Arif
Tasavvuf yolculuğunda insanın ulaşabileceği en kıymetli mertebelerden biri, “ârif” olmaktır. Bu kavram, basitçe “bilen” veya “bilgili” demekten çok daha derin bir anlam taşır. Ârif, varlığın sırrına, kendi hakikatine ve nihayetinde Hakk’a dair, kitaplardan öğrenilen nazarî bir ilimle değil, bizzat yaşayarak, tadarak ve idrak ederek elde edilen bir marifetle donanmış kimsedir. Terzibaba’nın düşünce dünyasında ârif, seyr-i sülûkun hem önemli bir rehberi hem de ulaşılması hedeflenen bir kemâl durağı olarak merkezî bir yer tutar. Bu makam, kişinin kendini ve Rabbini tanımasıyla başlayan, tevhid şuuruyla zirveye ulaşan bir irfan yolculuğunun meyvesidir.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Ârif (العَارِف), Arapça “a-r-f” kökünden gelir. Ramazan ve Oruç kitabında yer alan tanıma göre, tasavvuf ıstılahında bu kelime özel bir anlam kazanır:
“Tanıyan, bilen, vâkıf ve âşina olan, halden anlayan” gibi mânalara gelen ârif, daha çok tasavvufta kullanılan bir terimdir. — Ramazan ve Oruç
Tasavvuf geleneğinde bu terim, kuru bilgiden ibaret olan ilimden ayrılır. Âlim, delillerle ve zihnî faaliyetle bilirken, ârif, ahlâkî ve mânevî bir arınma neticesinde sezgi ve derûnî tecrübe ile bilir. Yine aynı eserde aktarıldığı üzere, âlimin zıddı cahil, ârifin zıddı ise münkirdir (inkâr eden). Âlim örnek alınır, ârifle ise hidayete erilir.
Terzibaba, bu kavramı açıklarken sık sık Ramazan ayının son günleri ile remzî bir bağ kurar. Kurban Bayramı’ndan bir önceki güne “arefe” denmesi gibi, Ramazan Bayramı’ndan bir önceki güne de halk arasında arife denir. Terzibaba’ya göre bu isimlendirme tesadüfi değildir. İzmir İrfan Sohbetleri’nde ve Ramazan ve Oruç kitabında bu konuya şöyle bir açılım getirir: Arefe günü, ertesi günün bayram olduğunun bilindiği, idrak edildiği gündür. Bu yüzden o gün, bir “âriflik” günüdür. Manevi yolculuğunda Ramazan ayını bir eğitim süreci olarak geçiren sâlik, Kadir Gecesi’nde kendi kadrini bilir, seyrine devam eder ve nihayet arife gecesi “ârif” olur. Artık bayramın hakikatini, yani Hakk ile bir olma neşesini idrak etmiştir.
Bu irfanî bilginin temelinde ise “nefsini bilmek” yatar. Pek çok kaynakta tekrar edilen “Men arefe nefsehû fekad arefe rabbehû” (Kim nefsine ârif olduysa Rabbine ârif olur) hadisi, ârif olmanın anahtarını sunar. İzmir İrfan Sohbetleri’nde Terzibaba, bu hadisteki “arefe” (ârif oldu) kelimesinin “alime” (bildi) kelimesinden farklı olduğuna dikkat çeker. Alimlik bilgiyi nakletmek, âriflik ise o bilgiyi bizzat yaşamaktır. Dolayısıyla ârif, nefsini ve Rabbini yaşayan, müşahede eden kimsedir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın öğretisinde ârif kavramı, hem manevi yolculuktaki rehberlik hiyerarşisini anlamak hem de tevhid şuurunun en ileri mertebelerindeki bakış açısını kavramak için bir anahtar vazifesi görür. Onun sohbetleri ve eserleri, ârifin kim olduğunu, bilgisinin mahiyetini, dünyaya ve varlığa nasıl baktığını ve bu mertebeye nasıl ulaşıldığını çeşitli yönleriyle aydınlatır.
Âlim, Şeyh ve Ârif Arasındaki Fark
Terzibaba, manevi yoldaki rehberleri anlatırken keskin bir mertebe ayrımı yapar. Bu ayrımı anlamak, yola çıkan bir kimsenin kimden ne beklemesi gerektiğini bilmesi açısından hayati önem taşır. İzmir İrfan Sohbetleri’nde bu hiyerarşiyi şöyle açıklar:
- İmam: Şeriat mertebesinin eğiticisidir. Dinin zahirî hükümlerini öğretir. Tarikat eğitimi veremez.
- Şeyh: Tarikat mertebesinin rehberidir. Sâliki zikir, vird ve hizmet gibi yollarla terbiye eder, ona muhabbeti aşılar. Ancak bir şeyh, hakikat mertebesinin eğitimini veremez.
- Ârif: Hakikat mertebesinin eğiticisidir. Kişiye kendi hakikatini, yani nefsini tanıtma yolunu açar.
- Ârif-i Billâh: Marifet mertebesinin rehberidir. Nefsini bilmenin ötesinde, Hakk’ı Hakk ile bilme ve bulma makamının bilgisini aktarır.
