Kabir
Kabir, zâhirde insanın dünyadan ayrılışının ardından cesedinin toprağa tevdi edildiği çukuru; bâtında ise ferdin şehâdet âleminden mahşere uzanan Berzah menzilini ifade eder. Tasavvufî idrakte kabir, yalnızca toprağın altına girmekten ibaret bir son değil, nefsin dünyadaki alışkanlıkları, zannı ve bağlılıklarıyla yüzleştiği bir hakikat aynasıdır. Ölüm hadisesiyle birlikte lâtif olan Rûh kendi aslına çekilirken, kesîf bedenle bir ömür ünsiyet kurup onu kendisi zanneden nefs, kabir menzilinde kendi hâlinin neticesiyle baş başa kalır. Beden kabrinde hapis kalmış hakikatin keşfi ise dünyada iken İhtiyari Ölüm sırrına ermekle mümkündür. Bu makalede kabrin zâhirî ve bâtınî veçheleri, nefs ile rûhun kabirdeki farklı hükümleri ve Terzibaba’nın sohbetlerindeki temel ayrımlar ele alınacaktır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Kabir kelimesi lügatte gömülecek yer, mezar ve insanın vefatından sonra cesedinin konulduğu mekân mânâsına gelir; çoğulu kubûrdur. Şer'î ıstılahta ölümle başlayıp kıyâmet ve ba's gününe kadar süren ara dönemin ilk menzilidir. Ancak tasavvufî ve işârî tefsirlerde kabir, yalnızca topraktan kazılan bir çukurla sınırlı görülmez; insanın hakikatini örten madde bedeni ve nefsânî karanlıkları da birer kabir hükmünde değerlendirilir. Nitekim Kur’ân-ı Kerîm’de Fâtır Sûresi’nin 22. âyetinde geçen ifade bu işârî mânânın açık bir dayanağıdır. Ölüm ve Kıyâmet Hakkında isimli eserde bu âyetin zâhir ve bâtın mânâları şöyle açıklanır:
Beden kabirlerinde manen ölü hükmünde yaşayanlara işittiremezsin. Zâhiren ise kabirlerde olanlar zâten işitseler dahi bu durum onlara bir fayda sağlamaz. Kabirlere girmiş olanlar bir bakıma işitip, duyuyorlar ancak cevap veremiyorlar. — Ölüm ve Kıyâmet Hakkında
Bu izaha göre kabir, bir yönüyle dünyada iken nefsin cehalet ve gaflet toprağı altında kalıp rûhânî diriliğe kavuşamamış beden halidir; diğer yönüyle de fizikî ölüm sonrası bedenin tevdi edildiği berzah durağıdır. İnfitâr Sûresi'nin 4. âyetinde yer alan "Ve izel kubûru bu'sirat" beyanı da zâhirde kıyâmet zelzelesiyle yer altındaki kabirlerin altının üstüne gelmesini anlatırken, bâtında insanın beden toprağında âtıl ve gizli kalmış hakikatinin gün yüzüne çıkarılmasına işaret eder. Öte yandan kabir menzili, Resûlullah Efendimiz’in hadîslerinde bildirildiği üzere kulun amelinin tecellî ettiği bir yerdir. Mülk Sûresi şerhinde nakledilen rivayetlerde bu sûrenin kabirdeki azâbı engelleyen hususiyeti zikredilir:
“Ben ümmetimden her insanın kalbinde (ezberinde) Mülk Sûresinin olmasını (bulunmasını) çok, çok arzu ettim, (istedim) çünkü: “O Mülk Sûresi, Mâni’adır, O, Münciyedir, O kendisini okuyanı kabir azabından kurtarır.” (Tırmizî) — Mülk Sûresi
Böylece kabir kavramı, İslâm irfânında hem zâhirî bir berzah menzili hem de insanın kendi nefsânî vehimlerinden soyunup hakikatini zuhûra çıkarma vazifesiyle yüzleştiği vücûdî bir mertebedir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Kabre Giren Nedir: Rûh ile Nefsin Farkı
Kabir bahsinde halk arasında en yaygın yanılgı, kabre rûhun girdiği ve azâbı rûhun çektiği zannıdır. Terzibaba bu noktada açık ve kesin bir ayrım yapar: Rûh lâtiftir, kesîf olan toprak onu tutamaz ve rûh kabre girmez. Rûh Cenâb-ı Hakk’ın emrinden ve nefhasından olduğu için ölüm vaktinde Azrâil aleyhisselâm vasıtasıyla cesetten ayrılır ve kendi asıl âlemi olan berzaha gider. Kabre konulan madde beden ile o bedenden bir türlü ayrılamayan nefstir. A'yân-ı Sâbite sohbetinde bu vücûdî hakikat ve nefs ile rûh arasındaki fark şöyle ortaya konur:
