yakasını bırakacağı, meleğin ise dünyadaki nefsanî sevinçlerin ahirette gama dönüşeceğini vaktiyle fısıldadığını ikaz edeceği nakledilir.
Dâr-ı Hayât Olan Âhiret ve Amellerin Şehâdeti (Cilt 2)
Mesnevî'nin 2. cildinde ise ahiret yurdunun hakiki dirilik mahalli olduğu ve dünyadaki amellerin orada dile geleceği vurgulanır (2187. beyit):
Vakıa lisân ile töhmet koyarlar, el ve ayakları şehadet verirler. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Konuk'un şerhinde, Ankebût Sûresi'nin "Ahiret yurduna gelince, işte asıl hayat odur" (29/64) âyet-i kerîmesi hatırlatılarak ahiretin kemâl-i letafeti hasebiyle gerçek dâr-ı hayat olduğu ifade edilir. Dünyada diliyle iddialarda bulunan insanın ahirette ağzı mühürlenecek, el ve ayakları dünyada kazandıklarını bizzat itiraf edecektir. Şerhte mürşid-i kâmilin nefis terbiyesindeki tasarrufu açıklanırken, kâmil bir terbiyeden geçen kimsenin dünyada kötü ahlâktan arındırıldığı ve ahirette sıfat-ı nefsaniyyenin çirkin sûretlerde temessül ederek azap vermesinden kurtulduğu belirtilir.
Kavramlar Ağında Ahiret
- Tevhid: Ahiret ile dünya varlık mertebeleri bakımından ayrı iki kâinat değil, Hakk'ın tek olan tecelligâhının zâhir ve bâtın veçheleridir.
- Ölüm: İnsanın dünyadayken ihtiyârî olarak benliğinden sıyrılması ve hakiki dirilişe ermesi, ahiretin dehşet verici perdelerini vaktinden evvel aşmasını sağlar.
- Hakikat: Kulun nefsaniyet kayıtlarından sıyrılarak kendi aslındaki ilâhî tecellileri bulması, ahiretteki rü'yetin dünyadaki marifet tahsiline dayandığını gösterir.
- Cennet ve Cehennem: İnsanın dünyada işlediği amellerin, beslediği niyetlerin ve ahlâkının ahirette sûret bularak temessül etmesi neticesinde bizzat nefsi tarafından inşa edilen hallerdir.
- Kıyamet: Salikin seyr-i sülûk esnasında izâfî benliğini eritip küllî hakikate ermesiyle ferdî kıyameti kopar ve büyük kıyametin dehşetinden sükûnete kavuşur.
- Berzah: Dünya ile ahiret arasında amel kapısının kapandığı ve nefsin artık geri dönüş imkânı bulamadığı geçiş mertebesidir.
- Hz. Muhammed (s.a.v.): Ahiret hakikatlerini vahiy yoluyla insanlığa tebliğ eden ve sünnetiyle ebedî kurtuluşun yolunu gösteren rehberdir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
- Gülşen-i Râz ve Şerhi (1): Madde ve mana âlemlerinin ayrılmazlığını, gayb âleminin letafetini ve ölmeden evvel ölme sırrını açıklar.
- Gülşen-i Râz ve Şerhi (2): Dünya ve ahiretin tek bir varlık olduğunu, ahiretin de kendisine mahsus bir maddesi bulunduğunu ve aklın tek başına ahireti idrakte yetersiz kaldığını ortaya koyar.
- Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4): İztırârî ve ihtiyârî ölüm ayrımlarını, dünyada hikmet ahirette ise mutlak kudret nizamının geçerli olduğunu ve nefis terbiyesinin ahiret azaplarını dünyada erittiğini izah eder.
- Sâd Sûresi: İlâhî adaletin dünyada tam tecelli edemeyişi sebebiyle ahiretin hikmeten zorunluluğunu ve amellerin ahiretteki temessülünü inceler.
- Zümer Sûresi: Kulun dünyada vehmettiği sahte kimliklerden ahirette soyulacağını, amellerin bizzat tadılacağını ve cehennem ateşinin insanın kendi nefsinden kaynaklandığını bildirir.
- Dur Rabbın Namazda (Cilt 2): Namaz ve ibadetlerde dünya veya ahiret menfaati gözetmeksizin sırf Hakk rızası için kulluk etmenin lüzumunu vurgular.
- Kalem Sûresi: Dünyada secde etmeyenlerin ahirette secdeye takat getiremeyeceğini ve insanın büyük hesap gününden önce nefsini hesaba çekmesi gerektiğini anlatır.
- Vahiy ve Cebrâîl: Bilgiler içinde nefsi bilme irfanının ahiret için tek kurtarıcı olduğunu ve Kur'ân hakikatlerini ferdî bünyede yaşamanın önemini gösterir.
- Hûd Sûresi: Dinin temelinde ahiret bilincinin yer aldığını ve dünyada basiret gözü kör olanların ahirette de kör kalacağını açıklar.
- A'lâ ve Gâşiye Sûreleri: Dünyada irfan ehlinin terbiyesinden geçmeyen kimselerin gaflet uykusunda kalıp ahirete uykulu intikal edeceğini ve nefsanî arzuların orada ateşe dönüşeceğini hatırlatır.
- Kelime-i Şuaybiyye: Gayb ve şehâdet tecellîleri ile ahiretteki rü'yetin dünyada elde edilen istidada ve tahsil edilen marifete bağlı olduğunu temellendirir.
- Kelime-i Hûdiyye: Meyyitin basarının keskinleştiğini, ilâhî kurbiyetin mutlaklığını ve Hakk'ın ancak O'nun kendi gözüyle görülebileceğini ortaya koyar.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10: Gerçek Hakk âşığının dünya ve ahiret tanesine kapılmaksızın sırf ilâhî cemâle yöneldiğini ve gayb perdesi kalktığında amellerin rehberlerinin aşikâr olacağını beyan eder.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2: Ahiretin hakiki dirilik mahalli olduğunu, uzuvların şehadet edeceğini ve kâmil terbiyenin insanı nefsanî sûretlerin azabından koruduğunu izah eder.
Değerlendirme
İncelenen eserler bütününde ahiret, takvimsel bir sondan ziyade insanın varlık mertebelerindeki seyrinin neticesi ve bâtının zâhir olması şeklinde anlaşılmaktadır. Terzibaba Necdet Ardıç, dünya ve ahiretin bağımsız iki ayrı mülk olmadığını, ikisinin de tek bir hakikatin farklı yoğunluk ve letafet mertebelerinden ibaret bulunduğunu belirtir. Dünyada hikmet nizamı gereği sebepler dairesinde işleyen tecelliler, ahirette doğrudan kudret hükmüyle sınırsız bir açıklığa kavuşur. Fusûsu'l-Hikem ve Mesnevî şerhlerindeki açıklamalar da insanın ahiretteki rü'yet ve müşahedesinin dünyada elde ettiği marifet istidadına bağlı olduğunu göstererek bu yaklaşımı destekler. Ahiretin dehşet verici perdelerinden kurtulup ilâhî cemâli müşahede edebilmek için salikin dünyada iken nefsini bilmesi, ihtiyârî ölüm sırrına ermesi ve ibadetlerini her türlü menfaat beklentisinden arındırması esastır. Bu hakikatin seyr-i sülûk merhalelerindeki ayrıntılarını kavramak isteyenler için Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4) risalesi yetkin bir kılavuzdur.