İlmel Yakin

Bu yolda her şey bilmekle başlar, ama her bilmek aynı değildir. Nasıl ki tohum toprağa atılmadan ağaç olmaz, sâlikin kalbine de hakikat bilgisi düşmeden vuslat ağacı meyve vermez. Bu bilginin ilk ve en temel kapısı, ilmel yakîn mertebesidir. Bu, duyarak, okuyarak, akl ederek ama en mühimi kalbe bir ışık sızdırarak ulaşılan ilk kesinlik durağıdır. Şüphenin ve zannın sisli vadisinden çıkıp, hakikatin güneşinin doğduğu ufka yüzünü dönmektir. Terzibaba İrfan Mektebi’nin usûlünce, ilmel yakîn, kuru bir malumat yığını değil, yaşayan, dönüştüren ve sâliki daha ötesine, görmeye ve olmaya hazırlayan bir can suyudur. Bu, sadece bir şeyi bilmek değil, o bilginin getirdiği kesinlikle içsel bir duruş kazanmaktır; artık sarsılmayacak bir temele ilk harcı koymaktır.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

İrfan yolunun büyükleri, bilmeyi üç mertebeye ayırmışlardır. Bu menzillerin ilki ilmel yakîn’dir. İkincisi aynel yakîn (görerek kesin bilme), üçüncüsü ise hakkal yakîn (bizzat o hakikat olarak, yaşayarak kesin bilme) mertebesidir. Terzibaba Necdet Ardıç Efendimiz, bu üçlü yapıyı ve ilmel yakînin yerini şöyle açıklar:

İlmel yakîn. Hadiseleri tevhid ve irfaniyyet yönüyle bilmek. Aynel yakîn, Hadiseleri tevhid ve irfaniyyet yönüyle müşahedeli bilmek. Hakk’el yakîn ise, bütün bunları kişinin kendi varlığında müşahedeli olarak idrakle yaşamasıdır. Yakîn ilminin başlangıcı “ ilmel yakîn” dir, bu ilim ise nakil ve sadece kelâm ilmi olmadığından. Gerçek tevhid ilminin başlangıcıdır.

İlmel yakîn, bir şeyin varlığını delillerle, tefekkürle, güvenilir bir kaynaktan gelen haberle bilmektir. Dağın ardında bir ateşin yandığını, çıkan dumandan anlamak gibidir. Ateşi görmezsin, sıcaklığını hissetmezsin ama dumandan şüpheye yer bırakmayacak şekilde bilirsin ki orada bir ateş vardır. Bu, “hadiseleri Tevhid ve irfaniyyet yönüyle bilmek”tir. Görünen her olayın, her varlığın ardındaki tek ve mutlak Varlığın tecellîsi olduğunu akıl ve kalp yoluyla idrak etmektir. Bu, kuru bir nakil veya ezber değil, "gerçek tevhid ilminin başlangıcı"dır. Çünkü sâlik, artık olaylara ve eşyaya dağınık, birbirinden kopuk bir nazarla değil, hepsini Bir’e bağlayan bir nazarla bakmaya başlar.

Bu yolda ilerleyen sâlikin hâli zamanla değişir. Başlangıçtaki, içinde bir miktar şüphe ve zan barındırabilen "îmân" hâli, yerini sarsılmaz bir kesinlik olan "îkân" hâline bırakır. Bu geçiş, Cenâb-ı Hakk'ın kevnî bir kanunudur. Sâlikin kalbindeki zan ve şüphe tortuları da yakîn nuruyla temizlenir. Bu ilahi işleyişe, yani bir hâlin kaldırılıp yerine daha üstününün getirilmesine nesh denir.

İşte bir şey kaldırılır ama onun yeri boş kalmaz. Onun yerine daha ilerisi veya eşdeğer bir şey konur. Îmânın kalktığı yerede Îkân konur gelir. Îkân nedir? Yakîn ma’nâsınadır.

"Îmân kalkar" demek, inancın kaybolması demek değildir. Bilakis, tohumun kabuğunu çatlatıp filiz vermesi gibi, îmânın da kendi kabuğunu kırarak daha saf, daha kesin bir hâle, yani îkân’a dönüşmesidir. Artık o bilgi, "Acaba öyle mi?" sorusunu barındırmaz. Tekâsür Sûresi'nde işaret edilen "ilmel yakîn", bu dönüşümün kapısıdır.

Her bilgi, ilmel yakîn değildir. Kitaplardan okunan, hocalardan ezberlenen, beşerî akıl süzgecinden geçirilerek aktarılan bilgiye irfan dilinde "bilmel yakîn" denir. Bu, "bilim ile yakınlaşmak"tır. Kıymetlidir, bir başlangıçtır ama cansızdır. İlmel yakîn ise bambaşka bir mahiyettedir.

Bilim ile yakınlaşmak bilmel yakin ile ilmel yakin arasındaki fark, bilim bir kişiden diğer kişiye naklolan ezbere anlatılan, beşerden beşere anlatılan bilmel yakin…ama ilmel yakin , hakktan halka anlatılan. Bilgi ilim buna deniliyor. Yakinlik girdiği zaman hakkani ilim oluyor. “ El yakinu hüvel hakk ” diye tarif etmişler yani yakin efali esmasıyla, sıfatı, zatıyla hakkın ta kendisidir. Yakin ilmi ilm-i hakktır. Bilim ilmiyse ilmi beşerdir.

Bilmel yakîn, insandan insana aktarılan, ölü bir nakildir. İçinde "can" yoktur, Hakk'tan bir te'sir taşımaz. İlmel yakîn ise doğrudan Hakk'ın kulunun kalbine bildirdiği, ilm-i ledün pınarından akan bir bilgidir. Bu yüzden arifler, "el-Yakînü hüve'l-Hakk" yani "Yakîn, Hakk'ın ta kendisidir" buyurmuşlardır. Artık bilgi, bilinen ve bilen ayrımının aşıldığı bir mertebenin işaretidir. O bilgi, Hakk'ın bir sıfatı veya fiili değil, Zât'ının bir tecellîsidir. Bu yüzden ilmel yakîn, beşerî ilmin bittiği yerde başlar. Biri beşer aklıyla anlatır, diğeri Hakk'ın aklıyla, yani küllî akılla anlatır.

Kur'ân-ı Kerîm'deki "Ve bi'l-âhirati hüm yûqinûn" (Onlar ahirete kesin olarak inanırlar) ifadesi de bu derinliğe işaret eder. Buradaki "yûqinûn" fiili, sadece inanmayı değil, sanki görüyor gibi bir kesinlikle bilmeyi, müşahede etmeyi anlatır.

Şurası bilinmelidir ki yakîn bilgisinin dışındaki bü­tün bilgiler naklidir. nakledilen bilgilerle sağlanılan yakın­lığa, "bilmel yakın" denilirse bunun da ilerisi, "ilm-el yakîn, ayn-el yakîn, ve Hakk-el yakîn olmak üzere 3 aşaması vardır. (...) İşte âyette bahsedilen yakîn, (yakın) değil, gerçek yakîn hüve hüvesine o olmaktır.

Dilimizdeki bir kelime oyununun ardındaki büyük hakikati de görmek gerekir: "yakın" ile "yakîn" arasındaki fark. Yakınlık (kurbiyyet), iki ayrı varlık arasındaki mesafenin azalmasıdır. Bu, ikiliği ortadan kaldırmaz.

Oradaki yakîn, “yakın” değildir. Türkçedeki “yakın,” arapçadaki “kurbiyyet” olarak belirtilen, ayrı iki varlık arasında olan yakınlık/ kurbiyyet/akrabalık, yakîn lik değildir. Geçek yakîn lik, “tek varlığın kendi bünyesinde ikiymiş gibi görünmesinden ibarettir.”

Yakîn, ikilik vehminin ortadan kalktığı, Vücûd'un tek olduğunun idrak edildiği bir hâldir. Artık Hakk'a "yaklaşan" bir "kul" yoktur; Hakk'ın kendi Zât'ında, kendi ilmiyle Kendini seyrettiği bir Cem makamı idraki vardır. İlmel yakîn, bu idrakin bilgi ve tefekkür basamağıdır. Bu basamağa çıkan sâlik, bütün kevnî hadiseleri, bütün tecellîleri, "tek varlığın kendi bünyesinde ikiymiş gibi görünmesi" hikmetiyle okumaya başlar. Bu okuyuş, onu bir sonraki menzile, yani o hakikati gözüyle görme mertebesi olan aynel yakîne hazırlayan en sağlam azıktır.

