Enel Hakk
"Enel Hakk", zâhiren "Ben Hakk'ım" mânâsına gelen ve İslâm tasavvuf tarihinde Hallâc-ı Mansûr ile özdeşleşen en mühim tevhid ikrarlarından biridir. Bu söz, zâhir ulemâsı ve avam tarafından çoğu zaman bir ulûhiyyet davası yahut hâşâ kulun Allahlık iddiası zannedilerek şiddetle reddedilmiş ve büyük tartışmalara yol açmıştır. Halbuki hakikat ve irfan mektebinde bu kelâm, benlik iddiasının değil, bilakis beşerî benliğin ve izâfî vücûdun Hakk'ın mutlak varlığında erimesinin ve zâtî tecellînin kulun lisânından zâhir olmasının ifadesidir. Kütüphanedeki kaynaklar, bu sözün bir iddia ve kibir değil, bizzat hakikatin ta kendisi olduğunu; asıl davanın ve perdelenmenin ise varlığı olmayan nefsaniyetin "ben varım" demesinde yattığını ortaya koymaktadır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Kelime terkibi olarak "ene" (ben) zamiri ile Cenâb-ı Hakk'ın Zâtî isimlerinden biri olan "el-Hakk" ism-i şerîfinin bir araya gelmesinden teşekkül etmiştir. Zâhirde "Ben Hakk'ım" mânâsını taşıyan bu söz, lügat açısından iki ayrı mevcudun eşitliğini veya birleşmesini değil, konuşanın kendi nefsinin fâniliğini idrak ederek hakiki mevcûdiyetin yalnız Hakk'a ait olduğunu itirafını remzeder.
Tasavvuf ıstılahında bu ifade, kulun fenâ ve fenâfillâh mertebesinde kendi izâfî benliğinden geçerek Vahdet-i Vücûd hakikatine ermesi neticesinde sarf ettiği şathiye kabilinden bir kelâm olarak değerlendirilir. Kur'ân-ı Kerîm'de İsrâ Sûresi'nin 81. âyet-i kerîmesinde geçen:
De ki: "Hak geldi, bâtıl gitti; zaten bâtıl yok olmağa mahkûmdur." (İsra 81) — İnci Tezgâhı (2)
beyanı, bu idrakin temelini teşkil eder. Zira Hakk'ın zâhir olduğu yerde bâtılın, yani vehmî ve hayalî benliğin hükmü zâil olur. Kaynaklarda, Tâhâ Sûresi'nde Hz. Mûsâ'nın Tur dağında bir ağaçtan işittiği "İnnenî enallâh" (Şüphesiz ben Allah'ım) nidası ile Hallâc'ın ağzından zuhûr eden "Enel Hakk" nidası arasında doğrudan bir münasebet kurulur. Kelâmın asıl kaynağı kulun beşerî nefsi değil, o mazhardan tecellî eden Cenâb-ı Hakk'ın zâtî kelâmıdır.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Hakikatin İkrarı: "Enel Hakk" Demenin Kolaylığı ve "Ene Bâtıl" İddiası
Terzibaba Necdet Ardıç, kütüphanedeki eserlerinde "Enel Hakk" sözünü değerlendirirken bu ifadenin bir dava veya iddia olmadığını, bilakis apaçık bir hakikatin ikrarı olduğunu izah eder. Genel kanaatin aksine, "Enel Hakk" demek zor bir dava değil, hakikate mutabık olduğu için son derece tabiî bir ifadedir. Asıl dava ve zorluk, kişinin "ene bâtıl" (ben bâtılım) yahut sırf "ene" (ben varım) diyerek Hakk'ın huzurunda müstakil bir varlık vehmetmesidir.
İnci Tezgâhı (2) risalesinde bu husus şu açık cümlelerle ortaya konur:
Âyette açık olarak görüldüğü gibi, Rabb, rububiyyet/esma mertebesinden bütün insanları, kendilerinde de bulunan, esmâül Hüsna yönüyle, içten ve dıştan sarmış/ihata etmiştir. Bunu idrak eden kimseye, sıfat ve zat mertebelerinin yolu açılmış olur. Kişi böylece bütün mertebeleri itibari ile, Hakk ile Hakk olmuş olur ki, bu halin birey mertebesi ile tarifi “enel hakk”tır. Ancak bu tarif bütün âlemler yönüyle değil, kişinin kendine ait, beşeri madde ve nefsi idrak, kabiliyeti kadardır. Böylece bu sözü, “enel hakk” söyleyen kimse herhangi bir iddiada bulunmuş olmaz, zaten hakikat budur. “Ene batıl” ım demek iddia olur, çünkü bu âlemde Hakk’tan başka bir şey yoktur. Batılım demek, batılın varlığını ispatlamaya çalışmak olacağından bu hâl bir iddiadır. — İnci Tezgâhı (2)
Aynı eserde şerhedildiği üzere, bâtıl vehim ve hayalden ibarettir; hakiki bir vücûdu yoktur. Dolayısıyla yok olan bir şeyin "ben varım" veya "ben bâtılım" demesi asıl davadır. Kişi kendi nefsinde Hakk'ın varlığını bulduğunda, "Enel Hakk" diyen de hakikatte Cenâb-ı Hakk'ın kendisidir; zira Hakk kendi zatını ve sıfatlarını kulun lisânından zâhir kılmaktadır.
