Aynel Yakin

İrfan yolculuğu, bir bilme ve bulma serüvenidir. Bu yol, kuru bir bilgi yığınını ezberlemek değil, bilginin bizzat kendisi olmak, hakikati kendi varlığında tatmaktır. Bu yolculuğun en mühim duraklarından, en keskin dönemeçlerinden biri de “yakîn” makamıdır. Yakîn, şüphenin ve zannın sislerinin dağıldığı, hakikat güneşinin apaçık doğduğu bir kesinlik hâlidir. Bu kesinliğin mertebeleri vardır. Önce ilimle bilir, sonra gözle görür ve nihayetinde o hâlin ta kendisi olursun. Bu mertebelerin tam ortasında, bilmenin görmeye dönüştüğü o mübarek eşikte duran kavrama [aynel yakin](/wiki/aynel-yakin) derler. Bu, hakikati kitaplardan okumayı aşıp, âlemler sahnesinde bizzat seyretmeye başlamaktır. Bu, ateşin yaktığını duymaktan çıkıp, o ateşin alevini gözlerinle görmektir. Terzibaba İrfan Mektebi’nde bu kavramlar lafızda bırakılmaz; her biri sâlikin gönül aynasında tecellî eden bir hâl, seyr-i sülûkun canlı bir basamağı olarak anlaşılır.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Yakîn, kelime olarak şüphenin yokluğunu, bir bilginin kesinliğini ifade eder. Bu kesinlik, tasavvuf yolunda üç basamakta ele alınır. Bu basamaklar, sâlikin idrakının adım adım nasıl derinleştiğini, gayb perdesinin nasıl katman katman aralandığını gösteren bir harita gibidir. Bu haritanın ilk durağı [ilmel yakin](/wiki/ilmel-yakin), ikincisi aynel yakin, son ve nihai menzili ise [hakkal yakin](/wiki/hakkal-yakin)dir.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri, bu üçlü taksimi şöyle izah ederler:

Bunlar, “ ilmel yakîn, aynel yakîn, Hakk’el yakîn ” dir. İlmel yakîn . Hadiseleri tevhid ve irfaniyyet yönüyle bilmek. Aynel yakîn, Hadiseleri tevhid ve irfaniyyet yönüyle müşahedeli bilmek. Hakk’el yakîn ise, bütün bunları kişinin kendi varlığında müşahedeli olarak idrakle yaşamasıdır.

Bu ifadeden anlaşıldığı üzere, bu bir “irfaniyyet yönüyle” bilme meselesidir. Yani, hadiseleri kendi başlarına, sebep-sonuç zinciri içinde değil, hepsinin ardındaki Tek Fâil’in fiilleri olarak okuma sanatıdır. İlmel yakinde bu hakikat ilim olarak, bir öğreti olarak bilinir. Sâlik, “Lâ fâile illallah” (Allah’tan başka fiil sahibi yoktur) ilkesini öğrenir ve aklıyla tasdik eder. Aynel yakine gelindiğinde ise bu ilim, bir müşahedeye, yani canlı bir şahitliğe dönüşür. Sâlik artık sadece bilmez, aynı zamanda görür. Âlemdeki her hareketi, her hadiseyi, perdenin arkasındaki o Tek Kudret El’inin bir cilvesi olarak seyretmeye başlar. Hakkal yakinde ise seyir de biter; sâlik, o hakikatin bizzat yaşandığı mahal, o fiilin tecellî ettiği ayna olduğunu idrak eder.

Bu mertebeler silsilesinin Kur’ân-ı Kerîm’de de apaçık izleri vardır. Cenâb-ı Hakk, Tekâsür Sûresi’nde bizleri bu kesinlik bilgisine davet eder:

“Kellâ lev ta’lemûne ilmel yakîn, leteravünnelcahîm. sümme leravünnehâ aynel yakîn . Sümme letüs’elünne yevme izin anin na’îm.”

5- Öyle değil, kesin yakîn , olarak bilseniz, 6- Andolsun ki, cehennemi mutlaka göreceksiniz! 7- Sonra yine andolsun ki, onu yakın yakîn , gözüyle göreceksiniz! 8- Sonra andolsun ki, o gün her nimetten sorgulanacaksınız!

Âyet-i kerîme, ilmel yakinden aynel yakine geçişi net bir şekilde ortaya koyar. Evvela “kesin olarak bilseniz” buyrulur, bu ilim mertebesidir. Sonra “mutlaka göreceksiniz” ve “onu aynel yakîn ile göreceksiniz” buyrularak, bilginin nasıl bir müşahedeye dönüşeceği müjdeleniyor. Bu yol, sadece akla ve nakle dayanan bir yol değil, aynı zamanda kalbî bir görüşün, bir keşfin yoludur.

Yakîn kavramının, dilimizdeki “yakın” kelimesiyle karıştırılmaması gereken bir inceliği vardır. İrfan yolunda yakınlık, iki ayrı şeyin birbirine mesafesini azaltması değildir. Bu, avamın anladığı [kurbiyyet](/wiki/kurbiyyet) hâlidir. Yakîn ise, ikiliğin temelden kalktığı bir [Tevhid](/wiki/tevhid) idrakidir. Terzibaba Hazretleri bu hayati farkı şöyle vurgular:

Oradaki yakîn, “yakın” değildir. Türkçedeki “yakın,” arapçadaki “kurbiyyet” olarak belirtilen, ayrı iki varlık arasında olan yakınlık/ kurbiyyet/akrabalık, yakîn lik değildir. Geçek yakîn lik, “tek varlığın kendi bünyesinde ikiymiş gibi görünmesinden ibarettir.”

Kurbiyyet, sen ve O arasında bir mesafenin varlığını kabul eder ve o mesafeyi kapatmaya çalışır. Yakîn ise, “sen” ve “O” ayrımının zaten bir vehimden ibaret olduğunu, varlığın tek olduğunu ve bu tekliğin içinde bir “görünüş” ikiliği yaşandığını idrak etmektir. Bir dalganın denize yakınlaşması kurbiyyet, dalganın kendisinin zaten deniz olduğunu anlaması ise yakîndir. Muhyiddin İbn Arabî Hazretlerine “Yakîn nedir?” diye sorulduğunda verdiği cevap da bu sırrı açar: “el yakînü hüvel Hakk” yani “Yakîn, Hakk’ın ta kendisidir.” Yakîn, kulun ulaştığı bir sıfat değil, Hakk’ın kulda zâhir olan Zâtî hakikatidir.

Bu ilahî bilgi, beşerî yollarla elde edilen bilgiden kökten ayrılır. Biri Hakk’ın kuluna doğrudan öğrettiği, kalbe ilham ettiği [Zâtî ilim](/wiki/zati-ilim) iken, diğeri beşerin beşere aktardığı, akıl ve duyularla sınırlı bir malumattır. Terzibaba Hazretleri bu ayrımı “yakîn ilmi” ve “bilim ile yakınlık” olarak ifade eder:

Diğeri bilmel yakin aradaki farkı analtabildim mi..bilim ile yakin beşerin beşere anlattığı beşerce anlatılan anlaşılan şeylerdir. Yani beşer sınırları içerisinde.. ama yakin ilmi ilahi ilim. Hakkın kuluna öğrettiği ilim. Ve onunda mertebeleri vardır, kul kendini geliştirdikçe evvela bu hakikatleri ilmî, aynî manasında ondan sonra da aynel yakin ilmel yakin manasında sonra biraz daha içine nüfuz ederek aynel yakin. İlmel yakinde tefekkür var sadece ilmi manada, aynel yakinde müşahede de dahil ediliyor o ilme, ayn yani görme, daha güzel idrak etme yani daha kapsamlı meseleyi anlâma ve müşahede etmekte.

Burada “bilim ile yakınlık” olarak tarif edilen şey, dışsal, naklî ve akıl yürütmeye dayalı bilgidir. Canı yoktur, “ölü nakli” gibidir. “Yakîn ilmi” ise canlıdır, çünkü kaynağı Hayy olan Hakk’tır. Bu ilim, sâlikin içinde tefekkürle başlar (ilmel yakin), müşahedeyle devam eder (aynel yakin) ve nihayetinde hakikati kendi varlığında bulmakla kemâle erer (hakkal yakin). Aynel yakin, bu canlı ilmin, sâlikin kalp gözünü açarak onu bir şahit, bir nâzır kıldığı mertebedir. Artık o, sadece inanmaz; aynı zamanda görür ve anlar.

Bu görme ve anlama hâli, imanın ötesinde bir kesinlik olan [îkân](/wiki/ikan) makamıyla da doğrudan ilişkilidir. İman, gayba, yani görünmeyene inanmaktır. [Îkân](/wiki/ikan) ise, o gayb perdesinin aralanmasıyla gelen sarsılmaz kesinliktir. Tıpkı Cenâb-ı Hakk’ın bir âyetin hükmünü kaldırıp yerine daha hayırlısını getirmesi gibi, sâlikin yolculuğunda da iman hâlinin yerini, ondan daha üstün olan îkân hâli alır.

İşte bir şey kaldırılır ama onun yeri boş kalmaz. Onun yerine daha ilerisi veya eşdeğer bir şey konur. Îmânın kalktığı yerede Îkân konur gelir. Îkân nedir? Yakîn ma’nâsınadır.

Aynel yakin, sadece bir bilgi seviyesi değil, aynı zamanda bir iman seviyesidir. Sâlikin, inandığı hakikatleri kendi müşahedesiyle tasdik ettiği, böylece imanının îkâna dönüştüğü bir idrak ufkudur. Bu ufukta sâlik, kâinat kitabını artık harf harf heceleyerek değil, manzarayı bir bütün olarak seyrederek okumaya başlar. Her zerrede o Tek Varlığın tecellîsini görür, her seste O’nun kelâmını işitir. Bu, bilginin göze indiği, ilmin irfana dönüştüğü mübarek bir hâldir.

Terzibaba'nın Nazarıyla Aynel Yakin: Aslı ve Mertebesi

İlmel yakin (ilimle bilme) perdesini aralayıp aynel yakin (görerek bilme) ufkuna nazar etmek, sâlikin bütün âlem tasavvurunu, kendi varlığına bakışını ve Hakk ile olan münasebetini kökünden değiştirir. Bu, kitaptan okunan bir bilgi değil, kalbe doğan bir müşahedenin adıdır. Terzibaba Hazretleri'nin sohbetlerinde ve eserlerinde aynel yakin, kuru bir nazariye olmaktan çıkar, seyr-i sülûkun her adımında yaşanan, tecrübe edilen bir hâl olarak karşımıza çıkar. İlimle bilinen "Her şeyi yaratan Allah'tır" cümlesinin, aynel yakin potasında nasıl "Her fiilin fâili Hakk'tır" müşahedesine dönüştüğü, kâinat kitabının harflerinin ardındaki mânânın nasıl okunacağı talim ettirilir. Bu mertebe, ikilik vehminin zayıfladığı, sâlikin kendi varlık perdesinin arkasından bakanın kim olduğunu sezmeye başladığı bir aydınlanma anıdır.