Terzibaba'nın Nazarıyla İlmel Yakin: Aslı ve Mertebesi

Yakîn'in Hakikati: İkiliği Aşmak ve Hakk'ı Bulmak

Lisanımızda birbirine benzeyen ama aralarında fark olan iki kelime vardır: "yakın" ve "yakîn". Gündelik dilde kullandığımız "yakın", iki ayrı varlığın birbirine mesafesini anlatır ve Arapçadaki karşılığı "kurbiyyet"tir. Bu, ikiliği ortadan kaldırmaz.

Fakat "yakîn", ikiliğin ortadan kalktığı, Vahdet denizinde damlanın kendini bulduğu yerdir. Terzibaba Hazretleri, bu ince sırrı şöyle ifade eder:

Geçek yakîn lik, “tek varlığın kendi bünyesinde ikiymiş gibi görünmesinden ibarettir.” İki ma’nâ da ki kelimelerin arasında, sadece kelime benzerliği vardır, ama ikisi farklıdır. Birisi yakın , diğeri yakîn ’dir .

Bütün mesele bu "ikiymiş gibi görünme" sırrını çözmektir. Zâhirde sen ve ben, yer ve gök, bilen ve bilinen vardır. Bu, kesret âleminin görünüşüdür. Fakat hakikatte, bütün bu ikilikler, Tek bir Vücûd'un farklı tecellilerinden ibarettir. Yakîn ilmi, bu ikilik perdesinin arkasındaki Bir'i görme sanatıdır. Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri'ne "Yakîn nedir?" diye sorulduğunda, o büyük velî tek bir cümleyle hakikati özetlemiştir. Terzibaba Hazretleri bu anıyı şöyle nakleder:

Muhyiddin arabi Hz. lerine soruyorlar yakîn nedir? Diye O da “ el yakînü hüvel Hakk” demiştir. Yani yakîn denilen hâdise, “af’aliyle, esmâsıyla, sıfatıyla zâtıyla” zâtın ta kendisidir.” Yani Hakkın bulunduğu yer “ yakîn ” halidir. Kim hangi ehil ordaysa o “ yakîn ” ehlidir.

Yakîn, Hakk'tan ayrı, O'nun hakkında bir bilgi değildir. Yakîn, bizzat Hakk'ın kendi varlığını fiilleriyle, isimleriyle, sıfatlarıyla ve nihayet Zât'ıyla aşikâr kılmasıdır. Fiiller âleminde O'nun "yapan" olduğunu, isimler âleminde O'nun "görünen" olduğunu, sıfatlar âleminde O'nun "bilen, duyan, gören" olduğunu ve Zât mertebesinde bütün bunların kaynağı olan Tek Varlık olduğunu idrak etmek, yakînin ta kendisidir. Bu idrak, sâlikin kendi varlığında tecrübe ettiği bir şahitlikle başlar.

İnsanın Gaybından Âlemin Gaybına: Kendini Bilmekle Açılan Yakîn Kapısı

Bu şahitlik, insanın kendi varlığından başlar. İnsan, kendini okumadan kâinat kitabını okuyamaz. Kendi "gayb"ını, yani görünmeyen, bâtınî hakikatlerini anlamadan, âlemlerin gaybına îmânı, hayalden öteye geçemez. Terzibaba Hazretleri, bu yolu şöyle tarif eder:

Ancak görünmeyen tarafımız gaybımız derken, akıl fikir bunlar hep gayb ta olan şeyler başlıcaları ruh, nur ve duygular, göremediğimiz halde zuhurlarıyla varlığını müşahede ediyoruz, şeksiz ve şüphesiz olarak faaliyetleriyle, zuhurlarıyla bunları müşahede ediyoruz. Kendimizde, bu gayb âlemi nasıl şiddetli şekilde zuhur ediyorsa, ve varlığını tasdik ediyorsa, buradan yola çıkarak, âleminde bir ruhunun olduğunu, âleminde bir aklının, aklı küllünün olduğunu, âleminde bir nurunun olduğunu, âleminde hislerinin duygularının olduğunu, bu yolla anlamamız ve bu yolla dış âlemi anlamamız güç olmayacaktır.

Kendi varlığımıza baktığımızda, göremediğimiz ama varlığından şüphe etmediğimiz nice hakikat taşırız. Aklımızı, ruhumuzu, sevgimizi gözümüzle görmeyiz ama eserlerini her an hayatımızda yaşarız. İşte bu, bizim "gayb"ımızdır. Bu küçük âlemde, yani insanda, bir "akıl" işliyorsa, kâinatta bir Akl-ı Küll (küllî akıl) olmaması düşünülebilir mi? Sizin varlığınızda bir "ruh" varsa, âlemlerin de bir Rûh-u Âzam'ı olmaz mı?

İlmel yakîn, bu deliller üzerinden, kendi varlığından yola çıkarak Hakk'ın varlığına ve O'nun isimlerinin tecellilerine şüphesiz bir bilgiyle ulaşmaktır. Bu, bir iç şahitliktir. Bu şahitlik derinleştiğinde, insan kendi varlığının ilahi hakikatlerin bir mahalli, bir tecelli aynası olduğunu anlar.

İşte kendi varlığımızda Hakk’ın Esmâ-i İlâhiyye’sinin mevcudiyetini idrak ettiğimizde, kendi değerimizi çok daha iyi anlamış olacağız, saman çuvalı gibi, af edersiniz bir varlık olmadığımızı, bu et kemik olan arabamızın içinde, mevcudunda var olan ruh-u İlâhi, nur-u İlâhi sıfatı İlâhiye, nefsi İlâhiyye’nin, vucudumuzda, varlığımızda, mevcud olduğunu anladığımızda, o zaman âlemde de, Allahın isimlerinden başka bir zuhurun olmadığını, yakîn bir bilgi ile idrak ettiğimizde, o zaman “Âlimül gaybi veşşehadeh” in anlaşılması çok kolaylaşmış olur.

Bu idrak, sâliki hayalî bir imandan, gerçekçi bir imana, yani ilmel yakîn mertebesindeki imana taşır. Artık bilir ki, kendindeki "görme" sıfatı, Hakk'ın "Basîr" isminin; "işitme" sıfatı, "Semî'" isminin; "bilme" sıfatı, "Alîm" isminin bir tecellisidir. Ve nasıl kendinde bu isimlerin zuhuru varsa, dışındaki âlemde de gördüğü her şey, O'nun isimlerinin bir başka terkip ile zuhurundan ibarettir. Bu anlayış, "kendini bilen Rabbini bilir" sırrının ilmel yakîn mertebesindeki açılımıdır.

Yakîn İlmi ve Ledün İlmi: Kazanılan ve Bahşedilen İlimler

Yakîn ilmi denilince, akla Hızır (a.s.) ile anılan Ledün ilmi gelir. Terzibaba Hazretleri bu mühim ayrımı şöyle açıklar:

Bu durumda, iki ilâhi bilgi olan, ledün ilmi ile yakîn ilmi arasında ne fark vardır diye sorulursa, “ledün ilmi” doğrudan Hakk’tan olan bilgidir “yakîn ilmi” ise bireyin çalışarak kazanabileceği bilgidir. Ancak “yakîn ilmi” kazanılmadan “ledün ilmi”nin gelmesi mümkün değildir. İşte gerçek tasavvuf bu ilimler sahasında faaliyettedir. Diğer taraftan “yakîn ilmi” kendini ve oradan Hakk’ı bilmektir. “Ledün ilmi ise evvelâ Hakk’ı oradan sonra kendi hakiki varlığını “Hakkal yakîn” bilmektir.

Burada bir yol haritası çiziliyor. Yakîn ilmi, sâlikin gayretiyle, tefekkürüyle, zikriyle, kendi varlığı üzerinde çalışarak kazandığı bir ilimdir. Bu, "kendini bilme" yolculuğudur; aşağıdan yukarıya, eserden Müessir'e doğru bir seyirdir. Sâlik, bu yolda nefsini arındırır, kalbini bir ayna gibi parlatır, varlığının hakikatini ilmel yakîn seviyesinde idrak eder.

Bu çaba olmadan, Ledün ilmi, yani doğrudan Hakk'tan gelen vehbî (bahşedilmiş) bilgi tecelli etmez. Yakîn ilmiyle kap temizlenir, hazırlanır. O kap hazır olduğunda, Cenâb-ı Hakk lütfuyla, kulun çabası olmadan, doğrudan kendi ilminden o kalbe akıtır. Bu, Ledün ilmidir. Ledün ilmi, yukarıdan aşağıya, Hakk'tan halka doğru bir iniştir. Orada artık "kendini bilip Rabbini bulmak" değil, "Rabbini bilip kendini O'nda bulmak" vardır. Bu da Hakkal yakîn mertebesinin hâlidir.