A'yân-ı Sâbite sohbetinde Terzibaba bu mânâyı ehlullahtan nakledilen bir tespitle derinleştirir:
Ehlullah’tan birisi öyle diyor, Enel Hakk bir dava değildir, hani bir davadır ya Allah’lık davasında bulunuyor, diye Enel Hakk dava değildir diyor, ene batılım demek davadır diyor. Çünkü ben batılım diye bir şey söz konusu değildir. Enel Hakk söz konusudur. Bütün bu âlemdeki varlıkların hepsi cuş-u huruş içinde enel Hakk, enel Hakk, deseler hepsi doğru, hepsi haklıdır, ama çıksalar da, bazıları ben batılım, ben batılım, dese işte bu davadır. çünkü bu âlemde bâtıl diye bir şey yoktur. — A'yân-ı Sâbite
Yine bu eserde Yûnus Emre'nin "Ete kemiğe büründüm, Yûnus oldum göründüm" mısraları hatırlatılarak, görünende görünmeyenin gerçek olduğu, perdenin arkasındaki asıl fâilin ve mevcûdun Hakk olduğu belirtilir. Hallâc-ı Mansûr bu hakikati kendi nefsinden hariçte değil, bizzat kendi hakikatinde bulmuş ve bu coşku ile kelâm etmiştir.
Şahsî Vücûd Mülkü ve Vitriyyet: Allahlık İddiası ile Vücûd İkrarı Arasındaki Sınır
"Enel Hakk" sözünün en büyük suistimal ve yanlış anlama noktası, bunun bir "Allahlık ilanı" veya "Enellah" (Ben Allah'ım) demek zannedilmesidir. Terzibaba, eserlerinde bu iki ifadenin arasını kesin çizgilerle ayırır. İnsan hiçbir surette Allah olamaz; zira Cenâb-ı Hakk'ın ulûhiyyeti bütün âlemleri muhittir.
İnci Tezgâhı (2) eserinde bu hudut şöyle tayin edilir:
“Enel Hakk “ sözü ise aslında çok yanlış anlaşılmaktadır. Çünkü orada “enellah” denmemektedir. “Enel Hakk “ denmektedir, bu ise kişinin sadece kendi vücut mülkünde, Hakk’tan başka bir varlık olmadığını ifade etmektir ki, aslında zâten hakikatte budur. Bunu anlayan kimsede de, “Cael Hakku ve zehakal batıl-Hakk geldi bâtıl gitti” (17-81) âyetinin kişide yaşamının, faaliyetine geçmiş halidir. — İnci Tezgâhı (2)
Burada ifade edilen ölçü, kişinin Cenâb-ı Hakk'ın yerini alması değil, kendi vücûd sahasında Hakk'tan gayrı müstakil bir varlık bulunmadığını idrak etmesidir. Terzibaba'nın belirttiği kaide şudur: Allah Allahlığını kimseye vermez, verse de alan olamaz; çünkü bir beşerin Allah olabilmesi için bütün âlemleri içine alacak bir ihata genişliğine sahip olması icap eder ki bu muhaldir.
Bu sınır Yûsuf Sûresi şerhinde "vitriyyet" ve "ferdiyyet" terimleriyle son derece dakik bir biçimde tahlil edilir:
Burada bir şeye dikkat çekmemiz gerekiyor, kişi “Enel Hakk” demekle “mutlak Ferdiyyet” mertebesi itibariyle bütün varlıktaki Hakk değildir, bireysel “vitriyyet-i” yönüyledir. Yani kendi vücût mülkünde kendindeki “Hakk” yönüyle “Enel Hakk” tır. Bu da, zât-ı mutlağın o bedende Hakk esmâsının zuhurudur. — Yûsuf Sûresi
Demek ki "Enel Hakk" diyen kimse, kâinattaki bütün zerrelerin Hakk'ı olduğunu değil, kendi ferdî vitriyyetinde ve kendi cisim mülkünde zuhûr eden tecellînin Hakk'a ait olduğunu beyan etmektedir.
Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (30) dersinde bu hakikat derya ve damla mecazıyla vuzuha kavuşturulur. Bir kâseye veya damlaya deryadan su doldurulduğunda, o damla deryanın tamamı değildir; fakat damladaki suyun mahiyeti deryanın mahiyetinden ayrı da değildir. İnsan ilâhî deryanın bir zuhûrudur, o deryanın doldurulduğu bir kâsedir. Kul, kendi sınırlı cisminde ve halkiyetinde bu tecellîyi müşâhede eder. Kendi mevcudiyetinin bir milimetre dahi dışına hükmedemeyen insanın, zâtî tecellî ile kendi iç mülkünde "Enel Hakk" demesi hakikattir; lakin bunu bütün kâinata teşmil ederek ulûhiyyet taslaması büyük bir cehalettir.
Ruhaniyete Dayalı Niyaz ile Nefsaniyet Arasındaki Ayrım: Firavun Hükmü
Terzibaba'nın üzerinde en hassasiyetle durduğu meselelerden biri de, "Enel Hakk" kelâmının hangi mertebeden ve hangi vasıtayla söylendiğidir. Bu söz ruhaniyetten, sülûk ve muhabbetten doğarsa hidayet ve hakikattir; fakat nefsaniyetten, ham akıldan ve kuru nazarî bilgiden çıkarsa dalâlet ve Firavunluktur.
