İnsan
İnsan, tasavvuf düşüncesinde kâinatın varlık sebebi, Cenâb-ı Hakk’ın kendisine halife olarak seçtiği ve kendi sûretinde halk ettiği en şerefli varlıktır. O, yalnızca etten ve kemikten bir beden değil, bütün ilâhî isim ve sıfatları kendinde toplayan, âlemin özü ve en kâmil meyvesidir. Bu yönüyle insan, hem Hakk’ın kendisine baktığı bir ayna hem de varlık kitabının okunup anlaşıldığı “konuşan Kur’an”dır. Terzibaba İrfan Mektebi’nin yaklaşımında insan kavramı, bu ilâhî sırrı taşıyan bir varlık olarak, kendi hakikatini bilme yolculuğu ekseninde ele alınır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Sunulan kaynaklarda insanın kelime kökeninden ziyade, Kur’ân-ı Kerîm’deki kullanım biçimleri ve bu kullanımların işaret ettiği mânevî mertebeler üzerinde durulur. Terzibaba, İnsan Sûresi adlı eserinde, Cenâb-ı Hakk’ın insana Kur’an’da beş ayrı vasıfla hitap ettiğini belirtir: Nefs, İnsan, Âdem, Beşer ve Halife. Bu isimlendirmeler, insanın farklı varlık mertebelerindeki hallerini ve görevlerini ifade eder.
Terzibaba’nın 1985’li yıllarda yaptığı bir çalışmaya göre bu kelimelerin Kur’an’daki geçiş sayıları, insanın hangi yönünün daha çok vurgulandığına dair bir fikir verir. Daha sonraki bilgisayar destekli çalışmalarla güncellenen bu sayılar, insanın varlık sahasındaki faaliyetinin merkezinde nefsin olduğunu gösterir:
- Nefs: Yaklaşık 294 defa geçer ve insanın yaşam sahasındaki faaliyetini, duygularının ve hislerinin kaynağını temsil eder.
- İnsan: Tekil ve çoğul olarak yaklaşık 308 defa geçer ve varlığın aslî ismidir.
- Beşer: Yaklaşık 39 defa geçer ve zâtî tecelli ile müjdelenmiş yönünü ifade eder.
- Âdem: Yaklaşık 25 defa geçer ve Hakikat-i Muhammediyye’nin ilk zuhur mahalli olan yönünü anlatır.
- Halife: Yaklaşık 9 defa geçer ve Allah’ın yeryüzündeki vekili olma vasfını belirtir.
Terzibaba, bu isimlerin harflerinden hareketle işârî açılımlar yaparak insanın mânevî yapısını aydınlatır. Ona göre, “Âdem” dışındaki bu kelimelerde noktalı harflerin bulunması, insanın birimsel varlığını oluşturan “benlik noktalarına” işarettir.
- İnsan (ا ن س ن): Baştaki Elif (ا) harfi, Hakk’ın tekliği olan Ahadiyyet mertebesini simgeler. Sîn (س) harfi, insanın gerçek hüviyetini ve seyrini ifade eder. İki Nûn (ن) harfi ise, Hakk’tan halka, halktan Hakk’a ve tekrar Hakk ile halka olan üç mânevî seferi anlatır. Sonundaki Nûn, seferlerini tamamlayan varlığın nûr olmasını ve bu nûr ile bütün âlemi kuşatmasını remzeder.
- Halife (خ ل ف ه): Ha (ح) halk olunmayı (zuhûru), Lâm (ل) Lâhut âlemini (ilâhî âlemi), Fe (ف) ise “fe yekûnu” (hemen olur) sırrını ifade eder. Bu, Hakk’ın kendi zuhurunu murat ettiğinde, onu ilâhî haliyle hemen var etmesidir.
- Beşer (ب ش ر): Baştaki Be (ب) harfi, “ile” anlamıyla beşerin onu var eden ile birlikte olduğunu gösterir. Üç noktalı Şın (ش) harfi, nefsî, izâfî ve ilâhî benlikleri ve ilâhî müşahedeyi simgeler. Rı (ر) harfi ise Rahmâniyyet ve Rubûbiyyete işarettir. Böylece beşer, Hakk’ın kendi varlığının kendisinde mevcut olduğunu müjdelediği varlık olur.
- Nefs (ن ف س): Nûn (ن), Rahmânî yönde kullanılırsa ilâhî nûr, nefs-i emmârede kalınırsa cehennem ateşi (nâr) olur. Fe (ف) fevkalade özellikleri, Sîn (س) ise insanın hüviyetini ifade eder.
- Âdem (ا د م): Elif (ا) Ahadiyyet’i, Dal (د) hem hakikate hem de dalâlete delil olmayı, Mîm (م) ise Hakikat-i Muhammediyye’yi temsil eder. Bu, Hz. Âdem’in bedenen önce gelmesine rağmen, hakikat olarak kendisinde Muhammedî hakikati taşıdığını gösterir.
Bu beş isim, insanın tek bir mertebeden ibaret olmadığını, zât, sıfat, esmâ ve ef’âl âlemlerine yayılan çok katmanlı bir yapıya sahip olduğunu ortaya koyar.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın insan anlayışı, Kur’ân ayetlerinin zâhirî ve bâtınî manalarını birleştiren, insanın varlık içindeki merkezî yerini ve kendi hakikatini tanıma sorumluluğunu vurgulayan bir yaklaşımdır. İnsan, sadece halk edilmiş bir varlık değil, aynı zamanda Hakk’ın bilinme arzusunun tecelli ettiği, kâinatın varlık sebebidir.
Varlığın Gayesi: Bilinmekliği Seven Hazine
Terzibaba, Er-Rahmân eserinde insanın var ediliş hikmetini sıkça atıf yapılan bir kudsî hadisle açıklar. Eserde bu hadis-i kudsî şöyle nakledilir:
Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliğimi arzu ettim ve bu halkı halkettim. — Er-Rahmân
Bu ifadeye göre, varlığın temelinde Hakk’ın kendi güzellik ve mükemmelliğini müşahede etme sevgisi yatar. Ancak bu müşahede, onu idrak edecek bir göze, yani şuurlu bir varlığa ihtiyaç duyar. İşte bu varlık, insandır.