Fiiller Perdesini Aşmak: Tek Fâil'i Müşahede

İrfan yolunun temel derslerinden biri, âlemde görülen her hadisenin, her fiilin ardındaki tek Fâil'i, yani Cenâb-ı Hakk'ı müşahede etmektir. Gündelik hayatta göz sürekli perdelere takılır. Birisi bir iyilik yaptığında o kişiye teşekkür edilir, bir kötülük yaptığında o kişiye buğzedilir. Sebeplere, aracılara, sûretlere takılıp kalınır. Aynel yakin, bu perdeleri bir bir kaldıran bir idrak nurudur. Bu mertebeye ulaşan sâlik, kavga eden iki kişiye baktığında artık Ahmet'i veya Mehmet'i değil, Hakk'ın Celâl isminin bir tecellisini; birine yardım eden birini gördüğünde ise o şahsı değil, Hakk'ın Cemâl sıfatının bir zuhûrunu seyreder.

Terzibaba Hazretleri, bu müşahedenin nasıl bir idrak seviyesi gerektirdiğini şöyle ifade eder:

Demek ki Hakkal yakîni aynel yakîn düzeyinde belirtmişler. Şimdi bütün fiilleri Hakkın fiilinde, ortaya bir hadise çıktı. Değil mi bir hadise var. Gözümüzün önünde birisi kavga ediyor. Yahut birisi birine yardım ediyor. Hiç bunları o mahaller olarak o kişiler olarak, o varlıklar olarak görmeyip direkt olarak Hakkın fiilidir ve üzerinde hiçbir yoruma gitmeden direkt olarak Hakk burada bunu işliyor demek sûretiyle dördüncü turun yaşantısını ancak idrak edebilirsin. Yani bu yaşantı varsa nefsini bilmenin dördüncü makâmı demek oluyor. ... O kendini hayal ve vehim hükmü ile ayrı gayrı veya başka bir varlık olarak görebilir. Hayali ve vehmi ile ayrı bir varlık şartlanmasıyla görebilir. Ama biz irfan ehli isek müdrik isek, varlığın ne olduğunu idrak etmiş isek, o varlığın gerçek halini müşahede edip, muamelelerimizi ona göre yürütürüz. Bir fiilin Haktan geldiğini kişi gerçek olarak müşahede edebilirse, ona karşılık vermesi mümkün olur mu? Bir lütfun Hakk’tan geldiğini bilirse, ona kuldan geliyor, beşerden geliyor demesi mümkün mü?

Burada artık bir "yorum" yoktur; doğrudan bir "görüş" vardır. İrfan ehli, karşısındaki varlığın kendisini "ayrı bir varlık" olarak görmesinin, onun kendi "hayal ve vehim" perdesinden kaynaklandığını bilir. Kendisi ise o perdenin arkasındaki hakikati, yani o varlığın Hakk'ın bir zuhûr mahalli olduğunu müşahede eder. Bu idrak, sâlikin ahlâkını da bütünüyle değiştirir. Zira bir fiilin doğrudan Hakk'tan geldiğini gören bir kimse, o fiile nasıl beşerî bir öfke veya minnetle karşılık verebilir? Lütfu da kahrı da aynı kaynaktan bilir ve her ikisinde de Fâil'i seyreder.

Bu, Ef'âl (fiiller) âleminin tevhîdidir. Her fiilin, her hareketin, her oluşun menbaı birdir. Sûretler ve aracılar, o tek menbadan gelen fiillerin üzerinde zuhûr ettiği aynalardan ibarettir. Aynel yakin, bu aynalara değil, aynada görünene bakabilme sanatıdır. Bu görüşe sahip olan kimse için artık kâinatta tesadüf diye bir şey kalmaz. Her zerre, O'nun bir emriyle hareket eder; her hadise, O'nun bir şe'ninin (zuhur biçiminin) eseridir.

Vücûd Mertebelerinde Seyir ve İdrak Yükselişi

Tasavvuf yolu, bir bilgi yığma yolu değil, bir "olma" yoludur. Sâlikin manevi yolculuğu, varlık mertebeleri arasında yaptığı bir seyahattir. Terzibaba Hazretleri, bu yolculuğu şeriat, tarikat, hakikat ve marifet basamaklarıyla açıklar ve her bir basamağı bir yakin mertebesiyle eşleştirir. Bu, aynel yakinin kuru bir kavram değil, sülûkun tam kalbinde yer alan canlı bir durak olduğunu gösterir.

Bu mertebelerin idrak düzeyleriyle olan bağı şöyle kurulur:

Şeriat= Bilmel yakîn= Beşeri nefsi ile dinini ve dünyasını yaşamaktır. Tarikat= İlmel yakîn=Beşeri nefsi ve beşeri duyguları ile dinini ve dünyasını yaşamaktır. Hakikat= Aynel yakîn= Kendini gerçek mânâ da İlâh-î nefsi ve duyguları ile bilerek dinini ve dünyasını yaşamaktır. Marifet= Hakk’al yakîn= Hakk’ın diliyle, Hakk olarak dinini ve dünyasını yaşamaktır.

Şeriat ve tarikat mertebelerinde sâlik, hâlâ "beşerî nefsi" ile hareket eder. Bilgisi, bilmel yakin (duyarak, taklitle bilme) ve ilmel yakin (akıl ve delille bilme) düzeyindedir. Hâlâ kendisini Hakk'tan ayrı bir varlık olarak görür. "Ben" vardır, bir de ibadet ettiği "Allah" vardır. Bu, zarurî bir başlangıçtır.

Ancak "Hakikat" kapısına gelindiğinde, yani aynel yakin mertebesine varıldığında, temel bir değişim yaşanır. Artık sâlik, "İlâhî nefsi ve duyguları ile" yaşamaya başlar. Bu, kendi vehmî benliğinin ötesinde, kendisindeki ilâhî hakikati, yani Ruh'u ve Sırr'ı müşahede etmeye başlamasıdır. Gözü, kulağı, idraki Hakk'ın nuruyla nurlanır. Bu, hadis-i kudsîde buyurulan "Ben kulumun gören gözü, işiten kulağı... olurum" sırrının açılmaya başladığı yerdir.

Bu mertebelerin hepsi, tek bir Vücûd'un, yani Vücud-u Mutlak'ın (Mutlak Varlık) farklı tecellîlerinden ibarettir. Hakikatte O'ndan başka varlık yoktur. Bütün bu mertebeler, yollar, idrak düzeyleri, O tek Varlığın kendi kendini seyretme ve bilinme arzusunun bir neticesidir. Terzibaba Hazretleri, bu en temel hakikati şöyle dile getirir:

Anlatılan hakîkatin Arapçada tabiri VÜCUD. Turkçe'de VARLIK. Farsçada Hesti'dir. Hakîkatte ise o hepsinden münezzehtir. Ancak anlatmak sadedinde vücût, aşk, nur, nefsi Rahman, Varlık da derler, Murat bir isim bir zattır ve o da HAKK'tır. Hakk ise Vücudu mutlaktır. ... Bu duruma göre bir zat mülahaza olunabilir ki vüs'ati geniş bütün mertebeleri câmi hepsini muhit olan yani bu anlatılan mertebelerin hem aynı olan hem de cümlesinden münezzeh ola. Bu takdirde hem mutlak hem câmi ve hem de münezzeh olur. ... “Kaanallahu velem yekun şey’en meahu!..” “Allah vardı, onanla beraber hiçbir şey yoktu!.. Bu makâmda ne resim ne isim ne övgü ne sıfat bulunur. Cümlesinden münezzeh, her şeyden arınmış itibar olunur, bununla beraber cümle mertebelerde seyr eden ve tecelli eden gene kendi olup her mertebenin aynıdır.

Aynel yakin, "Cümle mertebelerde seyr eden ve tecelli eden gene kendi olup her mertebenin aynıdır" ifadesinin müşahedesidir. Sâlik, bu mertebede, hem Zât'ın her türlü kayıttan münezzeh oluşunu (tenzih) hem de bütün bu âlemler ve mertebeler sûretinde tecelli edişini (teşbih) bir arada görmeye başlar. Bu, Muhammedî mîzandır; iki kanatla uçmaktır. Bir kanadı "O'nun benzeri hiçbir şey yoktur" (Şûrâ, 11) derken, diğer kanadı "Nereye dönerseniz Allah'ın vechi (yüzü) oradadır" (Bakara, 115) der. Aynel yakin, bu iki âyetin sırrını tek bir bakışta cem etmektir.

Nihai İdrak: "Hakk'ta Hakk Olarak Var Olmak"

Aynel yakin görüşü derinleştikçe, sâlikin idrakinde en büyük inkılâp gerçekleşir. Bu, sadece dış âlemdeki fiillerin Fâil'ini görmekle kalmaz, kendi varlığının hakikatini de görmeye başlar. Yolun başında sâlik, kendisini Hakk'tan ayrı, günahkâr, aciz bir kul olarak görür. Bu, ilmel yakinin gereğidir. Yolun ortalarında, Hakk'ın tecellîlerini kendinde hissetmeye başlar ve "Hakk benim içimde" gibi bir hâle bürünebilir. Bu da tehlikeli bir duraktır, zira hâlâ bir "ben" ve "içim" ayrımı vardır.

Aynel yakinin kemâli ve hakkal yakinin başlangıcı ise bu ikiliği de ortadan kaldıran o muazzam idraktır. Terzibaba Hazretleri, bu nihai noktayı kendi manevi tecrübesinden süzülen şu cümlelerle ifade eder:

Evvelce kendimi kendimde zanneder idim, daha sonra Hakk’ı kendimde zanneder idim. Halbûki ben Hakk’ta Hakk olarak varmışım. Bu görünen sûrette, sûretin ismi ile Hakk’ın ta kendisi imiş.

Bu üç cümle, bütün bir seyr-i sülûkun özetidir.

1. "Kendimi kendimde zanneder idim": Bu, avamın ve yolun başındaki sâlikin hâlidir. Varlığı kendine mal etme, gaflet ve şirk-i hafî (gizli şirk) durumudur.
2. "Hakk'ı kendimde zanneder idim": Bu, ilerlemiş bir hâldir ama hâlâ bir "benlik" kabı ve o kabın içine giren bir "Hakk" tasavvuru vardır. Bu, hulûl (bir şeyin başka bir şeye girmesi) vehmine kapı aralayabilir ki, Ehl-i Sünnet ve tasavvuf büyükleri bunu reddeder.
3. "Halbûki ben Hakk'ta Hakk olarak varmışım": Bu, Vahdet-i Vücûd (Varlığın Birliği) sırrının zevk edilmesidir. Sâlik, kendi vehmî varlığının bir hiç olduğunu, hakiki varlığının ise Hakk'ın varlığından bir tecellîden ibaret olduğunu anlar. Kendisi, Varlık Okyanusu'ndaki bir dalgadan ibarettir. Dalganın dalga olarak bir kimliği vardır ama hakikati sudan başka bir şey değildir. "Bu görünen sûret", yani Terzi Baba veya Ahmet, Mehmet ismiyle anılan bu beden ve kimlik, aslında "Hakk'ın ta kendisinin" o isimle ve o sûretle bir zuhûrudur.