Demek ki ilmel yakîn, Ledün ilmine açılan kapının anahtarıdır. O, sâlikin üzerine düşen, cehd ve gayretle yürümesi gereken yoldur.

Peygamberî Bir İlimden Beşerî Bir Bilgiye: İlmel Yakîn ve Bilmel Yakîn Farkı

İlmel yakîn, aslında peygamberlerin yoludur. Onlar, kendilerine indirilen hakikate evvela kendileri şüpheye yer bırakmayacak bir kesinlikle iman etmişlerdir.

Amenerresulü, resul iman etti, bima neye ünzile indirildi, ileyhi; ona indirildi. Yani peygamber efendimize gelen kur’anı kerime evvela peygamberimiz kendi inandı, kendi iman etti, bu haktandır diye. Hayali değil, vehmi değil diye o kendi iman etti ve bütün âlemlerdeki hakikatin Hakk’ın hakikati olduğuna iman etti, evvela kendi iman etmez de mutmain olmazsa ümmetine bunu nasıl anlatır kişi mütmain olmadığı sağlâm bilmediği bir bilgiyi nasıl başkasına aktarır şüpheli bir bilgiyi.

Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) bu imanı, ilmel yakînin zirvesidir. O, vahyin hakikatini kendi varlığında bulmuş, onunla mutmain olmuş ve sonra ümmetine tebliğ etmiştir. Fakat zamanla, bu canlı, diri, peygamberî ilim, nesilden nesile aktarılırken kabuk bağlamış, zâhir ulemasının elinde beşerî bir bilgiye, yani "bilmel yakîn"e dönüşmüştür. Terzibaba Hazretleri bu tespiti şöyle dile getirir:

Gerçek ilim budur şüphesiz peygamberimizin bize bildirdiği ilim bu ilimdir. İlmel yakin ama ehli zahir bunu bilmel yakine çevirmiş bu ilahi bilgiler beşerileştirilmiş. Beşerden beşere ölü nakli gibi olmakta. Şeriat ehli imam efendi çıkıyor hutbeye, şunu bunu yapın edin, bakıyorsun herkes uyuyor. Niçin? Can yok ki anlatılan şeyde, bir ses duyuluyor.

"Bilmel yakîn", bir şeyi kitaplardan okuyarak, bir hocadan duyarak bilmektir. İçinde şahitlik, tecrübe, hâl yoktur. Sadece bir bilgi tekrarı, bir "ölü nakli"dir. Bu yüzden tesiri yoktur, kalplere işlemez. İlmel yakîn ise diridir, çünkü kaynağı diridir. O, insanın kendi varlığından fışkıran bir pınar gibidir. Bu pınara ulaşan sâlik, artık "onlar dedi" diye konuşmaz, o bilginin şahidi olarak konuşur.

Tasavvuf yolu, bilmel yakîn mertebesinde takılıp kalmış olan insanı, ilmel yakîn'in canlı ve dönüştürücü tecrübesine davet eder.

Terzibaba Geleneğinde İlmel Yakin'in Yaşanması

İrfan yolunda ilim, yaşanmak için vardır. İlmel yakîn mertebesi de bu yaşantının başladığı, bilginin kalbe indiği ve sâlikin hayatına yön vermeye başladığı ilk kapıdır. Bu davetin icâbeti, o bilginin gereğini hâl edinmekle, ibadetlerimize, zikrimize, tefekkürümüze sindirmekle olur.

Terzibaba geleneğinde ilmel yakîn, seyr-i sülûkun ilk adımıdır; ama bu, teorik bir başlangıç değil, bizzat amelin ve ibadetin içinde tecrübe edilen, canlı bir idrâktir. Sâlik, öğrendiği hakikatleri namazında, haccında, zikrinde tatbik etmeye başladığında, ilim artık onun için bir “hâl” olmaya yüz tutar.

İbadetlerin Bâtınında Yakîn Tecrübesi: Namaz, Hac ve Kadir Gecesi

Zâhirde yapılan her ibadetin bir de bâtını, bir iç hakikati vardır. Sâlikin görevi, bu iç hakikate vâkıf olmaya çalışmaktır. Namaz, sadece belirli hareketleri tekrar etmek değil; bir mi'râc tecrübesi, Hakk’a vuslat yolculuğudur. Bu yolculuk, yakîn mertebeleriyle iç içe yaşanır.

Yani, iki rekâtlı namaz kılmak iki adım. Bir adım sol adım fena fillah, sağ adım baka billâh. İki rekât namaz işte bir iki adım atmak onbeş yirmi seneyi alır diyor. Çok yavaş gidiyor. Üç rekâtlı namazların birinci rekâtı meseleleri ilmel yakîn, bir bilgiyle idrak etmek, ikinci rekâtı meseleleri aynel yakîn bir bilgiyle idrak etmek, üçüncü rekatte ise meseleleri hakkel yakîn bir bilgiyle idrak etmektir. Dört rekâtlı namazların birinci rekâtı, şeriat mertebesinin hakikatini idrak etmek. İkinci rekâtı, tarikat mertebesinin hakikatini idrak etmek, üçüncü rekâtı hakikat mertebesinin hakikatini idrak etmek, dördüncü rekâtı ise marifet mertebesinin hakikatini idrak etmiş olmaktır.

Kıldığımız her namaz, aslında yakîn mertebelerinde ve mânevî makamlarda bir seyirdir. İki rekâtlık bir sabah namazı, fenâfillâh (Hakk’ta yok olma) ve bakâbillâh (Hakk ile var olma) adımlarını temsil eder. Üç rekâtlı namaz, bir hakikati önce ilmen bilme (ilmel yakîn), sonra onu müşahede etme (aynel yakîn) ve nihayetinde o hakikatin kendisi olma (hakkal yakîn) seyrini barındırır. Dört rekâtlı namazlar ise şeriat, tarikat, hakikat ve marifet kapılarından geçerek Marifetullâh’a ulaşmanın bir tatbikatıdır. Kişi, namazını bu şuurla kıldığında, her bir rekât onun için bir idrâk basamağı olur.

Bu idrâk, sadece rekâtlarla sınırlı kalmaz. Namazın başından sonuna, her bir rüknü bir sır taşır.

Nasıl bir sistemdir ki her yönü insân’ı hayrete düşürüyor. Baş taraflarda gördüğümüz gibi namaza (99) “esmâ-i ilâhî”nin varlığı ile başlamıştık, sonunda da (99) selâm ile nihâyete erdirmiş oluyoruz. “Esselâmu aleyküm ve rahmetullah” diye başını sağa çeviren, “Zat” tecellisindeki kişi, o istikamette ne kadar varlık varsa hepsine selâmet dilemiş olur.

Namaz, Esmâ-ül Hüsnâ’nın tecellîsiyle başlar ve es-Selâm isminin zuhûruyla biter. Sağa selâm veriş, Zât âlemine, Vahdet’e bir işarettir. Sola selâm veriş ise kesret âlemine, yani o Vahdet’in tecellî ettiği bütün mahlûkata bir rahmet duasıdır. Bu, tam bir tevhid şuurudur. Sâlik, namazında bu hakikatleri ilmen dahi bilse, namazı artık onun için bir ilmel yakîn tecrübesi hâline gelir.

Aynı durum, zamanın ve mekânın kutsal dilimleri için de geçerlidir. Kadir Gecesi, sadece bir gece değil, hakikatlerin indiği, sâlikin fenâ ve bakâ hâllerini tecrübe ettiği bir mânevî iklimdir.

Kadir gecesi ile bu hakîkatleri ilmi olarak dahi almış olan kişi bu geceyi ilmel yakîn olarak idrâk etmiş olur ki bu dahi çok yüksek bir oluşumdur. Ve bu Selâm yani selâmet kendilerinde ebedileşir.

Kadir Gecesi’nin sırrını ilmen idrâk eden bir kimse, o geceyi ilmel yakîn seviyesinde yaşamış olur. Bu, selâmete ermenin ilk adımıdır.

Hac ibadeti de benzer şekilde yakîn mertebelerinin yaşandığı bir seyahattir. Kurban kesemeyen hacının tutacağı oruçlar, bir idrâk yolculuğudur.

Kim ki bunu bulamadı yani kûrb’ân gönderemedi, oruç tutsun, hac günleri içerisinde üç gün, yedi günde döndükten sonra oruç tutsun, üç gün oruç tutmak, birincisi haccın hakikatlerini ilmel yakîn olarak idrak etsin, ikincisi aynel yakîn, üçüncüsü hakkel yakîn olarak, işte kendinde var olan bu duygu ve bilgileri oruç tutmak sûretiyle bâtınına alsın...