Yüce Allah’ın ilk rahmeti o dur, ki Onunla bütün aleme Rahmet tecellisiyle, onları kendi özünden halk etti. Yani bu alemde ne kadar varlık varsa, Cenab-ı Hak bunların hepsini kendi özünden halk etti. Dolayısıyla hepsine Rahmaniyetinden bir varlık verdi. Netice itibariyle bu varlıkta Hak’tan gayrı bir varlık yoktur ve olması da mümkün değildir. — Er-Rahmân
Âlemler var edilmiş olsa bile, eğer onları ve onları var edenin yüceliğini anlayacak bir halife, yani insan olmasaydı, bütün bu varlık “yok” hükmünde kalırdı. Bu nedenle, ilâhî düşüncede ilk var olan, insanın hakikatidir. İnsan, Hakk’ın kendi zâtî kemâlâtını seyretme zevkiyle var ettiği en mükemmel aynadır.
Emaneti Yüklenen "Cehil ve Zâlim" İnsan
İnsanın bu merkezî konumu, ona aynı zamanda büyük bir sorumluluk yükler. Kur'ân-ı Kerîm'de emanetin göklere, yere ve dağlara teklif edildiği, onların bu yükü taşımaktan çekindiği, ancak insanın onu yüklendiği ve bu yüzden "çok zâlim ve çok câhil" olduğu belirtilir (Ahzâb, 33/72). Terzibaba, İnsan Sûresi tefsirinde bu ifadenin bâtınî (içsel) anlamına dikkat çeker. Ona göre buradaki cehalet, sıradan bir bilgisizlik değildir.
Bu yükü “cehil ve zâlim” olan insân yüklendi,(33/72) bâtıni olarak cehil beşeriyetten cehil olmaktır. Bizlerde olan ilâhî varlık üste çıkarak beşeriyetin hükümsüz kalması, işte bu beşeriyetten cehildir. İlâhî varlık, ilâhî hâz bizi öyle bir örter ki artık beşeriyetimizden haberimiz olmaz ve dolayısıyla beşeriyetimizin câhili oluruz ancak onun yerine ilâhî varlığımızdan haberdar oluruz. — İnsan Sûresi
Bu yoruma göre insan, ilâhî emaneti yüklendiğinde, kendi beşerî sınırlarından ve acziyetinden habersiz hale gelir. Çünkü ilâhî varlık, onun benliğini öylesine kaplar ki, kişi artık kendi cüz'î varlığıyla değil, taşıdığı o küllî hakikatle var olur. Bu, beşeriyetin perdelenmesi ve ilâhî kimliğin öne çıkmasıdır. İnsanın sırtındaki bu yükün farkında olmaması, bir gaflet gibi görünse de, aslında bu yükün azameti altında ezilmeden durabilmesini sağlayan bir rahmettir. O yükün ne olduğunu tam anladığı an, "nefis dağı paramparça olmaktadır."
İnsanın Beş Vasıfta Tanıtılması: Halife, Beşer, Âdem, İnsan, Nefs
Terzibaba, Kur’an’da insan için kullanılan beş temel ismin, onun farklı mânevî mertebelerdeki kimliklerini açıkladığını belirtir. Bu, insanın tek boyutlu bir varlık olmadığının en net delilidir.
- Halife: Zâtın hemen ardındaki sıfat mertebesinin ifadesidir. Halife, Cenâb-ı Hakk’ın sıfatlarını yeryüzünde açığa çıkaran varlıktır.
- Nefs: Esmâ (isimler) mertebesindeki adıdır. Bu mertebe, hem ruhaniliğin hem de maddeselliğin kaynağı olan bir faaliyet alanıdır. Kur’an’da en çok bu ismin geçmesi, insanın dünya hayatındaki mücadelesinin, duygularının ve eylemlerinin merkezinde nefsin bulunmasındandır. Terbiye edilip lâtifleştiğinde "gönül" adını alır.
- Âdem ve Beşer: Ef’âl (fiiller) âlemindeki isimleridir. "Beşer", halk arasında "beşer şaşar" gibi ifadelerle eksiklikle anılsa da, aslında asıl anlamı “müjdelenmiş” olan varlıktır. Bu müjde, cennet veya hûrilerden öte, Hakk’ın kendi varlığının insanda mevcut olduğunun müjdesidir. Cenâb-ı Hakk, “Ben âlemlere sığmadım, mü’min kulumun gönlüne sığdım” buyurarak bu şerefi insana vermiştir.
- İnsan: Varlığın zât ismidir. Hakk’ın zâtî tecellisinin en kâmil şekilde zuhur ettiği mertebeyi ifade eder.
Bu mertebeleri bilmek, tasavvuf yolculuğunun gayesidir. Kişi, kendini sadece bir “beşer” veya “nefs” olarak değil, aynı zamanda bilkuvve bir “halife” ve hakikatiyle “insan” olarak tanımalıdır.
"Konuşan Kur'an" Olarak İnsan ve "Beyan" Nimeti
İnsanın en belirgin vasıflarından biri, Rahmân Sûresi'nde "ona beyanı öğretti" (55/4) ayetiyle ifade edilen konuşma ve kendini ifade etme yeteneğidir. Terzibaba, bu "beyan" nimetini, insanın "Konuşan Kur'an" (Kur'an-ı Nâtık) olma vasfıyla ilişkilendirir. Ona göre, Mushaf-ı Şerif "Susan Kur'an"dır (Kur'an-ı Sâmid) ve anlaşılması için bir okuyucuya, yani insana ihtiyaç duyar. İnsan ise, içindeki ilâhî manaları bu beyan yeteneğiyle açığa çıkaran canlı bir Kur'an'dır.
Mushaf-ı Şerife “Susan Kur’an”; (Kur’an-ı samid) İnsana ise “Konuşan Kur’an” (Kur’an-ı natık) denmiştir. Kur’an-ı Kerîm’in ve mana aleminin beyan ile izah edilip okunması, insan için en üstün vasıflardan başlıcasıdır. — Er-Rahmân
Bu beyan nimeti, insanın sadece kendini değil, gönlüne doğan ilâhî hakikatleri de ifade etmesini sağlar. Secde Sûresi şerhinde belirtildiği gibi, "insan ve Kur'an bir batında doğan ikiz kardeş gibidirler." Bu ikizlik, insanın kendi varlık kitabını okuyarak Kur'an'ın sırlarına ermesiyle gerçekleşir. Dolayısıyla insan, sadece bir alıcı değil, aynı zamanda ilâhî kelâmın tecelli ettiği ve yeniden ses bulduğu bir varlıktır.