Terzibaba’ya göre en büyük yanılgılardan biri, her tarikat şeyhinin aynı zamanda bir ârif veya ârif-i billâh olduğunu zannetmektir. Bu hiyerarşide üstteki, alttakinin görevini yapabilir; yani bir ârif-i billâh hem âriflik, hem şeyhlik, hem de imamlık yapabilir. Fakat bir imam şeyhlik yapamaz, bir şeyh de âriflik yapamaz. Bir şeyhin, kendi yetkisinin bittiği yerde sâliki bir ârife yönlendirmesi gerektiğini, bunun gerçek şeyhliğin bir gereği olduğunu vurgular. Aksi takdirde sâlik, tarikatın duygusal ve şeklî yönlerinde takılıp kalır, tevhid ve irfan ufkuna yükselemez.
Ârifin Bilgisi: Yaşayarak ve "Hakk'la" Bilmek
Ârifin bilgisi, zihinde biriken malumat değildir. Onun bilgisi, bizzat varlığıyla tattığı bir hakikattir. Terzi Baba (Cilt 1) kitabında bu fark şöyle ifade edilir: “Ârif, Allah'ı Allah'la bilir ve tanır. Diğerleri ise, kendi birimsel akıl, ilim ve nefisleriyle bilmeye çalışırlar.” Bu, bilme eyleminin öznesinin değiştiği, kişinin kendi izafi varlığından sıyrılarak Hakk’ın nuruyla baktığı bir makamdır. Nitekim büyük mutasavvıf Cüneyd-i Bağdâdî’nin kaynaklarda aktarılan şu sözü, bu hali özetler:
Ârif, kendisi sustuğu hâlde içinde Hakk'ın konuştuğu kimsedir. — Terzi Baba (Cilt 1)
Bu noktada bilen ve bilinen, gören ve görünen arasındaki ikilik ortadan kalkar. Mir'at-ül İrfân ve Şerhi’nde bu derin tevhid hakikati şöyle işlenir: Ârif, Hakk’ın sıfatı; bilinen (maruf) ise Hakk’ın Zâtı’dır. Gören ve görülen, bilen ve bilinen, hepsi tek bir şeydir. Hakk, kendi varlığı ile kendi varlığını görür, kendi varlığı ile kendi varlığına ârif olur. Bu yüzden bir ârifin kendi nefsine, yani hakikatine ârif olması, aslında Allah’ın kendi nefsini bilmesidir. Yolculuk, kulun kendi vehmî varlığını aradan çıkarıp Hakk’ın mutlak varlığının tecellisine ayna olmasından ibarettir.
Tevhid ve Ârifin Bakışı: "Yaratma" Yerine "Zuhur"
Ârifin tevhidî bakışı, onun dilini ve kavramlarını da değiştirir. Terzibaba’nın üzerinde en çok durduğu konulardan biri, “yaratma” kelimesinin hakikat ve marifet mertebesindeki yeridir. Vahiy ve Cebrâîl kitabında belirttiği gibi, bu kelime bir halk eden ve bir de halk edilen olmak üzere ikilik (isneyniyyet) barındırır. Bu anlayış, şeriat ve tarikat mertebeleri için geçerli ve mazur görülebilir. Ancak hakikate ermek isteyen için bu ikilik bir perdedir.
Arifler ve aşıklar “Kâmûs-u aşk”tan (büyük aşk kitabı) “yaratma” sözcüğünü kaldırmışlardır, çünkü zâten böyle bir şey yoktur, olması da mümkün değildir. — Vahiy ve Cebrâîl
Ârifler, “yaratma” yerine “zuhur” (belirme, meydana çıkma) ve “tecelli” (görünme, yansıma) kelimelerini kullanırlar. Çünkü bu bakış açısında, yoktan var edilen bir şey yoktur; sadece gizli (bâtın) olanın aşikâr (zahir) olması vardır. Bu, ârifin kâinata bakışını kökten değiştirir. Mü'minûn Sûresi şerhinde açıklandığı gibi, ârif kâinattan yüz çevirmez; aksine, kâinata boş ve anlamsız (lağv) bir şey olarak bakmaktan yüz çevirir. O, her zerrede, her yüzde Hakk’ın vechini (Vechullâh) seyreder. Bu, “Nereye dönerseniz Allah'ın vechi oradadır” (Bakara, 2/115) âyetinin sırrının yaşandığı makamdır.
Ârifin Hâli: Kayıtsızlık ve Gizlilik
Ârif, ulaştığı tevhid idraki neticesinde, kendini herhangi bir inanç veya düşünceyle sınırlamaz. Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin Fâtiha Sûresi ve Mü'minûn Sûresi şerhlerinde aktarılan ifadesiyle, hakiki bir ârif, tek bir itikat ile kayıtlanmaz. O, her türlü sureti kabul eden ama hiçbir suretin kendisi olmayan “heyûlâ” (ilk madde) gibidir. Bütün inançların ve görüşlerin aynı kaynaktan gelen farklı tecelliler olduğunu bildiği için kimseyi kınamaz ve hiçbir görüşü mutlak olarak reddetmez.