Bu idrak, sâlikin beşerî vasıflarından sıyrılıp ilâhî ahlâk ile ahlâklanmasının zirvesidir. Artık gören, işiten, söyleyen kendisi değil, kendi sûret aynasından tecelli eden Hakk olur. Bu, aynel yakin ile görülen hakikatin, hakkal yakin ile "olunması" hâlidir. Terzibaba Hazretleri'nin işaret ettiği gibi:

Hakkel yakîn ise kişinin beşeri vasıflarından tamamen sıyrılıp kendisini artık Hakk olarak müşâhede etmesidir. “Yakîn fiiliyle, esmâsıyla, sıfatıyla, zâtıyla Hakk’tır” denilmiştir.

Aynel yakin, bu nihai "oluş"a giden yoldaki en keskin görüştür. Sâlik, bu görüşle kendi hiçliğini ve Hakk'ın mutlak varlığını o kadar şiddetli bir şekilde müşahede eder ki, bu müşahedenin ateşi onun benliğini yakar, yok eder. Bu, "ölmeden evvel ölmek" sırrının aynel yakin ile yaşanmasıdır.

Kur'ân Kıssalarında Yakin Mertebelerinin İzleri

Kur'ân-ı Kerîm, sadece tarihî olayları anlatan bir kitap değil, her an ve her insan için geçerli olan manevi hakikatleri anlatan canlı bir rehberdir. Terzibaba Hazretleri, Kur'ân'daki kıssaları, özellikle de Hz. Musa ve kavminin Bakara (sığır) kıssasını, yakin mertebelerinin anlaşılması için bir ders olarak okur.

İsrailoğullarının kesmeleri emredilen sığır hakkında sürekli soru sormaları, genellikle onların inatçılığı olarak yorumlanır. Ancak irfan nazarında bu sorular, bir idrak arayışının basamaklarıdır:

“Dediler: Bizim için rabbine dua et nedir o bize beyan etsin,” Yukarıda da ifade edildiği gibi burada da aynı mânâda ki Âyet-i kerîme tekrar edilmektedir. Birincisi “ilmel yakîn” ikincisi “aynel yakîn” üçüncüsü ise “hakkal yakîn” mertebesi itibariyledir. Daha evvel kendilerine yapılan izahlar yeterli gelmemiş daha başka işaretler aramaktadırlar. “ çünkü o bakare bize karışık geldi/hangi sığır olduğunu kestire-medik. Üzerlerinde musallat olan hayal ve vehim onları bir türlü rahat bırakmıyor zora sokarak belki vaz geçiririm diyerek, onlara vesvese veriyor idi bu yüzden hep soru üretiyorlar idi.

Bu yoruma göre, ilk emir "Bir sığır kesin" emri, ilmel yakin düzeyindedir. Soyut bir bilgidir. Kavmin "Rengine dair soru sorması", o soyut bilgiyi daha somut, daha görünür kılma çabasıdır. Bu, aynel yakine doğru atılan bir adımdır. Her yeni soru ve cevapla, sığırın özellikleri daha da belirginleşir, hayaldeki sûreti netleşir. Bu, sâlikin müphem olan hakikati müşahede edebilmek için mürşidine sorduğu sorular gibidir. "Hayal ve vehim" perdeleri, hakikati "karışık" gösterir. Sorular, bu karışıklığı gidermek içindir. Nihayet, tam tarif edilen sığırı bulup boğazlamaları ise hakkal yakindir; yani bilinen ve görülen şeyle bir olup, emri fiiliyata geçirmektir.

Aynel yakin, sadece iç âlemde yaşanan bir tecrübe değildir. Dış âleme, kâinata bakarken de bu görüş keskinleşir. İlmel yakin sahibi, kâinatın bir Hâlıkı olduğuna inanır. Aynel yakin sahibi ise, kâinatın her zerresinde o Yaratıcı'nın aklını, ilmini, kudretini ve sanatını apaçık seyreder.

Bakıyoruz mesela bu âlemin aklı varmı? Neresinde bu akıl. Bakın bütün sene baharda meyveler bir sene öncesinin aynısını zuhura getiriyorlar. İşte bu bir aklın neticesidir. Eğer orada bir akıl sistem program olmamış olsa, bu sene çıkan kırmızı kirazlar, seneye sarı kiraz çıkar, siyah çıkar. ... İşte âlemde külli bir akıl olmasa, bütün mevcudatı her zerresine kadar yöneten akıl olmasa, bu âlem karma karışık olur.

Bu bakış, sıradan görünen hadiseleri birer mucizeye dönüştürür. Bir kiraz ağacının her sene aynı renkte, aynı tatta meyve vermesi, Akl-ı Küll'ün (Küllî Akıl) varlığının aynel yakin ile müşahedesidir. Bu, delile ihtiyaç duymayan, doğrudan bir görüştür. Âfâk (dış dünya) ve enfüs (iç dünya), bu mertebede birleşir. Sâlik, kendi içindeki ilâhî nefesi, dış âlemdeki o muazzam nizamın kaynağı olan Küllî Akıl ile bir ve aynı kaynaktan geldiğini idrak eder. Aynel yakin, bu büyük birliğin perdesiz seyridir.

Terzibaba Geleneğinde Aynel Yakin'in Yaşanması

İrfan yolunun yolcusu için bilmek, görmek ve olmak arasındaki ince perdeleri kaldırmak, seyrin en mühim gayesidir. İlmel yakin ile akla ve nakle dayanan bilgi kapısından geçilir, lakin bu kapı, hakikatin sadece eyvanıdır. O hakikat sarayına vasıl olmak, bizzat müşahede ile, yani aynel yakin ile mümkündür. Bu mertebe, kitaptan veya kelamdan öğrenilen bir nazariye değil, sâlikin varlığının her zerresinde yaşadığı, soluk alıp verdiği bir hâldir. Terzibaba geleneğinde bu yaşantı, kuru bir bilgi yığını veya hayalî bir tecrübe değil, seyr-i sülûkun her adımına, her zikrine, her ibadetine sinmiş, ete kemiğe bürünmüş bir idraktir. Sâlik, bu yolda mürşidinin rehberliğinde, vehmî varlığından soyunup Hakk’ın varlığıyla nasıl giyindiğini aynel yakin olarak seyreder.

"LA MEVCUDE İLLA HU": Varlığın Tek Zikri

Yolun en başında ve en sonunda, sâlikin dilinde ve gönlünde tek bir zikir yankılanır: "LA MEVCUDE İLLA HU". "Mevcutta O'ndan başka varlık yoktur." Bu, sadece tekrar edilen bir cümle değil, bir idrak talimidir. Bu talim, sâliki ikilikten, yani kendisini Hakk'tan ayrı bir varlık görme gafletinden kurtaracak olan yegâne kılıçtır. Aynel yakin mertebesine yürüyen can, artık eşyaya ve hadiselere bakarken, onların ardındaki tek Fâil'i, tek Mevcûd'u görmeye başlar. Bu görüşe eren için, kendisi dahil bütün mevcudat, Hakk'ın varlık cübbesi içinde birer tecellîden ibarettir.

Terzibaba Hazretleri, bu idrakin seyrdeki yerini şöyle sohbetine taşır:

Ancak o var. Ama yine de burada izâfîde olsa kişinin benlik şuuru vardır. Buraya gelen kişinin zikri ve virdi idraki, görüşü anlayışı, yaşamı LA MEVCUDE İLLA HU. Olarak seyretmesi gerekiyor. Mevcutta hiçbir varlık yoktur. Mevcut olan ancak Hakkın varlığıdır. Başka bir varlık yoktur idraki ile hayatını sürdürmesi. Yani mevcudat yoktur. Ancak “O” vardır. Ve bu hali yaşayanlardan birisinin de sözü şöyle: LEYSE FİYH CÜBBETÜL VUCUDE SİVAHU. TEK VUCUT CÜBBESİ İÇİNDE ONDAN GAYRI YOKTUR. Sözleri mânâlarına zevkle ve hal ile vakıf olursun. Şimdi burada vücût cübbesi dendiği zaman tarikat düzeyi olan yaşamda biz zannediyoruz ki beden vücût cübbesi içinde ondan gayrısı yoktur. Hâlbuki hakîkatte ise genel vücût olarak mevcut -varlık mevcut olarak bu mevcudun cübbesi diye belirtilen sınırları içerisinde O'ndan gayrısı yoktur, Hakktan gayrısı yoktur. Kendi cübbesi değil. Bir mânâda onu da anlatıyor. Ama gerçek mânâda âlem cübbesi içerisinde onun varlığından başka bir varlık yok demek istiyor bunu söyleyen.

Sâlik önce kendi bedenini, kendi "ben"ini bir cübbe sanır ve "bu cübbenin içinde O'ndan gayrı yoktur" demeye çalışır. Bu dahi bir adımdır. Lakin aynel yakin görüşüyle bakan anlar ki, asıl cübbe, bütün bir kevn ve mevcudattır. Ve bu "âlem cübbesi" içinde Hakk'tan başka bir varlık, bir mevcut asla olmamıştır. Bu idrak, Kur'ân'ın o heybetli sorusunun cevabını "anda" vermektir:

“LİMENİL MÜLKÜL YEVM” “LİLLAHİ’L VAHIDİ’L KAHHAR” (40/16) Anda mülk kimindir? Vahid ve Kahhar Allah'ındır sözünün mânâsı burada çözülür. Biz bunu beklersek eğer ahirette bu âyetin hükmü ile karşılaşacağız diye -o yine olacaktır ama bunun karşısında perişan oluruz. Yani burada bunu idrak etmezsek orada şaşırıp kalırız.

Aynel yakin, kıyametin kopmasını beklemeden, "Bugün mülk kimindir?" sorusuna "Vahid ve Kahhar olan Allah'ındır" cevabını, kendi varlığında ve tüm âfâkta müşahede ederek verebilmektir. Bu, beşerî bakış açısını terk edip, Hakk'ın gözüyle varlığa bakmanın ta kendisidir.

Seyr-i Sülûk: Kendinden Kendine İki Adımlık Sefer

Bu kutlu idrake varış, bir seferdir. Lakin bu sefer, mekân içinde bir yerden bir yere gitmek gibi değildir. Bu, sâlikin kendi vehmî varlığından, Hakk'ın hakiki varlığına yaptığı iki adımlık bir iç yolculuktur. Bu yolculuk, astronotun aya ayak basması gibi, atan için küçük bir adım gibi görünse de, insanlık, yani beşeriyet mertebesi için devasa bir sıçramadır.

Birinci adım, sâlikin kendi vehmî "ben"liğinin, yani Hakk'tan ayrı sandığı varlığının yokluğunu, hiçliğini ilmen ve zevken idrak etmesidir. İkinci adım ise, bu yokluğun ardından açığa çıkanın, aslında Hakk'ın kendi varlığı olduğunu müşahede etmesidir. Terzibaba Hazretleri bu iki adımı şöyle özetler:

Kendi yokluğunu idrak ettiğinde, ilim olarak bunu anladığında bakıyor ki Hakk’ın ortadan kalk­ması mümkün değil. O zaman ben diye kabul ettiği benliğinin ortadan kalkması gerekir. İşte birinci adım budur. Kendi var­lığının yokluğunu idrak etmesi. Ondan sonra ikinci adım da kendi varlığının Hakk’ın varlığı olduğunu idrak et­mesi ve hayatını buna göre sürdürmesidir. Şimdi bunun bir tanesi aynel yakin. Evvela yakınlaşmak. Sonra bir adım atması aynel yakin, ikinci adım ise hakkal yakin. Bir adımı zahiri varlıktan geçmek, öteki adımı hakiki varlığa erişmek.

