Hamd
Hamd, lügatte methetmek, övmek, sena etmek ve kemâl sıfatlarıyla zikrederek yüceltmek manalarına gelir. Tasavvufi irfanda ise yalnızca kulun lisanıyla ifa ettiği zâhirî bir teşekkürden ibaret olmayıp, Hakk'ın kendi kemâlâtını kendi zatında ve halk ettiği varlık aynalarında ezelden ebede müşahede edip övmesidir. Terzibaba Necdet Ardıç'ın eserlerinde hamd; şeriat, tarikat, hakikat ve marifet basamakları boyunca derinleşen sekiz mertebeli bir idrak seyri olarak izah edilir. Kulun maddî nimetlere şükründen başlayarak kendi aczini itiraf etmesine, nihayetinde Hakk'ın kulunu övmesi hakikatine ve Hakikat-i Muhammediyye'yi temsil eden Makam-ı Mahmud'a vasıl olmasına uzanan bu seyir, tevhid anlayışının omurgasını teşkil eder.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Hamd lafzı Arapça kök itibariyle övgü, sena ve cemâl sıfatlarını dile getirme manalarını ihtiva eder. Kur'ân-ı Kerîm'in başlangıcı olan Fatiha Suresi hamd ile açıldığı için bu sûreye aynı zamanda "Hamd Sûresi" ve kitabın anası manasında "Ümmü'l-Kitâb" denilmiştir. Kaynaklarda açıklandığı üzere hamd ile Şükür arasında belirgin bir mertebe farkı vardır; zira şükür kula ulaşan muayyen bir nimete karşılık yapılırken, hamd nimet olsun veya olmasın Hakk'ın zâtî ve sıfâtî kemâline yönelik mutlak bir övgüdür. Nitekim şükür kulun eline geçen bir ihsana teşekkür iken, hamd bütün ihsanların menbaı olan Zât-ı İlâhiyye'yi her halinde kemâliyle tasdik etmektir. İşârî bakımdan hamd, varlığın zuhûra geliş gayesini açıklayan ve her zerrenin kendi fıtratı üzere Hakk'ı tesbih edişini dile getiren küllî bir tecellidir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Hamd Mertebeleri ve Sekiz Basamaklı İdrak Seyri
Terzibaba Necdet Ardıç'ın şerh ve derslerinde hamd, insanın idrak seviyesine göre basamak basamak açılan sekiz mertebe halinde tahlil edilir. Fâtiha Sûresi şerhinde ve Hac Sûresi metninde bu mertebelerin sıralanışı ve hakikati etraflıca açıklanır. İlk mertebeler kulun gayretiyle gerçekleşirken, üçüncü mertebede kul nihai bir idrak sınırına ulaşır. Hac Sûresi şerhinde bu basamaklar şöyle beyan edilir:
Kelimenin biraz daha özüne inmemiz gerekiyor, “ElHamdu Lillâhi” derken buradaki “Lillâhi” nin ifadesi değişiyor, birinci ve ikinci mertebelerde “Lillâhi” “ilâ” makamında iken burada “Hamd Allah içindir yani Hamd’ı Allah yapar” oluyor. Bir ve ikinci mertebeler de Hamd’ı kulluk mertebesinden kul yapıyor fakat üçüncü mertebeye geçildiği zaman Hamd’ı yapmaktan kul artık aciz kalıyor ve burada aczini anlıyor. Kişinin idraki yükseldikçe “Lillâhi” yi anlamaya başladı ve baktı ki İlâhi varlık bu âlemlerdeki azameti itibarıyla sonsuz ve sonsuzluğu itibarıyla O’nu övemeyeceğini hissetti. Bir beşer aklı Cenâb-ı Hakk’ı ne kadar geniş mânâ da ihata ederse etsin ne kadar geniş mânâ da anlarsa anlasın Cenâb-ı Hakk’ı gerçek yönüyle ifade etmesi ve övmesi mümkün değildir, Efendimiz (s.a.v) burada bize yol gösteriyor ve “lâ uhsî senâen aleyke ente kemâ esneyte alâ nefsike” yani “ben Seni övmekten acizim, Sen kendini nasıl övüyorsan, ben de öyle övüyorum” diyerek üçüncü mertebenin hakikatini bize gösteriyor. Ezeli ve Ebedi olan, bütün âlemleri Zâhir ve Bâtın kaplamış olan ve aslının ne olduğunu anlayamadığımız o varlığı övmemiz mümkün değildir, O halde övgü O’na mahsustur. — Hac Sûresi
Bu sekiz mertebenin dördüncüsünde Cenâb-ı Hakk kulunu övmeye başlar. Beşinci mertebede sâlik kendi bünyesindeki Makam-ı Mahmud hakikatini idrak eder. Altıncı mertebede Peygamber Efendimiz'in Livâü'l-Hamd sancağı zikredilir. Yedinci mertebede kâinattaki bütün varlıkların kendi lisanlarıyla yaptıkları hamd açığa çıkar. Sekizinci mertebede ise hamd, ahirette teşekkül edecek olan Livâü'l-Hamd sancağı altına bizzat sığınmak halini alır.