Bu kayıtsızlık ve genişlik hali, onun dış görünüşüne ve sosyal yaşantısına da yansır. Âriflerin tanınması çok zordur, çünkü onları diğer insanlardan ayıran belirli bir kıyafetleri, nişanları veya alametleri yoktur. Divan 3’te yer alan “Olmaz” başlıklı uzun şiir, ârifin bu gizemli ve tarife sığmaz halini mısralara döker:
Kâh efendi görünür kâh geda, Bağzan çıkarır, bağzan çıkarmaz seda, Öyle işlerle eyler ki; eda, Âriflerin namu nişanı olmaz.
[...]
Meskenini bulamassın bir yerde, Yarenlik vardır ezelden serde, Gönlüne girdiğim dediğin yerde, Âriflerin evinin yapısı olmaz. — Divan 3
Onlar halkın içinde, halk gibi yaşarlar ama iç âlemlerinde bambaşka bir tefekkür ve müşahede halindedirler. Vahiy ve Cebrâîl kitabında belirtildiği gibi, bu nur ile insanlar arasında dolaşırlar ve çevrelerindekiler onların bu imtiyazlı ve güzel halini anlayamaz.
Seyr-i Sülûk'un Hedefi: Ârif Olmak
Terzibaba’nın öğretisinde ârif olmak, ilim ve irfan yolculuğunun nihai gayelerinden biridir. Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür kitabında yer alan bir şiirde bu gaye şöyle ifade edilir:
İlim öğrenmekten gaye, Ulaşmak içinmiş yâre, İlmin sonunda paye, Ârif olmakmış meğer. — Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür
Bu hedefe ulaşmak, bir rehber eşliğinde, nefsin mertebelerini birer birer geçmeyi gerektiren bir eğitim sürecidir. Vahiy ve Cebrâîl’de ifade edildiği gibi:
İşte maharet bu mertebeleri eğitim ve gayret ile birer birer idrak edip yaşayarak ortaya çıkarıp “Arif” olarak bu dünya hayatını sürdürmektir. — Vahiy ve Cebrâîl
Bu süreç, özellikle Ramazan ayının manevi iklimiyle remzedilir. Terzibaba, Ramazan ve Oruç kitabında bu yolculuğu detaylandırır. Regaib gecesiyle başlayan manevi yolculuk, Ramazan ayı boyunca nefis tezkiyesiyle devam eder. Sâlik, yirmi yedinci gece olan Kadir Gecesi’nde kendi “kadrini” bilir. Yirmi sekizinci gecede peygamberlerin silsilesini manen tamamlayarak Hakikat-i Muhammediyye’yi idrak eder. Yirmi dokuzuncu gece olan arife gününde ise “ârif” olur. Bu idrakle bayrama ulaşan kimse ise “ârif-i billâh” mertebesine yükselir ve gerçek bayramı, yani Hakk ile vuslat neşesini yaşamaya hak kazanır.
Sonuç olarak, Terzibaba’nın perspektifinde ârif, sadece bir bilgi taşıyıcısı değil, bilginin kendisi olmuş, varlığın hakikatini kendi özünde bulmuş ve Hakk’ın tecellilerine ayna olmuş bir kâmil insandır. O, ikilik perdelerinden kurtulmuş, her şeyde Bir’i gören, bu yüzden hiçbir şeyle kayıtlanmayan, halk içinde Hakk ile yaşayan bir gönül ehlidir.
Ârifin İmtihanı: Îmân ile Âyânı Birleştirmek
Ârifin ulaştığı tevhid mertebesi, onu şeriatın zahirî hükümlerinden muaf kılmaz. Aksine, en büyük imtihanlardan biri, bâtında ulaşılan müşâhede (âyân) ile zâhirde uyulması gereken îmân esaslarını ve şeriat hükümlerini birleştirebilmektir. Reşahât — Aynü'l-Hayât şerhinde bu zorlu dengeye dikkat çekilir. Bazen sâlikin bâtınî müşahedesi, şeriatın zahirî hükümleriyle çelişir gibi görünebilir. İşte bu noktada şeriat tarafını tutmak ve o müşahedeye aldanmamak gerekir. Ancak bu, her ârifin kolayca başarabileceği bir durum değildir.
Lâkin bu her arifin başarabileceği bir iş değildir. Kuvvetlilerin ve büyük velîlerin işidir. Değme velîler îmânla âyânı toplayamamışlardır. — Reşahât — Aynü'l-Hayât
Bu eserde, Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbnü’l-Arabî Hazretleri’nin bu iki ucu birleştirebildiğini ve bunun çok nadir bir hal olduğunu belirttiği aktarılır. Nice ârif, ulaştığı müşahede haliyle amel ederek şeriatın zahirî edebini göz ardı etmiş ve bu yüzden ayakları kaymıştır. Gerçek kemâl, bâtınî hakikat bilgisine sahipken, halkın arasında şeriatın zahirî hükümleriyle amel ederek, abdiyyet (kulluk) elbisesini çıkarmamaktır.