"Anılan Bir Şey Değilken" Var Olmak: Ezelî Hakikat
İnsan Sûresi'nin ilk ayeti, "İnsanın üzerinden bir zaman geçmedi mi ki, o anılan bir şey değil idi" buyurur. Terzibaba bu ayeti, insanın ezelî hakikatine işaret olarak yorumlar. Ona göre bu ayet, insanın programının bütün âlemlerden önce Cenâb-ı Hakk’ın ilminde mevcut olduğunu gösterir.
Bütün bu âlemler var edilmezden evvel insânın programı vardı, sonucu ortaya çıkmaktadır. Cenâb-ı Hakk (c.c)’ın zât âleminde olan bu program sıfât ve esmâ mahâlli mertebelerinden geçerek ef’âl mertebesindeki mahâlline ulaşmadığı için “anılan bir şey değil idi.” Ezelde yapılan ilk şey insânın programı idi bu program yapıldıktan sonra onun yaşayabilmesi için bu âlemler halkedildi. — İnsan Sûresi
Bu yaklaşıma göre, madde âlemi insanın zuhuru için hazırlanmış bir sahnedir. Hakikat yönüyle “büyük âlem” (âlem-i ekber) insandır; görünen kâinat ise “küçük âlem”dir (âlem-i suğrâ). Hz. Ali’nin, “Sen kendini küçük bir varlık zannedersin oysa âlem-i ekbersin sen” sözü de bu hakikati dile getirir. İnsan, yeryüzüne çıkmadan önce Allah’ın ilminde var olduğu için, onun varlığı zamansal değil, hakikat itibarıyladır.
İki Yönlü Zuhûr: Toprak Bedenden İlâhî Rûha
Kur’ân-ı Kerîm, insanın zuhûrunu hem topraktan, çamurdan (tîn, salsal) hem de ilâhî bir nefhadan (ve nefahtu fîhi min rûhî) bahseder. Terzibaba, bu iki yönlü anlatımı, insanın zâhir ve bâtın boyutlarını açıklamak için kullanır.
Er-Rahmân tefsirinde, Rahmân Suresi’ndeki “insanı halketti” (3. ayet) ifadesiyle, “insanı pişmiş çamur gibi balçıktan var etmiştir” (14. ayet) ifadesi arasındaki farka dikkat çeker. Birincisi, insanın Rahmânî hakikatinin, yani İnsan-ı Kâmil’in var edilişini; ikincisi ise onun bedensel, yani toprak elbisesinin giydirilişini anlatır. Benzer şekilde, Secde Sûresi tefsirinde de, insanın zuhûruna çamurdan başlanması, onun en kesif (yoğun) mertebeden en lâtif (ince) mertebeye uzanan tekâmül yolculuğunun başlangıcı olarak görülür.
Bu bedensel yapı, yani “çamurdan heykel”, insanın hakikatinin sadece bir elbisesidir. Asıl olan, bu kalıbın içine üflenen ilâhî Rûhtur. Bu ruh, insana diğer varlıklarda olmayan bir şeref ve bilkuvve kazandırır. Bu nedenle insan, bir yüzü çamura, toprağa dönük; diğer yüzü ise Hakk’a ayna olan parlak bir varlıktır. Yolculuk, çamur tarafını parlatarak Hakk’ı yansıtan ayna haline getirme sürecidir.
Dört Unsur ve Dört Mertebe: İnsanı Oluşturan Yapı
İnsan Sûresi eserinde insanın dört temel unsurdan oluştuğu belirtilir:
- Akıl (cüz’î ve küllî)
- Rûh (cüz’î ve küllî)
- Nefs (cüz’î ve küllî)
- Beden (toprak, su, ateş, hava)
Bu dört unsur, insanın varlığını tamamlar. Beden ile ruhun birleştiği ara yoğunlukta “nefs” meydana gelir. Akıl ise bu oluşumu yönetir. Eğer insanda nefs olmasaydı, ya melekler gibi tek yönlü ya da hayvanlar gibi sadece içgüdüsel olurdu. Nefs, hem aşağı çeken (hayvanî) hem de yukarı çeken (melekî) ahlâkları barındırdığı için imtihanın ve yükselişin merkezidir. Seyr-i sülûk, yani mânevî yolculuk, bedeni de kullanarak nefs üzerinde yapılan bir terbiye çalışmasıdır. Nefs ölmez, sadece terbiye edilir. Nitekim Efendimiz (s.a.v.), “Ben nefsimi müslüman ettim” buyurarak öldürdüğünü değil, onu teslimiyete erdirdiğini ifade etmiştir.
Hayvan-ı Nâtık’tan İnsan’a: Seyr-i Sülûk ile Tekâmül
Terzibaba’nın düşüncesinde insan, doğuştan getirdiği kabiliyeti işleyerek gerçek insanlık mertebesine ulaşmakla yükümlüdür. Secde Sûresi üzerine yapılan şerhte, bu süreç “Hayvan-ı Nâtık”tan (konuşan hayvan) “İnsan”a geçiş olarak tanımlanır. Sureta anneden doğan varlık, henüz sadece “konuşan bir canlı”dır. Gerçek insan ise, bir mürşid-i kâmilin gönlünde ikinci kez doğarak, yani mânevî terbiye ile hakikatini bularak olur. Kaygusuz Abdal’ın dediği gibi:
Bu âdem dedikleri, el ayakla baş değil Âdem manaya derler, Suret ile kaş değil — Secde Sûresi
Secde Sûresi tefsirinde, insanın zuhûr aşamaları Mevlânâ’nın Mesnevî’deki ifadeleriyle de desteklenir: Cansızlıktan bitkiye, bitkiden hayvana ve hayvandan insana doğru bir tekâmül (gelişim) süreci vardır. Bu süreç, insanın “esfel-i sâfilîn”e (aşağıların en aşağısına) inip, oradan “ahsen-i takvîm”e (en güzel kıvama) yükselme kabiliyetini gösterir. Bu yükseliş, ancak nefsini ve Rabbini bilen bir arifin rehberliğinde mümkün olur.