İzmir İrfan Sohbetleri CD 2 (2000) sohbetinde bu tehlike çok açık bir şekilde îzah edilir:
Firavun ne diyordu; “Ene rabbikumul âla” ben sizin en yüce rabbınızım, diyordu, fert de kendi kendine “ben rabdan başka bir şey değilim” diyecektir, Hallac-ı Mansur’un “Enel Hakk” dediği gibi, yalnız onunla bunu arasında büyük fark var, “Enel Hakk” sözünü Hallac-ı Mansur ruhundan özünden hakikatinden söyledi, bunlar nefsinden söyleyecekler, kelam aynı ama uygulama başkadır. Bu sefer işte Hadi esmasının çoğunluğunda zuhura gelmesi Mudil ismine dönüşmeyi hazırlayacaktır. Sadece akıl yoluyla bu işi yapacaklarını zannettiklerinden akıl yoluyla bu uygulamanın doğru tamam olduğunu zannettiklerinden nefisleri bu bilgiye sahip çıkacak nefsani yönden “ben Hakk’ım” diyecekler. — İzmir İrfan Sohbetleri CD 2 (2000)
Bu açıklamaya göre, dervişlik seyrinden geçmeden, nefsaniyet bertaraf edilmeden yalnız zihnî bilgiyle "bende Hakk'tan başka varlık yokmuş" diyen kimse, bu ilmi nefsine mâl eder. Nefis bu bilgiye sahip çıktığında, kişi tıpkı Firavun gibi "ben dilediğimi yaparım, bana kimse karışamaz" diyerek aklını ilâh edinir. Kelâm zâhiren Mansûr'un sözüyle aynıdır; fakat Mansûr'un kelâmı fenâdan ve ruhtan, diğerininki ise nefsaniyetten ve gururdan fışkırmaktadır. İşte bu suretle Hâdî isminin tecellîsi, nefsin cehaleti sebebiyle Mudill ismine inkılâp eder.
Aynı hakikat İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000) metninde de aynı vuzuhla yer alır. Terzibaba burada bir manzume ile hakiki dervişin hâlini terennüm eder:
Baktım zatı Zat-ı Hakk hep sıfatım onundur İsimlerim de Ya Hakk fiillerim onundur Nasıl demesin böyle arada bir “enel Hakk” Eğer demiyorsa şüphededir onda Hakk — İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000)
Burada ifade edildiği üzere, fiillerin, isimlerin ve sıfatların Hakk'a ait olduğunu zevken ve idraken yaşayan kimsenin "Enel Hakk" demesi muhabbet-i ilâhiyenin tabiî bir neticesidir. Eğer bir kimse bu mertebelere ulaştığı halde bunu ikrar edemiyorsa, onda Hakk'ın varlığı henüz şüphededir. Ancak Terzibaba derhal uyarır: Bu söz nefsaniyetten gelmemeli, zâhir ile bâtın arasındaki denge şeriat edebine riayet edilerek muhafaza edilmelidir.
Deccaliyet Meselesi ve İki Cehalet: Doğu ve Batı Tevhid Anlayışı
Terzibaba, Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001), Sohbet Arası Sohbetler CD 6 (2001) ve Sohbet Arası Sohbetler CD 7 (2001) kayıtlarında "Enel Hakk" hikmetinin ahir zamandaki zuhûrunu ve bu idrakin maruz kalacağı büyük imtihanı tahlil eder.
Batı dünyasının fizik, kimya ve tıp sahalarındaki müşâhedeleriyle âlemin tek bir varlık olduğunu aklen ve ilmen kabul etme noktasına geleceğini belirten Terzibaba, bu bilginin nefis tezkiyesinden mahrum olması sebebiyle doğuracağı tehlikeyi Deccal kelimesinin harf tahliliyle açıklar.
Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001) eserinde bu remiz şöyle açılır:
Deccal dediğimiz zaman başta bir “Dal” var, ondan sonra iki “Cim” var bir de “L” var işte Deccal kelimesinin manası budur, “Dal” delil demektir, ama neyin delili, Cehil ce Cehlin dedilidir, yani iki cehaletin delilidir, Cehlin bir tanesi Allah’a olan irfaniyetinin cehli yönden cehalet yönünden kullanılması, birisi de nefsinin kendi nefsinin cehaleti olmasıdır. — Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001)
Bu tahlile göre, doğudan gelen tevhid anlayışı nefis süzgecinden geçerek nefsaniyeti bertaraf ettiği için bozulmadan kalır. Batıdan gelen anlayış ise ilim ve lafız düzeyinde kaldığından, hayal, vehim ve nefisten arınmamış kimselerin elinde nefsin mülküne dönüşür. Kişi kendi varlığındaki ilâhî zuhûru aklen bilir fakat nefsini tanıyamadığı için iki cehaletin delili durumuna düşer.