Bu durum, ârifin “himmet”i (manevi tesiri) konusunda da bir incelik barındırır. Yine Reşahât’ta anlatılan bir menkıbeye göre, Mirza Babür, Hoca Ubeydullah Ahrar’ın himmetiyle Semerkant’ı alamayınca, “Ârifte himmet olmaz!” diye haykırmış ve Hoca Ubeydullah’ın ârif olmadığını iddia etmiştir. Terzibaba bu yaklaşımın bir yanılgı olduğunu belirtir. Ârif, kendi beşerî vasıflarından o kadar fâni olmuştur ki ondan zuhur eden bir fiil veya himmet, aslında kendisinin değil, Hakk’ın fiilidir. "Attığın zaman sen atmadın, ancak Allah attı" (Enfâl, 8/17) âyeti bu sırra işaret eder. Dolayısıyla “ârifte himmet olmaz” sözü, ârifin şahsî bir gücü olmadığı, ondan görünen her etkinin kaynağının Hakk olduğu şeklinde anlaşılmalıdır.
Ârifin Gözüyle Varlık: Tecellîlerin Birliği
Ârifin tevhid bakışı, onu iyi ile kötüyü, rahmet ile azabı, dost ile düşmanı aynı kaynaktan gelen farklı tecelliler olarak görmeye yöneltir. Bu, sıradan aklın kolayca kavrayamayacağı bir bakış açısıdır. Örneğin Sâffât Sûresi şerhinde belirtildiği gibi, ârif, şeytanı Hakk’ın bir âleti olarak bilir ve ona düşmanlık etmez. Çünkü her şeyin ilahi bir plan dahilinde, “Kün” (Ol) emrinin bir tecellisi olduğunu idrak eder.
Ârif, ne şeytanı lânetler ne de mazlum edebiyatı yapar. O bilir ki her şey 'Kün' emrinin bir tecellîsidir. Mü'minin imtihanı, şeytanın da vazifesidir. — Sâffât Sûresi
Bu bakış, zıtlıkların ardındaki birliği görmektir. Nusret Tura, Aşk ve Muhabbet Yolu eserinde bu hali, gece ile gündüzün kavgasını anlatan bir Mesnevî hikâyesiyle izah eder. Kavga eden gece ve gündüzün yanına gelen ârif bir zat onlara şöyle seslenir:
«- Ne için kavga ediyorsunuz? Gerçi birinizin adı gece, diğerinizin adı gündüz ise de ikinize bir gün derler. Barışın, anlaşın, kavga etmeyin, ayıptır.» — Aşk ve Muhabbet Yolu
Ârif, ikilik gibi görünen her şeyin ardındaki "bir günü" görendir. Yine aynı eserde Nusret Tura, ârifin iki yönlü bakışını şöyle özetler: “Âleme âriflerin iki bakışı vardır. Hak gözüyle bakan habîbi, habîb gözüyle bakan Hakkı görür.” Bu, varlığa hem tenzih (Hakk’ı mahlûkâttan ayrı görme) hem de teşbih (Hakk’ı mahlûkâtta görme) gözüyle bakabilme kemâlidir. Bu yüzden Nusret Tura’nın belirttiği gibi, “Renkler, şekiller ârifleri şaşırtmaz.”
Ârifin Hâli ve Varlığının Etkisi
Ârifin ulaştığı manevi mertebe, sadece kendi iç dünyasını değil, çevresini de etkileyen bir nur ve huzur hali yayar. Onunla geçirilen vaktin kıymeti, yıllarca yapılan nafile ibadetten üstün görülmüştür. Hadîd Sûresi şerhinde Hz. Mevlâna’dan nakledilen söz bu gerçeği vurgular: “Arif bir kişi ile bir saat sohbet, yüz senelik nafile ibadetten hayırlıdır”. Bu, ârifin sohbetinin, kişinin idrakinde köklü bir dönüşüm halk etme kabiliyetinden kaynaklanır.
Ârifin hali o kadar arınmıştır ki, onun sıradan fiilleri bile ibadet hükmüne geçer. Nusret Tura, Karagün Dostuyum (Cilt 2) adlı eserinde bu durumu çarpıcı ifadelerle anlatır:
Âriflerin uykusu câhillerin ibadetinden hayırlıdır. Âriflerin iftarı câhillerin orucundan hayırlıdır. Âriflerin tebessümü câhillerin ağlamasından hayırlıdır. Âriflerin lâtifesi câhillerin ciddiyetinden hayırlıdır. — Karagün Dostuyum (Cilt 2)
Bu, amelin şeklinden çok, ameli işleyenin içsel halinin ve niyetinin önemli olduğunu gösterir. Ârifin varlığı, manevi bir koruma kalkanı gibidir. Yine aynı eserde anlatılan bir menkıbeye göre şeytan, bir caminin kapısında beklerken kendisine ne beklediğini soran kâmil bir zata, içerideki zâhidi yoldan çıkarmak istediğini ancak “yanındaki ârif zattan çekindiği” için bunu yapamadığını söyler.
