Hz. İbrâhîm (a.s.)
Hz. İbrâhîm (a.s.) — Halîlullâh, "Allâh'ın dostu" — bütün semavî dinlerin (İslâm, Hıristiyanlık, Yahudilik) ortak atası, Ebu'l-Enbiyâ (peygamberlerin babası), Hanîf dininin saf temsilcisi, İbrâhîmî tevhidin ana sembolü ve İslâm'ın iki büyük şeâirinin — Hac ve Kurban — kaynağıdır. Kur'ân-ı Kerîm'de seksen küsur âyette adı geçer; on dört sûrede onun kıssasından bahsedilir; ve doğrudan adıyla bir sûre vardır: İbrâhîm Sûresi (14). Onun hayatı bir tek temayı tekrar tekrar oluşturur: Hak için her şeyini terk edebilme cesareti. Babasını (Âzer), kavmini, putları, vatanını (Ur şehri), oğlunu (kurban), kendi canını (Nemrûd'un ateşi) — hepsini Hak için kurban etmeye hazır olmuştur. Bu teslimiyetin karşılığında Hak ona Halîl (dost) sıfatını vermiş; nesli bütün peygamberlerin ana damarını oluşturmuş; Kâbe-i Muazzama'yı oğlu Hz. İsmâîl ile birlikte inşâ etmiş; insanlığa "hac" ibâdetini bırakmıştır. Tasavvuf nazarında Kelime-i İbrâhîmiyye fassı ona ait olup Hikmet-i Müheyyemiyye — "hayrette kalmanın hikmeti" — bahsidir. Bu sayfa Hz. İbrâhîm'in Kur'ânî kıssasını, Halîlullâh sıfatının tasavvufî açılımını, Hanîf dini ile İbrâhîmî tevhidin mahiyetini, ve Terzibaba — Necdet Ardıç — geleneğinde onun altı peygamber tasnifindeki yerini ele alır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
İbrâhîm lafzı — İbrânice Avraham — "büyük baba, halkın babası" anlamındadır. Doğum yeri rivâyetlerde Mezopotamya, Ur ya da Babil olarak geçer; tarih M.Ö. 2000'lere uzanır. Babası Âzer (Kur'ân'da bu isimle anılır; tarihî kaynaklarda Terah olarak geçer) bir put yapımcısıdır. İbrâhîm daha çocukken babasının yaptığı putların sırf taş olduğunu sezmiş; akıl ve fıtratla Hakk'ı arama yolculuğuna çıkmıştır. En'âm sûresinin 76-79. âyetleri onun bu arayışını anlatır: önce yıldız, sonra ay, sonra güneşi "Rabbim" sandı; ama hepsi gurûb ederken (battığında) "ben batanları sevmem" dedi; ve nihayet Hakk'ı bütün eşyâdan ötede buldu.
Mesnevî 1. cilt şerhi Hz. İbrâhîm'in bu nazariyesini bir mecazla genişletir:
"'Batanları sevmem' dedi. Git, sâyeden bir güneş bul! Tebrizli şâh Şems'in eleğini bul! Zıll-i ilâhi olan insân-ı kâmil delâletiyle Zât-ı ahadî güneşini bul! Eğer bu z[ill-i ilâhi mertebesinden bakarsan]…" (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 1)
Bu pasajdaki mecaz olağanüstüdür: Hz. İbrâhîm'in "batanları sevmem" derken aradığı şey, batmayan bir nûrdur; gölgenin değil, güneşin kendisi. Mevlanâ bunu sırf bir teorik dersle bırakmaz; bugünün sâliği için aynı arayışı sembolize eder: zıll-i ilâhî olan insân-ı kâmilin delâletiyle Zât-ı ahadînin güneşini bul. Yâni Hz. İbrâhîm'in arayışı bizim de arayışımızdır; sâlik bir kâmilin delâletiyle, batmayanı bulmak için yola çıkar.