"Zahiri varlıktan geçmek", dağları, taşları, insanları yok saymak değildir. Onların kendilerine ait, müstakil bir varlıkları olmadığını, hepsinin tek bir Varlığın tecellî suretleri olduğunu aynel yakin olarak görmektir. Bu görüşe erince, seferin aslında "kendinden kendine" olduğu anlaşılır. Ötelerde aranan bir Hakk yoktur; sefer, sadece düşünceyi ve idraki değiştirmektir.

Vücût sahrâsına sefer derken bu kendine erişmek mânâsınadır yoksa ötelerde olan bir şeye erişmek değildir. Bu nedenle “kendinden kendine sefer et!” denilmektedir ki bu durumda sefer diye bir şey de olmaz ortada. Seferden kasıt “düşünceni ve idrâkini değiştir” demektir. Bu değişimin birinci adımında kendini bulmak, ikinci adımında kendini tanımaktır. Yalnız bu ikinci adım ömür boyu sürer ve ikinci adımın sonuna da erişilmez.

Aynel yakinin yaşandığı seyr budur. Sâlik, kendi hiçliğini idrak ederek zahir perdesini yırtar; bu birinci adımdır. Sonra o perdenin ardında kendi hakikatinin, Hakk'ın varlığından başka bir şey olmadığını müşahede eder; bu da ikinci adımdır ki, bu hakkal yakin kapısına dayanmaktır ve sonu gelmez bir tanıma, bir tecellî seyrine açılır.

Mürşid Sohbetinde Zuhûratın Tâbiri: "Ölmeden Evvel Ölmek"

Sâlikin bu iç seferi, pusulasız ve haritasız yapılan bir yolculuk değildir. Mürşid-i kâmil, bu yolda sâlikin hem pusulası hem de sığınağıdır. Sâlikin manevi yolculuğunda karşılaştığı hâller, gördüğü zuhurat (manevi tecrübeler, rüyalar), ham birer yaşantıdır. Onları işleyip manevi bir gıdaya dönüştüren, mürşidin irfan potasıdır. Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) "Ölmeden evvel ölünüz" buyruğu, birçoğu için ilmen bilinen bir sırdır. Lakin bu sırrın aynel yakin tecrübesi nasıl olur? Mürşid, sâlikin gördüğü bir zuhuratı bu hadisin aynel yakin tecrübesi olarak yorumlayarak, ona yaşadığı halin kıymetini ve makamını bildirir.

Bir sâlikin gördüğü vefat tecrübesine dair bir zuhuratı, Terzibaba Hazretleri şöyle tâbir eder:

Hayırlı günler Yolcu bey oğlumuz hamdolsun şimdilik iyi sayılırız inşeallah sizlerde iyisinizdir. Gördüğünüz zuhurat oldukça ilginç Muhtemelen Peygamberimizin "Ölmeden evvel ölünüz" hadisinin "aynel yakîn" yönünden bir tecrübe hali olarak gösterilmiş olabilir. Fazla üstünde durmayın. Rabbimize şükrederiz.

Mürşidin vazifesi, sâlikin yaşadığı ve belki de anlam veremediği, korktuğu veya şaşırdığı bir hali, irfan mektebinin usûlü içinde doğru yere oturtmaktır. "Ölmeden evvel ölmek", sâlikin vehmî benliğinin, yani nefsanî arzularının ve kendini ayrı bir varlık sanma vehminin ölmesidir. Bu ölüm, bir zuhuratta sâlike aynel yakin olarak tecrübe ettirilebilir. Sâlik, kendi cenazesini seyreder, kendi yokluğunu görür ve bu "küçük kıyamet" provasıyla, benliğinden geçmenin ne demek olduğunu bizzat müşahede eder. Bu müşahede, binlerce kitaptan daha öğreticidir. Çünkü bu, artık bir bilgi değil, varoluşsal bir idraktir. Bu idrak, sâliki cehennemden, yani ayrılık azabından ve benlik davasından kurtaracak olan yegâne ateştir.

Buradaki yaşantının nasıl şiddetli bir yaşantı olduğunu aynel yakin göreceğiz. Ki bu şekilde olursa ancak nefsimizden geçebiliriz. Başka türlü benliğimizden kurtulmamız mümkün değildir. Burada ya­şanacak, burada yaşanmazsa orada yaşanacak ve oradaki çok müthiş bir yaşantıdır.

Aynel yakin, sâlike bu dünyada, kendi iradesiyle nefsinden geçme imkânı sunan bir rahmet tecellisidir. Bu tecellîye mazhar olamayan, bu "ölümü" burada tatmayan, orada zorunlu olarak tadacaktır.

İbadetin Hakikati: Namaz ve Hac'da Yakîn Mertebelerini Yaşamak

İrfan yolunda ibadetler, birer şekil ve merasimden ibaret değildir. Her bir rükün, her bir rekat, her bir tekbir, sâlikin manevi seyrinde tırmandığı bir basamaktır. Namaz ve Hac gibi temel ibadetler, tevhid hakikatinin ve yakîn mertebelerinin bedene ve hale bürünmüş şekilleridir. Sâlik, bu ibadetleri şuurlu bir şekilde eda ederken, aslında ilmel yakinden aynel yakine, oradan da hakkal yakine doğru bir miraç yaşar.

Terzibaba Hazretleri, namaz rekatlarının bu manevi seyrdeki karşılığını şöyle açıklar:

Üç rekâtlı namazların birinci rekâtı meseleleri ilmel yakîn, bir bilgiyle idrak etmek, ikinci rekâtı meseleleri aynel yakîn bir bilgiyle idrak etmek, üçüncü rekatte ise meseleleri hakkel yakîn bir bilgiyle idrak etmektir. Dört rekâtlı namazların birinci rekâtı, şeriat mertebesinin hakikatini idrak etmek. İkinci rekâtı, tarikat mertebesinin hakikatini idrak etmek, üçüncü rekâtı hakikat mertebesinin hakikatini idrak etmek, dördüncü rekâtı ise marifet mertebesinin hakikatini idrak etmiş olmaktır.

Akşam namazının üç rekatı, sâlikin yakîn mertebelerindeki seyrini temsil eder. Yatsı veya öğle namazının dört rekatı ise, şeriat, tarikat, hakikat ve marifet olarak bilinen dört tevhid mertebesindeki yolculuğunun bir haritasıdır. Sâlik, her rekata durduğunda, sadece bir fiziki hareketi değil, bir idrak mertebesini yaşar. Fatiha'yı okurken Ahadiyet sırrını, rükûda ef'al tecellisi önünde eğildiğini, secdede ise Zât'ın huzurunda hiçliğini ve O'nunla birliğini müşahede eder.

Aynı şekilde Hac ibadeti de bu yakîn mertebelerinin yaşandığı muazzam bir talimdir. Kurban kesemeyen hacının tutacağı oruçlar dahi bu mertebeleri idrak içindir:

...üç gün oruç tutmak, birincisi haccın hakikatlerini ilmel yakîn olarak idrak etsin, ikincisi aynel yakîn, üçüncüsü hakkel yakîn olarak, işte kendinde var olan bu duygu ve bilgileri oruç tutmak sûretiyle bâtınına alsın, bâtınında olan özellikleri de zâhire çıkarsın, yani bu hakikatleri ilmel, aynel, hakkel yakîn olarak idrak etsin...

Bu gelenekte, manevi hallerin, tarihlerin ve zuhuratların ebced ilmi, yani harflerin ve sayıların sembolik değerleri üzerinden okunması da aynel yakin tecrübesinin bir parçasıdır. Rakamlar, sadece birer adet değil, manevi mertebelerin ve ilahi tecellilerin anahtarlarıdır. Bir hadisenin yaşandığı tarih veya ilgili kişilerin isimleri, bu usûle göre tahlil edildiğinde, o olayın hangi tevhid mertebesinde, hangi ilahi isimlerin hükmü altında zuhur ettiğini aynel yakin olarak gösterir.

Mesela bir zuhuratın tahlilinde şöyle denir:

Tarih 16-03-2011 idi. Toplamda rakamsal değeri 23 “23” Hz. Muhammed S.A.V’e Kuran ayetlerinin inzali ve dinin kemali 2+3= 5 ile Hazerat-ı Hamse… 16 = İlmel Yakin, Aynel Yakin, Hakkal Yakin Hakikati Muhammediyye 3 ile İlmel Yakin, Aynel Yakin, Hakkal Yakin mertebeleri 2011= 4 Tevhid Mertebeleri...

Sâlik için bu, yaşadığı manevi tecrübenin kevnî dokudaki yerini, ilahi düzendeki karşılığını aynel yakin olarak idrak etme yoludur. Sayı 3, daima yakîn mertebelerini; sayı 4, tevhid mertebelerini; sayı 5, varlık mertebelerinin özü olan Hazerat-ı Hamse'yi (Beş İlahi Hadra) işaret eder. Böylece yaşanan her şey, tesadüfi bir olay olmaktan çıkar, ilahi bir senaryonun anlamlı bir parçası haline gelir.

Nefs-i Mutmainne ve Zât Cennetinin Kapısı

Bu çetin ve bir o kadar da lezzetli yolculuğun sonunda sâlik nereye varır? Bütün bu müşahedelerin, idraklerin ve tecrübelerin gayesi, nefsi emmârenin ve levvâmenin fırtınalarından kurtulup, nefs-i mutmainne (huzura ermiş, tatmin olmuş nefs) limanına sığınmaktır. Bu limana sığınan nefse, Cenâb-ı Hakk Fecr Sûresi'nde o kutlu daveti yapar: "Ey mutmain olmuş nefs! Rabbine dön, O'ndan razı olarak ve O'nun rızasını kazanmış olarak. Gir kullarımın arasına ve gir cennetime!"

Terzibaba Hazretleri, bu âyetteki "kullarım" ve "cennetim" ifadelerinin derin manasına dikkat çeker. Bu, sıradan bir cennet değil, "Zât cenneti"dir. Ve bu cennetin kapısı, aynel yakin idrakinden geçer.

Nefsi mutmainne halinin en alt düzeyi kendi varlığının Hakk’ın varlığı olduğunu aynel yakin müşahade etmek ve yaşamaktır. Dairenin bitim noktası olan insanlık, ilk ve başlangıç noktası olan mutlak varlığa, birlik âlemine erişti mi artık o makama ne bir melek sığar ne de şeriat sahibi bir peygamber!

Aynel yakinin sâlikin hayatındaki en büyük meyvesi budur. Kendi varlığının, Hakk'ın varlığından ibaret olduğunu bizzat görerek ve yaşayarak nefsini tatmin eder. Artık nefsi, dışarıda bir şeyler aramaz. Çünkü bilir ve görür ki, aradığı her şey, kendindedir. Bu idrakle "kullarım" zümresine, yani abdiyet sırrına ermiş kâmillerin arasına girer ve onlarla birlikte "Zât cenneti"ne, yani Hakk'ın varlığında fâni olup O'nunla bâki olmanın sonsuz hazzına dâhil olur.