Âriflik, Gülşen-i Râz şerhinde açıklandığı gibi, kişinin kendi öz varlığını besleyen rububiyet (Rablık) tecellilerini idrak etmesiyle ortaya çıkan bir aydınlanmadır. Bu aydınlanma, kişinin beşeri “ben” ve “sen” ikiliğinden kurtulup, “Nereye bakarsanız Hakk’ın vechi oradadır” sırrını yaşamasıyla kemâle erer.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Hûd Fassı
Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin Fusûsu’l-Hikem adlı eserinin Ahmed Avni Konuk tarafından yapılan şerhinde, Hûd Peygamber’e atfedilen hikmetin ele alındığı bölümde ârifin kim olduğuna dair son derece net ve katmanlı bir tanım sunulur. Bu bölüm, ârifin varlığa ve Hakk’a bakışının mahiyetini, onun bilgisinin hangi mertebeden kaynaklandığını ve bu bakışın onu diğer insanlardan nasıl ayırdığını ortaya koyar. Şerhte bu konu, birbiriyle ilişkili üç temel mertebe üzerinden açıklanır.
Bu mertebelerin zirvesinde, hakiki ârifin tanımı yer alır. Ârif, varlığı kendi benliğinin ve aklının gözüyle değil, doğrudan Hakk’ın kendi nazarıyla gören kimsedir. Bu bakışta, gören ile görülen arasındaki ikilik ortadan kalkar. Kelime-i Hûdiyye şerhinde bu en üst mertebe şöyle tarif edilir:
İmdi Hakk’ı Hak’tan, Hak’ta, çeşm-i Hak ile gören kimse Hakk’ı âriftir. — Kelime-i Hûdiyye
Bu tanıma göre ârif, Hakk’ı yine Hakk’ın bir tecellisi olan varlık aynasında (Hak’ta), Hakk’ın kendisine bahşettiği bir nazarla (çeşm-i Hak ile) ve bizzat Hakk’ın kendisinden (Hak’tan) gelen bir bilgiyle bilir. Bu, bilme eyleminin tamamen Hakk’a ait olduğu bir tevhid şuurudur. Bu mertebenin bir altında, “gayr-ı ârif” yani ârif olmayan kimse bulunur. O da Hakk’ı, Hakk’ın tecelligâhı olan varlıkta arar; ancak bu arayışta kendi benliğinin gözünü devreden çıkaramaz. Şerhte bu durum, “Hakk’ı Hak’tan, Hak’ta, kendi nefsinin gözüyle gören kimse, gayr-ı âriftir” şeklinde ifade edilir. En alt mertebede ise “câhil” olarak nitelenen kimse vardır. Bu kişi, Hakk’ı ne bu dünyada ne de kendi varlığında arar; O’nu görmeyi tamamen ahirete erteleyen ve bu dünyada O’nun tecellilerinden gafil olan kimsedir.
Ârifin bu eşsiz bakış açısının en önemli sonucu, onun hiçbir inanç veya suret ile kayıtlanmamasıdır. Çünkü o, her şeyde ve her yüzde Hakk’ın vechini müşahede eder. Gözünün gördüğü her varlığın hakikatinin Hak olduğunu bildiği için, O’nu belirli bir surete veya inanca hapsetmez. Şerhte bu durum, “Fakat âriflere Hak, o sûretlerde mütecellîdir; ve ârif Hakk'ı o sûretlerde müşâhede eder” cümlesiyle vurgulanır. Bu sebeple hakiki ârif, bütün inançları, o inançların sahibi olanların isti'datlarına göre Hakk’ın farklı tecellileri olarak görür ve hiçbirini hor görmez. Kelime-i Hûdiyye şerhinde bu hâl, ârifin “heyûlâ” (ilk madde, formsuz cevher) gibi olmasına benzetilir:
Böyle olunca sen, mu'tekadât sûretlerinin hepsi için, kendi nefsinde “heyûlâ” ol! Zîrâ İlâh Teâlâ, bir akd diğer akdi hasretmekten, evsa' ve a'zamdır. Çünkü Allah Teâlâ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ (Bakara, 2/115) ya'ni "Ne tarafa dönerseniz orada Hakk'ın vechi zâhirdir" buyurdu; ve bir ciheti bir cihetten zikretmedi; "vechullâh"ın her yerde olduğunu zikretti; ve şeyin "vech”i onun “hakîkat”idir. — Kelime-i Hûdiyye
Ârif, her yönde ve her surette Hakk’ın vechini gördüğü için kalbi hiçbir kayıt kabul etmez. Bu genişlik, onun insanları davet ediş şekline de yansır. Şerhte belirtildiği üzere, “ârif basîret üzere, Allâh'a da'vet eder; ve ârifin gayrı ise taklîd ve cehâlet üzere Allâh'a da'vet eyler.” Ârifin daveti, her varlığın hakikatine ve isti'dadına saygı duyan, kuşatıcı bir davettir. O, insanları kendi dar kalıplarına değil, her surette tecelli eden mutlak hakikate çağırır.
Fusûsu'l-Hikem: İshak Fassı
İshak Peygamber’e atfedilen hikmetin incelendiği bölümde ise ârif kavramı, onun dış dünyayı algılayışından çok, iç dünyasının akıl almaz genişliği ve manevi gücü (himmeti) üzerinden ele alınır. Bu fass, ârifin kalbinin ne denli bir vüs’ate sahip olduğunu ve bu mertebedeki bir insanın varlık üzerindeki tesirinin mahiyetini açıklayan derinlikli bahisler içerir.