Kulun bu merhaleleri aşarak acziyet makamına varması bir eksiklik değil, irfanın kemâl bulmasıdır. Sohbet Arası Sohbetler CD 1 (2000) kaydında bu hal, kulun kendi beşerî idrak sınırını görüp sükût etmesi olarak nitelendirilir:
Şimdi ne oldu dördüncü Hamd’a geldiği zaman kul iflas etti, yani aczini itiraf etti, sustu sukut etti, söyleyecek bir şeyi kalmadı, yani kelam bitti, aczini anladı, “Be nseni sena edemem “ dedi, Rabbına devretti yani sahibine devretti. Yani makamına devretti Hammd’ı ondan sonra Rabb-ul Alemiyn kulunu hamd etmeye başladı. — Sohbet Arası Sohbetler CD 1 (2000)
Bu idrak aşamasıyla birlikte hamd, kuldan Hakk'a yönelen beşerî bir ses olmaktan çıkarak Hakk'ın zâtından kuluna yönelen ilâhî bir hitaba dönüşür. İnsanın kendi aklıyla Hakk'ı ihata edip övemeyeceğini anlaması, hakiki Tevhid idrakinin ilk kapısıdır.
Şeriat ve Tarikat Düzeyinde Teşekkür ve Sena
Hamdın başlangıcı, insanın günlük hayatında karşılaştığı nimetlere karşı gösterdiği şükran duygusudur. Reşahât — Aynü'l-Hayât şerhinde Hoca Ubeydullah Ahrâr hazretlerinin Fâtiha tefsiri aktarılırken hamdın başlangıcı ve nihayeti hakkında şu tespit yapılır:
“Elhamdülillahi rabbil âlemin” hakkında buyurdular: Hamd için başlangıç ve nihayet vardır. Hamd için başlangıç, kulun, kendisine verilen nimete şükretmesidir.” Bu cümle hangi mertebeden dersek, şeriat mertebesindendir. “Zira bilir ki, hamd, nimeti ziyadeleştirir.” Bakın burada hamd nimet şeklinde belirtiliyor. Yâni Cenâb-ı Hakk, bir şeyi vermiş bize, biz de hamd ederiz. Ya Rabbi, sana teşekkür ederiz mahiyetinde hamd edildikçe nimeti ziyadeleştirir. “Hamd’in nihayeti ise, Allah’ın, kuluna verdiği kuvvetle ubûdiyet vazifesini yerine getirmesindeki mazhariyete teşekkürdür.” Burada ise tarikat mertebesi düzeyinden bir cümle vardır. Neden? Çünkü burada maddi mâ’nâda verilen bir şeye teşekkür değil, mânevi mâ’nâda verilen bir şeye teşekkür hükmündedir. — Reşahât — Aynü'l-Hayât
Terzibaba'nın izahında Şeriat mertebesindeki hamd, "al gülüm ver gülüm" şeklinde tarif edilen karşılıklı bir beklenti taşır. Kul dünyalık nimetlere, sıhhate, evlada ve afiyete teşekkür ederken henüz mutlak muhabbete ermiş değildir; zira bu mertebede niyet bir karşılık ve fayda elde etmektir. Tarikat mertebesinde ise hamd, maddi nimetlerin ötesine geçerek Cenâb-ı Hakk'ın kemâlâtını karşılık beklemeden övme makamına yükselir. Kul ibadeti bir menfaat aracı olarak görmez; Cenâb-ı Hakk kendisine hiçbir şey vermese dahi O'nu celâl ve cemâliyle över. Fakat bu mertebede de kul Hakk'ı ötelerde tasavvur ettiğinden dolayı henüz tam bir vahdet şuuruna ulaşamamıştır; bir ikilik hissi mevcuttur.