Sohbet Arası Sohbetler CD 6 (2001) ve Sohbet Arası Sohbetler CD 7 (2001) metinlerinde de aynen vurgulandığı gibi, bireysel zâtî tecellîye mazhar olan bir kimse, eğer nefis terbiyesinden geçmemişse, edindiği ilmi kendi nefsanî arzularına alet eder ve yeryüzünde bir sürü sahte ilâhın zuhûr etmesine zemin hazırlar. Gerçek tevhid ehli ise zâtî tecellîye erdiğinde sessizliğe bürünür, hazinesini saklar; zira Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (30) kaydında geçtiği üzere "Bilen demez, deyen bilmez" sırrı gereğince benlik iddiasından tamamen tecerrüd eder.
Mansûr'un Diyeti ve Resûlullah'ın Huzurunda İnce Sır: "İbâdillâhi's-Sâlihîn"
Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001), Sohbet Arası Sohbetler CD 6 (2001) ve Sohbet Arası Sohbetler CD 7 (2001) eserlerinde işlenen en derin mebhaslardan biri, Hallâc-ı Mansûr'un katledilmesinin zâhirî sebeplerinin ötesindeki bâtınî nükte ve Hz. Peygamber ile olan mânevî muhaveresidir.
Terzibaba, Mansûr'un başına gelenlerin zâhirde "Enel Hakk" demesinden kaynaklandığı zannedilse de, asıl meselenin edep ve mertebeler arası farkı gözetme inceliğinde yattığını ifade eder. Nakledilen hâdise gereğince, mânâ âleminde Resûlullah Efendimiz Mansûr'a hitap ederek namazdaki tahiyyatta geçen "Ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn" (Allah'ın salih kullarına selâm olsun) duasını neden eleştirdiğini ve neden "ecmaîn" (bütün kullar) denilmediğini sorguladığını hatırlatır. Mansûr, kendi zâtî cezbesi içinde herkesi Hakk'ın mazharı gördüğü için bu tahsise itiraz etmişti.
Sohbet Arası Sohbetler CD 6 (2001) kaydında bu incelik şu ifadelerle aktarılır:
“Ya Mansur nedir bunun diyeti” dediğinde Hallac-ı Mansur “Kellemdir ya rasulullah” diyor. başka malı yok ki burası can pazarıdır, işte bu söz üzerine Hallac-ı Mansur’un başına gelen hadiseler yoksa başkalarının “Enel Hakk” dedi de şu dedi de bu dedi de değil onlar bunun suretleridir, perdeleridir. — Sohbet Arası Sohbetler CD 6 (2001)
Terzibaba bu tablonun ardındaki hakikati şöyle şerheder: Sıfat ve Zât mertebesinden bakıldığında "ibâdillâhi's-sâlihîn" ifadesi hakikatte "ecmaîn" hükmündedir; zira kâinatta Hakk'tan gayrı mevcûd yoktur. Ancak şeriat, ef'âl ve esmâ mertebesinden bakıldığında salih olan ve olmayan ameller tefrik edilir, fiil zâhiren sahibine yüklenir. Hz. Peygamber'in kelâmı ise bütün mertebeleri câmi olan ilâhî vahye dayanır (Necm 53/3-4). Mansûr zâtî vecdin tesiriyle şeriat mertebesinin edebini ve tahsis hikmetini göz ardı ettiği için, bu mânevî dikkatsizliğin diyeti canı ve kellesi olmuştur. Kasıtlı bir inkâr içinde bulunmadığı ve iyi niyetli bir vecd ehli olduğu için de asırlar sonra mânâ âleminde şefaate mazhar kılınmıştır.
Bu mesele, Abdülkâdir Geylânî Hazretleri'nin Risâle-i Gavsiyye'sinde geçen hakiki namaz tarifiyle de teyit edilir: Namaz, namaz kılanın beşeriyetiyle yok olup ulûhiyetiyle Hakk'ta bâkî kaldığı namazdır. Sâlik abdiyetten ubûdiyete geçtiğinde, hem zâhirin hem bâtının hakkını eksiksiz vermek mecburiyetindedir.
Cîlî Şerhi: Rahman Sûreti, Tur'daki Ağaç ve Şebüsterî'nin Kıyası
Terzibaba, Abdülkerîm el-Cîlî'nin İnsân-ı Kâmil (Cilt 2) eserine yaptığı şerhlerde "Enel Hakk" hakikatinin hem mertebe boyutunu hem de tecellî mahallerini etraflıca tetkik eder.
İnsanın hakikati, mutlak kulluk ve acziyet hali ile mutlak ulûhiyyet halinin birleşmesinden meydana gelir. Cîlî'nin metnini açıklarken Terzibaba, ehl-i kemâlin vasfını şu sözlerle ortaya koyar:
"Ene'l Hakk" diyen Hallac-ı Mansur, bu hakikatini kendi nefsinden ve kendinde ve kendinden ibaret buldu. "Ene'l Hakk" sözünü söylemek gayet kolaydır, çünkü hakikattir ama "Ene Bâtıl" yani "Ene" ben varım sözünü söylemek zordur demişler. O zaman zorluğu neden? Çünkü benlik iddiasında bulunmakta, ben dediği zaman kişi Hakk'ın huzurunda benlik iddiasında bulunmakta ve ilahlık ilanında bulunmakta, onun için ben demek zordur diyor ama "Ene'l Hakk" demek kolaydır, çünkü gerçeği o, işin gerçeği o, izaha da gerek yok, hiç bir şeye gerek yok. — İnsân-ı Kâmil (Cilt 2)
İnsan "Rahmân sûreti" üzere halk edilmiştir. Bir yönüyle aciz bir mahlûktur, bedeni beşeriyetin icaplarını taşır; diğer yönüyle "ve nefahtü fîhi min rûhî" sırrıyla ilâhî ruhtan üflenmiş asil bir mevcuttur. Kişi sadece acziyetine bakıp kendini hakir görürse noksan kalır; sadece ulûhiyyetine bakıp "ben Allah'ım, ben yaparım" diye gururlanırsa dalâlete düşer. İnsan-ı kâmil bu iki mertebeyi cem eden kimsedir.