Hanîf Dini ve İbrâhîmî Tevhid
Hanîf lafzı, "hak yola meyleden, putperestlikten uzak duran" anlamındadır. İslâm'dan önce Arap yarımadasında putperestliğe katılmamış ama Yahudi veya Hıristiyan da olmayan bir grup vardı; bu grup kendilerine Hanîf derdi ve İbrâhîm'in dinini sürdürdüklerini iddia ederdi. Kur'ân-ı Kerîm İslâm'ın "Hanîf-i Müslim" — yâni "Müslüman olmuş Hanîf" — geleneği olduğunu söyler (Bakara, 2/135; Âl-i İmrân, 3/67). Zuhruf Sûresi sohbeti bu noktayı tasavvufî dille kurar:
"İbrâhîm (a.s.) 'Hanîf' din olan Tevhid-i Ef'al mertebesi pe[şinden gidenlerin imamıdır]." (Zuhruf Sûresi)
Burada açılan kapı kritiktir: İbrâhîmî Hanîf din, tasavvufî tedrise göre Tevhid-i Ef'al (fiillerin tevhidi) mertebesine karşılık gelir. Yâni Hz. İbrâhîm'in en mühim mânevî mirası, bütün fiillerin Hak'tan olduğunu görmek mertebesinin pratiğidir. Ankebût Sûresi sohbeti aynı noktayı tekrar eder:
"İbrâhim (a.s.) genel olarak Tevhid-i Ef'a[l mertebesi]…" (Ankebût Sûresi)
Sâlik Hazarât-ı Hamsenin ilk mertebesi olan Tevhid-i Ef'ali yaşamak için İbrâhîmî hanîfliğin ruhuna katılmak zorundadır: putları kırmak, sahte fâilleri reddetmek, sırf Hak'ı fâil olarak tanımak.
Halîlullâh — "Allâh'ın Dostu" Sıfatı
Hz. İbrâhîm'in en yüksek lakabı Halîlullâh'tır — "Allâh'ın dostu". Bu sıfat Kur'ân-ı Kerîm'de doğrudan geçer: "Allâh İbrâhîm'i halîl edindi" (Nisâ, 4/125). Hullet (dostluk), tasavvufun en yüksek mânevî hâllerinden biridir; muhabbetten daha derin, çünkü muhabbet bazen aralıklarla olur, hullet sürekli bir iç içe geçmedir. Halîl, halele etmek — "birinin içine sızmak, onunla iç içe olmak" — kökünden gelir.
Mesnevî 5. cilt şerhi Hz. İbrâhîm'in halîl sıfatının bedeni ateşe karşı koruyucu gücünü gösterir:
"[Halîl sıfatına] mevsûf oldun; artık cismânî marazların ve zaafların ateşi ve harâreti, senin İbrâhîm Halîlullâh hazretleri gibi olan rûhunun muvâcehesinde Nemrûd'un ateşi gibi kalır. Binâenaleyh, emrâz-ı cismâniyye M[ûsâ'nın asâsı gibi yutulur]." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 5)
Bu pasajdaki mecaz olağanüstüdür: Nemrûd'un Hz. İbrâhîm'i attığı ateş, onun halîl sıfatı sayesinde gül bahçesine dönüştü (Enbiyâ, 21/69 — "Ey ateş! İbrâhîm'e karşı serin ve selâmet ol"). Mevlanâ bu kıssayı sâlikin iç ateşine uygular: sâlik halîl sıfatıyla mevsuf olduğunda, hastalıklar, zayıflıklar, dünyevî sıkıntılar ona zarar veremez; çünkü o, Hakk'ın dostudur ve Hak dostunu yakmaz.
Kelime-i Yûnusiyye fass dersinde Halîlullâh'ın bilgisel yönü açılır:
"Halîlullâh'ın naîmidir. Zîrâ İbrâhîm (a.s.) onun rü'yeti ile ve onun ilminde, muhakkak hayvandan ona mücâvir olan kimseyi te'lîm eden bir sûret olduğ[u görülür]." (Kelime-i Yûnusiyye)
Hz. İbrâhîm'in halîl sıfatı, sırf bir his değildir; Hakk'ı her şeyde görmek idrâkıdır. Hayvanlar bile ona "Hakk'ın bir öğretici sûreti" olarak görünür. Bu, Halîlullâh'ın "Hak ile dostluğunun" iç içe geçtiği en ileri mertebenin tasviridir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba Hz. İbrâhîm'i altı eksen üzerinden tedris eder: Halîlullâh sıfatı ve altı peygamber tasnifindeki üçüncü mertebe oluşu, Kurbân olayının mâverâî anlamı, Nemrûd'un ateşinin sâliğin iç ateşine uygulanışı, Hâcerin Kâbe'ye yönelişinin temsîlî manası, misâfir-kereminin tasavvufî sırrı, ve imtihan kelimesinin (Bakara 2/124) İbrâhîmî sülûkün haritası oluşu.