Bu bölümün en çarpıcı noktalarından biri, ârifin kalbinin sonsuzluğu ve kuşatıcılığıdır. Şerhte, bu manayı ifade etmek için Bâyezîd-i Bistâmî’nin meşhur bir sözü aktarılır. Bu söz, ârifin kalbinin, bütün halk edilmiş âlemi içine alacak ve hatta onun varlığını hissetmeyecek kadar geniş olduğunu anlatır:
Ebû Yezîd el-Bistâmî bu makāmda der ki: "Eğer arş ve arşın hâvî olduğu şey, yüz bin kerre bin olduğu hâlde, ârifin kalbinin köşelerinden bir köşede olaydı onu duymazdı." — Kelime-i İshâkiyye
Ahmed Avni Konuk’un şerhine göre bu söz, ârifin kalbinin nâmütenahi (sonsuz) olan Hakk’ın tecellisine mahal olması sebebiyle, sonlu olan bütün kâinatı yutacak bir genişliğe ulaştığını ifade eder. İbnü’l-Arabî, bu fikri daha da ileri taşıyarak, sadece sonlu varlıkların değil, sonsuz kabul edilen tecellilerin bile, onları var eden kaynakla birlikte ârifin kalbine konsa, ârifin ilminin bunu duymayacağını söyler. Bu, ârifin kalbinin, Hakk’ın mutlaklığına ayna olduğu için her türlü kayıtlı varlıktan ve bilgiden münezzeh olduğu anlamına gelir.
Bu fassın bir diğer önemli konusu ise ârifin “himmet” gücüyle, yani manevi irade ve konsantrasyonuyla haricî âlemde tesirler meydana getirebilmesidir. Sıradan bir insanın hayalinde canlandırdığı şeyler sadece kendi zihninde kalırken, ârifin himmetiyle bir şeyi varlığa getirebileceği belirtilir. Ancak bu bölümde çok ince bir sırra da işaret edilir: Ârifin bu gücü, Hakk’ın halk etmesi gibi mutlak ve kayıtsız değildir. Ârif, himmetiyle var ettiği şeyi yine himmetiyle, yani sürekli bir teveccüh ile ayakta tutmak zorundadır. Eğer o şeyden gaflet ederse, o şey yok olur. Ancak bütün varlık mertebelerini kuşatmış bir “ârif-i kâmil” ise, bir mertebeden gaflet etse bile diğer mertebelerdeki müşahedesiyle o varlığı sürdürebilir.
İbnü’l-Arabî, bu bahsin, ehlullahın genellikle kıskançlıkla sakladığı bir sırrı açıkladığını söyler. Bu sır, ârifin tasarrufu ile Hakk’ın mutlak tasarrufu arasındaki farktır. Ârif, ne kadar yüce bir mertebede olursa olsun, gaflete düşebilen bir kuldur. Hakk ise asla gafil değildir. Bu ayrım, “Ene’l-Hak” (Ben Hakk’ım) diyen bir velinin bile bu sözünün mutlak olmadığını, onun hâlâ bir abd (kul) olduğunu ve ubudiyet makamından ayrılamayacağını gösteren en kesin delildir. Bu, ârifin ulaştığı tevhid makamının, kulluk edebini ortadan kaldırmadığının, aksine en derin şekilde perçinlediğinin bir ispatıdır.
Hûd ve İshak Fass’larındaki bu açıklamalar bir arada okunduğunda, ârifin hem Hakk’ı her surette gören ve hiçbir suretle kayıtlanmayan bir müşahede sahibi (Hûd Fassı), hem de kalbi bütün âlemleri yutacak kadar genişlemiş ve ilahî sırların emanetçisi olmuş bir manevi güç sahibi (İshak Fassı) olduğu anlaşılır. Bu iki yaklaşım, Terzibaba’nın öğretisinde vurgulanan, ârifin hem tevhid şuurunun zirvesinde yaşayıp hem de kulluk edebini asla elden bırakmayan kâmil insan portresiyle örtüşür. Özellikle İshak Fassı’nda geçen, ârifin tasarrufunun bile onun kulluğunu ispat eden bir delil olduğu fikri, Terzibaba’nın, en ileri manevi hallerde dahi şeriatın zahirî ve bâtınî edebine riayet etme hassasiyetine klasik bir zemin sunar.
Mesnevî-i Şerîf
Ahmed Avni Konuk’un şerhiyle zenginleşen Mesnevî-i Şerîf, ârifin kim olduğuna, seyrine ve bakış açısına dair derinlikli tablolar sunar. Bu tablolarda ârif, sadece bir bilgi sahibi değil, aşk ile yol alan, sırları bilen ama örten, kâinatın başlangıcını ve sonunu bir görmenin getirdiği bir dinginlik içinde yaşayan bir gönül insanı olarak çizilir.