Bu tekâmül, sadece türler arası bir geçiş değil, aynı zamanda ferdî bir ahlâk yolculuğudur. Secde Sûresi şerhinde, insanın fiillerine göre hayvanî sıfatlar kazanabileceği belirtilir. Kişi, dünya hayatında hangi hayvansal fıtratı veya melekî ahlâkı benimsediyse, ahiretteki suretinin de o mânâya göre şekilleneceği ifade edilir. Bu, insanın kendi hakikatini inşa etme veya yıkma gücünü ve sorumluluğunu vurgular.
Meleklerin Secde Ettiği Kıblegâh: İnsan
İnsanın şerefi, meleklerin bile ona secde etmekle emrolunmasında en açık şekilde görülür. Terzibaba, Secde Sûresi şerhinde bu secdenin, insanın "kıblegâh" yani yönelinen yer kılındığını vurgular. Bu secde, insanın toprak bedenine değil, içinde taşıdığı ilâhî Zât tecellisinedir.
Âdem’e bir bak derinden, iblise toprak görünür, Secde eden meleklere, kıblegâh olmuş görünür. — Secde Sûresi
Bu secde, aynı zamanda seyr-i sülûktaki bir mertebeye, fenâfillâh (Hakk'ta yok olma) haline işarettir. Secde Sûresi şerhinde, secde halinin, İsevî mertebenin bir yansıması olduğu belirtilir. Kişi bu mertebede kendi iradesini tamamen Hakk'a teslim eder. Ancak bu halde kalmak da bir tehlikedir. Oradan çıkış, Necm Suresi'ndeki "sonra sarkıp daha da yakın oldu" ayetinin sırrıyla, yani Muhammedî hakikatin bir "dal" gibi uzanıp kişiyi bekābillah (Hakk'la var olma) mertebesine çekmesiyle olur. Secde, hem bir yok oluş hem de daha kâmil bir var oluşa geçişin kapısıdır.
Nefs ve Bedenin Ahiret Yolculuğu: Kabir Hayatı
İnsanın yolculuğu dünya ile sınırlı değildir. İnsan Sûresi eserinde, kabir hayatının kişinin dünyadaki haline göre dört farklı şekilde tecrübe edileceği anlatılır. Bu, insanın beden ve nefs birlikteliğinin ölümden sonra da devam ettiğini gösterir.
- Ehli Küfrün Kabir Yaşamı: Ebedi cehennem ehli için azap dolu bir bekleyiştir.
- Günahkâr Mü'minlerin Kabir Yaşamı: Bu kimseler, dünyada kendilerini bedenleriyle özdeşleştirdikleri için, bedenlerinin çürümesinin acısını, sanki canlıyken yaşıyormuş gibi nefsleriyle çekerler. Günahları kadar azap gördükten sonra kurtulurlar.
- Mü'minlerin Kabir Yaşamı: Dünyadaki salih amelleri, nefslerinin etrafında nûrânî bir perde oluşturur. Bu sayede, çürüyen bedenlerinin acısını hissetmezler ve kabirleri onlar için "cennet bahçelerinden bir bahçe" olur.
- Âriflerin Kabir Yaşamı: Dünyada iken kendi hakikatlerini idrak ettikleri için, nefsleri beden zindanına bağlı kalmaz. Kabre sadece, kendilerine bu mârifeti kazandıran madde bedene bir hürmet olarak girerler ve diledikleri an kabirden çıkıp mânevî âlemlerde seyrederler.
Bu ayrım, tasavvuf yolunun nihaî amacının, daha dünyadayken bu dördüncü grubun şuuruna ulaşmak olduğunu gösterir.
Âlemin Özü, Hakk'ın Aynası
İnsan, tüm bu özellikleriyle, Hakk’ın bütün isim ve sıfatlarıyla tecelli ettiği yegâne varlıktır. Âlemlerde Hakk, isimleriyle ve sıfatlarıyla zuhur ederken, insanda Zât’ıyla zuhur eder. Bu, insana eşsiz bir konum verir. Terzibaba, Er-Rahmân şerhinde, Abdülkerim Cîlî’nin İnsan-ı Kâmil eserindeki o meşhur tereddüdünü aktarır:
“İnsan mı Allah’in aynası, yoksa Allah mı insanın aynasıdır?” “Kim kimde kendini seyrediyor? “Allah-u Teala mı insanda cemalini seyretmekte, yoksa insan mı Allah-u Teala’da cemalim seyretmekte? Bu hususta tereddütlü kaldım” demektedir. — Er-Rahmân
Bu ifade, insan ile Hakk arasındaki ilişkinin derinliğini ve sırrını ortaya koyar. Bazen insan Hakk’a ayna olur, Hakk onda kendi güzelliğini seyreder. Bazen de Hakk insana ayna olur, insan O’nda kendi hakikatini ve aslını seyreder. Bu karşılıklı seyir hali, insanın kâinattaki merkezî rolünün en latif ifadesidir.
Bu sırrın en yoğunlaşmış hali, Besmele-i Şerife'de gizlidir. Er-Rahmân eserinde, insanın "Besmele'nin sureti üzere" olduğu belirtilir. Buna göre Allah ismi Zât'ı, Rahmân ismi sıfatı, Rahîm ismi esmâyı temsil eder ve bunların tamamı insanın bedeninde, yani ef'âl (fiiller) mertebesinde zuhura çıkar. Bu nedenle kâinat kitabının anahtarı insandır. Âlemin ve Hakk'ın kapısını ancak "suret-i Rahmân" üzere olan, yani Besmele'nin hakikatini kendinde gerçekleştirmiş olan İnsan-ı Kamil açabilir. Sonuç olarak insan, varlık ağacının hem çekirdeği hem de meyvesi; hem başlangıcı hem de sonudur.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: İnsan Hakikatine Dair Açılımlar
Fusûsu'l-Hikem ve şerhleri, insanı ilâhî isimlerin tecelli ettiği en kâmil ayna, varlık âleminin hem sebebi hem de gayesi olarak ele alır. İnsanın bu merkezî konumu, onun Hakk ile olan eşsiz ilişkisi, farklı Fass’larda değişik vecheleriyle işlenir. Ahmed Avni Konuk’un şerhi ve bu şerh üzerine yapılan sohbetler, bu kadîm metinlerdeki insan anlayışını katman katman açarak günümüz idrakine sunar.
Fusûsu'l-Hikem: Âdem Fassı
Âdem Fassı’ndaki şerhler, insanı Hakk’ın âleme nazar ettiği bir “göz bebeği” olarak tanımlar. İnsanın bu ismi, onun Hakk’a olan yakınlığından (ünsiyet) gelir. O, bütün ilâhî hakikatleri kendinde toplayan ve varlığın özünü (hülasa) teşkil eden bir “kevni camia” yani toplayıcı varlıktır.