Cîlî şerhinde ele alınan diğer mühim bir husus, Hz. Mûsâ'nın mazhar olduğu zât tecellîsidir. Tâhâ Sûresi'nin 14. âyetinde zikredilen "İnnenî enallâh" nidası Tur dağında yeşil bir ağaçtan nur sûretinde zâhir olmuştur. Ağaç bir mahlûktur, cisimler ve ef'âl âlemine aittir; lakin hitap doğrudan Hakk'ın Zât'ından gelmiştir.
Terzibaba bu hadisenin Hallâc'ın nidası ile irtibatını Mahmud Şebüsterî'nin Gülşen-i Râz eserindeki beytiyle şerheder:
Mahmud Şebüsteri ne diyor? Gülşen-i Raz'da; " Vera başet enel hak ez dirahtî, Çira nebvet reva eznik bahtî" orjinalinde, "Bir ağaçtan "Enel Hakk" sözünün geldiğine inanıyorsun da insan gibi kutlu bir varlıktan geldiğine niye inanmıyorsun?" diyor. Yani, Hallac-ı Mansur'un o sözünü kıyas ediyor. "Ağaç enel Hakk diyor ona inanıyorsun da, inananlar için diyor tabi, insandan geldiğine inanmıyorsun diyor. Bazıları Kur'an-ı Kerim'de bu hadiseyi okuyor, inanıyor, tamam olur diyor, ama öyle, ama böyle, şu veya bu anlayışla ama kabul ediyor varlığını. Ama, insan "Enel Hakk" dediği zaman, "Hayır, değilsin" diyor. — İnsân-ı Kâmil (Cilt 2)
Ağaçtan zuhûr eden nuru ve hitabı kabul edip de eşref-i mahlûkat olan kâmil insanın lisânından dökülen "Enel Hakk" feryadını inkâr etmek, tecellî mahallerinin hakikatini ve Zât-Sıfat münasebetini kavrayamamaktan ileri gelir.
Netice itibariyle, Terzibaba'nın kütüphanedeki sohbet ve şerhlerinde ortaya koyduğu ölçü gayet açıktır: "Enel Hakk", nefsin iddiası ve şirki değil, zâtî tecellînin cezbesiyle fânî benliğin Hakk'ın zâtında erimesidir. Bu söz, bütün kâinatı tasarruf iddiası taşıyan bir "Enellah" davası olmayıp, ferdin kendi cisim mülkünde Hakk'tan başka mevcûd bulunmadığını itiraf ettiği bireysel vitriyyet halidir. Sâlik, şeriatın zâhirî edebini ve kulluk acziyetini elden bırakmaksızın, kalbî tasfiye ve muhabbet-i ilâhiye ile bu idrake ulaştığında, Hakk'ın lisânından konuşan bir hakikat tercümanı vasfını kazanır.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Mûsâ Fassı
Mûsâ Fassı'nda "Enel Hakk" kelâmı, Firavun'un iddia ettiği bâtıl tevhîd ile kâmil velînin mazhar olduğu zâtî tecellî arasındaki fark ekseninde ele alınır. İmandan evvel Firavun'un sahip olduğu bilgi yalnız nazarî bir tevhîd-i ilmî seviyesindedir. Akıl ve zekâ bu tevhîdi kavrayabilse de, kişiyi enâniyyetten ve iki varlık görme vehminden kurtaramaz. Şerhte bu ayrım son derece sarih bir kaideye bağlanır:
Ve vehim ve enâniyyet mevcûd iken bir kimse "Ene'l- Hak" dese bu davâsından dolayı kâfirdir. Zîrâ vehm-i enâniyyet iktizâsı bulunan sıfât-i beşeriyye bu da'vâsını hâlen ve fiilen tekzîb eder. Ya'nî bu müddeinin, davacının fiili kavline uymaz. Yani işlediği fiil Enel Hakk fiiline uymaz. Enel Hakk sözünün hakikatine uymaz o da şirktir. Meselâ demirin kendisine mahsûs olan sıfatı vardır. Ve bu sıfat bakî bulundukça ona lâyık olan "Ben demirim" demektir. Fakat ateşte kıpkırmızı bir hâle geldiği vakit demirlik sıfatından taarrî etmiş temizlenmiş olacağından "Ben ateşim" davâsında bulunsa, bu da'vâsında sâdık olur. Çünkü o vakitte ondan ateşin sıfâtı zahirdir. Ve kavli fiiline mutabık olur. — TB. Kelime-i Mûseviyye & Hâlidiyye
Metinde geçen bu temsil, kelâm ile hâlin mutabakatını izah eder. Demir kendi soğuk ve kesif sıfatı üzerindeyken "ben ateşim" derse yalancıdır; fakat ateşte eriyip kor haline geldiğinde demirlik vasfı ateşin vasfında kaybolduğu için "ben ateşim" demesi hakikattir. Firavun nefsinden konuştuğu için lânete uğramış, Hallâc-ı Mansûr ise benliğinden fânî olup zât tecellîsine mazhar kılındığı için kurtulmuştur.