Bu mertebe, sözün bittiği, hâlin konuştuğu, bilginin yerini müşahedenin, müşahedenin ise "olma"nın aldığı kutlu bir makamdır. Cenâb-ı Hakk, bizlere bu yolda ilmel yakinden başlayıp, aynel yakin ile seyredip, hakkal yakin ile O'na vasıl olmayı nasip ve müyesser eylesin. Amin.

Füsûsu'l-Hikem'de Aynel Yakin

Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri'nin hikmet deryasında kavramlar artık sadece birer kelime değil, her biri Vücûd'un, yani Mutlak Varlığın bir mertebesine açılan bir kapıdır. Aynel Yakin de bu kapılardan biridir; ancak bu kapı, akıl yürütmenin, fikir ve nazarın bittiği yerde başlar. İlm-i ledün denilen, doğrudan Hakk’tan gelen bilginin müşahedeye, yani bizzat görmeye dönüştüğü makamdır. Füsûsu'l-Hikem'in bakışıyla Aynel Yakin'i anlamak, varlığın temel yapısını, mertebeler silsilesini anlamakla mümkündür. Zira neyi göreceğini bilmeyen, baksa da göremez. Görmenin kendisi bir idrak seviyesi gerektirir.

Şeyh-i Ekber'in doktrininin temeli, varlığın bir bütün olduğu ve bu bütünün farklı tecelli mertebelerinde kendisini açtığı hakikatine dayanır. Bu mertebeleri bilmeden, Aynel Yakin'in neyi gördüğünü anlayamayız. Her şeyin aslı, hiçbir sıfatla, isimle, işaretle kayıt altına alınamayan, mutlak gayb olan Zât-ı Mutlak'tır. Bu mertebeye Hüvviyet Gaybı denir. Bu mertebenin hemen ardından, Zât'ın kendi kendine ilk tecellisi olan, henüz isimlerin ve sıfatların belirmediği, bütün hakikatleri potansiyel olarak içinde barındıran o ilk bulut, o ilk sis hali gelir. Şeyh-i Ekber buna Amâ mertebesi der. Burası, "Allah neredeydi?" sorusuna verilen "Altında ve üstünde hava olmayan bir Amâ'daydı" cevabının işaret ettiği sırdır.

Bu Amâ mertebesinden sonra, Zât'ın bütün isim ve sıfatları kendinde, henüz birbirinden ayrışmamış bir halde bildiği mertebe zuhur eder. Burası, mutlak birliğin, tekliğin makamıdır. Buna Ahadiyyet denir. Kur'ân-ı Kerîm'in "Kul hüvellâhü ehad" (De ki: O Allah, Ahaddır) ayetinin sırrı burada yatar. Ahadiyyet, kesretin (çokluğun) zıddı olan bir teklik değil, içinde hiçbir nispet, hiçbir ikilik barındırmayan mutlak Tek'liktir.

Ahadiyyet mertebesinden sonra ise, bu potansiyel haldeki isim ve sıfatların kendi aralarında ayrıştığı, her bir ismin kendi hakikatini talep ettiği Vâhidiyyet mertebesi gelir. Burası, Allah isminin tecelli ettiği, bütün Esmâ-i Hüsnâ'nın "Allah" ismi altında toplandığı ilim mertebesidir. Âlemdeki bütün çokluk, bütün kevnî düzen, bu Vâhidiyyet mertebesindeki ilahî isimlerin birer yansımasıdır. Aynel Yakin, bu mertebeler silsilesini, yani Zât'tan âlemlere uzanan bu tecelli seyrini, kitaplardan okuyarak değil, kendi varlığında ve kâinatta bizzat müşahede ederek bilmektir.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri, Şeyh-i Ekber'in Âdem Fassı'na dair sohbetlerinde bu mertebeleri ve İhlâs Suresi'nin bu mertebelerle olan bağını şöyle izah eder:

قُلْ هُوَ اللَّهُ اَحَدٌ 112/1 dediğimizde “Kulhü vallahü Ahad” dediğimizde vahidiyetin bir üstü olan ahadiyet mertebesine yönelmiş oluyoruz. A’mâ mertebesine yönelişe giriş yoktur. Allah ismi ilâh gibi ifadelerle o mertebe belirtilmiş oluyor. Niçin üç ihlâs okuduğun zaman Kur’an’ı hatim etmiş olursun? Ahadiyet mertebesini idrak etmiş olan kimse zâten daha baştan Kur’ân’ı Kerim’i idrak etmiş oluyor, daha geniş kapsamlı olarak. Sadece maddi ifadelerle değil manevi, ma’nâ ifadelerle de Kur’ân’ın hakikatini, Allah’ın hakikatini, vahidiyet mertebesini, kendi hakikatini, daha kemalli idrak ettiğinden bir ihlâs okuması Kur’ân’ın 1/3 üne bedel oluyor. Okuma da ilmel yakîn, aynel yakîn, Hakkel yakîn olmalıdır. Bakın “Kul hü vallahü vâhid” demiyor ahad diyor. Allah ahaddır diyor aslında. Allah ismi mi yoksa Ahad ismi mi daha üstündür? Sorusuna bazıları Allah üstün demişler, bazıları Ahad üstündür demişler. Ahad üstündür diyenler ahadiyet mertebesi itibariyle üstündür demişler, Allah üstündür diyenler genelde Allah kelimesi ahadiyet kelimesini cemi olarak içine aldığından o şekilde üstündür demişler. Gerçekte Allah kelimesinin ifade ettiği mertebe vâhidiyet mertebesidir. Vâhidiyet mertebesinde Cenâb-ı Hak sıfat-ı subûtiyesi, ve sıfat-ı Zâtiyesiyle, zuhura gelmiş ve bu sıfat-ı subutiyesi de bir sonraki mertebede “Rahmân” ismi şerifiyle daha bütün esma-ı ilahiyesini yaymıştır. Vâhidiyet mertebesi Allah’ın bütün isimlerinin Allah ismi küllisi tahtında toplanmasından meydana gelmiştir. Burası ilim mertebesidir, ancak bizim anladığımız ma’nâ da ilmi varlıklar değildir. İlâhiyat ilmi kendi ilmi, Zât-i ilimdir.

Bu ifadeler, Aynel Yakin'in doktriner temelini sağlam bir zemine oturttuğunu gösterir. İhlâs Suresi'ni okumak, sadece dille bir tekrar değildir. O'nun Ahadiyyetini, yani mutlak tekliğini ilmel yakin bilmek, sonra bu tekliğin Vâhidiyyet mertebesindeki isimler yoluyla âlemlerde nasıl tecelli ettiğini Aynel Yakin ile müşahede etmek ve nihayetinde bu tecellinin içinde kendi varlığının da O'ndan başka bir şey olmadığını Hakkal Yakin ile tatmak... İşte bütün mesele budur. İhlâs Suresi'nin üç defa okunmasının Kur'an'ı hatmetmeye bedel sayılmasının sırrı da buradadır. Çünkü bu sure, varlığın temel usûlünü, Zât-Sıfat-Esmâ-Ef'âl silsilesini öz olarak içinde barındırır. Bu özü anlayan, Kur'an'ın bütün tafsilatını anlamış olur.

Bu idrak, akıl ve fikir yoluyla elde edilebilecek bir netice değildir. Fikir ve nazar ehli, yani hikmet yolunda sadece akıllarını ve duyu organlarından gelen verileri kullananlar, eninde sonunda bir duvara toslarlar. Çünkü onların aracı olan akl-ı cüz (parça akıl), kendi sınırları dışındaki bir hakikati kuşatamaz. Onlar, varlığı "Hakk" ve "âlem" diye ikiye ayırır ve bu ikisi arasındaki ilişkiyi çözmeye çalışırlar. Bu ikilikten kurtulamadıkları için, ulaştıkları her bilgi, bir zan ve şüphe tortusu taşır. Onların bilgisi, denizin yüzeyindeki dalgaları saymaya benzer; denizin derinliğini, yani Vücûd'un kendisini ıskalarlar.

Aynel Yakin ehli olan muhakkikler, yani hakikati tahkik ederek bulan arifler ise, bu ikilik tuzağına düşmezler. Onlar, eşyaya kendi beşerî akıllarının ve fikirlerinin ışığıyla değil, "Rablerinin nuruyla" bakarlar. Bu nur, "Allah, göklerin ve yerin nurudur" (Nur, 35) ayetinin sırrından sâlikin kalbine yansıyan tecelli nurudur. Bu nur ile bakıldığında, artık eşyanın ardındaki fâil, müessir, mevcud görünmeye başlar. Görünen her suretin, Hakk'ın bir isminin tecelligâhı olduğu müşahede edilir. İşte bu, şüpheyi kökünden kurutan bir görüştür. Çünkü gören, artık sâlikin vehmî benliği değil, sâlikin gözüyle bakan Hakk'ın kendisidir. "Ben kulumun gören gözü, işiten kulağı olurum..." kutsi hadisinin sırrı burada tecelli eder.

Şeyh-i Ekber'in bu konudaki temel yaklaşımını, Terzibaba Hazretleri'nin Füsûs şerhlerinden bir başka bölüm açık bir şekilde ortaya koymaktadır:

İşte böyle oluyor da belki farkında değilmişiz bu işin, diğer şekliyle, böylece erbab-ı fikir ile nazar yani fikir erbabı, bakış erbabı idrak ettikleri şeyde şek ve zan üzere olmaktan uzak olamazlar. Mutlaka neyi idrak ederlerse etsinler onlarda o idrak ettikleri şeylerde mutlak bir şey üzerinde anlayış üzerinde olmazlar. Şüpheleri zanları devam eder. Mutmain olmazlar. Ne kadar olduk zannederlerse de derinlerinde şüphe ve zan vardır. Velakin muhakkikin böyle değildir. Tahkik ehlinin şüphesi zannı yoktur, eşyayı tahammül ve tefekkürle değil yani belirli nisbetlendirmelerle değil veya tefekkür etmekle değil, Rablarının nuruyla müşahede ettiklerinden hükümleri yakîn üzerinedir. İşte ilmel yakîn, aynel yakîn, Hakkal yakîn dedikleri hadise budur, yani Rabbın nuruyla müşahede etmektir. Yani bizim beşeriyetimiz tefekkürümüz ile akl-ı cüzümüz ile bir yerlere ulaşmak işte buradan bu ibreti çıkarmak şuradan şu ibreti çıkarmak zaten dünya üzerinde görüldüğü gibi bireysel fikir ile hareket ederek, düşünülerek yapılmış olan her türlü sistemeler neticede kısa bir süre sonra yetersiz hale gelmektedir. Daha yenileri daha başkaları aranmaktadır. Onlar da bireysel fikir yönüyle arandığından bir müddet sonra onlar da yetersiz kalmaktadır. Eğer akl-ı külle yönelerek, akl-ı cüzden akl-ı küle yönelerek hakikatlere bakılmış olsa kurulmuş olan kaide, Kur’an’ın getirdiği kaideler gibi ebedi olur. İşte bunun oluşması için Rabdan gelen bir nur gerekmektedir, Rablarının nuruyla müşahede ettiklerinden bakın Rablarının nuruyla gördüklerinden de demiyor, gördükten sonra “şehid” olarak müşahede ehli olarak bunların hükümleri yakîn üzerinedir. İşte bu yakîn ilmi şeksiz şüphesiz ilimlerin en doğrusu en güzelidir, çünkü Hakkın nuruyla görülmüştür.