Ârifin Seyri: Aşk ile Zühdün Farkı
Mesnevî, ârifin mânevî yolculuğunu, korku ve ümitle yol alan zâhidden (ibadetlerine düşkün, dünyadan yüz çevirmiş kimse) keskin bir şekilde ayırır. Cilt 10’da geçen bir beyitte bu fark şöyle ifade edilir:
Ârifin seyri her bir demde şâhın tahtınadır. Zâhidin seyri her ayda bir günlük yoldur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10
Ahmed Avni Konuk’un şerhinde bu beyit, yolculuğun ardındaki temel motivasyonla açıklanır. Ârif, “âşık”tır ve onun seyri ruhunun aşkından kaynaklanır. Bu aşk onu her an, her nefeste “şâhın tahtı” olarak ifade edilen varlığın hakikatine, yani tevhid mertebesine ulaştırır. Zâhid ise cehennem korkusu ve cennet ümidiyle hareket eder. Onun seyri de kıymetli olmakla birlikte, aşkın verdiği kanatlara sahip olmadığı için yavaş ve meşakkatlidir. Konuk’un aktardığına göre, âşık ile zâhid arasındaki temel ayrım budur: Âşığın nazarında Hakk’ın varlığından başka bir varlık yoktur; zâhidin nazarında ise bir Hakk’ın, bir de halkın varlığı olmak üzere iki ayrı vücut vardır. Bu ikilik, zâhidin yolunu uzatır.
Ârifin Bilgisi: Sırları Bilmek ve Örtmek
Ârif, ulaştığı marifet neticesinde insanların iç dünyasındaki sırlara vâkıf olabilir. Ancak onun bu bilgisi, bir ifşa ve yargılama vesilesi değil, ilahi bir ahlâk olan “settâriyyet” (örtücülük) ile bezenmiştir. Cilt 10’da geçen Nasuh kıssasında, günahından bir türlü kurtulamayan Nasuh, bir ârifin huzuruna gidip kendisi için dua ister. Ârif, Nasuh’un sırrını bilmesine rağmen bunu yüzüne vurmaz. Bu durum şu beyitle özetlenir:
Arifler ki, Hak kadehini içmişlerdir, sırları bilmişler ve örtmüşlerdir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10
Konuk, bu beyti şerh ederken âriflerin, Hakk'ın sıfatları şarabının kadehini içmiş kimseler olduğunu belirtir. Bu sayede onlar, ilim sıfatıyla halkın sırlarını bilirler, fakat Settâr (örten) isminin bir tecellisi olarak bu sırları ifşa etmezler, örterler. Bu, ârifin ahlâkının ilahi ahlâka ne denli yakınlaştığını gösteren önemli bir örnektir.
Ârifin Nazarı: Başlangıcı ve Sonu Bir Görmek
Ârifin en belirgin vasıflarından biri, zamanın ve olayların getirdiği endişelerden ve kederlerden özgürleşmiş olmasıdır. Onun bu dinginliği, kâinatın başlangıcına dair sahip olduğu irfanî bilgiden kaynaklanır. Cilt 10’da bu hâl şöyle anlatılır:
Arifler başlangıçdan idrakli olmuşlardır; gamdan ve son hallerden fâriğ-dirler. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10
Ahmed Avni Konuk, bu beytin şerhinde âriflerin bu kaygısızlığının sebebini, onların varlıkların ilm-i ilâhîdeki ilk sûretleri olan “a’yân-ı sâbite” mertebesini idrak etmelerine bağlar. Ârif bilir ki, bu dünyada meydana gelecek her şey, o ezelî ilimde zaten mevcuttur ve her varlık kendi isti’dadının gereğini ortaya koymaktadır. Bu yüzden “olan olmuştur ve biten de bitmiştir” şuuruyla yaşar. Konuk’a göre bu idrak, ârifin korku ve ümit gibi ikiliklerden doğan çırpınışlarını sona erdirir. Onun için artık ne geleceğin gamı ne de geçmişin kederi vardır.
Mesnevî’deki bu ve benzeri açıklamalar, ârifin sadece yolda ilerlemiş bir sâlik olmadığını, aynı zamanda varlığa ve olaylara bakışı kökten değişmiş, Tevhid ufkundan bakan bir kâmil insan olduğunu gösterir. Konuk’un şerhinde Cilt 13’te geçen bir yorumda ârif, bu dünyâ kuyusunda sıkışıp kalmış sâliklerin “Yûsuf mesâbesindeki rûhlarını” kurtarmak için uzatılan bir kova gibidir. Bu benzetme, Terzibaba’nın öğretisinde ârifin, tarikat mertebesindeki bir şeyhin ötesinde, hakikat ve marifet yolunu açan bir rehber olarak konumlandırılmasıyla örtüşür.
Kavramlar Ağında Arif
İrfan, ârifin kimliğini oluşturan temel özdür. Makalede açıklandığı üzere ârif, nazarî bilgiyi aşarak varlığın hakikatine dair bizzat tadarak ve yaşayarak elde edilen bir irfana sahip olan kimsedir. Terzibaba’nın yaklaşımında ilim öğrenmenin nihai gayesi, bu irfana ulaşarak “ârif olmak” şeklinde ifade edilir.
Marifet, ârifin bilgisinin mahiyetini tanımlar. Ârif, delillerle bilen âlimden farklı olarak, nefsini ve Rabbini tanımasını sağlayan bir marifete, yani derûnî ve tecrübî bir bilgiye sahiptir. Terzibaba’nın çizdiği manevi hiyerarşide “Ârif-i Billâh”, marifet mertebesinin rehberi olarak en üst konuma yerleştirilir.