Bu Fass'taki ikinci mühim bahis, Mansûr'un Resûlullah Efendimiz ile mânâ âlemindeki muhaveresidir. Mansûr, vecd haliyle tahiyyattaki duayı sorgulayarak tahsis yapılmamasını temenni ettiğinde ikaz almıştır. Terzibaba'nın bu kitaptaki şerhinde hadisenin bâtınî yönü şöyle dile getirilir:
Hem “enel Hakk” diyorsun hem de tahsisten bahsediyorsun diyor. Orada ince bir hadise vardır. Tevhid ilmi ile bakıldığı zaman “ve ala ibadillahis salihin” demek aynı zamanda “ve ala ibadillahi ecmain” demektir zaten. Orada tahsis yoktur. — TB. Kelime-i Mûseviyye & Hâlidiyye
Âlemde Hakk'ın vechinden gayrı bir mevcûd bulunmadığı (Bakara, 2/115) hakikat mertebesinden bakıldığında bütün mevcûdat kendi kemâli üzere salih hükmündedir. Ancak Hz. Peygamber kelâmını bütün mertebelere teşmil ettiğinden şeriat edebini muhafaza etmiştir.
Ana bölümde nefsaniyetten doğan davanın Firavunluk hükmüne düşmesi ile ruhaniyetten gelen ikrar arasındaki fark için söylenen hususlar, bu Fass'taki demir ve ateş misali ile zâtî tecellî tahliline dayanmaktadır.
Fusûsu'l-Hikem: İsâ Fassı
İsâ Fassı'nda mesele, beşeriyet hicabı ile tecellî-i ilâhî dengesi çerçevesinde tahlil edilir. Hz. Peygamber'in "Beni gören Hakk'ı görür" hadîs-i şerîfi hatırlatılarak, bu kelâmın zâhirde Resûlullah bâtında ise Hakk'ın hüviyeti olduğu açıklanır. Hz. Îsâ'nın çamurdan kuş yapıp nefhetmesi Kur'ân-ı Kerîm'de "bi-iznihî" (Benim iznimle) kaydıyla zikredilmiştir; yani fâil olan Hakk'ın zâtıdır.
Hıristiyan kavmi Hz. Îsâ'nın beşeriyetini Hakk'a perde yapmış ve teşbihte haddi aşarak bâtıla sapmıştır. Terzibaba bu mebhası şerhederken karpuz dilimi misalini serdeder:
Mesela şöyle bir karpuz almışız kesmişiz karpuzu dilimlere ayırdık karpuz diliminin bir tanesi dedi ki ben karpuzum, doğru söyledi ama karpuz benim derse yanlış söylemiş olur. Yani karpuzun tamamı benim derse yanlış söylemiş olur. Karpuzdan olan dilim ben de karpuzdan başka bir şey değilim demesi doğrudur. İşte Hallacı Mansur’un “Enel Hakk” demesi de aynen böyledir, ben Hakk’tan başka bir şey değilim diyor bu yanlışsa “ene batıl” demesi mi doğru olacaktı. — TB. Kelime-i Îseviyye
Burada açıklandığı üzere, karpuz diliminin "ben karpuzum" demesi kendi mahiyetini ikrardır; fakat "karpuzun tamamı benim" demesi yanlıştır. Benzer şekilde Hallâc-ı Mansûr "ben Hakk'tan gayrı değilim" demiştir; yoksa bütün ulûhiyyeti kendi şahsına isnat etmemiştir. Söyleyen hakikatte Hakk'ın Zâtı olup Hallâc ismi o tecellîye bir perdedir.
Ana bölümde şahsî vücûd mülkünde "Enel Hakk" demek ile bütün âlemlerde "Allahlık iddia etmek" arasındaki hudut için belirtilen ölçüler, bu Fass'taki karpuz dilimi ve tecellî mahalli açıklamasıyla doğrudan örtüşmektedir.
Fusûsu'l-Hikem: Şîs Fassı
Şîs Fassı'nda insânî mevcudiyetin Cenâb-ı Hakk'ın Zâtî şuûnâtından bir şûn olduğu esası işlenir. Bütün mahlûkat Hakk'ın Zât'ından gelmiş ve varlık aynasında O'nun şuûnâtı olarak tecellî etmiştir. Sâlik bu hakikati nefsinde idrak ettiğinde "Enel Hakk" nidası gayriihtiyarî zuhûr eder.