Lokmân Sûresi şerhinde ise bu iki basamağın insanı nasıl bir üst mertebeye hazırladığı ele alınır. Âyette geçen "De ki: Hamd, Allah'a mahsustur" hitabı açıklanırken, ezan-ı Muhammedî'nin sadece namaza değil, her insanı bulunduğu bilinç mertebesinden bir üst mertebeye davet ettiği belirtilir. Bu davete icabet eden sâlik, hamd kelimesinin özüne nüfuz ederek ötelerdeki bir ilâh tasavvurundan kurtulur ve Hakk'ın her zerredeki tasarrufunu müşahede etmeye başlar. Böylece kul, hamdın ötelerdeki bir varlığa yöneltilen haricî bir söz olmadığını, varlığın özündeki ilâhî tecellinin sesi olduğunu kavrar.
Hakikat ve Marifet Mertebesinde Hakk'ın Kulunu Övmesi
Kulun hamd hususunda kendi aczini anlayıp sükût etmesiyle birlikte hakikat mertebesi açılır. Bu mertebede öven ile övülen arasındaki ikilik perdesi aralanır. Terzi Baba’nın Tasavvuf Anlayışında Namaz Kavramı Yüksek Lisans Tezi metninde bu dönüşüm şöyle özetlenir:
Terzi Baba, kulluk mertebesinden yapılan hamdların ne kadar yüce duygular içerisinde olursa olsun yeterli olmayacağını, çünkü kulun gerçek hamdı yapabilmesi için övdüğü varlığı çok iyi tanıması ve bilmesi gerektiğini, şerîat ve tarîkat bilinç mertebesinde olan insanların bunu anlamasının mümkün olmadığını söyler. Yukarıda belirtilen anlamda hamdlar kul tarafından yapılırken burada hamd Hakk tarafından yapılmaktadır. Gerçek hamd Allâh’a mahsustur. Bu hamdı ancak hakikat mertebesine ulaşmış kimselerin anlayıp değerlendirebileceğini, zaten burasının da hakikat mertebesi olduğunu belirtir. Kulun şerîat ve tarîkat mertebelerini aşarak hakîkat mertebesine ulaşması durumunda Cenâb’ı Hakk’ın, Andolsun, biz insanoğlunu şerefli kıldık. Onları karada ve denizde taşıdık. Kendilerini en güzel ve temiz şeylerden rızıklandırdık ve onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık. ayetinde olduğu gibi kulunu övmeye başladığını ifâde eder. — Terzi Baba’nın Tasavvuf Anlayışında Namaz Kavramı Yüksek Lisans Tezi
Bu yüce makamda Cenâb-ı Hakk, insanı en kâmil sûrette halk ettiğini ve kendi esmâsının tecelligâhı kıldığını beyan ederek kulunu över. Kûr'ân-ı Kerîm'in bütünü bu zaviyeden bakıldığında Hakk'ın kâmil insanı anlatması ve övmesidir. "Halekallâhu Âdeme alâ sûretihî" hadis-i şerifi uyarınca Cenâb-ı Hakk Âdem'i kendi esmâ ve sıfâtının mutlak bir mazharı kılmıştır. İnsanı var eden, onun maddî ve mânevî bütün cihazlarını en ince nizamla kuran Zât-ı Zülcelâl, kendi halk ettiği bu muazzam eseri kemâliyle tarif edip över.
Sohbet Arası Sohbetler CD 1 (2000) sohbetinde "Şüphesiz Allah ve melekleri peygambere salât ederler" ve "O sizi karanlıklardan nura çıkarmak için salât eder" âyetleri bu hakikatin delili olarak gösterilir. Allah Teâlâ kuluna salât ve hamd ederek onu cehalet ve nefsaniyet karanlığından marifet nuruna çıkarır. Cuma namazlarında hutbede okunan bu âyetler, Hakk'ın kâmil insana ve terakki yolundaki müminlere olan ilâhî teveccühünün ilanıdır.