Bu ifadeler, Aynel Yakin'in sadece pasif bir görme eylemi olmadığını, aynı zamanda bir "hüküm verme" yetisi kazandırdığını da gösterir. Ama bu hüküm, beşerî aklın kıyas ve tahlil yoluyla verdiği bir hüküm değildir. Bu, hakikati olduğu gibi görüp, "işte budur" demektir. Bu, şahit olmaktır. Kelime-i Şehadet'in sırrı da budur: "Lâ ilâhe illâllah" derken, önce bütün sahte ilahları, bütün vehmî varlıkları "Lâ" kılıcıyla yok edip, sonra "illâllah" diyerek varlık sahnesinde sadece Allah'ın Vücûd'unun kaldığına şahit olmaktır. Bu şahitlik, ilmel yakin ile başlar, Aynel Yakin ile görülür ve Hakkal Yakin ile o şahitliğin kendisi olunur.

Fikir ehlinin kurduğu sistemlerin neden geçici olduğu da burada anlaşılır. Çünkü onlar, akl-ı cüz ile, yani Hakk'tan ayrı, bireysel bir akılla çözüm üretmeye çalışırlar. Akl-ı cüz, değişen şartlara ve yeni bilgilere tabidir; bu yüzden onun ürettiği her sistem, bir süre sonra yetersiz kalır. Muhakkik ise, akl-ı cüzden yüz çevirip Akl-ı Küll'e, yani ilahî ilme yönelir. Akl-ı Küll, Kur'an'ın getirdiği kaideler gibi ebedîdir, çünkü o, varlığın temel işleyiş yasalarını, Sünnetullah'ı ifade eder. Aynel Yakin, işte bu Akl-ı Küll'ün nuruyla kâinata bakabilme sanatıdır.

Özetle, Şeyh-i Ekber'in Füsûs'ta çizdiği çerçevede Aynel Yakin, bir bilgi türü olmaktan çok, bir varoluş halidir. Varlığın temel mertebeleri olan Ahadiyyet ve Vâhidiyyet sırrını idrak etmeden, bu görüşe ulaşmak mümkün değildir. Bu idrak, sadece akıl ve fikirle değil, kalbin tasfiyesi ve ruhun tezkiyesiyle, sâlikin kendisini Hakk'ın nuruna bir ayna gibi açmasıyla gerçekleşir. O nur kalbe düştüğünde, artık bakan da görünen de, şahit olan da şahit olunan da bir olur. Şüphe ve zan ortadan kalkar, geriye sadece mutlak ve sarsılmaz bir yakîn kalır. Füsûsu'l-Hikem'in sâliki davet ettiği nihai menzil budur.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Sohbetimize Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin hikmet deryasından inciler devşirerek devam edelim. Önceki bahiste, Füsûs’un nazarında Aynel Yakin mertebesinin, fikir ve akıl yürütme ehlinin zan ve şüphe dolu yollarından nasıl ayrıldığını, doğrudan bir müşahede kapısı açtığını konuşmuştuk. Şimdi o kapıdan içeri bir adım daha atalım ve Aynel Yakin’in en çetin, en baş döndürücü, fakat en merkezi tecrübesine nazar kılalım: Zıtların Birliği.

Tasavvuf yolu, bir yönüyle, akıl için birbirini dışlayan ne kadar husus varsa, hepsinin kalp gözüyle nasıl bir ve aynı hakikatin farklı yüzleri olduğunu görme sanatıdır. Akıl, “ya o, ya bu” der. Kalp ise, Aynel Yakin nuruyla aydınlandığında, “hem o, hem bu, tek bir ‘Hû’dan ötürü” diye fısıldar. İşte bu makama, arifler [Cem makamı](/wiki/cem-makami) demişlerdir. Zıtların, birbirini yok etmeden, birbirinin içinde erimeden, birbiriyle kucaklaştığı, adeta düğün eylediği bir vuslat makamıdır bu.

Şeyh-i Ekber, Füsûsu’l-Hikem’de bu sırrı çözmek için sâlike iki kanat verir. Bu kanatlar olmadan mârifet semâsında uçulmaz. Bu iki kanadın adı tenzih ve teşbih’tir.

Tenzih, Cenâb-ı Hakk’ı her türlü yaratılmışlık sıfatından, şekilden, mekândan, zamandan, benzemekten ve benzetilmekten soyutlamak, O’nun mutlak aşkınlığını, benzersizliğini ikrar etmektir. Kur’ân-ı Kerîm’in “Leyse ke-mislihi şey’un” (O’nun benzeri hiçbir şey yoktur) buyruğu, tenzih kanadının en sağlam dayanağıdır. Bu kanat, aklın ve şeriatın sınırlarını korur, sâliki ayağı kayıp teşbihin taşkınlığında boğulmaktan muhafaza eder. Tenzihsiz bir yol, Hakk’ı mahlûkata benzetme, O’nu âlemin içinde eritip kaybetme tehlikesiyle doludur.

Teşbih ise, Cenâb-ı Hakk’ın bütün âlemde, her bir zerrede, her bir surette kendi isim ve sıfatlarıyla tecellî ettiğini, zuhûra geldiğini görmektir. “Ve hüve me’akum eyne mâ kuntum” (Nerede olursanız olun, O sizinledir) ve “Fe eynemâ tuvellû fe semme vechullâh” (Nereye dönerseniz, Allah’ın yüzü oradadır) âyetleri, teşbih kanadının kuvvetidir. Bu kanat, kalbin ve müşahedenin kanadıdır. Sâlike, baktığı her yerde O’nu görmeyi, duyduğu her seste O’nu işitmeyi öğretir. Teşbihsiz bir yol, Hakk’ı âlemden tamamen koparan, O’nu ulaşılmaz, soğuk ve uzak bir Zât’a dönüştüren kurak bir yoldur.

Fikir ehli, kelâmcılar ve hikmet yolunun ham yolcuları, genellikle bu iki kanattan sadece birini kullanmaya çalışır. Kimi, aklına güvenip sadece tenzih kanadını çırpar ve Hakk’ı o kadar uzağa koyar ki, artık O’nunla bir ünsiyet kuramaz olur. Kimi de vecd ve istiğrak hâline kapılıp sadece teşbih kanadıyla uçar ve her gördüğü tecellîde Hakk’ın Zât’ını bulduğunu sanarak Hulûl (bir şeye sinme) veya İttihad (birleşme) gibi hatalı yorumlara düşer.

Aynel Yakin sahibi arif, yani Muhammedî meşrep olan velî, bu iki kanadı birlikte ve tam bir denge içinde kullanır. Ona [Muhammedî mîzan](/wiki/muhammedi-mizan) (Muhammedî terazi) verilmiştir. O, tek gözle bakan şaşı değildir; iki gözle birden bakar. Bir gözüyle Hakk’ın hiçbir şeye benzemeyen mutlak aşkınlığını (tenzih) görürken, diğer gözüyle O’nun her şeyde ve her an tecellî eden içkinliğini (teşbih) müşahede eder.

Bu iki bakışı aynı anda, aynı kalpte birleştirebilme hâline Cem makamı denir. Bu makamda arif, Hakk’ın hem el-Evvel (her şeyden önceki İlk) hem el-Âhir (her şeyden sonraki Son) olduğunu; hem ez-Zâhir (varlığıyla âşikâr olan) hem el-Bâtın (zâtıyla gizli olan) olduğunu aynı anda idrak eder. Akıl için bu bir çelişkidir. “Bir şey hem ilk hem son nasıl olur?” diye sorar. Kalp ise, “O, zamanın ve mekânın kayıtlarından münezzeh olduğu için olur” der. Akıl, “Bir şey hem apaçık hem gizli nasıl olur?” diye sorar. Kalp, “O, apaçıklığının şiddetinden gizlidir. Güneşe çıplak gözle bakamaman gibi” diye cevap verir.

Füsûs’un bize öğrettiği en derin sırlardan biri şudur: Zıt gibi görünen isimler, aslında tek bir Vücûd’un, tek bir Hakikat’in farklı yönlerden tecellîsidir. Meselâ, el-Hâdî (hidayet veren) ile el-Mudill (dalâlete düşüren) isimleri, görünüşte zıttır. Ama arif bilir ki, her ikisi de aynı irâdenin, aynı kudretin farklı suretlerdeki zuhûrudur. Firavun’un sapkınlığı, el-Mudill isminin bir tecellîsi iken, Hz. Musa’nın hidayeti el-Hâdî isminin bir tecellîsidir. Aynel Yakin sahibi, bu iki tecellînin de ardındaki tek Fâil’i, yani Hakk’ı görür. Bu, Firavun’un yaptığını onaylamak değil, Firavun’un fiilinin dahi Hakk’ın irade ve kudret dairesinin dışında olmadığını bilmektir. Bu, şeriat hükmünü ortadan kaldırmaz, ama vücûdî (varlık katındaki) bakışı kökten değiştirir.

Bu zıtların kökeni nereye dayanır? Şeyh-i Ekber bu soruyu, varlığın en derin mertebelerine inerek cevaplar. Her şeyden önce, Zât-ı Mutlak’ın kendi kendine olduğu, hiçbir isim ve sıfatın henüz belirginleşmediği bir hal vardır. Buna [Amâ](/wiki/ama) (Kör Bulut) denir. Bu, her türlü zıtlığın potansiyel olarak bulunduğu ama henüz ayrışmadığı bir birlik denizidir. Sonra, Hakk’ın kendi güzelliğini görme ve bilinme muradıyla [Nefes-i Rahmânî](/wiki/nefes-i-rahmani) (Rahmân’ın Nefesi) zuhûr eder. Bu İlâhî Nefes, Amâ’daki bütün o potansiyel zıtlıkları –soğuk ve sıcak, aydınlık ve karanlık, hayat ve ölüm, güzellik ve haşmet– âlemler sahnesine çıkarır. Âlem dediğimiz bu kevnî doku, bu zıtların birbiriyle olan geriliminden, dansından, mücadelesinden ve kucaklaşmasından ibarettir.

Aynel Yakin’e eren sâlik, işte bu büyük resmi görür. O, artık olayların ve suretlerin yüzeyinde kalmaz. O, bir hadisenin sadece zâhirdeki yüzünü değil, o hadiseyi var eden bâtındaki İlâhî ismin tecellîsini de müşahede eder. Bir yanda Hakk’ın Celâl sıfatlarının tecellîsi olan kahrı, zorluğu, ölümü görür; diğer yanda Cemâl sıfatlarının tecellîsi olan lütfu, kolaylığı, hayatı görür. Ve bilir ki, Celâl’in özünde de bir Cemâl gizlidir. Nemrud’un ateşi, Celâl tecellîsidir; ama o ateşin Hz. İbrahim’e gül bahçesi olması, o Celâl’in içindeki Cemâl’in zuhûrudur. Arif, ateşe baktığında dahi gül bahçesini görebilme istidadında olandır.