Hac esnasında tutulan üç gün oruç, haccın bâtınî hakikatlerini ilmel, aynel ve hakkel yakîn mertebelerinde idrâk etmeye bir işarettir. Sâlik, her bir ibadeti, yakîn mertebelerini tırmanmak için birer basamak olarak görmeye başladığında, ilmel yakîn onun için artık yaşanılan bir hâl olur.

Seyr-i Sülûk'ün Merhaleleri: Dört Turda Yakîne Ulaşmak

Tasavvuf yolu, yani seyr-i sülûk, şuurlu ve sistemli bir tekâmül yolculuğudur. Terzibaba geleneğinde bu serüven, "tur" olarak adlandırılan aşamalarla ifade edilir ve her bir tur, yakînin bir üst seviyesine tekabül eder.

Dördüncü tur, bu turdaki ilerleme halinde, kendi ruhunu RUHU İZAFİDE fani gördükten sonra, yani üçüncü turu geçtikten sonra, Ruhu İzafiyi dahi Hakkın zatında mahvolmuş, yok olmuş müşahede ederek, parçalanmaktan ve bütünlenmekten kurtulursun.

Bu ifadeler, seyr-i sülûkun zirvesini tarif eder. Yolculuk şöyle başlar:

1. Birinci Tur: Kişi, kendini sadece bedenden ibaret görmekten kurtulur ve ruhânî bir varlığı olduğunu idrâk eder.
2. İkinci Tur: Kendi cüz'î ruhunun, aslı olan Rûh-u Küllî’de bir damla olduğunu anlar.
3. Üçüncü Tur: Kendi varlığının dışında bir varlık olmadığını, her şeyin o Küllî Ruh’un tecellîsi olduğunu müşahede eder. Bu, aynel yakîn mertebesidir.
4. Dördüncü Tur: Bu son aşamada, o Küllî Ruh’un dahi mutlak varlık olan Hakk’ın Zâtı’nda mahvolmuş olduğu idrâk edilir. Artık ne parça kalmıştır ne de bütün; sadece TEK olan vardır. Bu, tevhîdin zirvesidir.

Bu yolculuk, mürşid rehberliğinde, belirli dersler ve usûllerle kat edilir.

Aslında gerçek derslerimiz (40) tır. Birinci (12) ders ilmel yakîn olarak, ikinci sürec, Aynel yakîn olarak, üçüncü süraç ise Hakk’el yakîn, olarak tatbik edilir. Böylece ders sayısı (36) olur. Diğer (4) ü ise “tecelli-i ef’âl, tecelli-i esmâ, tecelli-i sıfat ve tecell-i zat” olmak üzere (40) a tamamlanır. Ancak birinci turdan sonra ders sırasına bakılmaz hangi mevzu işleniyorsa o mevzuun orada bulunan kişi diğer tecellilerini idrak etmeye başlar...

Yolun bir usûlü, bir erkânı vardır. İlk on iki ders, sâlike yolun temel hakikatlerini ilmel yakîn seviyesinde öğretir. Bu temeli sağlam atanlar, gayretleri ve nasîbleri oranında aynel ve hakkel yakîn süreçlerine geçerler. Bu ileri seyirlerde artık mesele yeni bir şey öğrenmek değil, öğrenileni her bir tecellîde, her bir hâlde bizzat yaşamaktır.

Zikir ve Tefekkürle İkiliği Aşmak: "LA MEVCUDE İLLA HU"

Sâlikin seyr-i sülûktaki en büyük silahı zikir, en büyük gıdası ise tefekkürdür. Zikir, varlık görüşünü değiştiren bir anahtardır.

Buraya gelen kişinin zikri ve virdi idraki, görüşü anlayışı, yaşamı LA MEVCUDE İLLA HU. Olarak seyretmesi gerekiyor. Mevcutta hiçbir varlık yoktur. Mevcut olan ancak Hakkın varlığıdır. Başka bir varlık yoktur idraki ile hayatını sürdürmesi.

“Lâ ilâhe illallah” kelime-i tevhîdinin irfânî yorumu olan “LA MEVCUDE İLLA HU” (Mevcut olan sadece O’dur), sâlikin bütün varlık görüşünü temelden değiştirir. Bu zikir, kişiye şunu telkin eder: Gördüğün, duyduğun, hissettiğin hiçbir şeyin kendinden menkul bir varlığı yoktur. Hepsi, tek bir Vücûd’un, Hakk’ın varlığının farklı suretlerdeki tecellîleridir. Bu idrâk, ilmel yakîn olarak başladığında bile, kişinin eşyaya, olaylara ve kendisine bakışını değiştirir.

Bu idrâk derinleştiğinde, sâlik şu sırra vâkıf olur:

LEYSE FİYH CÜBBETÜL VUCUDE SİVAHU. TEK VUCUT CÜBBESİ İÇİNDE ONDAN GAYRI YOKTUR. Sözleri mânâlarına zevkle ve hal ile vakıf olursun. Şimdi burada vücût cübbesi dendiği zaman tarikat düzeyi olan yaşamda biz zannediyoruz ki beden vücût cübbesi içinde ondan gayrısı yoktur. Hâlbuki hakîkatte ise genel vücût olarak mevcut -varlık mevcut olarak bu mevcudun cübbesi diye belirtilen sınırları içerisinde O'ndan gayrısı yoktur, Hakktan gayrısı yoktur.

Büyüklerin bu sözü, sadece insanın kendi beden cübbesi içinde Hakk’tan başkasının olmadığını değil, daha geniş mânâda, bütün bir Âlem cübbesi, yani kâinat denilen bu büyük elbisenin içinde de O’ndan başkasının bulunmadığını ifade eder. Bu anlayış, sâliki, Kur’ân’ın en temel sorularından birinin cevabını “anda” idrâk etmeye hazırlar:

“LİMENİL MÜLKÜL YEVM” “LİLLAHİ’L VAHIDİ’L KAHHAR” (40/16) Anda mülk kimindir? Vahid ve Kahhar Allah'ındır sözünün mânâsı burada çözülür. Biz bunu beklersek eğer ahirette bu âyetin hükmü ile karşılaşacağız diye -o yine olacaktır ama bunun karşısında perişan oluruz. Yani burada bunu idrak etmezsek orada şaşırıp kalırız.

Bu âyetin sırrına ermek için kıyameti beklemek, gaflettir. Arif, “bugün” yani “her an” mülkün kime ait olduğunu idrâk edendir. Kendi vehmî varlığını, mülkiyet iddiasını Vâhid ve Kahhâr olan Allah’ın varlığında eriten kişi, bu âyeti ilmel yakîn seviyesinde yaşamaya başlar.

Teslimiyetin Gücü ve Vehmin Tehlikesi: Bakara Kıssasından Dersler

Seyr-i sülûkta sâliki yolundan alıkoyan en büyük tehlike, kendi aklına, mantığına ve vehmine güvenmesidir. Kur’ân-ı Kerîm’de anlatılan kıssalar, her an yaşayan irfan dersleridir. Hz. Musa ve kavminin Bakara (sığır) kıssası, bu tehlikeyi ve kurtuluş yolunu en güzel anlatan misallerden biridir.

İsrailoğullarından bir sığır kesmeleri istendiğinde, onlar emre hemen itaat etmek yerine, akıllarını kullanarak sorular sormaya başlarlar: “Rengine?”, “Yaşı ne?”, “Nasıl bir sığır?”... Bu sorular, vehmin ve ikiliğin bir yansımasıdır.

Üzerlerinde musallat olan hayal ve vehim onları bir türlü rahat bırakmıyor zora sokarak belki vaz geçiririm diyerek, onlara vesvese veriyor idi bu yüzden hep soru üretiyorlar idi.

Bu hâl, kendi nefs bakarasına (sığırına) yani hayvânî ve benlik vasıflarına yapışmış sâlikin hâline benzer. Mürşidi bir şey söylediğinde, hemen “Neden?”, “Niçin?” diye kendi aklını araya sokar. Bu sorular, nefsin teslim olmamak için ürettiği bahanelerden kaynaklanır. Kıssada sorulan her soru, emri daha da zorlaştırır.

Peki, bu kısırdöngüden çıkış nasıl olmuştur?

“Bununla birlikte biz-“ Allah dilerse” onu elbette buluruz.” Dediler. Görüldüğü gibi burada hitab değişmektedir. Çünkü daha evvelce “Mûsâ”nın Rabb’ı na derlerken, bu def’a (İnşeallah) “ Allah dilerse” dediler ve kısmen de olsa teslimiyyetlerini ifade etmiş oldular. Zâten bakarayı kesebilmelerine de bu ifadeleri sebeb olmuştur.