Namaz Sûreleri (Cilt 2) eserinde de Nasr Sûresi tefsir edilirken beşerî idrakin ötesindeki hamd şu ifadelerle aktarılır:
Bu hakîkâtlerin zâten beşer aklıyla idrâk edilmesi ve yaşanması mümkün değildir. Bu nedenle bu hamd beşeriyetten çıkan bir hamd ile olan tesbîh değil Rabb’inin hamdıyla olmaktadır. Bu tesbîh ise ef’âl mertebesinin bir üstü olan esmâ mertebesinin hamdı ile olan tesbîhtir. Ef’âl mertebesi tesbîhini bilen bilmeyen her varlık zâten yapmaktadır, bu nedenle önemli olan bu mertebenin tesbîhi değil esmâ mertebesinin tesbîhidir. — Namaz Sûreleri (Cilt 2)
Böylece sâlik, hamd eyleminin failinin gerçekte kul değil, kulun lisanından ve a'zâsından tecelli eden Hakk olduğunu idrak ederek marifet deryasına dalar. Kul Hakk'ın hamdiyle O'nu tesbih etmeye başlar ve ikilikten büsbütün kurtulur.
Makam-ı Mahmud, Livâü'l-Hamd ve Hakikat-i Muhammediyye
Hamd hakikatinin kemâl zirvesi, Hz. Muhammed (s.a.v.) efendimizin şahsında tecelli eden Makam-ı Mahmud ve Livâü'l-Hamd sancağıdır. Bendeki Terzi Babam (Cilt 1) eserinde bu makamın mahiyeti şöyle anlatılır:
Tesis Müdürü ismi Mahmud[7]: Övülmüş, Övülen ma’nâsına gelmekte, Hamd’ın 8. veya 9.[8] “Makam-ı Mahmud” yani övülen makamı oluşturmaktadır… Rasûlü Zişân (s.a.v) Efendimizin âlemlerin genelinde “Makam-ı Mahmud” bulunduğu gibi birimsel varlık olan insânda kendi birimine göre bu mertebeden vardır. Bu mertebeye ulaşması lâzım ki, Hamd’ın küllüne sahip Rasûlü Zişân (s.a.v.)in “Livâ’ül Hamd sancağına” dâhil olabilmesidir. — Bendeki Terzi Babam (Cilt 1)
Muhammed ve Ahmed isimlerinin kökü bizzat hamd kelimesidir. İnsanın gece kılacağı teheccüd namazıyla Makam-ı Mahmud'a namzet olması, ferdî planda kendisinde gizli olan Muhammedî hakikatin inkişaf etmesi demektir. İsrâ Sûresi'nin 79. âyetinde "Gecenin bir kısmında da uyanarak sana mahsus fazla bir ibadet olmak üzere teheccüd namazı kıl ki, Rabbin seni Makam-ı Mahmud'a ulaştırsın." buyrulmuştur. Sohbet Arası Sohbetler CD 1 (2000) sohbetinde açıklandığı üzere, geceleyin kalbi huzur içinde kalkan ve nefsanî arzulardan sıyrılarak teheccüde duran sâlik, kendi istidadına göre Makam-ı Mahmud'a namzet olur. "Ne var âlemde, o var Âdem'de" fehvasınca, kâinattaki küllî Makam-ı Mahmud'un bir nüshası her insanın bünyesinde mevcuttur. Kişi Muhammedî meşrep üzere terbiye görüp nefsini arındırdıkça kendi Makam-ı Mahmud'una ulaşır ve esmâ-i ilâhiyye o merkezde toplanır.
Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001) kayıtlarında da hamdın hayal perdelerinden arınarak hakikate ermesi üzerinde durulur. Livâü'l-Hamd sancağı ise ahirette bu hakikatin müşahhas bir zuhûrudur. Dünyadayken hamd hakikatini hangi mertebeden idrak etmişse, insan ahirette o ölçüde hamd sancağının koruması altına girer ve hakiki şefaate nail olur. İbadetlerin en faziletlisinin Salât, duaların en üstününün ise "Elhamdülillâh" oluşu, hamdın bütün mertebeleri bünyesinde toplamış olmasından ileri gelir. Hadis-i şerifte "Kıyamet gününde hamd sancağı benim elimde olacaktır" buyuran Resûl-i Ekrem Efendimiz, hamdın bütün mertebelerinin camii ve merkezidir.