Üçüncü Mertebe — İbrâhîm-Halîlullâh
Altı Peygamber tasnifinde Hz. İbrâhîm üçüncü basamağı doldurur: 1. Âdem-Saffullâh → 2. Nûh-Necîyullâh → 3. İbrâhîm-Halîlullâh → 4. Mûsâ-Kelîmullâh → 5. Îsâ-Rûhullâh → 6. Muhammed-Rasûlullâh. Bu üçüncü mertebe sâlikin tasavvufî yolculuğunda hullet — "dostluk" — mertebesine erdiği noktadır. Altı Peygamber (Cilt 5) eserinde Terzibaba bu ailenin azametini şöyle gösterir:
"'Pencü âli âbâ' deniyor ya, işte bu seçilmişler. Bunlar altı Peygamber kitaplarımızın da kaynaklarıdır." (Altı Peygamber, Cilt 5)
Pencü âli âbâ — "beş yüce baba" — Şîî gelenekteki Hz. Peygamber + Ali + Fâtıma + Hasan + Hüseyin dizilimini gösterir; Sünnî tasavvufta da altı peygamber tasnifi seçilmiş baba dizinini yansıtır. Hz. İbrâhîm bu altı dizinde hullet mertebesinin sahibidir.
Kurbân — Hz. İsmâîl ve Teslimiyet
Hz. İbrâhîm'in en büyük imtihanı Hz. İsmâîl'i kurban etme rüyâsıdır (Sâffât, 37/100-111). TB. Kelime-i İshâkiyye fass dersi bu kıssanın mâverâî açılımını yapar:
"Vâki' olur idi. Fakat rü'yâda cenâb-ı İshâk sûretinde görünen, teslim ve inkıyâd münâsebetiyle 'koç' idi. Binâenaleyh İbrâhîm (a.s.) 'koç' ile ta'bîr etmek lâzım geli[rdi]." (TB. Kelime-i İshâkiyye)
Burada İbn Arabî'nin sarsıcı bir tahkîki vardır: Hz. İbrâhîm'in rüyâda gördüğü, aslında Hz. İshâk değildi — onun teslimiyetinin sûreti olan koçidi! Hz. İbrâhîm rüyâyı yanlış tâbir etmişti — koçu evlat zannetmişti. Bu sebeple Hak ona bir koç fidye olarak yetiştirdi: yâni "sen yanlış tâbir ettin, hakikat koçidir, oğul değildi". Bu, rüyâ tâbiri ilminin en yüksek tedrislerinden biridir: bazen sâlik kendi rüyâsını "lafzî olarak" anlar; oysa rüyâ "mecazî bir surette" gelmiştir. Hz. İbrâhîm bile bunda hata edebiliyorsa, sıradan sâlikin rüyâlarını mürşid yorumuna arz etmesi zorunluluğu anlaşılır.
Sohbet Arası Sohbetler (25) hâdisenin sosyal boyutuna işaret eder:
"Kıyas yapalım. İbrahim aleyhisselâm ve İsmail aleyhisselâm. O gün orada toplansa toplansa 500-1000 kişi ancak çıkar; o imkânsızlıklar ile tekniğin bile olmadığı belki…" (Sohbet Arası Sohbetler, 25)
Tarihî bağlamı: Hz. İbrâhîm'in Mekke'de bıraktığı küçük topluluk, sırf birkaç yüz kişiydi. O küçük topluluktan büyük bir hac geleneği doğdu — kalabalığın kıymeti niceliğinde değil keyfiyetindedir; bu, İbrâhîmî tedrisin pratik mesajıdır.