Ayna misaliyle izah edilen bu bahiste Terzibaba şu mühim ayrımı vazeder:
Mesela kavunu dilim dilim yap o dilim dese ki “ben kavunum” doğru söylemiştir. Ama “kavun benim” dese o zaman hata yapmış olur. Yani “kavunun tamamı benim” derse hata yapar. Ama ben kavundanım derse doğrudur. İşte biz de “Enel Hakk” dediğimiz zaman “Ben Hakkım” dediğimiz zaman o doğrudur, ama “Hak benim” dersek doğru değildir. — TB. Kelime-i Şîsiyye
Metinde kadeh ve bardak temsili de zikredilir. İnsan deryadan doldurulmuş bir kadehtir. İçindeki ab-ı hayat fânî ve kesif dünyalık tortulardan arındırıldığında, kadehteki suyun deryadaki sudan ayrı olmadığı anlaşılır. "Rableri onlara tertemiz bir şarap içirdi" âyetinin sırrıyla kadeh temizlendiğinde "Enel Hakk" denir; zira "ene bâtıl" demek bâtılın varlığını iddia etmek olacağından hakikate muhaliftir.
Ana bölümde bâtılın vehimden ibaret olması sebebiyle "ene bâtıl" demenin asıl dava sayıldığı yönündeki tahlil, bu Fass'ta kadehin derya suyuyla dolup Hakk ile kaim olduğunu idrak etmesi bahsiyle aynı hakikate işaret eder.
Mesnevî-i Şerîf
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10'da Ahmed Avni Konuk, ledünnî ilimlerin ve rabbânî mârifetlerin yayıldığı mânevî otlağın (mer'â) hakiki hâkiminin insan-ı kâmil olduğunu açıklar. İnsan-ı kâmilin cismânî sûreti avam için bir tılsım mesâbesindedir; zâhirde heybet mahlûka ait görünse de hakikatte Cenâb-ı Hakk'ın heybetidir. Bu bahiste I. cildin 1449 numaralı beyti hatırlatılır: "Bu Hakk'ın heybetidir, mahlûktan değildir. Bu eski püskü esvâblı adamın heybeti değildir."
Muvahhid-i Müstağrak ve Kalkan Temsili: "Ene'l-Hakk"ın Hakiki Mânâsı
Konuk'un şerhinde, bu mânevî istiğrak halini ve "Ene'l-Hakk" kelâmının hakiki mânâsını tavzih etmek üzere Hz. Mevlânâ'nın Fîhi Mâ Fîh eserinin 13. faslından şu mühim pasaj nakledilir:
Muvahhid-i müstağrak o kimsedir ki, deryâ onda tasarruf eder ve onun deryâ üzerinde tasarrufu yoktur. Yüzen kimse ile gark olan kimsenin her ikisi de deryâdadırlar. Fakat müstağrakı su götürür ve mahmüldür; ve yüzen kimse ise kendi kuvvetinin hâmilidir ve kendi ihtiyârı iledir. Binâenaleyh müstağraktan sâdır olan her bir hareket ve her bir fiil ve kavl o sudan hâsıl olur, kendisinden değildir. Onun vücûdu ortada bir bahânedir. Meselâ, duvardan bir sada işitirsen, bilirsin ki duvardan değildir, duvarı söyleten bir kimse vardır. İşte evliyâ da böyledir. Kable'l-mevt ölmüşlerdir ve duvar hükmüne girmişlerdir. Onlarda bir kıl ucu kadar varlık kalmamıştır. Dest-i kudret-i Hak'da bir kalkan gibidirler; ve kalkanın hareketi kendinden değildir. İşte "Ene'l-Hakk"ın ma'nâsı budur. Kalkan der ki, ben ortada yokum, hareket dest-i Hak'tandır. Bu kalkanı Hak görünüz ve Hak ile pençeleşmeyiniz! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10
Bu şerh metninde ortaya konduğu üzere, deryada yüzen kimse ile deryaya gark olan kimse bir değildir. Yüzen kimse kendi kuvvetine ve iradesine dayanır; gark olan müstağrak muvahhid ise deryanın tasarrufundadır. Ölmeden evvel ölmüş (kable'l-mevt) olan velîlerde zerre kadar nefsanî varlık kalmadığından, onların vücûdu kudret elindeki bir kalkan gibidir. Kalkanın hareketi kendisinden olmadığı gibi, bu makamdan zuhûr eden "Ene'l-Hakk" kelâmı da kalkanın değil, o kalkanı tutan ve hareket ettiren Hakk'ın zâtî kelâmıdır.
Ana bölümde Mansûr'un nefsinden değil ruhundan konuştuğu ve zâtî tecellîye mazhar olan kulun lisânından konuşanın bizzat Cenâb-ı Hakk olduğu yönünde serdedilen izahlar, Konuk'un şerhinde aktarılan deryada gark olan muvahhid ve kudret elindeki kalkan temsiliyle aynı esasa işaret eder.
Kavramlar Ağında Enel Hakk
Vahdet-i Vücûd: Bütün âlemlerin ve mevcûdâtın yegâne hakiki vücûdunun Cenâb-ı Hakk'a ait olduğu ve mâsivânın zâtî bir varlığının bulunmadığı idraki, ferdin kendi fâniliğini görerek "Enel Hakk" ikrarına ulaşmasının temel zeminini teşkil eder.
Fenâfillâh: Kişinin izâfî ve vehmî benliğinden geçerek Hakk'ın mutlak varlığında erimesi, bu kelâmın nefsin kibir ve gururundan değil, zâtî tecellînin kulun lisânından zâhir olmasını temin eder.