Bu Fass’taki açıklamalara göre insan, Hakk’ın halka nazar edip onlara rahmet ettiği bir bakış mahallidir. Cenâb-ı Hakk, varlık mertebelerini ve onlardaki tecellilerini, göz bebeği mesabesindeki İnsan-ı Kâmil ile seyreder. Bu seyir, Hakk’ın kendi kemâlini yine kendinde müşahede etmesidir. Nitekim bir hadis-i kudsîde, nafile ibadetlerle yaklaşan kul hakkında, “Kulum bana nafilelerle yaklaştığında (farzların dışındaki nafile ibadetlerle yaklaştığında) zaman gelir ben onun elinde tutan, ayağında yürüyen, gözünde gören, kulağında işiten olurum” buyrulması bu sırra işaret eder.
İmdi bu mezkûr, "insan" ve "halîfe" tesmiye olundu. Onun insâniyyetine gelince onun neş'etinin umûmundan ve hakâyıkın küllisini hasır olduğundan dolayıdır. Ve o, kendisiyle nazar vâki' olan gözden, Hak için gözbebeği menzilesindedir. Ve "basar" ile muabberün-anh olan odur. İşte bunun için "insan" tesmiye olundu. Zîrâ Hak, onunla halkına nazar eyledi ve onlara rahmet etti. — TB. Kelime-i Âdemiyye
İnsanın bir diğer ismi olan “halife”, onun âlemi koruma ve muhafaza etme görevini belirtir. Şerhte bu, padişahın hazinelerini koruyan mührüne benzetilir. Âlem, içinde bir İnsan-ı Kâmil bulunduğu sürece ilâhî muhafaza altındadır. O mühür hükmündeki kâmil varlık dünyadan ayrıldığında, dünya hazinesinde korunacak bir şey kalmaz ve emir ahirete intikal eder.
Bu Fass’taki en dikkat çekici yorumlardan biri, insanlık tarihinin sadece bizim bildiğimiz Hz. Âdem ile sınırlı olmadığıdır. Şerhin şerhinde, bu âleme bizden önce de nice Âdemler ve Muhammedler geldiği, bu döngünün sonsuza dek süreceği ifade edilir. Bu görüşe göre, “Sen olmasaydın bu alemleri halk etmezdim” hadisi, belirli bir şahıstan ziyade, varlığın gayesi olan ve farklı devirlerde farklı suretlerde zuhur eden Muhammedî hakikate işaret eder. Kur’an’da Hz. Âdem’in zuhûrunun dört farklı şekilde anlatılması da bu farklı devirlere ve zuhur biçimlerine bir delil olarak sunulur. Böylece insan, fert olarak sonradan var olmuş (hâdis) olsa da, mana ve hakikat olarak ezelî ve ebedîdir.
Fusûsu'l-Hikem: Îseviyye Fassı
Îsâ Fassı’ndaki şerhler, insan ile Hakk arasındaki ayniyet (özdeşlik) ilişkisini derinlemesine inceler. Bu Fass’a göre İnsan-ı Kâmil, Hakk’ın Zât’ının mutlak olarak tecelli ettiği yegâne varlıktır. Diğer varlıklarda tecelli, o varlığın kabiliyetine göre kayıtlı ve sınırlı iken, İnsan-ı Kâmil’de kayıtsız ve mutlaktır. Bu nedenle arifler, “insan” dediklerinde Hakk’ın kendisini kastederler.
İmdi Şeyh-i Ekber (r.a.) buyururlar ki: Sen bizim suretimize bakıp bizi "İnsan" ismiyle tesmiye ettiğin vakit bil ki, biz Hakk'ın "ayn"ıyız. — TB. Kelime-i Îseviyye
Bu ayniyet, insanın Hakk’ın bütün isimlerini kendinde toplamasıyla ilgilidir. Şerhte, her insanın kemâle ermeden önce, kendi hakikati olan bir Rabb-i Hâss’ın (özel Rab, yani kendisinde baskın olan ilâhî ismin) terbiyesi altında olduğu belirtilir. Kişi kemâle erip “Allah” isminin mazharı olsa bile, o ilk Rabb-i Hâss, onun meşrebini (mânevî karakterini) belirlemeye devam eder. Yalnızca Hatemü’l-Enbiyâ olan Hz. Muhammed (s.a.v.) Efendimiz’de bütün isimler tam bir itidal (denge) üzere zahir olmuştur.
Bu Fass, insanın kesif beşerî suretine bakıp onun ardındaki latif hakikatten perdelenmemek gerektiğini vurgular. Nitekim Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin bir beytinin şerhteki izahında geçen, “Adem'in bu heykel-i kesifi ve zahiri nikâb ve hicâbdır” sözü bu manayı ifade eder. Kâbe nasıl Zât tecellisine mazhar olduğu için secde edilen bir kıble ise, İnsan-ı Kâmil de aynı şekilde Zât’ın zuhur mahalli olduğu için mânevî bir kıbledir. Bu bakış açısı, insanın görünen suretinin ötesindeki ilâhî hakikatine yönelmeyi esas alır.
Fusûsu'l-Hikem: Muhammediyye Fassı
Muhammed Fassı, insanın hakikatini anlama yolunu “Nefsini bilen Rabbini bilir” hadis-i şerifi ekseninde açıklar. Şerhe göre bu ifade iki temel yoruma kapı açar. Birincisi, tenzih (soyutlama) yoludur: İnsan, kendi nefsinin hakikatini tam olarak asla bilemeyeceğini idrak eder. Kendi hakikatini bilemeyen, elbette Rabbinin mutlak Zât’ını da bilemez. Bu, Hakk’ın her türlü idrakin ötesinde olduğunu kabul etmektir.
İkinci yol ise teşbih (benzetme) yoludur: İnsan, Hakk’ın kendi suretinde ve sıfatlarında tecelli ettiğini müşahede eder. Bu durumda insan, Hakk’ın cüz’ü, Hakk ise onun küllü (bütünü) gibidir. Cüz’ün yani kendi varlığının vasıflarına arif olan kimse, bu yolla Küll’ün, yani Hakk’ın vasıflarına da arif olur.