Nemrûd'un Ateşi — İç Ateşin Mâverâsı
Sohbet Arası Sohbetler CD 17 Hz. İbrâhîm'in ateş imtihanını anlatır:
"Fizikî manâda yaşanan bir hâdise: bu da İbrahim Aleyhisselâmı hani ateşe atacaklardı, Nemrûd'un ateşine atılacaktı. Nemrûd İbrahim'e eziyet etmek için formüller[…]" (Sohbet Arası Sohbetler CD 17)
Nemrûd'un atıldığı ateş sırf bir fizikî olay değil, sâlikin iç tedrisi için bir semboldür: Nemrûd = kendi nefs-i emmâren; ateş = senin içinde yaşadığın acı, üzüntü, kıskançlık, ihtiras; İbrâhîm = senin Hak ile olan dostluğun; gül bahçesi = o dostluğun sayesinde ateşin sana zarar veremeyişi. Hak, kendi dostunu iç ateşinde de korur. Sâlik ne kadar halîl olabilirse, içindeki Nemrûd ateşi o kadar gül bahçesine dönüşür.
Kâbe ve Hâcer — Sâ'y ve Hacc
Hac Sûresi sohbetinde Hz. İbrâhîm'in hac ibâdetinin kaynağı oluşu açılır:
"İbrâhîm dini h[acca temel olmuştur]." (Hac Sûresi)
Hz. İbrâhîm, eşi Hâcer ile oğlu İsmâîl'i Mekke'nin susuz vadisinde bıraktığında, Hâcer su aramak için Safâ ile Merve tepeleri arasında yedi kez koşmuştur; bu, bugünkü hac ibâdetinin sa'y rüknüdür. Zemzem suyu, küçük İsmâîl'in ayaklarının altından fışkırmıştır. Yıllar sonra Hz. İbrâhîm ile Hz. İsmâîl birlikte Kâbe-i Muazzama'yı inşâ etmişlerdir (Bakara, 2/127). Hac ibadetinin bütün ana rükünleri — tavâf, sa'y, kurbân, taşlama (Şeytân'a karşı İbrâhîm'in tepkisinin sembolü) — İbrâhîmî bir mirastır. Müslümanın haccı, hakikate İbrâhîmî silsileye katılma eylemidir.
Misâfir Edebi — Hicr Sûresi
Hicr Sûresi sohbetinde Hz. İbrâhîm'in misâfir karşılaması anlatılır:
"Tanımadığı bazı misâfirler gelmiştir. İbrâhîm (a.s.) misâfirler için bir ziyâfet hazırlamış; lâkin onlar yemeğe el uzatmamıştır. Misâfirlerin garib hâlleri İbrâhîm (a.s.)'[ı kuşkuya düşürmüştür]." (Hicr Sûresi)
Bu kıssa (Hicr, 15/51-60 ve Hûd, 11/69-76) Hz. İbrâhîm'in misâfir kereminin sembolüdür. Üç meleğin (Cebrâîl, Mikâîl, İsrâfîl) insan sûretinde ona gelişi; onun hemen kızarmış bir buzağı hazırlayışı; meleklerin yemeyişi üzerine onun şüphelenişi — bunların hepsi misâfirperverliğin, müjdenin (İshâk'ın doğumu) ve imtihanın (Lût kavminin helâki haberi) iç içe geçtiği bir bahsi açar. Zâriyât Sûresi aynı kıssayı genişletir.
"Kelimâtin" — Bakara 2/124'ün Sırrı
Kelime-i Tevhîd eserinde Hz. İbrâhîm'in kelimât (kelimeler) ile imtihan edilişi anlatılır:
"'Ve izi'btelâ İbrâhîme Rabbühü bi-kelimâtin fe-etemmehünne' meâlen, 'Hani İbrâhîm'i Rabbi bir takım kelimelerle imtihan etmişti, o da onları tamamlamıştı.' Daha sonra kelime lafzını 'Mertebe-i Mûseviyyet'te görüyoruz. Bilindiği gibi M[ûsâ Kelîmullâh'tır]." (Kelime-i Tevhîd)
Kelimât — "kelimeler" — Hz. İbrâhîm'in geçtiği imtihanların adıdır: putları kırmak, ateşe atılmak, hicret etmek, evlat istemek, evlat sahibi olmak, evladı kurban etmek, Kâbe'yi inşâ etmek, hac ibâdetini kurmak. Bütün bu kelimâtı tamamlamış olmak, onu insanlara imam mertebesine yükseltir (Bakara, 2/124: "Ben seni insanlara imam kılacağım"). Bu kelimât tedrisi, kelime mefhumunun sülûkteki yerini belirler; aynı kelime mefhumu sonradan Hz. Mûsâ'da Kelîmullâh olarak zirveye çıkar.