Düğümün çözüldüğü yer burasıdır. “Musa’nın Rabb’ı” diyen bir anlayıştan, “İnşeallah” (Allah dilerse) diyerek kendi iradelerini Hakk’ın iradesine bağlayan bir teslimiyet anlayışına geçiş yapmışlardır. Bu küçücük ifade, bütün denklemi değiştirmiştir. Ancak bu teslimiyetten sonradır ki, kesmeleri gereken o sığırı bulup, nefislerinin sembolü olan o hayvanı kurban edebilmişlerdir.

Bu kıssa, sâlike şunu öğretir: İlim, irfan yolunda ilerlemek için gereklidir, ama bir noktadan sonra aklın zincirlerini kırıp, kalbini tam bir teslimiyetle Hakk’a teslim etmedikçe bir adım öteye gidemezsin. İlmel yakîn ile öğrendiğin hakikatlerin seni aynel yakîne taşıması için, "İnşeallah" demeyi, yani kendi cüz'î iradeni Küllî İrade'ye ram etmeyi öğrenmen gerekir.

Füsûsu'l-Hikem'de İlmel Yakin

Hakk’a giden yolların en incesi, bilmekten geçmek, bildiğini bulmak, bulduğunu da olmaktır. Bu yolculuğun ilk kapısı, İlmel yakîn menzilidir. Lakin bu bilme, kalbe doğan, ruhu aydınlatan bir nurun ilk parıltısıdır. Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri, Füsûsu’l-Hikem’inde bu meselenin kalbine dokunur. O, iki farklı yolcu tipi çizer: Biri, aklının feneriyle yolunu bulmaya çalışan “ehl-i fikir ve nazar”; diğeri ise kalbine doğan güneşle aydınlanan “ehl-i keşf ve müşahede”. Yakîn ilminin sırrı, bu iki yolcu arasındaki derin farkta gizlidir.

Şeyh-i Ekber’in yolu, aklı inkâr eden değil, aklın sınırlarını bildiren bir yoldur. Akıl, bu dünya pazarında kıymetli bir sermayedir. Lakin bu sermaye ile Zât-ı Mutlak’ın hazinesine girilemez. Akıl, eşyayı ayırır, tartar, ölçer. Hakikat ise bu ikiliklerin ötesinde bir birliktedir. Sadece akıl ve düşünceyle hakikati anlamaya çalışanlar, daima bir eksiklik, bir tereddüt içinde kalırlar. Gönülleri bir türlü tam olarak tatmin olmaz.

Bu hakikati, Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri, Şeyh-i Ekber’in hikmetini kendi irfan süzgecinden geçirerek şöyle sohbetine döküyor:

İşte böyle oluyor da belki farkında değilmişiz bu işin, diğer şekliyle, böylece erbab-ı fikir ile nazar yani fikir erbabı, bakış erbabı idrak ettikleri şeyde şek ve zan üzere olmaktan uzak olamazlar. Mutlaka neyi idrak ederlerse etsinler onlarda o idrak ettikleri şeylerde mutlak bir şey üzerinde anlayış üzerinde olmazlar. Şüpheleri zanları devam eder. Mutmain olmazlar. Ne kadar olduk zannederlerse de derinlerinde şüphe ve zan vardır. Velakin muhakkikin böyle değildir. Tahkik ehlinin şüphesi zannı yoktur, eşyayı tahammül ve tefekkürle değil yani belirli nisbetlendirmelerle değil veya tefekkür etmekle değil, Rablarının nuruyla müşahede ettiklerinden hükümleri yakîn üzerinedir. İşte ilmel yakîn, aynel yakîn, Hakkal yakîn dedikleri hadise budur, yani Rabbın nuruyla müşahede etmektir. Yani bizim beşeriyetimiz tefekkürümüz ile akl-ı cüzümüz ile bir yerlere ulaşmak işte buradan bu ibreti çıkarmak şuradan şu ibreti çıkarmak zaten dünya üzerinde görüldüğü gibi bireysel fikir ile hareket ederek, düşünülerek yapılmış olan her türlü sistemeler neticede kısa bir süre sonra yetersiz hale gelmektedir. Daha yenileri daha başkaları aranmaktadır. Onlar da bireysel fikir yönüyle arandığından bir müddet sonra onlar da yetersiz kalmaktadır. Eğer akl-ı külle yönelerek, akl-ı cüzden akl-ı küle yönelerek hakikatlere bakılmış olsa kurulmuş olan kaide, Kur’an’ın getirdiği kaideler gibi ebedi olur. İşte bunun oluşması için Rabdan gelen bir nur gerekmektedir, Rablarının nuruyla müşahede ettiklerinden bakın Rablarının nuruyla gördüklerinden de demiyor, gördükten sonra “şehid” olarak müşahede ehli olarak bunların hükümleri yakîn üzerinedir. İşte bu yakîn ilmi şeksiz şüphesiz ilimlerin en doğrusu en güzelidir, çünkü Hakkın nuruyla görülmüştür.

Aklın Sınırı: Şek ve Zan Okyanusu

Terzibaba Hazretleri’nin “erbab-ı fikir ile nazar” dediği zümre, bugünün diliyle entelektüeller, hikmet arayışında olan düşünürlerdir. Onların gayreti kıymetlidir, lakin araçları sınırlıdır. Zihin, tabiatı gereği, şüpheyle çalışır. Bu arayışın sonunda ulaştıkları şey, kesin bir bilgi değil, kuvvetli bir “zan”dır. Zan, bir şeye meyletmektir ama tam bir eminlik hali değildir. Şek ise, iki seçenek arasında kalıp bir türlü karar verememektir.

“Mutmain olmazlar” buyruluyor. Bu, meselenin düğüm noktasıdır. Mutmain olmak, kalbin sükûnete ermesi, tatmin bulmasıdır. İbrahim Peygamber’in, “Rabbim, ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster” dediğinde Hakk’tan gelen “İnanmıyor musun?” sorusuna, “Hayır, inanıyorum, fakat kalbimin mutmain olması için” (Bakara, 260) diye cevap vermesindeki sır budur. Fikir ve nazar ehli, ne kadar parlak teoriler üretirse üretsin, kalbin bu en derin özlemini gideremez. Onlar, “olduk zannederlerse de derinlerinde şüphe ve zan vardır.” Bu, okyanusu bir bardakla ölçmeye çalışan adamın hâlidir. İşte bu yüzden, sırf akılla kurulan bütün sistemler bir süre sonra eskir, yetersiz kalır. Çünkü onlar, akl-ı cüz yani parçalı, bireysel aklın ürünleridir. Akl-ı küll yani bütüncül, Küllî Akıl’dan beslenmezler.

Keşfin Nuru: Rabb’in Nuruyla Müşahede Etmek

Bu şüphe ve zan okyanusundan kurtuluşun yolu, Muhakkikin, yani tahkik ehlinin yoludur. Tahkik, bir şeyi lafızda bırakmayıp onun hakikatine ermek, onu bizzat yaşayarak doğrulamaktır.

Onların bilgisi nasıl kesin hale gelir? Terzibaba Hazretleri, Füsûs’un dilini kullanarak cevabı veriyor: “Eşyayı tahammül ve tefekkürle değil… Rablarının nuruyla müşahede ettiklerinden hükümleri yakîn üzerinedir.” Buradaki anahtar kelime, “Rablarının nuruyla müşahede etmek”tir.

Bu, kulun kendi aklının fenerini söndürüp, Hakk’ın nurunun kendi kalbinde parlamasına izin vermesidir. Artık gören, kulun cüz’î aklı değil, kulun varlığında tecelli eden Hakk’ın kendisidir. “Ben kulumun gören gözü, işiten kulağı… olurum” kutsi hadisinin sırrı burada zuhur eder. Bu bir keşf, yani perdenin kalkması halidir. Akıl, perdenin önündekiler hakkında tahmin yürütür; keşif ise perdenin kalkmasıyla hakikati olduğu gibi görmektir.

Bu “müşahede” yani şahitlik, sıradan bir görme eylemi değildir. Terzibaba Hazretleri’nin dikkat çektiği gibi, “gördüklerinden de demiyor, ‘şehid’ olarak müşahede ehli olarak” diyor. Şehid, hem şahit olan hem de o şahit olduğu hakikat uğruna kendi vehmî varlığını feda edendir. Müşahede anında, gören ile görülen, bilen ile bilinen arasındaki ikilik kalkmaya başlar. Sâlik, hakikatin sadece bir seyircisi değil, bizatihi o hakikatin tecelli ettiği bir ayna haline gelir. İşte yakîn ilmi, bu şahitlikten doğar. Bu ilim, şeksiz ve şüphesizdir, çünkü kaynağı kulun zanları değil, Hakk’ın nurudur.