Zîrâ vücûd-i izâfî-i insanî vücüd-i hakîkî-i Hakk'ın cüz'ü gibi olduğundan ve cüz'ün vasfından küllün vasfına intikâl olunabileceğinden, insan kendi vücûd-i cüz'îsinin vasfını arif olmakla Hakk'ın vücûd-i küllisinin vasfını arif olur. — TB. Kelime-i Muhammediyye
Bu Fass’a göre, nefse dair mârifet, Rabbe dair mârifetin ön şartı ve mukaddimesidir. İnsan, önce kendi varlığının ve sıfatlarının Hakk’a ait olduğunu idrak etmedikçe, Hakk’ın kendisinde fiilleriyle ve rubûbiyetiyle (Rabliğiyle) nasıl tecelli ettiğini bilemez. Bu nedenle seyr-i sülûk, dışarıda bir varlık aramaktan ziyade, insanın kendi hakikatine dönük bir yolculuktur. Bu yolculuğun neticesi, Rabbin bilinmesidir. Şerhte bu durum şöyle özetlenir:
Çünkü insanın Rabb'ine ma'rifeti, onun kendi nefsine ma'rifetinden neticedir. — TB. Kelime-i Muhammediyye
Fusûsu'l-Hikem: Nûhiyye Fassı
Nûh Fassı’ndaki açıklamalar, insanın Hakk’ın sureti, Hakk’ın ise insanın ruhu olduğu hakikatini merkeze alır. Bu ilişki, Fussilet Suresi 53. âyetle temellendirilir. İbn Arabî’nin metninde bu âyet şöyle açıklanır:
“Ankarîb biz âyâtımızı onlara âfâkta gösteririz”; ve o senden hâriç olan şeydir. “Ve biz âyâtımızı nefislerinde onlara gösteririz”; o da senin aynındır. “Tâ ki onlara”, ya'nî nâzırîne “mütebeyyin olsun ki, muhakkak o Hak'tır.” — TB. Kelime-i Nûhiyye
Âfâk, insanın dışında olan her şeydir; enfüs ise onun kendi varlığı, kendi “ayn”ıdır. Bu yaklaşıma göre insan, Hakk için cismanî bir suret gibidir; Hakk ise o cesedi yöneten, onu ayakta tutan “ruh-i müdebbir”dir. Ruh bedenden ayrıldığında, geriye kalan cesede artık “insan” denmez; sadece “insan suretine benzeyen bir suret” denir. Bu da gösterir ki, insanı insan yapan, onun içindeki bu ilâhî ruhtur.
Zîrâ sûret-i bâkıyye, onu müdebbir olan ruh ondan zail olduğu vakit, insan olarak bakî kalmaz; fakat onun hakkında "o, insan suretine müşabih bîr surettir" denilir. Binâenaleyh o suret ile ağaçtan ve taştan olan sûret-i insâniyye arasında fark yoktur; ve o surete ism-i insân ıtlâki hakikat ile değil, mecaz iledir. — TB. Kelime-i Nûhiyye
Hakikate ulaşmak, âfâkî (dıştaki) ve enfüsî (içteki) âyetleri birleştirmekle mümkündür. Kişi, sadece dış âlemdeki tecellileri seyrederek veya sadece kendi içine kapanarak değil, her ikisini de Hakk’ın birer kitabı olarak okuyup aralarını cem ederek (birleştirerek) kemâle erer. Şerhte, “Nefsini bilen Rabbini bilir” hadisi bu münasebetle tekrar ele alınır ve nefsi özetle (icmalen) bilenin Rabbini de özetle bileceği; nefsine tafsilatıyla (ayrıntılarıyla) arif olanın ise Rabbine de tafsilatıyla arif olacağı belirtilir. Çünkü insanın nefsi, hem ilâhî hem de kevnî (varlıksal) bütün mertebeleri kendinde toplamıştır.
Bu fasıllar bir arada okunduğunda, Fusûsu'l-Hikem'in insanı hem Hakk’ın kendisine baktığı bir ayna, hem de kendi hakikatini bilerek Hakk’ı bileceği bir kitap olarak konumlandırdığı görülür. Ana bölümde insanın yeryüzüne çıkmadan önce Allah’ın ilminde bir program olarak var olduğu şeklindeki açıklama, bu fasıllarda insanın mana olarak ezelî ve ebedî olduğu, Hakk’ın Zât’ında bir “şe’n” (oluşum) olarak daima mevcut bulunduğu fikriyle aynı hakikate işaret eder.
Mesnevî-i Şerîf
Ahmed Avni Konuk’un şerhleriyle zenginleşen Mesnevî-i Şerîf, insanı hem kâinatın gayesi hem de kendi hakikatini bulmakla yükümlü bir yolcu olarak ele alır. İnsanın bu dünyadaki varlığı, mertebeleri ve İnsan-ı Kâmil ile olan ilişkisi, çeşitli kıssa ve remzler üzerinden derinlemesine işlenir.
Hayvan ve Melek Arası Bir Varlık: Yükselmeye Çağrılan İnsan
Mesnevî'nin sekizinci cildinde insan, biri hayvânî (nefs), diğeri melekî (akıl) olmak üzere iki yönden oluşan bir varlık olarak tanımlanır. Ahmed Avni Konuk’un şerhine göre, bu iki yönden hangisi galip gelirse, insanın hükmü de ona göre olur. Nefsinin arzusuna uyan kimse, bu yönüyle hayvanlara katılmış olur. Ancak Cenâb-ı Hakk’ın insana lütfu o kadar büyüktür ki, onu hayvânî yönüyle değil, daha şerefli bir vasıfla çağırır. Mevlânâ bunu bir âyete işaretle şöyle ifade eder:
Zü'l-Celâl sana "eşek" ta'bîr etmedi, sana "at" ta'bîr etti. Arab atına, Arab "teal" der. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8
Konuk’un açıklamasına göre bu beyit, En’âm Sûresi’nde geçen ve “Gelin size Rabb'inizin harâm ettiği şeyi tilâvet edeyim...” diye başlayan âyete bir işarettir. “Teâl” kelimesi, Arapların soylu atlarını çağırmak için kullandıkları bir ifadedir ve “yüksel, yukarı gel” anlamına gelir. Dolayısıyla Hak Teâlâ, nefsine yenik düşmüş insana “eşek” gibi aşağılayıcı bir sıfatla değil, onu bir Arap atı gibi değerli görüp “yükselmeye” davet eden “teâlev” (gelin, yükselin) hitabıyla seslenmiştir. Bu hitap, insanın hayvânî mertebeden akıl mertebesine, yani gerçek insanlığa yükselme kabiliyetini ve ona tanınan ilâhî şerefi gösterir.