Bütün Varlığın Fıtrî Tesbihi ve Hamdın Üç Yönü
Hamd hakikati sadece insana mahsus bir vazife değildir; kâinattaki bütün mevcudat kendi lisanı ve mertebesiyle Hakk'ı hamd ile tesbih eder. Bendeki Terzi Babam (Cilt 1) eserinde İsrâ Sûresi'nin 44. âyetine dikkat çekilir:
تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالأَرْضُ وَمَن فِيهِنَّ وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدَهِ وَلَكِن لاَّ تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا {الإسراء/44} Tusebbihu lehus semâvâtus seb’u vel ardu ve men fîhinne ve in min şey’in illâ yusebbihu bi hamdihî ve lâkin lâ tefkahûne tesbîhahum, innehu kâne halîmen gafûrâ.) 17/44. “O'nu, yedi gök ile yer ve bunlarda bulunan akıllılar tesbih eder. Hatta hiçbir şey yoktur ki, O'nu överek tesbih etmesin, ancak siz onların tesbihlerini iyi anlamazsınız. O, gerçekten halim ve çok bağışlayandır.” Varlık Hamd’inle tesbih eder, — Bendeki Terzi Babam (Cilt 1)
Her varlık kendi fıtratına, istidadına ve varoluş gayesine göre hamd eder. Madenlerin, nebatatın, hayvanatın ve göklerin tesbihi kendi zâtî hamdları değil, Rablerinin hamdı iledir. Kâinatta hiçbir şey başıboş değildir; her zerre ilâhî bir nizam ve fıtrat lisanıyla Hakk'ı över. Terzibaba'nın derslerinde hamdın küllî çerçevesi üç ana yön ile özetlenir: Birincisi, Hakk'ın kendi zatından kendi zatına yaptığı hamddır; zira hakiki Hâmid (öven) de Mahmud (övülen) de bizzat O'dur ve bu mertebede halkiyyet hükmü yoktur. Bu mertebe vahdet-i vücûdun ve sırf Ahadiyyetin ifadesidir. İkincisi, Hakk'tan halka olan hamddır ki, Cenâb-ı Hakk'ın kendi esmâ ve sıfâtını kusursuz şekilde aksettiren kâmil insanı övmesidir. İnsanın zuhûr gayesi olan ilâhî halifelik bu övgü ile taçlandırılmıştır. Üçüncüsü ise halktan Hakk'a olan hamddır; kulun sınırlı aklı ve lisanıyla Rabbini övmeye gayret etmesidir ki beşeriyet dairesinde kaldığı müddetçe mertebelerin en zayıfı budur. Zira mahlûkun Hâlık'ı hakkıyla takdir edip övmesi imkânsızdır.
Ayrıca hamd, beş ilâhî mertebe zaviyesinden de değerlendirilir: Ef'âl mertebesi anlayışıyla yapılan hamd, esmâ mertebesi anlayışıyla yapılan hamd, sıfat mertebesi hamdı, zât mertebesi hamdı ve nihayet İnsan-ı Kâmil mertebesi hamdı. Sâlik bu basamakları teker teker kat ederek kulluktan kâmil insan ufkuna doğru yükselir.
İbretlik Bir Hikâye — Ustadan Uranos'a Tavsiyeler eserinde aktarılan dervişlik tecrübelerinde sâlikin seyr esnasında benliğini eritip secdede gözyaşlarıyla acziyetini hissetmesi, bu üç yönlü hamdın idrakine giden pratik yolu gösterir. Kul, eski vehmî varlığından sıyrılıp teslimiyete erdiğinde, kâinattaki umumi tesbih korosuna dahil olur ve her nefeste "Elhamdülillâhi Rabbi'l-Âlemîn" sırrını zevk etmeye başlar.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: İbrâhîm Fassı
Fusûsu'l-Hikem'in Kelime-i İbrâhîmiyye ve İdrîsiyye bölümlerinde hamd hakikati, tenzih ve teşbih dengesi ile varlığın kemâl mertebeleri çerçevesinde ele alınır. Şerhte açıklandığı üzere ahadiyyet mertebesinde Hakk, kesret ve kesafetten bütünüyle münezzehtir. Zuhûr ve halk mahallinde ise tenzih, fiillerde noksanlık görmekten tenzih etmek manasına gelir; zira varlık sahasında tecelli eden her mazhar kendi istidadı dairesinde bir kemâl üzeredir. Tesbihatta "Sübhanallâh" tenzihi, "Elhamdülillâh" teşbihi, "Allâhuekber" ise bu iki veçhenin tevhidini ifade eder.