Küllî Akıl ve Ebedî Kaideler

Bu nurla bakabilen kimse, artık olaylara ve varlığa akl-ı cüz ile değil, akl-ı küll ile bakmaya başlar. Akl-ı cüz, denizin yüzeyindeki dalgalara takılır; akl-ı küll ise okyanusun derinliğindeki akıntıları bilir.

Bu sebeple, “bireysel fikir ile hareket ederek, düşünülerek yapılmış olan her türlü sistemeler” geçicidir. Lakin “Kur’an’ın getirdiği kaideler gibi ebedi olur.” Neden? Çünkü Kur’an, bir beşer aklının ürünü değil, Akl-ı Küll’ün sahibi olan Cenâb-ı Hakk’ın kelâmıdır.

Füsûsu’l-Hikem’in temel öğretisi de budur: Hakikate dair hükmü, kendi akl-ı cüz’ümüzden değil, Hakk’ın kendi Zât’ı hakkında yine Kendi Kitabı’nda ve peygamberlerinin dilinde bildirdiği şekilde almalıyız. Ve bu bilgiyi, kuru bir malumat olmaktan çıkarıp “Rab’dan gelen bir nur” ile kalbimizde bir müşahedeye, bir yakîne dönüştürmeliyiz.

İlmel yakîn, bu nurun kalbe ilk dokunduğu andır. Ateşin varlığını, dumanını görerek bilmektir. Ateşi görmemişsindir henüz, ona dokunmamışsındır. Ama dumanı öyle bir nurla, öyle bir kesinlikle bilirsin ki, orada bir ateş olduğundan zerre şüphen kalmaz. Bu bilgi, kitaplarda okunan “ateş yakıcıdır” bilgisinden çok farklıdır. Fikir ve nazar ehli, ateşin kimyasal formülünü tartışırken, yakîn ehli dumanı görmüş, kalbi mutmain olmuş, Aynel yakîn olan ateşi görmeye ve Hakkal yakîn olan ateşte yanmaya doğru yolculuğuna başlamıştır bile.

Şeyh-i Ekber’in Füsûs’ta açtığı pencere, bizi bu ayrıma davet eder: Aklın dar sokaklarında mı dolaşacaksın, yoksa kalbini Hakk’ın nuruna açıp keşif ve müşahedenin sonsuz ufkuna mı kanat çırpacaksın?

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Keşif yolculuğunun en derin sırlarından biri, zıtların birliğidir. Bu sır, akıl onu gördüğünde duraksar, mantık onu tartmaya kalktığında terazisi kırılır. Zira bu sır, ancak Tevhid denizine dalanların, ikilik gözlüğünü çıkarıp Birlik nazarıyla bakabilenlerin idrak edebileceği bir Cem makamı halidir.

Bu makamın temelini anlamak için, varlık mertebelerinin en yücesine, bütün ikiliklerin ötesindeki mutlak Tekliğe yönelmek gerekir. Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûs’ta işaret ettiği, Terzibaba Necdet Ardıç Efendimiz'in de şerh ettiği bu en üst mertebe, Ahadiyet mertebesidir. Ahadiyet, Hakk’ın henüz isimleri ve sıfatlarıyla tecellî etmediği, her türlü kayıttan münezzeh olduğu, saf Zât’ı itibariyle kendi kendine olduğu haldir. O, "Henüz hiçbir şey yokken Allah vardı" hadîs-i şerîfinin işaret ettiği, A'mâ, yani idrakleri kör eden mutlak gayb karanlığıdır.

Âlemde gördüğümüz zıtlıklar –gece ile gündüz, hayır ile şer, celâl ile cemâl– nasıl bir olabilir? Bu sorunun cevabı, zıtlıkların kaynaklandığı mertebe ile hepsinin içinde eridiği mertebe arasındaki farkı anlamakta yatar. Zıtlıklar, isimlerin ve sıfatların tecellî ettiği Vâhidiyyet mertebesinde belirginleşir. Vâhidiyyet, "BİR"in içindeki bütün esmâ-i ilâhiyenin birbirinden ayrıştığı ilim mertebesidir. Kahhâr ismi Celâl’iyle, Latîf ismi Cemâl’iyle oradadır. Bizim gördüğümüz bütün kevnî zıtlıklar, bu ilâhî isimlerin âlemdeki gölgelerinden ibarettir.

Fakat arif, bu gölgelerin kavgasında takılıp kalmaz. O bilir ki, bütün bu zıt görünen tecellîler, aynı Zât’ın farklı isimlerinin zuhûrudur. Ve o isimlerin hepsi, Vâhidiyyet mertebesinin de ötesinde, Ahadiyet’in mutlak Birliğinde aslına döner. Cem makamı, sâlikin kalbinde bu hakikatin şuhûd bulmasıdır. Zıtlıkların kavgasını değil, aynı kaynaktan fışkıran bir rahmetin farklı nağmeleri olduğunu görmektir.

Bu derin mevzuda yolumuzu aydınlatması için, Terzibaba Hazretleri’nin Kelime-i Âdemiyye’deki sohbetine kulak verelim. O, İhlâs Sûresi’nin sırrını açarken bizi bu hakikatin merkezine götürür:

قُلْ هُوَ اللَّهُ اَحَدٌ 112/1 dediğimizde “Kulhü vallahü Ahad” dediğimizde vahidiyetin bir üstü olan ahadiyet mertebesine yönelmiş oluyoruz. A’mâ mertebesine yönelişe giriş yoktur. Allah ismi ilâh gibi ifadelerle o mertebe belirtilmiş oluyor. Niçin üç ihlâs okuduğun zaman Kur’an’ı hatim etmiş olursun? Ahadiyet mertebesini idrak etmiş olan kimse zâten daha baştan Kur’ân’ı Kerim’i idrak etmiş oluyor, daha geniş kapsamlı olarak. Sadece maddi ifadelerle değil manevi, ma’nâ ifadelerle de Kur’ân’ın hakikatini, Allah’ın hakikatini, vahidiyet mertebesini, kendi hakikatini, daha kemalli idrak ettiğinden bir ihlâs okuması Kur’ân’ın 1/3 üne bedel oluyor. Okuma da ilmel yakîn, aynel yakîn, Hakkel yakîn olmalıdır. Bakın “Kul hü vallahü vâhid” demiyor ahad diyor. Allah ahaddır diyor aslında. Allah ismi mi yoksa Ahad ismi mi daha üstündür? Sorusuna bazıları Allah üstün demişler, bazıları Ahad üstündür demişler. Ahad üstündür diyenler ahadiyet mertebesi itibariyle üstündür demişler, Allah üstündür diyenler genelde Allah kelimesi ahadiyet kelimesini cemi olarak içine aldığından o şekilde üstündür demişler. Gerçekte Allah kelimesinin ifade ettiği mertebe vâhidiyet mertebesidir. Vâhidiyet mertebesinde Cenâb-ı Hak sıfat-ı subûtiyesi, ve sıfat-ı Zâtiyesiyle, zuhura gelmiş ve bu sıfat-ı subutiyesi de bir sonraki mertebede “Rahmân” ismi şerifiyle daha bütün esma-ı ilahiyesini yaymıştır. Vâhidiyet mertebesi Allah’ın bütün isimlerinin Allah ismi küllisi tahtında toplanmasından meydana gelmiştir. Burası ilim mertebesidir, ancak bizim anladığımız ma’nâ da ilmi varlıklar değildir.

Terzibaba Hazretleri, “Kul hü vallahü Ahad” dediğimizde, istikametimizin Vâhidiyet’in de ötesindeki Ahadiyet mertebesi olduğunu söylüyor. Ayet, “Vâhid” (bir) değil, “Ahad” (tek, eşsiz, bölünemez) diyor. Vâhid, sayılabilir olanın ilkidir; ikiyi, üçü akla getirir. Ama Ahad, sayıya gelmez. Kendisinden başkasına imkân vermeyen mutlak Teklik’tir. Zıtların birliğinin nihâî temeli burasıdır. Çünkü zıtlık, en az iki şey gerektirir. Ahadiyet’te ise “ikinci” yoktur ki zıtlık olsun.

"Niçin üç ihlâs okuduğun zaman Kur’an’ı hatim etmiş olursun?" sorusu, derin bir vücûdî hakikati barındırır. Terzibaba Hazretleri’nin izahıyla, "Ahadiyet mertebesini idrak etmiş olan kimse zâten daha baştan Kur’ân’ı Kerim’i idrak etmiş oluyor." Çünkü Kur’an-ı Kerim, baştan sona Tevhid’in, yani bu Birliğin tafsilatıdır. Ahadiyet, Kur’an ağacının çekirdeğidir. Çekirdeğin sırrına eren, ağacın bütününü aslî olarak idrak etmiş olur.