Hakk’ın Nazar Ettiği Ayna: Gönül Sahibi İnsan
Mesnevî'nin dokuzuncu cildinde, insanın en şerefli yönü, onun Hakk’ın nazargâhı oluşuyla açıklanır. Konuk’un şerhinde, Allah’ın insanın dış görünüşüne veya malına değil, kalbine ve niyetine baktığını bildiren hadis-i şerif hatırlatılır. Ancak bu nazarın tecelli ettiği kalp, herhangi bir kalp değildir. Bu, ancak İnsan-ı Kâmil’in kalbidir. Mevlânâ, Hakk’ın insana bu özel kalp aracılığıyla baktığını şöyle dile getirir:
“Bu gönül sahibinden sana nazar ederim. Secdenin nakşı ve altın îsârı sebebiyle değil!” — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9
Ahmed Avni Konuk, bu beytin her insana Hakk’ın bir hitabı olduğunu belirtir. Cenâb-ı Hakk, kuluna doğrudan değil, “gönül sahibi” olan İnsan-ı Kâmil’in kalbinden nazar eder. Bu nedenle zâhirî ibadetlerin şekli veya sadaka olarak verilen altınlar, tek başına bu nazarın sebebi olamaz. Asıl olan, o nazargâh olan kalbi bulmak ve onun rızasını kazanmaktır. Konuk, bu konuyu Fusûsu’l-Hikem’den bir alıntıyla pekiştirir: “Zîrâ Hak insân-ı kâmil sebebiyle halka nazar etti ve onlara rahmet eyledi.” İnsan-ı Kâmil, bu âlemde Hakk’ın rahmetinin ve feyzinin dağıtıldığı bir vasıta olduğu için, onsuz kimseye bir nasip ulaşmaz. Diğer bir deyişle insan, kendi başına değil, ancak kâmil insanın aynasından yansıyan ilâhî nazarla değer kazanır.
Kâinatın Gayesi: Cevher Olan İnsan
Onuncu ciltte insanın kâinattaki merkezî konumu, cevher-araz ilişkisiyle açıklanır. Varlıkta aslolan, yani kendi başına var olan “cevher” insandır; onun dışındaki bütün kâinat ise ona bağlı olarak var olan bir “araz”dır (ilinek, sıfat).
İnsan cevherdir; ve felek onun için arazdır. Cümle fer' ve basamakdırlar ve o garazdır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10
Ahmed Avni Konuk bu beyti, “Ey âdemoğlu, seni benim için yarattım ve eşyayı da senin için yarattım” meâlindeki kudsî hadisle şerh eder. Buna göre, zuhûrdaki asıl gaye (garaz) insanın var olmasıdır. Gökler, yerler ve diğer bütün varlıklar, bu gayenin gerçekleşmesi için birer basamak ve tâli unsurdur. Bir armut ağacını dikmekteki maksat nasıl ki armut meyvesini elde etmekse, kâinat ağacının var edilmesindeki maksat da insan meyvesinin ortaya çıkmasıdır. Bu bakış açısıyla insan, varlığın en şerefli, en merkezî ve en gayeli unsurudur. Diğer her şey, onun varlığına hizmet etmek için halk edilmiştir.
Arındıran ve Arınan Su: İnsan-ı Kâmil’in Görevi
Dokuzuncu ciltte geçen bir başka bölümde, İnsan-ı Kâmil’in halk ile ilişkisi ve mânevî görevi, su temsili üzerinden anlatılır. Su, tabiatı gereği temizleyicidir. Ancak başkalarının kirini temizlerken kendisi de bulanır. Sonra güneşin ve bulutların yardımıyla tekrar saflaşıp yeryüzüne döner. Mevlânâ, bu hali İnsan-ı Kâmil’in irşat görevine benzetir:
Bu sudan garaz evliyânın canının suyudur. Zîra o sizin bulanıklıklarınızı mübalağa ile yıkayıcıdır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9
Konuk’un şerhine göre İnsan-ı Kâmil, insanların mânevî kirlerini ve gafletlerini temizlemek için onların hallerine bürünür. Bu irşat sürecinde, halkın cehaleti veya isyanı sebebiyle bâtınında bir “bulanıklık” hisseder, yani beşeriyetinin gereği olarak sıkılır ve etkilenir. Tıpkı suyun kirlenmesi gibi, o da mâsivânın (Allah dışındaki şeylerin) suretlerinin kendi bâtınına yansımasıyla muvakkaten perdelenir. İşte bu noktada, Hakk’a şöyle yönelir:
"Yâ Rab, bana verdiğin tahâret ve safveti senin kullarına dağıttım ve bende bir şey kalmadı; ve senin lutfuna muhtaç kaldım." — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9
Cenâb-ı Hak da onu “aşk güneşi” ve “rahmet bulutu” ile tekrar saflaştırır, yani vahdet âlemine yükseltir ve ona yeni mârifetler lütfeder. Böylece arınan kâmil, bu yeni feyizlerle tekrar halkı irşat etmeye döner. Bu döngü, insanın hem halkla hem de Hak ile olan hareketli ilişkisini ve arınma-arındırma sürecini gösterir.
Ana bölümde insanın Kur’an’da geçen beş ismiyle farklı mertebelerde ele alınması, Konuk’un şerhlerinde geçen insanın farklı yönlerine dair açıklamalarla örtüşür. Mesnevî'de insanın nefs yönüyle bir “hayvan”, akıl yönüyle bir “melek” olarak görülmesi ve bu ikilikten tekâmül ederek İnsan-ı Kâmil mertebesine yükselme kabiliyeti, bu çok katmanlı yapının bir başka ifadesidir.
Kavramlar Ağında İnsan
-
İnsan-ı Kâmil: İnsan kavramı, en yetkin ve nihaî mertebesine İnsan-ı Kâmil’de ulaşır. Makalede İnsan-ı Kâmil, Hakk’ın âleme nazar ettiği bir “göz bebeği”, ilâhî rahmetin dağıtıldığı bir vasıta ve kâinat ağacının en kâmil meyvesi olarak insan olmanın gayesini temsil eder.