Bu idrak, sâlikin kendi kalbinde nasıl bir karşılık bulur? Ariflerin Sultanı’nın dediği gibi, arifin kalbi her sureti kabul edebilecek bir hale gelir: "Kalbim her sureti kabul eder oldu. Kâh ceylanlar için bir otlak, kâh rahipler için bir manastır. Kâh putlar için bir puthane, kâh tavaf edenler için bir Kâbe. Kâh Tevrat’ın levhaları, kâh Kur’an’ın mushafı oldu."

Bu, arifin kalbinin o kadar genişlediğidir ki, Hakk’ın zıt görünen tecellîlerinin hiçbirini dışarıda bırakmaz. O, bir Hristiyan’ın çan sesinde de, bir Müslüman’ın ezan sesinde de aynı İlâhî çağrının farklı lehçelerini duyar. Elbette kendisi Muhammedî şeriat üzeredir, kendi yolunu bilir. Fakat başkasının yolunu varlık planında inkâr etmez. Onun da bir İlâhî ismin tecellîsiyle orada durduğunu bilir. Bu, her şeyi meşru görmek değil, her şeyin varlık sebebini Hakk’a bağlamaktır. Bu, Aynel Yakin’in getirdiği o baş döndürücü hayret makamıdır. Ama bu, cehaletin hayreti değil, irfanın zirvesindeki hayrettir.

Sonuç olarak, Füsûs’un derinliklerinde Aynel Yakin, sadece bir şeyi görmek değil, bir şeyi zıddıyla birlikte görme ve ikisinin de ötesindeki Bir’i müşahede etme sanatıdır. Bu, [İnsân-ı Kâmil](/wiki/insan-i-kamil)’in bakışıdır. O, kâinatı Hakk’ın aynası olarak görür ve bu aynada hem Celâl’i hem Cemâl’i, hem tenzihi hem teşbihi, hem Zâhir’i hem Bâtın’ı aynı anda temaşa eder. Bu, aklın iflas ettiği, mantığın sustuğu, sadece kalbin konuştuğu bir haldir. Zıtlıklar yok olmaz, ama çatışma biter. Çünkü arif, artık bilir ve görür ki, bütün bu zıtlıklar, Sevgili’nin kendi kendine cilveleşmesinden başka bir şey değildir.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Aynel Yakin

Hakikat ilminin kapıları her birimize farklı aralanır. Kimimiz haberle yetinir, kimimiz ise görmeyi, bizzat müşahede etmeyi murad eder. Bu görme arzusunun, bu vuslat talebinin en güzel anlatıldığı kaynaklardan biri, şüphesiz Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri'nin Mesnevî-i Şerîf'idir.

Mevlânâ Hazretleri, bir hikmet denizi olan Mesnevî'de, hakikatleri kuru birer malumat olarak sunmaz. O, bir hekim gibi, bir baba gibi, bir dost gibi yaklaşır ve meseleyi hikâyelerin, temsillerin, kıssaların diliyle gönle nakşeder. Onun hedefi, aklı ikna etmekten ziyade, kalbi titretmek, ruhu uyandırmaktır. Zira ilmel yakin, yani ilim ile bilme mertebesi, haberin ve aklın sınırları içindedir. Lakin aynel yakin, yani görerek, müşahede ederek bilme mertebesi, ancak kalbin açılmasıyla, gönül gözünün nurlanmasıyla mümkündür. Mesnevî, bu gönül gözünü açmak için yazılmış bir davetiyedir. O, okuyucusunu dinleyenin makamından, görenin makamına yükseltmeyi hedefler. Her bir beyit, her bir hikâye, hakikatin perdesini bir nebze daha aralamak, sâlike o perdenin ardındakini bir anlığına da olsa göstermek için bir vesiledir.

Ateşi Görmek: Hikâyelerin Aynasında Hakikati Müşahede

Gönül ehli bilir ki, yakîn hâlinin üç mertebesi vardır ve bu mertebeler ateş misaliyle pek güzel anlatılır. Birinin sana ateşin varlığını, yakıcılığını, dumanını anlatması ilmel yakin'dir. Haberi alırsın, aklınla bilirsin. O ateşi uzaktan görmen, dumanının tütüşünü, alevinin parlayışını seyretmen ise aynel yakin'dir. Artık haberin ötesine geçmiş, kendi gözünle şahit olmuşsundur. Ateşin içine girip onunla yanman, onunla bir olman ise hakkal yakin'dir ki, o artık bilmenin ve görmenin de ötesinde, "olma" hâlidir.

Mevlânâ Hazretleri, Mesnevî'de anlattığı her hikâye ile bizleri adeta o ateşin kenarına davet eder. Bize ateşi anlatmakla kalmaz, onu gösterir. Bunun en bariz misallerinden biri, karanlık bir ahıra konulmuş filin hikâyesidir. Hindistan'dan getirilen bir fil, zifiri karanlık bir odaya konulur. Onu görmek isteyenler içeri girer, ama ellerindeki bir mum dahi yoktur. Herkes el yordamıyla file dokunur. Hortumuna dokunan, "Fil, bir oluk gibidir" der. Kulağına dokunan, "Hayır, bir yelpaze gibidir" diye itiraz eder. Bacağına dokunan ise onun direk gibi bir şey olduğunu iddia eder.

Bu hâl, ilmel yakinin, yani parçalanmış ve zanlara bulanmış bilginin ta kendisidir. Herkes kendi tecrübesiyle, kendi dar algısıyla hakikatin sadece bir parçasını tutmuş, ama tamamını bildiğini sanmıştır. Mevlânâ bu hikâye ile bize der ki: Akıl ve duyular, karanlıktaki el yordamı gibidir. Onlarla ulaşılan bilgi, filin sadece bir cüz'ünü tarif eder, tamamını değil. Peki, bu ihtilafı ne ortadan kaldırır?

Elbette bir mum ışığı!

Her birinin elinde bir mum olsaydı, sözlerindeki aykırılık kalmazdı.

Mevlânâ'nın bu beyti, meselenin düğümünü çözer. O mum, irfan nurudur. O mum, mürşidin sâlikin kalbine tuttuğu ışıktır. O mum, sâlikin kendi varlığında tecellî eden Hakk'ın nuruyla eşyaya bakabilme yetisidir. Bu mum yandığında, yani Aynel Yakin hâli zuhûr ettiğinde, artık "acaba oluk mu, yelpaze mi, direk mi?" tartışması biter. Çünkü herkes, bütün bir fili, yani hakikatin bütününü olduğu gibi müşahede eder. Parçalar birleşir, zanlar ortadan kalkar ve geriye sadece kesin bir görüş, şüphesiz bir biliş kalır. Mesnevî'nin hikâyeleri, o mumu yakmak için birer çakmak taşı vazifesi görür. Onları okuyan değil, onların manasına dalan, o manayla hemhâl olan için, bir gün o mum mutlaka yanacaktır.

Suretten Sîrete Geçiş: Cübbe Altındaki Sultan

Aynel Yakin idrakının en temel vasıflarından biri, görünenin, yani suret'in ötesine geçip görünmeyeni, yani sîret'i ve manayı müşahede edebilmektir. Âlem, Cenâb-ı Hakk'ın tecellîlerinin bir sergisidir. Her bir varlık, O'nun bir isminin, bir sıfatının tecellî ettiği bir mazhar, bir ayna gibidir. Lakin göz, surete takılıp kaldığında, aynadaki görüntüye aldanıp aynanın kendisini göremez olur. Aynel Yakin sahibi ise, her aynada aynı yüzü, her tecellîde aynı Mücellî'yi, yani tecellî edeni görür.

Mevlânâ Hazretleri, bu hakikati anlatmak için sık sık kılık değiştirmiş sultanların, peygamberlerin veya velîlerin hikâyelerine başvurur. Onlar, halkın arasına eski bir hırka, yırtık bir cübbe ile karışırlar. Dışarıdan bakanlar onları bir dilenci, bir meczup sanır. Onlara hor bakar, eziyet ederler. Oysa o hırkanın altında bir sultan, o perişan görüntünün ardında ilahî bir sır gizlidir. Surete aldananlar kaybeder; o cübbenin altındaki sultanı sezebilen, o gözlerdeki manayı okuyabilenler ise kazanır.

Bu hikâyeler, aslında bütün bir kâinat için geçerli bir usûlü öğretir. Bütün âlem, Hakk'ın üzerine bir cübbe giyinip gizlendiği bir sahnedir. Fiiller, olaylar, insanlar, nesneler... Hepsi birer perdedir. Aynel Yakin, bu perdelerin arkasındaki Fâil-i Mutlak'ı, yani yegâne gerçek "yapan"ı görmektir. Savaşta oku atan askerin elini değil, o eli hareket ettiren kudreti; rızkı getiren patronu değil, Rezzâk isminin tecellîsini; şifayı veren hekimi değil, Şâfî isminin zuhûr edişini müşahede etmektir.

Mevlânâ, "Gözünü aç ve bak! Her zerrede bir güneş gizlidir" der. Bu, bir teşvik değil, bir hakikat beyanıdır. Aynel Yakin, işte bu gizli güneşi her zerrede görebilme sanatıdır. Sâlik, seyr-i sülûk yolculuğunda önce fiillerin, sonra sıfatların ve nihayetinde bizzat Vücûd'un tekliğini idrak eder. Bu idrak, bir akıl yürütme değil, doğrudan bir görüştür. Nasıl ki denize baktığında sayısız dalga görürsün ama bilirsin ki hepsi aynı denizin hareketinden ibarettir; Aynel Yakin sahibi de kesret (çokluk) âlemindeki sayısız suretin ve fiilin, Vahdet (birlik) denizinden başka bir şey olmadığını müşahede eder. Cübbeler, hırkalar, perdeler kalkar; geriye sadece kendi tecellîsini seyreden Sultan kalır.

"Ben" Zindanından Kurtuluş: Papağanın Hikmeti

Aynel Yakin, sadece dış âleme, yani âfâka yönelik bir görüş değildir. Belki de en mühim olanı, sâlikin kendi içine, yani enfüsüne yönelik görüşüdür. Kişinin kendi hakikatini görmesidir. Bu ise ancak ve ancak vehmî "ben"lik zindanından kurtulmakla mümkündür.

Mesnevî'deki meşhur hikâyelerden biri, kafesteki papağanın öyküsüdür. Bir tâcir, çok sevdiği papağanına Hindistan'a gittiğinde oradaki dostlarından bir isteği olup olmadığını sorar. Papağan, "Oradaki papağanlara benim hâlimi anlat, de ki: 'O, size selâm söyledi ve dedi ki: Sizin ağaçlarda, çayırlarda, dağlarda özgürce dolaşmanıza karşılık benim bir kafeste hapiste olmam reva mıdır? Bir dostluk nişanesi gösterin, benim için bir çare düşünün.'" der. Tâcir, Hindistan'a varıp bir ormanda papağan sürüsünü görünce bu mesajı iletir. Mesajı duyan papağanlardan biri aniden titrer, yere düşer ve ölür. Tâcir bu duruma çok üzülür ama geri döner.