Mümtehine'de Hakîkat-i İbrâhîmiyye
Mümtehine Sûresi tedrisinde Hz. İbrâhîm "güzel bir örnek" (uswetün hasenetün) olarak gösterilir (Mümtehine, 60/4-6):
"'Kim (Bu Örneğe) Yüz Çevirirse (Ve Men Yetevelle)': 'Hakîkat-i İbrâhîmiyye'nin da'vetini reddedip, 'nefs-i emmâre'nin, 'hevâ'nın veya 'taklit'in peşinden gitmektir. Kalbi, mâsivâ putlarına yöne[ltmektir]." (Mümtehine Sûresi)
Bu tahkik sülûkün bütün dramının iç haritasını verir: Hakîkat-i İbrâhîmiyyeye yüz çevirmek, nefs-i emmâre, hevâ ve taklite dönmektir. Mâsivâ putları — yâni Hak'tan başkasının zihne dikilmiş putları — onları kırmak gerekir; Hz. İbrâhîm putları "balta"yla kırdığı gibi, sâlik de kendi içindeki mâsivâyı mücâhede baltası ile kırmalıdır.
Hz. İbrâhîm'in Rabbim Diriltir ve Öldürür Tahkiki
Bakara Sûresi sohbetinde Hz. İbrâhîm'in Nemrûd ile mukabelesi anlatılır:
"İbrâhîm şöyle dedi: 'Benim Rabbim diriltir ve öldürür.' Bütün âlemdeki yaşantıyı iki kelime arasında belirtivermiş İbrâhîm (a.s.). İnsân hayata gel[ip Hak'tan başkasını fâil görmesi mümkün değildir]." (Bakara Sûresi)
Bu mukabele (Bakara, 2/258) tarihçilerin "ilk teolojik tartışma" diye adlandırdıkları bir an: Nemrûd "ben de diriltir ve öldürürüm" der (iki mahkûmu önüne getirip birini affedip diğerini öldürtür). Hz. İbrâhîm bu kıyası geçer ve "Allâh güneşi doğudan getiriyor; sen batıdan getir bakalım!" der. Nemrûd susar. Burada Hz. İbrâhîm'in tahkîki kevnî bir fâilî gösterir; küçük kıyasları (mahkûmu öldürmek) reddedip küllî bir fâille mukabele eder. Bu, Tevhid-i Ef'al tedrisinin Kur'ânî zirvesidir.
Ehl-i Sünnet Geleneğinde Hz. İbrâhîm'in Soyu
Hz. İbrâhîm'in iki büyük soyu vardır:
- Hz. İsmâîl (Hâcer'den): Arap soyunun atası, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) ataları.
- Hz. İshâk (Sâre'den): İsrâil soyunun atası, Hz. Mûsâ, Hz. Dâvûd, Hz. Süleymân, Hz. Îsâ'nın atası.
Yâni Hz. İbrâhîm gerçekten Ebu'l-Enbiyâ — peygamberlerin babası — dır; ondan sonra gelen bütün peygamberler onun iki damarından gelir. Bu yüzdendir ki Tahiyyâtta Hz. İbrâhîm ve âli için salavât okunur: "Kemâ salleyte alâ İbrâhîme ve alâ âli İbrâhîm". Bu duâ sırf bir nezâket değildir; İbrâhîmî silsileye Muhammedî silsilenin akrabalığının lafzî mührüdür.