-
Halife: İnsan için Kur’an’da kullanılan beş temel isimden biri olan halifelik, onun yeryüzündeki görevini ve ilâhî sıfatları açığa çıkarma sorumluluğunu ifade eder. Bu vasıf, insanın sadece var edilmiş değil, aynı zamanda varlığı yönetme ve koruma emanetiyle donatılmış olduğunu gösterir.
-
Nefs: İnsanın varlık sahasındaki mücadelesinin ve tekâmülünün merkezinde nefs bulunur. Kur’an’da insanla ilgili en çok geçen isim olan nefs, terbiye edildiğinde insanı mânevî zirvelere taşıyan, kendi hakikatini bilme yolculuğunda hem bineği hem de imtihanıdır.
-
Hz. Adem (a.s.): Hz. Âdem, yeryüzünde insan türünün başlangıcı ve meleklerin secde ettiği ilk kıblegâh olarak ele alınır. Onun şahsında insan, içinde Muhammedî hakikati taşıyan ve topraktan gelen bedeniyle ilâhî ruha yuva olan varlık olarak tanıtılır.
-
Emânet Âyeti: İnsanın yüklendiği ilâhî emanet, onun kâinattaki eşsiz konumunu ve ağır sorumluluğunu ortaya koyar. Âyetteki “cehil ve zâlim” sıfatları, Terzibaba’nın yorumuyla, beşerî benlikten habersiz kalıp ilâhî varlıkla var olmanın bir ifadesi olarak açıklanır.
-
Rûh: İnsanı diğer varlıklardan ayıran ve ona şeref kazandıran temel unsur, Cenâb-ı Hakk’ın ona kendi rûhundan üflemesidir. Bu ilâhî nefha, insanın çamurdan olan bedenini aşan ve onu Hakk’a ayna kılan bâtınî boyutudur.
-
Hakikat-i Muhammedi: İnsanın ezelî hakikati, Muhammedî hakikat ile ilişkilendirilir. Bu hakikat, kâinatın varlık sebebi olup farklı zamanlarda farklı peygamberler suretinde zuhur etse de, en kâmil ifadesini Hz. Muhammed’de (s.a.v.) bulmuştur.
-
Nefes-i Rahmani: Varlığın ve özelde insanın zuhuru, Hakk’ın bilinme sevgisiyle tecelli eden Rahmânî nefese bağlanır. İnsan, bu ilâhî sevginin ve rahmetin en yoğun tecelli ettiği, “sûret-i Rahmân” üzere halk edilmiş varlıktır.
-
Haşr: İnsanın dünya hayatındaki fiilleri ve ahlâkı, onun haşr edileceği sureti belirler. Kişinin benimsediği hayvansal veya melekî sıfatlar, kabir hayatından başlayarak ahiretteki varoluşunu şekillendirir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Bu makalenin omurgasını Terzibaba’nın insan kavramını Kur’ân merkezli ele aldığı eserleri oluşturur. Özellikle TB. İnsan Sûresi, insanın Kur’an’daki beş temel ismini (Nefs, İnsan, Âdem, Beşer, Halife) harflerin işârî anlamlarıyla açıklayarak, emanet âyetine getirdiği yorumla ve kabirdeki dört farklı hali tasvir ederek Terzibaba’nın özgün yaklaşımını ortaya koyar. TB. Er-Rahmân şerhi, insanın varlık sebebi olarak “gizli hazine” hadisini ve “Konuşan Kur’an” olma vasfını işler. TB. Secde Sûresi şerhi ise insanın “çamurdan” başlayan ve meleklerin secdesiyle taçlanan tekâmül yolculuğunu “hayvan-ı nâtık”tan “insan”a geçiş olarak tanımlar.
Bu yorumlar, klasik tasavvuf metinleriyle desteklenir. İbn Arabî’nin Fusûsu’l-Hikem’i üzerine yapılan TB. Kelime-i Âdemiyye, Îseviyye, Muhammediyye ve Nûhiyye sohbetleri, insanın Hakk’ın “göz bebeği”, Zât’ının mutlak tecelli mahalli ve kendi nefsini bilerek Rabbini bilecek bir kitap olduğunu gösterir. Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî-i Şerîf Şerhi’nden yapılan alıntılar ise Mevlânâ’nın insanı kâinatın “cevheri” ve gayesi olarak gören, İnsan-ı Kâmil’i ise halkı arındıran bir “su” gibi tasavvur eden hikmetli bakışını makaleye dahil eder.
Değerlendirme
Bu makale, insanı yalnızca biyolojik bir varlık olarak değil, kâinatın varlık sebebi, özü ve en şerefli meyvesi olarak konumlandıran tasavvufî bakış açısını Terzibaba İrfan Mektebi’nin penceresinden sunmaktadır. İnsanın topraktan gelen kesif yönü ile ilâhî ruhtan gelen latif yönünü birleştiren, hem Hakk’a ayna hem de varlık kitabını okuyan bir “Konuşan Kur’an” olduğu vurgulanır. Terzibaba’nın yaklaşımının en belirgin özelliği, Kur’an’da insan için kullanılan beş temel ismi (Nefs, İnsan, Âdem, Beşer, Halife) onun mânevî mertebeleri ve varlık katmanları olarak okuması ve harflerin işârî anlamlarından hareketle derinlikli bir insan tanımı ortaya koymasıdır.
Makale boyunca bu yaklaşım, Fusûsu’l-Hikem ve Mesnevî gibi klasik kaynaklarla beslenerek köklü bir geleneğe bağlanır. Bu sayede insanın Hakk’ın “göz bebeği” oluşu, kâinatın “cevheri” kabul edilişi ve İnsan-ı Kâmil’in merkezî rolü gibi konular, Terzibaba’nın güncel ve anlaşılır diliyle yeniden hayat bulur. Nihayetinde insan, bu dünyadaki yolculuğunu kendini tanıyarak tamamlamakla yükümlü, içinde ilâhî bir emanet taşıyan ve bu emanetin hakkını verdiğinde meleklerin dahi gıpta edeceği bir şerefe ulaşma kabiliyetine sahip bir varlık olarak resmedilir. İnsanın bu muazzam kabiliyetini ve sorumluluğunu daha derinden anlamak için, makalede işlenen Emânet Âyeti yorumuna dönmek aydınlatıcı olacaktır.