İhlâs Sûresi, bu çekirdeğin kendisidir. Onu ilmel yakîn ile okumak, bu Birliğin ilmini bilmektir. Onu aynel yakîn ile okumak, kâinattaki bütün tecellîlerde bu Birliğin izlerini görmektir. Onu Hakkal yakîn ile okumak ise, o Birlik denizinde kendi vehmî varlığını eritip fânî olmaktır.

Terzibaba Hazretleri, hikemî bir tartışmaya da ışık tutuyor: "Allah ismi mi yoksa Ahad ismi mi daha üstündür?" Ahad isminin üstünlüğünü savunanlar, onun Zât’ın mutlak tenzihine, Ahadiyet mertebesine işaret etmesini delil getirirler. "Allah" isminin üstünlüğünü savunanlar ise, onun bütün ilâhî isimleri kendinde toplayan (câmi) bir isim olmasını esas alırlar. Terzibaba Hazretleri bu iki görüşü birleştirir: "Gerçekte Allah kelimesinin ifade ettiği mertebe vâhidiyet mertebesidir." Yani "Allah" ismi, Zât’ın isimleri ve sıfatlarıyla tecellîye yöneldiği, bütün esmânın potansiyel olarak bulunduğu Vâhidiyet mertebesinin ismidir. Bu mertebede, Zât hem sıfatlarıyla bilinir hem de Nefes-i Rahmânî ile bütün esmâsını âlemlere yayar. Bu yüzden "Allah" ismi, hem tenzihi (Ahad yönüyle) hem de teşbihi (Rahmân ve diğer isimlerin zuhûru yönüyle) kendinde toplar.

Cem makamı ve zıtların birliği bu tablonun tam da burasındadır. Sâlik, seyrinde derinleştikçe, zıt görünen isimlerin aslında aynı Zât’ın farklı yönleri olduğunu, birbirini dışlamadığını, bilakis tamamladığını idrak etmeye başlar. Gece olmadan gündüzün, Celâl olmadan Cemâl’in tam olarak bilinemeyeceğini anlar. Bu, zıtların Vâhidiyet mertebesindeki birliğini idrak ettiği Cem makamıdır.

Fakat yolculuk burada bitmez. Arifler, Cem makamından sonra "Cem’u’l-Cem" mertebesinden bahsederler. Bu, Vâhidiyet’in de aslı olan Ahadiyet’e urûc etmektir. Orada artık ne Zâhir ne Bâtın, ne Celâl ne Cemâl vardır. Yalnızca Ahad olan Hakk vardır. Bütün zıtlıklar, ikilikler, isimler o mutlak Teklik denizinde kaybolur. Zıtların birliğinin nihâî ve mutlak temeli, bu erişilmez Ahadiyet mertebesidir.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle İlmel Yakin

Gönüller sultanı Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri, hakikat ilminin en çetin meselelerini bir şefkatle, bir hikmetle önümüze serer. O, bir hikâyecidir; kelimelerle gönül duvarımıza öyle resimler çizer ki, akılla anlaşılması güç olan manalar, ruhumuza ayan beyan olur. Bu sohbetimizde, yakîn mertebelerinden ilki olan ilmel yakînin, Mevlânâ'nın dilinde nasıl canlandığını seyretmeye gayret edeceğiz.

Mesnevî, bir nazariye kitabı değil; bir hâl mektebidir. Mevlânâ, "Benim Mesnevî'm tevhîd dükkânıdır" buyurur. İlmel yakîn de bu dükkânın giriş kapısıdır. Ama bu kapıdan giren herkes, dükkânın içindeki hazineye, yani hakkal yakîne ulaşamaz.

Dumandan Ateşe, Bilgiden Görüşe: Yakîn'in Temsil Dili

Hazret-i Pîr, yakîn mertebelerini anlatırken en çok ateş temsilini kullanır. Hakikatin bilgisi üç derecedir:

Birincisi, uzakta bir duman görmektir. Dumanı gören akıllı bir insan, "Orada ateş olmalı" der. Bu, aklın ve naklin delillerle ulaştığı sonuçtur. Ateşi görmemiştir, sıcaklığını hissetmemiştir ama duman, ateşin varlığına dair kesin bir delildir. İşte bu, ilmel yakîndir. Kitaplardan okumak, peygamberlerin haberlerini duymak, kâinatı tefekkür edip bir Sanatkâr'ın varlığına akıl erdirmek, o kutlu ateşin dumanını görmektir. Bu bilgi kesindir, ama bilen ile bilinen arasına mesafe koyar.

İkincisi, o dumanın yükseldiği yere yürümek ve ateşi gözüyle görmektir. Artık delile, dumana ihtiyaç kalmamıştır. Ateş, bütün haşmetiyle karşındadır. Bu, aynel yakîndir; gözle, şuhûd ile bilmektir. Keşf ehlinin, kalp gözü açılmış ariflerin hâlidir. Artık bilgi, bir haber olmaktan çıkmış, bir müşahedeye dönüşmüştür.

Üçüncüsü ise, o ateşe kendini atmak, ateşte yanmak ve ateş olmaktır. Artık ne gören vardır ne de görülen. Bilen, bilinen ve bilmek birleşmiştir. Bu, fenâfillâh hâlidir; Hakk'ta yok olmaktır. İkilik perdesi tamamen kalkmıştır. İşte bu, hakkal yakîndir; bizzat yaşayarak, tadarak, hakikatin kendisi olarak bilmektir.

Mevlânâ Hazretleri, Mesnevî boyunca bizi sürekli bu dumandan ateşe doğru seyahate çağırır. O, ilmel yakîn sahiplerine, yani sadece dumanı görüp yerinde oturanlara seslenir: "Ey dumanla yetinen! Ateşin sohbeti başkadır, gel!" der. Çünkü bilir ki, dumanın bilgisi ısıtmaz. Ateş hakkında binlerce kitap okusan, o kitaplar seni soğuktan korumaz. Isınmak için ateşe yaklaşman gerekir.

Taklitten Tahkike: Aşkın Kanatlarıyla Uçmak

Mesnevî'nin meşhur kıssalarından biri, bir nahiv âlimiyle (dil bilginiyle) bir gemicinin hikâyesidir. Nahiv âlimi, gemiye biner ve gemiciye gururla sorar: "Sen hiç nahiv ilmi okudun mu?" Gemici "Hayır" deyince, âlim "Vah vah, ömrünün yarısı boşa gitmiş!" der. Bir süre sonra denizde fırtına kopar, gemi batmaya başlar. Bu sefer gemici âlime döner ve sorar: "Efendi, sen yüzme bilir misin?" Âlim, korku içinde "Hayır" cevabını verince, gemici "Vah vah, şimdi ömrünün tamamı boşa gitti! Çünkü gemi batıyor" der.

Bu kıssa, ilmel yakîn ile hakkal yakîn arasındaki farkın canlı anlatımıdır. Nahiv âliminin bilgisi, ilmel yakîndir. Ama bu bilgi, fırtına koptuğunda, yani can pazarı kurulduğunda bir işe yaramaz. O an lazım olan, yüzme bilmektir. Yüzmek ise suyun içinde olmak, suyla bir olmaktır. O, hakkal yakîndir.

Mevlânâ Hazretleri bu kıssayla bize der ki: Ey sâlik! Ömrünü sadece kitapları okuyarak, kavramları ezberleyerek geçirme. Bu lazımdır. Ama fırtına koptuğunda, o ilmel yakîn seni kurtarmaya yetmeyebilir. Senin, aşk denizinde yüzmeyi öğrenmen, yani teslimiyet ile kendini Hakk'ın iradesine bırakmayı bilmen gerekir.

İnsanı bu taklitten, yani kuru bilgiden, tahkike, yani bizzat yaşamaya ne taşır? Mevlânâ'ya göre bu sorunun tek bir cevabı vardır: Aşk! Akıl, ilmel yakînin bineğidir. Seni denizin kıyısına kadar getirir. Ama denizi geçmek için aşk gemisine binmek zorundasın. Akıl, "Aman batarsın" diye vesvese verir. Aşk ise "Atla! O denizde boğulmak, ebedî hayata kavuşmaktır" diye fısıldar.

Mesnevî'deki pervanenin (kelebeğin) muma olan aşkı da bu mertebeleri anlatır. Pervaneler toplanır, mum ışığının ne olduğunu anlamaya çalışırlar. Biri uzaktan bakar ve "O bir ışıktır" diye haber getirir. Bu ilmel yakîndir. Diğeri yaklaşır, kanatlarını sıcaklığa değdirir ve "O aynı zamanda yakıcı bir sıcaklıktır" der. Bu aynel yakîndir. Üçüncüsü ise, aşktan kendini kaybetmiş halde, kendini alevin içine atar, yanar ve ışık olur. Ondan haber gelmez, çünkü "benlik" ortadan kalkmıştır. O, sırra ermiştir. Bu, hakkal yakîndir.