Evine gelip kafesteki papağanına olanları anlatınca, kafesteki papağan da aynı şekilde titrer, kaskatı kesilir ve kafesin dibine yığılır. Tâcir, "Eyvah, bu haber onu da öldürdü!" diye feryat eder, çok sevdiği kuşunun ölümüne ağlar. Sonra onu kafesten çıkarıp dışarı atar. Yere atılan papağan, o anda canlanıp uçar ve yakındaki bir ağacın dalına konar. Tâcir şaşkınlıkla, "Bu ne hâldir?" diye sorunca, papağan cevap verir:

O papağan, bana hâl diliyle öğüt verdi. Dedi ki: "Güzelliğin, tatlı sesin yüzünden hapistesin. O hâlde kendini ölmüş gibi göster ki, kurtulasın."

Bu hikâye, baştan sona bir Aynel Yakin dersidir. Kafes, bizim bedenimiz ve vehmî benliğimizdir. Papağanın güzel sesi, ötüşü, bizim bu dünyada sahip olduğumuzu sandığımız hünerlerimiz, sıfatlarımız, "ben" dediğimiz her şeydir. Hindistan'daki papağanın "ölerek" gösterdiği yol, "ölmeden evvel ölünüz" sırrının ta kendisidir.

Kafesteki papağan, bu haberi duyduğunda ilmel yakin seviyesindeydi. Kurtuluşun "ölmek" olduğunu öğrenmişti. Ama bu bilgi, onu kurtarmaya yetmedi. Ne zaman ki o bilgiyi kendi üzerinde tatbik etti, yani kendisini ölü gibi gösterip vehmî varlığından vazgeçti, işte o an Aynel Yakin gerçekleşti. Kendi ölümünü, yani benliğinin yokluğunu bizzat yaşadı ve o anda kurtuluş kapısının nasıl açıldığını gördü. Artık kurtuluşun nasıl olacağını "bilmiyor", kurtuluşun nasıl olduğunu "görüyordu".

Sâlikin yolculuğu da böyledir. Mürşidinden "La mevcude illa Hu" (O'ndan başka mevcut yoktur) zikrini, telkinini duyar. Bu ilmel yakindir. Ama ne zaman ki riyazetle, zikirle, tefekkürle kendi vehmî varlığının bir hiç olduğunu, bir gölgeden ibaret olduğunu anlar ve bu hiçlik içinde kendi varlığının aslında Hakk'ın varlığından bir tecellî olduğunu müşahede eder, işte o an Aynel Yakin'e ermiştir. Kendi kafesinden, kendi benlik zindanından kurtulmuştur. Mevlânâ, bu basit ama derin hikâye ile bize en büyük engelin, en karanlık perdenin yine insanın kendisi olduğunu; o perde kalktığında, görülecek tek şeyin Hakk-ı Mutlak olduğunu anlatır. Görmek, "ben"den vazgeçmektir. Aynel Yakin, bu vazgeçişin sonunda bahşedilen ilahî bir armağandır.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Aynel Yakin

Aynel Yakin, bir ağacın tek başına duran bir dalı değil, irfan yolculuğunun bütününü besleyen bir kök ve gövdedir. Onu anlamak, komşusu olan diğer halleri ve makamları da anlamayı gerektirir. Bu kavramlar birbirine sımsıkı bağlıdır; birini çektiğinizde diğeri de beraberinde gelir.

Her şey, bilginin ilk basamağı olan İlmel Yakin ile başlar. Bu, ateşin dumanını uzaktan görüp "orada ateş var" demeye benzer. Akıl ve nakil yoluyla elde edilen, delile dayalı bir bilgidir. Henüz ateşin sıcaklığı hissedilmemiş, alevi görülmemiştir. Aynel Yakin ise bu dumanın peşinden gidip ateşi bizzat gözüyle görmek, alevini Müşâhede etmektir. Artık bilgi, bir habere değil, doğrudan bir görgüye dayanır. Bu görgü, baş gözüyle değil, Hakk'ın lütfuyla açılan Kalp Gözü (basîret) ile gerçekleşir.

Bu Kalp Gözü'nün açılmasına ve hakikatin üzerindeki perdelerin kalkmasına Keşf denir. Keşf, Aynel Yakin'in kapısını aralayan anahtardır. Perde kalkar (Keşf), sâlik görür (Müşâhede), ve bu görüşle elde ettiği sarsılmaz kesinliğe Aynel Yakin denir. Artık âlemdeki her fiilin, her hareketin ardındaki tek Fâil'in Hakk olduğunu, sebeplerin ve suretlerin birer gölgeden ibaret kaldığını müşahede eder.

Ancak yolculuk burada bitmez. Ateşi gördükten sonra, ateşe dokunmak, hatta ateşin içinde yanıp ateş kesilmek vardır. İşte bu hal, Hakkel Yakin mertebesidir. Bu makamda sâlik, sadece Hakk'ın fiillerini müşahede etmekle kalmaz, Hakk'ın Varlığı'nda kendi vehmî varlığının yokluğunu tadar. Görenin de, görünenin de, görüşün de aslında O olduğunu idrak eder. Bu, "ölmeden evvel ölmek" sırrının tam olarak yaşandığı yerdir.

Peki bu yolculuk nerede ve nasıl yapılır? İşte bu sorunun cevabı Tarikat'tır. Tarikat, yani yol, sâliki İlmel Yakin'den alıp Aynel Yakin'e ve nihayetinde Hakkel Yakin'e ulaştıran usûl ve erkân bütünüdür. Mürşid-i Kâmil'in rehberliğinde yapılan zikirler, sohbetler ve riyazetler, kalp aynasını cilalayarak onu Keşf ve Müşâhede'ye hazırlar.

Bütün bu bilme ve olma mertebelerinin yöneldiği nihai gaye ise Hakikat'tir. Hakikat, Varlığın aslı, Zât-ı Mutlak'ın kendisidir. İlmel Yakin Hakikat'in ilmini, Aynel Yakin Hakikat'in tecellilerini, Hakkel Yakin ise Hakikat'in kendisinde fâni olmayı ifade eder. Dolayısıyla Aynel Yakin, Hakikat'e giden yolda, teorik bilgiden sıyrılıp hakikatin nurunu bizzat görmeye başladığımız o kutlu duraktır.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanede Aynel Yakin sohbetimiz, üç temel sütun üzerine inşa edilmiştir. Her biri, bu mübarek kavramın farklı bir yüzünü aydınlatır ve sâlikin idrakine farklı bir pencere açar.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin sohbet ve şerhleri, bu yapının temel taşı ve harcıdır. O'nun dilinde Aynel Yakin, kitaplarda kalan kuru bir bilgi değil, seyr-i sülûk eden bir dervişin bizzat yaşadığı, tattığı bir haldir. Terzibaba, "LÂ MEVCUDE İLLÂ HÛ" kelime-i tevhidinin nasıl bir Aynel Yakin idrakine dönüştüğünü, kâinattaki her zerrede Fâil-i Mutlak'ın nasıl müşahede edileceğini en sade ve canlı misallerle anlatır. Namazın her bir rüknünün, Hac ibadetinin her bir menâsikinin, bu yakin mertebelerinde nasıl bir yükseliş vesilesi olduğunu O'nun sohbetlerinden öğreniriz. Terzibaba'nın üslubu, sâliki elinden tutup onu kendi iç âleminde bir Aynel Yakin yolculuğuna çıkarır. Mürşid-i Kâmil'in, müridin gördüğü zuhuratı nasıl yorumlayıp onu bir üst idrake taşıdığını, "ölmeden evvel ölme" sırrının bu görme haliyle nasıl ete kemiğe büründüğünü O'nun irşadında buluruz.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'i, bu yapının hikemî çatısını kurar. Füsûs, Aynel Yakin'in neden ve nasıl mümkün olduğunu, Vücûd'un hangi mertebelerinde bu müşahedenin gerçekleştiğini izah eder. Terzibaba'nın "yaşanan hal" olarak anlattığını, Şeyh-i Ekber "Varlığın ilmi" olarak ortaya koyar. Zât, Ahadiyyet, Vâhidiyyet gibi Vücûd mertebelerini anlamadan, Aynel Yakin'in neyi müşahede ettiğini tam olarak kavrayamayız. Füsûs, fikir ve nazar ehlinin zan ve şüpheye dayalı bilgisinin neden yetersiz kaldığını, keşfe dayalı Aynel Yakin'in ise neden şüphe kabul etmeyen bir kesinlik olduğunu tenzih ve teşbih dengesi içinde gösterir. İhlâs Sûresi'nin şerhi üzerinden, bütün bir varlık dokusunun temelindeki Tevhid sırrının nasıl bir Aynel Yakin konusu olduğunu Füsûs'un derinliklerinde seyrederiz.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri'nin Mesnevî-i Şerîf'i ise bu yapının duvarlarını süsleyen, ruha hitap eden nakışlardır. Mesnevî, Terzibaba'nın anlattığı halleri ve İbn Arabî'nin açıkladığı hakikatleri, gönle dokunan hikâyelerin ve aşk dolu mısraların diliyle ifade eder. Akılla anlaşılan veya hal ile yaşanan, Mesnevî'de bir aşk tecrübesine dönüşür. Denizin ne olduğunu anlatan bir kitaptan (İlmel Yakin) ve denizi kıyıdan seyretmekten (Aynel Yakin) daha öte, denize dalıp inci çıkaran dalgıcın hikâyesini anlatır. Mesnevî, bu yakin mertebelerinin sadece bir idrak meselesi değil, aynı zamanda bir aşk ve vecd meselesi olduğunu bize hatırlatır. Soyut hakikatleri, fili karanlıkta elleyen körlerin hikâyesi gibi somut misallerle canlandırarak, parçayı değil bütünü görmenin, yani Aynel Yakin'in ne demek olduğunu kalbimize işler.

Değerlendirme

Aynel Yakin, tasavvuf yolunun dönüm noktalarından biridir. O, sâlikin artık âlemi ve kendini Hakk'ın birer tecellîsi olarak, araya hiçbir şüphe ve zan perdesi girmeksizin görmeye başladığı bir idrak uyanışıdır. Bu, akıl ile bilmenin (İlmel Yakin) ötesine geçip kalp ile görmenin başladığı yerdir. Ancak bu görüş, yolun sonu değil, daha derin bir vuslat olan Hakkel Yakin'e açılan kapısıdır. Bu mertebeler, kendi başına ulaşılabilecek nazarî hedefler değil, bir Mürşid-i Kâmil'in rehberliğinde, Tarikat'ın edep ve erkânıyla yürüyen sâlikin kalbinde zuhûr eden ilâhî lütuflardır. Bu makalede okunan her satır, bir bilgi yığını olmaktan ziyade, okuyucunun kendi kalp gözünü açması ve bu kutlu müşahedeye talip olması için yapılmış samimi bir davettir. Hakikat, kitaplarda aranmaz, kalpte bulunur.