Âlemdeki sûretlerin her biri kendi mertebesindeki kemâlât hasebiyle Hakk'ı över ve tesbih eder. Bir varlığın kendisinde zuhûra gelen fıtratı dile getirmesi, o esmânın kemâlini izhar etmesidir.
Bütün varlık aynalarında cereyan eden övgülerin dönüp dolaşıp tek bir zâta varması, sena edenin de edilenin de gerçekte Hakk'ın vücudu olduğunu gösterir. Çeşitli sûretlerde görünen hamdler, çokluk aynalarında parlayan Vâhid'in kendi vechini senasından ibarettir.
Fusûsu'l-Hikem: Muhammed Fassı
Kelime-i Muhammediyye'de hamd, Hakikat-i Muhammediyye'nin zâhir âlemdeki İsm-i A'zamı ve namazın hakikati olarak işlenir. Şerhte belirtildiği gibi bâtın âlemde İsm-i A'zam "Hû" hüviyeti iken, zâhir âlemdeki İsm-i A'zam "Muhammed" ve "Hamd" ismidir. Namaz ibadeti Allah ile kul arasında ikiye taksim edilmiş olup, bu ibadetin en büyük rüknü Ümmü'l-Kitâb olan Fâtiha-i Şerîfe'dir. Kul namazda kıraat ederken Hakk ile mükâleme halindedir.
Bu fassın en mühim inceliklerinden biri, varlıkların kendi lisanlarıyla yaptıkları tesbih ve hamdın mahiyetidir. İbn Arabî'nin matnında her şeyin kendi salâtını ve tesbihini bildiği nakledilir. Şerhte İsrâ Sûresi'nin 44. âyeti tahlil edilirken şu izah getirilir:
Ve onun كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ (Nûr, 24/41) kavli, herşey Rabb'inin ibâdetinde, taahhurda rütbesini ve tenzîhden onun isti'dâdının i'tâ ettiği tesbihini âlimdir, demektir. İmdi hiçbir şey yoktur illâ ki o, Halîm ve Gafur olan Rabb'ine hamd etmekle müsebbihdir. İşte bunun için biz âlemin teşbihini birer birer tafsil üzere fehm etmeyiz. Ve bir mertebe vardır ki, onda zamir وَاِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ (İsrâ, 17/44) kavlinde, müsebbih olan abde âiddir. Ya'nî bu şey "kendi hamdi ile" demektir. İmdi بِحَمْدِه kavlinde olan zamîr, şeye ait olur. Onun üzerine olduğu sena ile demektir. — TB. Kelime-i Muhammediyye
Metinde açıklandığı üzere, bir sanatı öven kimse hakikatte o sanatın sâniini övmüş olur; çünkü eserdeki güzellik doğrudan ustasına aittir. Her mevcud kendi istidadının elverdiği ölçüde Rabbini överken aslında sâniin kemâlini ilan etmektedir.
Mesnevî-i Şerîf
Nâsûtiyyet Sınırında Hamd ve İlâhî Ruhsat (Cilt 7)
Mesnevî-i Şerîf'in 7. cildinde Mevlânâ, kulun beşeriyet ve nâsûtiyyet mertebesinden yaptığı hamd ü senanın mahiyetini çobanın münacatı temsiliyle açıklar (1780 ve 1781.
Ahmed Avni Konuk'un şerhinde izah edildiği üzere, kulun kendi nâsûtiyyetinden sadır olan kelimelerle Hakk'ı övmeye kalkışması, hakikatte esastan yoksun bir münacat mesabesindedir. Zira kulun kullandığı lafızlar noksanlık menbaı olan beşeriyetine aittir ve vücudun lâhûtiyyet mertebesine layık bir sena teşkil edemez. Mevlânâ 1783. beyitte bu hamdın kabul edilmesini "müstehazanın namazı gibi ruhsat" olarak vasıflandırır. Konuk'un şerhinde belirtildiği gibi, kulun zât-ı ilâhiyyeye layık olmayan bu zikrinin kabul buyurulması mahz-ı ilâhî rahmettendir; nitekim perde aralandığında insan, zannettiği hamdlerin hakikatte eksik kaldığını idrak edecektir.