Aşk, sâliki o kuru bilgiden alıp, pervanenin vecd ve istiğrakı içinde kendini ateşe atmasını sağlayan ilâhî bir cezbe kuvvetidir. İlmel yakîn bir temeldir, ama binayı yükselten aşktır.

Mesnevî Kıssalarından Süzülen İrfan

Hazret-i Mevlânâ, ilmel yakînin tek başına nasıl bir gurur perdesi olabileceğini de pek çok kıssayla anlatır. O, aklı küçümsemez; ama aklın sınırlarını çok iyi çizer. Feylesof, tahtadan bacaklarla yürümeye çalışan adama benzer. Mantık yürütür, deliller getirir. Bir yere kadar gidebilir. Ama velî, aşk kanatlarıyla uçar. Aklın yıllarca çıkamadığı yokuşları, âşık bir anda geçer.

Yolumuzun esası şudur ki, ilmel yakîn ile elde edilen her bilgi, bir imtihandır. O bilgiyle amel edip etmediğin, o bilgiyi bir benlik vesilesi yapıp yapmadığına bakılır. Eğer bilgi, sende tevazuyu, teslimiyeti, Hakk'a karşı muhabbeti artırıyorsa, o ilmel yakîn rahmanîdir. Yok, eğer o bilgi sende kibri, kendini beğenmişliği artırıyorsa, o bilgi şeytanî bir prangaya dönüşür. Şeytanın kendisi de ilmel yakîn sahibiydi. Hakk'ı biliyordu, ama bu bilgi, onu kibre düşürdü ve ebedî hüsrana uğrattı.

Bu yüzden Mevlânâ'nın yolu, bilginin aşk potasında eritilip hâle dönüştürülmesi yoludur. Mesnevî, baştan sona bu dönüşümün hikâyesidir. Bize kıssalar anlatır ki, duyduğumuz hakikatlerin sadece dumanı ile yetinmeyelim. Dumanın kaynağı olan ateşe doğru bir adım atalım. O ateş, kendi gönlümüzün Kâbe'sinde yanan aşk ateşidir. O ateşi bulduğumuzda, artık kitaplara, delillere ihtiyacımız kalmaz. Çünkü en büyük kitap, İnsân-ı Kâmil sırrını taşıyan kendi vücûdumuzdur.

Mesnevî'nin dilinde ilmel yakîn, yolculuğun başlangıcıdır; azıktır ama menzil değildir. O, bir haritadır. Haritaya bakıp "Ben hazineye ulaştım" diyen aldanır. Hazineye ulaşmak için haritanın gösterdiği yolda yürümek, çile çekmek, gayret etmek ve en sonunda aşk ile kendini o hazinenin içine atmak gerekir.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında İlmel Yakin

Hakikat yolculuğu, basamak basamak çıkılan bir miraçtır. Bu yolculuğun ilk kapısı, İlmel Yakin'dir. O, Hakk'ı ve hakikati kitaplardan, peygamberlerden, mürşidlerden işiterek, akıl ve nakil yoluyla bir kesinliğe ulaşma mertebesidir.

Bu bilme hâli, sâliki Aynel Yakin mertebesine hazırlar. Aynel Yakin, artık dumanını gördüğün ateşin kendisine yaklaşmaktır; işiterek bildiğin hakikatlerin kalb gözüyle görülmeye, müşâhede edilmeye başlanmasıdır. Bu, bilginin şuhûda, yani bizzat şahitliğe dönüştüğü makamdır.

Yolculuğun kemâli ise Hakkel Yakin ile bulunur. Bu mertebe, ateşi bilmek veya görmek değil, bizzat o ateşte yanmak, ateş olmaktır. Sâlikin kendi benliğinin o tecellî ateşinde eriyip yok olduğu fenâ makamıdır. Burada bilen ile bilinen arasındaki ayrım kalkar.

Bu üç mertebenin tamamı, tek bir hedefe, Marifet'e hizmet eder. Marifet, Hakk'ın Zât'ına, sıfatlarına ve ef'âline dair aracısız, zevke dayalı bilgidir. İlmel Yakin, marifetin tohumuysa, Aynel Yakin filizi, Hakkel Yakin ise o ağacın meyvesidir.

Bu basamaklar arasında sâliki yukarı taşıyan kuvvet, Tefekkür'dür. İlmel Yakin ile öğrenilen hakikatler üzerine derinlemesine düşünmek, kâinattaki ve kendi varlığındaki ilâhî izleri okumaya çalışmak, sâlikin kalbini bir sonraki mertebenin tecellîsine hazırlar. Tefekkür, ilmi hâle, bilgiyi görüşe dönüştüren manevî bir imbiktir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu irfan mektebinin dijital kütüphanesinde, İlmel Yakin kavramı, üç büyük kandilin ışığıyla aydınlatılmıştır.

Terzibaba Necdet Ardıç Efendi Hazretleri'nin sohbetlerinde İlmel Yakin, teorik bir bilgi olmaktan çıkar, hayatın ve ibadetin merkezine yerleşir. O, bu ilk bilme hâlini, tevhîdin temel dersi olan "La mevcude illa Hu" zikriyle birleştirir. Varlığın tekliği hakikatini ilmel yakîn seviyesinde idrak etmenin, yolun geri kalanının kilidini açan anahtar olduğunu vurgular. Namazın, haccın, Kadir Gecesi'nin bâtınî manalarını bu ilk idrak seviyesine bağlayarak, ibadetlerin nasıl birer yakîn tecrübesine dönüştürülebileceğini gösterir. Terzibaba'nın dilinde İlmel Yakin, müridin teslimiyetle çıktığı seyr-i sülûk yolculuğunda, fenâ ve bakâ menzillerine doğru attığı ilk sağlam adımdır.

Şeyhü'l-Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'inde ise İlmel Yakin, aklın ve nazarî düşüncenin sınırlarının çizildiği yerde başlar. Şeyh-i Ekber, "erbab-ı fikir" olarak isimlendirdiği akılcıların, ulaştıkları bilginin daima bir zan ve şüphe taşıdığını, kalbe tam bir tatmin veremeyeceğini beyan eder. Ona göre hakikî yakîn, aklın ötesinde, ancak ilâhî bir keşif ve ilhamla ulaşılan bir hâldir. Füsûs'un bakışıyla İlmel Yakin, aklın getirdiği bilgiyi kabul etmekle birlikte, onun yetersizliğini de bilmektir. Bu, sâliki yüzünü aklın hükmünden kalbin fethine çevirmeye davet eder. Zıtlıkların birliği (cem makamı) gibi akılla kavranması zor hakikatlerin ve her şeyin kaynağı olan Ahadiyet sırrının idraki, ancak aklî bilginin aşıldığı bu keşfî yolla mümkündür.

Hazret-i Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Mesnevî-i Şerîf'i ise bu soyut mertebeleri, aşkın ve hikmetin diliyle somutlaştırır. Mevlânâ, İlmel Yakin'i "bir yerde dumanın görülmesiyle orada ateşin varlığının bilinmesi" gibi güçlü bir misalle anlatır. Mesnevî'deki hikâyeler, bu üç yakîn mertebesini yaşayan kahramanlarla doludur. Kuru bilgi ve taklidin, insanı nasıl yolda bırakabileceğini; buna karşılık aşkın, vecdin ve samimi bir arayışın, en cahil görüneni bile nasıl hakikatin ateşine ulaştırabileceğini gösterir. Mevlânâ için İlmel Yakin, aşk şarabını tatmaya duyulan ilk iştiyaktır. Dumanı gören, ateşe koşar. Bu koşuyu sağlayan yakıt ise aşktır.

Değerlendirme

İlmel Yakin, hakikat sarayının dış kapısıdır; içeri girmek için elzem, ama sarayın kendisi değildir. Bu yolculukta Terzibaba Hazretleri elimizden tutar, bu bilginin gündelik hayatta ve ibadetlerde nasıl yaşanacağını gösterir. Şeyh-i Ekber İbn Arabî, bu kapının ardındaki sonsuz odaların hikmet haritasını çizer ve aklın nerede durup kalbin nerede devreye girmesi gerektiğini fısıldar. Hazret-i Mevlânâ ise o kapıyı çalmak için gereken aşkı ve cesareti kalbimize üfler. İlmel Yakin, bilmenin ilk adımıdır; ancak marifet, bilmekte kalmamak, bildiğiyle olmak, gördüğüyle erimek ve nihayetinde "O" olmaktır. Öyleyse bu kapıdan girmeli, ama eşiğinde oyalanmamalıdır.