Tevhid, ârifin varlığa bakışının temelidir. Ârif, ikilik perdelerinden kurtularak her şeyde ve her yüzde Hakk’ın birliğini müşahede eden kişidir. Bu tevhid şuuru, onun “yaratma” yerine “zuhur” kelimesini kullanmasına, iyi-kötü gibi zıtlıkların ardındaki birliği görmesine ve hiçbir inançla kayıtlanmamasına sebep olur. Fusûsu'l-Hikem şerhinde bu durum, ârifin Hakk’ı yine Hakk’ın gözüyle görmesi olarak tanımlanır.
Velâyet mertebesi, ârifin bulunduğu manevi konumu ve karşılaştığı imtihanları anlamak için bir çerçeve sunar. Makalede, özellikle Reşahât şerhinden hareketle, her velinin ârifin ulaştığı dengeye, yani bâtınî müşahede ile şeriatın zahirî edebini birleştirme kemâline ulaşamadığı belirtilir. Bu, ârifin velâyet yolunda ulaştığı mertebenin ne kadar hassas ve yüksek bir makam olduğunu gösterir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Terzibaba Necdet Ardıç’ın sohbetleri ve eserleri, ârif kavramının onun düşünce dünyasındaki merkezî yerini ortaya koyar. Ramazan ve Oruç kitabı, kavramın tasavvufî tanımını yapar ve Ramazan ayının sonundaki “arife” günü ile ârif olmak arasındaki remzî bağlantıyı kurar. Vahiy ve Cebrâîl, ârifin “yaratma” yerine “zuhur” kelimesini tercih etmesini tevhid bakışıyla açıklarken; Terzi Baba (Cilt 1) ve Mir'at-ül İrfân ve Şerhi, ârifin bilgisinin Hakk ile bilmek olduğunu ve bilenle bilinenin bir olduğu tevhid sırrını işler. Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür ve Divan 3 gibi eserlerdeki şiirler ise ârifin gizemli ve tarife sığmaz hâlini, ilim yolculuğunun nihai gayesi olarak konumunu manzum bir dille ifade eder. Mü'minûn Sûresi ve Sâffât Sûresi gibi Kur’an şerhleri, ârifin kâinata ve zıtlıklara bakışını âyetlerin ışığında derinleştirir.
Nusret Tura’nın Aşk ve Muhabbet Yolu ile Karagün Dostuyum (Cilt 2) adlı eserleri, ârifin halini ve varlığının çevresine etkisini menkıbeler ve latifelerle somutlaştırır. Bu eserler, ârifin uykusunun bile cahilin ibadetinden üstün görülmesi gibi çarpıcı karşılaştırmalarla amelin ardındaki niyete ve manevi mertebeye dikkat çeker.
Ahmed Avni Konuk’un şerhleri, Terzibaba’nın yaklaşımının klasik tasavvuf geleneğindeki köklerini gösterir. Fusûsu'l-Hikem’in Kelime-i Hûdiyye ve Kelime-i İshâkiyye şerhleri, ârifin tevhidî bakışını (“Hakk’ı Hakk’ın gözüyle görmek”), kalbinin akıl almaz genişliğini ve manevi gücünün (himmet) sınırlarını irfanî bir zeminde açıklar. Mesnevî-i Şerîf Şerhi ise ârifin seyrinin aşkla olduğunu, sırları örtme ahlâkını ve varlığın başlangıcını bilmesinden kaynaklanan içsel dinginliğini Hz. Mevlânâ’nın diliyle anlatır.
Değerlendirme
Bu makale, Terzibaba’nın nazarında ârifin, seyr-i sülûk yolculuğunda ulaşılması hedeflenen bir kemâl mertebesi olduğunu ortaya koymaktadır. Onun en belirgin yaklaşımlarından biri, manevi rehberliği imam, şeyh ve ârif olarak net bir hiyerarşiye ayırması ve her şeyhin ârif olmadığını vurgulayarak sâliki hakikat bilgisine yönlendirmesidir. Ayrıca, Ramazan ayının sonundaki “arife” gününü ârif olma anının bir remzi olarak yorumlaması, onun özgün tefekkürünü yansıtır.
Ârif, kitaplardan öğrenen âlimden farklı olarak, nefsini ve Rabbini bizzat yaşayarak tanıyan, tevhid şuuruna ermiş bir gönül ehlidir. Bu şuur, onun varlığa bakışını kökten değiştirir; artık ikilikleri değil, her şeyin ardındaki Bir’i görür. Makalede sunulan klasik kaynaklar, özellikle Ahmed Avni Konuk’un Fusûsu'l-Hikem ve Mesnevî şerhleri, bu tevhidî bakışın ve ârifin kalbinin sonsuz genişliği gibi bahislerin İbnü’l-Arabî ve Mevlânâ mektebindeki derin köklerini göstermektedir. Bu klasik metinler, Terzibaba’nın öğretisinin sadece şahsî bir yorumdan ibaret olmadığını, kadim bir irfan geleneğinin günümüzdeki bir yankısı olduğunu kanıtlar. Ârifin Hakk’ı Hakk’ın gözüyle gördüğü tevhid sırrını daha derinden anlamak için, makalede atıf yapılan Fusûsu'l-Hikem’in ilgili bölümlerindeki açıklamalar incelenebilir.