Kavramlar Ağında Hz. İbrâhîm
Hz. İbrâhîm (a.s.), Halîlullâh (Allâh'ın dostu) sıfatıyla anılır; Altı Peygamber tasnifinde üçüncü mertebe; Ebu'l-Enbiyâ (peygamberlerin babası); Şeyhu'l-Enbiyâ. Onun dini Hanîf Dini, pratiği Tevhid (Tevhid-i Ef'âl), iç hâli Hullet (Dostluk). Akrabaları: eşleri Hz. Sâre ve Hz. Hâcer; oğulları Hz. İsmâîl (Hâcer'den, Arap soyu) ve Hz. İshâk (Sâre'den, İsrâil soyu); torunları Hz. Ya'kûb ve Hz. Yûsuf. Karşıt figürü Nemrûd; mucizesi ateşin gül bahçesine dönüşü. Onun fass tedrisi Kelime-i İbrâhîmiyye (Fusûs'un altıncı fassı) — Hikmet-i Müheyyemiyye (hayretin hikmeti). Pratik mirasları: Hac (Kâbe inşâsı, Sa'y, Tavâf), Kurban (İsmâîl ve koç kıssası), Zemzem (Hâcer'in aramayla bulduğu). Onun dindeki yeri İsmâîl Fassı ile birlikte İbrâhîmî silsileyi kurar.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Hz. İbrâhîm'in tedrisinin ana kaynakları: Altı Peygamber (Cilt 5), Kelime-i Tevhîd (Bakara 2/124 kelimât tedrisi), TB. Kelime-i İshâkiyye (kurbân kıssasının rüyâ tâbiri), Mümtehine Sûresi (Hakîkat-i İbrâhîmiyye'ye yüz çevirme), Hicr Sûresi (misâfir keremi), Zâriyât Sûresi (üç meleğin gelişi), Hac Sûresi (İbrâhîmî hac), Bakara Sûresi (diriltir-öldürür tahkîki), Ankebût Sûresi (Tevhid-i Ef'al), Zuhruf Sûresi (Hanîf din), Enbiyâ Sûresi (putları kırma), Sâffât Sûresi (kurbân kıssası), Meryem Sûresi (Âzer ile konuşması), Şu'arâ Sûresi, Muhammed Sûresi, Enfâl Sûresi, Sohbet Arası Sohbetler (25), Sohbet Arası Sohbetler CD 17. Fass dersleri tarafında: Kelime-i Yûnusiyye (Halîlullâh'ın naîmi). Mesnevî tarafında: Mesnevî-i Şerîf Şerhi Cilt 1 ("batanları sevmem" ve insân-ı kâmile yönelme), Cilt 5 (Halîl sıfatı ve içsel ateş). Diğer eserler: Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Tuzak, Mekr, Hileli Zuhûrât (6), Ahadiyyet (İspanyolca İbrâhîm duâsı). İnci Tezgâhı (2) ve Kamer Sûresi'nde İbrâhîmî vâris-i kâmillik tasviri.
Değerlendirme
Hz. İbrâhîm (a.s.), tasavvufun teslimiyet ve dostluk mertebelerinin canlı sembolüdür. Onun hayatı sırf bir tarihî efsane değildir; her sâlikin iç âleminde tekrar tekrar yaşanan bir usûldür. Nemrûdlar her devirde vardır — kendi nefs-i emmâren, çevren, dünyevî ihtirasların; ateşler her sâlikin önünde yanmaktadır; İsmâîller yâni en sevdiklerin imtihan edilmektedir; Hâcer'in koşusu her gönülde bir zemzem aramaktır. İbrâhîmî sülûkün özü şudur: Hak için her şeyini kurban edebilmek. Bu kurban sırf maddî bir şey değildir; kendi enniyyetini, kendi iddialarını, kendi sahte tanrılarını kurban etmektir. Hak bu kurbanın karşılığında "halîl" sıfatını ihsân eder; ondan sonra, ne içsel ateşler insanı yakar, ne maddî kayıplar ona zarar verir, ne ölüm onu korkutur. İbrâhîm gibi sâlik artık Halîlullâh'tır; Hak ile içiçedir. Terzibaba kütüphanesinin tedrisinin temel kapılarından biri budur: sâliki İbrâhîmî kemâle — yâni Halîlullâh mertebesine — bir basamak yaklaştırmak; her gün hayatından bir küçük putu kırmak; her gün bir küçük Nemrûd ateşine gül bahçesi sıfatı vermek. Hac ibâdetinin her sa'y ve tavâfı bu mânevî tedrisin canlı yaşanılmasıdır; ve Hz. İbrâhîm'in "La uhibbu'l-âfilîn" — "ben batanları sevmem" — beyanı sâlikin nihâî pusulasıdır.