Cemâdâtın Bâtınî Âgâhlığı ve Fıtrî Tesbih (Cilt 2)
Mesnevî'nin 2. cildinde ise kâinattaki cemâdât ve nebâtatın Hakk'ı hamd ile tesbih edişi Hannâne direği kıssası üzerinden ele alınır (2144. beyit):
Tahtanın ve taşın âgâhlığından söylediğim şeyin beyanında bî-tevakkuf kıssayı dinle! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Konuk'un şerhinde bu beyit açıklanırken, İsrâ Sûresi'nin 44. âyetindeki "Allâh'ı hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur; velâkin siz onların tesbihlerinin künhünü idrâk edemezsiniz" beyanına dikkat çekilir. Cemâdâtın zâhirî bir lisana sahip olmaması sebebiyle tesbih edemeyeceğini zanneden kimselerin dar bir akıl dairesinde kaldıkları hatırlatılır. Peygamber Efendimiz minbere geçtiğinde mesciddeki kuru hurma kütüğünün (Hannâne direği) inlemesi, taşın ve ağacın bâtınen Hakk'tan âgâh olduğunun ve her zerrenin kendi fıtratı üzere hamd ile Hakk'ı andığının açık bir şahididir.
Kavramlar Ağında Hamd
- Fatiha Suresi: Kur'ân-ı Kerîm'in başlangıcı ve Ümmü'l-Kitâb olup, hamdın sekiz mertebesini ve ilâhî hakikatlerin fethini bünyesinde toplayan esastır.
- Şükür: Kula ulaşan muayyen bir nimete karşılık yapılan teşekkür iken, hamd nimet olsun veya olmasın Hakk'ın zâtî kemâline yönelen mutlak övgüdür.
- Tevhid: Kulun ötelerdeki bir ilâh tasavvurundan sıyrılarak öven ve övülen birliğini ve her zerredeki ilâhî tasarrufu idrak etmesidir.
- Şeriat: Hamdın başlangıç mertebesi olup, dünyevî nimetler ve afiyet karşılığında Hakk'a sunulan şükran duygusunu temsil eder.
- Hakikat: Kulun hamd etmekten aciz olduğunu anlayıp sükût etmesiyle başlayan ve Hakk'ın kendi kemâlâtını kul aynasında övmesiyle kemâle eren basamaktır.
- Hz. Muhammed (s.a.v.): Hamd hakikatinin küllî zuhûru, Makam-ı Mahmud'un sahibi ve kıyamet gününde Livâü'l-Hamd sancağını taşıyan rehberdir.
- Salât: Kul ile Hakk arasında taksim edilmiş olan, her rek'atında Fâtiha ile hamdın zevk edildiği ve insanı halifelik mertebesine yükselten miraçtır.
- Tecelli: Âlemdeki her bir mevcudun kendi istidadı ve fıtratı dairesinde Hakk'ın esmâ ve sıfâtını hamd ile izhar etmesidir.
- Zikir: Kulun aczini itiraf ederek lisanından ve kalbinden Hakk'ın hamdiyle O'nu tesbih etmesidir.
- Hz. Adem (a.s.): Cenâb-ı Hakk'ın kendi sûreti üzere halk ederek bütün esmâsına mazhar kıldığı ve hamd ile övdüğü kâmil insandır.
Kütüphanedeki Kaynaklar
- Fâtiha Sûresi: Fâtiha'nın Ümmü'l-Kitâb ve Hamd sûresi olduğunu, besmelenin onun ayrılmaz cüzü bulunduğunu ve hamdın sekiz mertebesini etraflıca açıklar.
- Hac Sûresi: Hamdın şeriatteki teşekkürden başlayıp kulun aczini anlamasına, Hakk'ın kulunu övmesine ve ahirette hamd sancağı altına sığınmaya kadar uzanan basamaklarını tahlil eder.
- Reşahât — Aynü'l-Hayât: Hoca Ubeydullah Ahrâr'ın tefsiri üzerinden hamdın başlangıcının şeriatte nimete şükür, nihayetinin ise tarikatte ubudiyet mazhariyetine teşekkür olduğunu ortaya koyar.
- Bendeki Terzi Babam (Cilt 1): Mahmud isminin Makam-ı Mahmud ile bağlantısını, her insanın kendi bünyesinde bir Makam-ı Mahmud nüshası taşıdığını ve varlığın Hakk'ın hamdiyle tesbihini beyan eder.