Fenâ: Kulun kendi beşerî sıfatlarından ve mülkiyet vehminden sıyrılması, kudret elindeki kalkan misalinde olduğu gibi fâilin ve mütekellimin doğrudan doğruya Hakk olması hakikatine kapı açar.
Hallâc-ı Mansûr: Bu tevhid kelâmını zâtî vecd ve muhabbet-i ilâhiye ile dile getiren, kendi cismânî sahasında Hakk'tan gayrı mevcûd görmeyip şeriat mertebesinin edebindeki ince nükte sebebiyle bu kelâmın diyetini canıyla ödeyen kâmil velîdir.
Gülşen-i Râz: Şebüsterî'nin eserinde yer alan beyit, Tur dağında bir ağaçtan nûr sûretinde gelen ilâhî nidayı tasdik edip de eşref-i mahlûkat olan kâmil insandan "Enel Hakk" feryadının yükselmesini inkâr edenlerin içine düştüğü tenakuzu gözler önüne serer.
Kütüphanedeki Kaynaklar
İnci Tezgâhı (2): "Enellah" ile "Enel Hakk" arasındaki kesin hududu çizen, kişinin yalnız kendi vücûd mülkünde Hakk'tan gayrı varlık olmadığını ikrar ettiğini ve bâtılın yokluğa mahkûm olduğunu gösteren temel risaledir.
Yûsuf Sûresi: "Enel Hakk" sözünün mutlak ferdiyyet mertebesiyle bütün mevcûdâtı kuşatmak değil, ferdin kendi bedenindeki bireysel vitriyyet tecellîsi olduğunu tahlil eder.
İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000) ve İzmir İrfan Sohbetleri CD 2 (2000): Mansûr'un sözü ruhundan ve özünden söylemesi ile nefis tezkiyesinden geçmeksizin aklî bilgiyle söyleyenlerin Firavun hükmüne düşmesi arasındaki farkı ve Hâdî isminin Mudill'e dönüşme tehlikesini işler.
Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001), Sohbet Arası Sohbetler CD 6 (2001) ve Sohbet Arası Sohbetler CD 7 (2001): Deccal lafzının iki cehalete delalet eden harf remzini, Doğu'nun nefis tezkiyesi ile Batı'nın nazarî ilmi arasındaki mukayeseyi ve Mansûr'un Resûlullah ile muhaveresindeki kelle diyetini ele alır.
Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (30): Derya, damla ve kâse temsilleriyle kulun halkiyet ve ulûhiyyet hakikatlerini, zâtî tecellî hazinesine eren kâmillerin sükût ve edebini açıklar.
A'yân-ı Sâbite: "Enel Hakk" demenin bir iddia veya dava olmadığını, asıl davanın yok hükmündeki bâtılın varlığını ispata kalkışmak olduğunu şerheder.
İnsân-ı Kâmil (Cilt 2): İnsanın Rahmân sûreti üzere halk edilişini, mutlak kulluk acziyeti ile ulûhiyyet yönünün cem edilmesini ve Tur dağındaki ağaç tecellîsini inceler.
TB. Kelime-i Mûseviyye & Hâlidiyye, TB. Kelime-i Îseviyye ve TB. Kelime-i Şîsiyye: Fusûs şerhleri çerçevesinde demir-ateş misali, karpuz ve kavun dilimi temsilleri üzerinden zâtî tecellînin sınırlarını ve "Hak benim" demekle "Ben Hakk'ım" demek arasındaki farkı tavzih eder.
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10: Ahmed Avni Konuk'un şerhinde Fîhi Mâ Fîh'ten aktarılan deryada gark olan muvahhid ve kudret elindeki kalkan temsiliyle "Enel Hakk" kelâmının hakiki mânâsını beyan eder.
Değerlendirme
"Enel Hakk" kelâmı, zannedildiği gibi kulun hâşâ Allahlık ilanı veya bütün kâinatı tasarruf davası olmayıp, ferdin kendi sınırlı cisim mülkünde Hakk'tan başka müstakil bir varlık bulunmadığını ikrar ettiği bireysel bir vitriyyet halidir. Bu kelâmın hakikati, sâlikin nefis tezkiyesinden geçerek zâtî tecellîye mazhar olmasıyla belirir; şayet bu idrak zihnî bir bilgi olarak kalıp nefsin sahiplenmesine terk edilirse insanı Firavun'un benlik iddiasına sürükler. Hakikat ve zât mertebesinde bütün mevcûdat Hakk'ın tecellî mahalli olsa da, şeriat ve ef'âl mertebesinde beşeriyetin acziyetini ve kulluk edebini muhafaza etmek zaruridir. Kâmil insan, deryada gark olan muvahhid misali kendi mevhûm varlığından tecerrüd ederek Hakk'ın kudret elinde bir kalkan haline gelen ve zâhir ile bâtın dengesini kemâlle koruyan kimsedir. Bu kavramın ferdî vitriyyet sahasındaki sınırlarını ve vücûd mülkündeki tecellî nizamını tahkik etmek isteyenler için İnci Tezgâhı (2) ve Yûsuf Sûresi metinleri öncelikli başvuru kaynaklarıdır.