- Namaz Sûreleri (Cilt 2): Nasr Sûresi tefsirinde hamd ile tesbihin ef'âl mertebesini aşarak esmâ ve sıfat mertebelerinde tahakkuk ettiğini izah eder.
- Lokmân Sûresi: Ezan-ı Muhammedî davetine icabet eden sâlikin hamd hakikatini idrak ederek ötelerdeki ilâh tasavvurundan kurtulmasını işler.
- Terzi Baba’nın Tasavvuf Anlayışında Namaz Kavramı Yüksek Lisans Tezi: Kulluk mertebesindeki sınırlı hamdların hakikate geçişle birlikte Hakk'ın kulunu övmesine dönüştüğünü ve Makam-ı Mahmud tefekkürünü aktarır.
- Sohbet Arası Sohbetler CD 1 (2000): Teheccüd namazı ile Makam-ı Mahmud münasebetini, kulun üçüncü hamdda aczini itiraf edip iflas etmesini ve dördüncü mertebede Hakk'ın kulunu övmeye başlamasını açıklar.
- Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001): Hamdın hayal kayıtlarından sıyrılarak hakiki marifete dönüşmesini ve Livâü'l-Hamd sancağının koruyuculuğunu dile getirir.
- İbretlik Bir Hikâye — Ustadan Uranos'a Tavsiyeler: Sâlikin seyr-i sülûk tecrübesinde acziyetini gözyaşlarıyla hissedip eski benliğinden sıyrılarak kâinattaki küllî hamda dahil oluşunu gösterir.
- TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye: Tenzih ve teşbih dengesini, her mevcudun kendi kemâliyle Hakk'ı tesbih ettiğini ve senanın akıbetinin O'na râci olduğunu temellendirir.
- TB. Kelime-i Muhammediyye: Zâhir âlemdeki İsm-i A'zamın Muhammed ve Hamd ismi olduğunu, namazın ikiye taksimini ve her şeyin kendi fıtrî hamdiyle tesbih ettiğini açıklar.
- Kelime-i İbrâhîmiyye: Âlemin sûretlerinin Hakk'ın lisanları olup hamdin akıbetinin O'na döndüğünü belirten klasik metindir.
- Kelime-i Muhammediyye: Namazın Fâtiha ile kaim olduğunu ve varlıkların kendi isti'datlarına mahsus hamd ile müsebbih bulunduğunu bildiren klasik bölümdür.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7: Çobanın münacatı temsiliyle kulun nâsûtiyyet hamdının noksanlığını ve ilâhî rahmet sayesinde ruhsat kabilinden kabul edildiğini ortaya koyar.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2: Hannâne direği kıssasıyla taşın ve ağacın bâtınen Hakk'tan âgâh olup O'nu fıtrî lisanla hamd ederek tesbih ettiğini izah eder.
Değerlendirme
İncelenen kaynaklar muvacehesinde hamd, dille söylenen alelade bir şükür kalıbı değil, varlığın zuhûrundan kemâline kadar uzanan sekiz mertebeli bir marifet yolculuğudur. Terzibaba Necdet Ardıç'ın tasavvufi yaklaşımında kul, şeriat ve tarikat basamaklarında teşekkür ve senayı idrak ettikten sonra kendi aklıyla Hakk'ı ihata edemeyeceğini anlayarak acziyet makamında sükût eder. Bu sükût ile birlikte hamd Hakk'a devredilir ve Cenâb-ı Hakk kendi kemâlâtını kâmil insanda överek hakikat kapısını açar. Fusûsu'l-Hikem ve Mesnevî şerhlerindeki klasik dayanaklar da her mevcudun kendi fıtratı üzere sâniini övdüğünü ve insanın nâsûtiyyet dairesindeki hamdının ancak ilâhî rahmet ile kabul gördüğünü teyit eder. Hamdın nihai kemâlâtı ise ferdî bünyede Makam-ı Mahmud idrakine vasıl olup ahirette Livâü'l-Hamd sancağının himayesine girmektir. Bu hakikatin namaz ve Fâtiha ile irtibatını derinlemesine tetkik etmek isteyenler için Fâtiha Sûresi şerhi ve Namaz Sûreleri (Cilt 2) risalesi temel müracaat metinleridir.