Çünkü nefis bununla bu bedenle, uzun seneler müşterek yaşadığı için, ve buna aşık olduğu için orada, kabirde bedenden çıktığı halde, bunu bilemez gene bir karış üstünde, orada kabrin içerisindedir. Yani şunu ayıralım, ruh kabire girmez, kabre giren nefistir. Ruh kendi âlemine gider, ruh her şeyden münezzehtir ve ruhu kabir tutamaz, “ruhu Azrâil çıkarır, Allah da onu alır, çünkü ondandır” yani lâtif olanı kesif tutabilir mi,? ama nefsimiz kendini kesif olarak kabul ettiğinden, yani bu beden kabul ettiğinden, oradan çıkamaz ayrılamaz. Izdırapta, kabir azabı da, zâten budur. — A'yân-ı Sâbite
Nefs, lâtif ile kesîf arasında bir mertebedir; rûhtan kesîf, maddeden ise lâtiftir. Bir ömür boyu madde bedeni vâsıta kılarak tasarrufta bulunduğu ve bütün zevkleri bu kaporta vasıtasıyla tattığı için kendisini beden zannetmiştir. Ölüm ve Kıyâmet Hakkında eserinde belirtildiği üzere, ölüm anında Azrâil aleyhisselâmın cezbesi ile cesedin rûha olan aşkı arasında hayret verici bir çekişme yaşanır; nihayet rûh beden bağından kurtulup yükselirken, terbiyeden geçmemiş nefs bedene olan bağlılığını sürdürür. İşte hadîs-i şerîfte Münker ve Nekir meleklerinin meyyiti "oturtmaları" ifadesi de cesedin değil, cesedin bir karış üzerinde bulunan nefsin hâlidir; zira madde ceset ölmüştür ve oturma kabiliyeti kalmamıştır.
Kabir Azâbının Aslı ve Dünyadaki Şartlanma
Terzibaba’nın izahlarında kabir azâbı, dışarıdan gelen sebepsiz bir ceza değil, nefsin dünyada iken edindiği şartlanmaların doğrudan neticesidir. İnsan dünyada yaşarken et ve kemikten ibaret bedenine iğne battığında veya bir yara aldığında acıyı duyan madde değil, o bedene sâri olan nefsânî şuurdur. Kişi dünyada iken nefsini terbiye etmemiş, bedenin yalnızca geçici bir binek ve emanet olduğunu idrak edememişse, ölümle birlikte kendini hâlâ o beden zannetmeye devam eder.
Toprak altında ceset çürümeye başladığında ve böcekler cesedi yedikçe, bedenin üzerinde duran ve ondan ayrılamayan nefs, dünyadaki şartlanması sebebiyle bu acıyı aynen hisseder. A'yân-ı Sâbite eserinde binek temsiliyle bu durum açıklanır: Bir kimsenin bindiği araba eskiyip hurdaya çıktığında kişinin kendisi hurdaya çıkmaz; binek terkedilir ve insan yoluna devam eder. Beden de nefs için dünyada bir binek hükmündedir. Eğer insan dünyada iken bu bedenin bir elbise olduğunu, mülkün Hakk'a ait bulunduğunu bilerek yaşarsa, ölüm anında binek toprağa bırakılır ve nefs serbest kalır. Lâkin bedeni bizzat "ben" olarak kabul eden kimse, bedeni tüketilinceye kadar bu ızdırabı çekmeye mahkûm olur. Beden tükendikten sonra ise daha önce cesetle ünsiyet etmiş olan nefsin kimliksizlik ve yalnızlık korkusu başlar. Dünyada neye sahiplenilmiş ve Hakk'ın mülkü olan emanetler ne derece nefse mal edilmişse, kabirde o nispette azap ve ayrılık ızdırabı duyulur.
Kabir Yaşantısının Dört Hâli
İnşikâk Sûresi, Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28) ve Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29) eserlerinde kabirdeki insanların hâli dört mertebede sınıflandırılır. Bu sınıflar ferdin dünyadaki imân, amel ve irfân derecesine göre tecelli eder:
Birinci mertebe, ehl-i küfür ve inatçı inkârcıların kabir yaşantısıdır. Onlar için kabir baştan sona bir cehennem çukurudur; ilâhî hakikatleri inkâr ettikleri ve maddeye saplanıp kaldıkları için çektikleri azâbın tarifi dahi mümkün değildir.
İkinci mertebe, günahkâr mü'minlerin kabir hâlidir. Bu kimseler imân etmiş olsalar da tahkîkî imâna ve nefs tasfiyesine ulaşamamış, günahlarla ömür sürmüşlerdir. Kendi varlıklarını müstakil bir benlik ve ceset zannettikleri için nefsleri bedenden ayrılamaz. Hadîs-i şerîfte bildirilen kabir sıkışması ve cehennem çukurlarından bir çukur olma hâli onlar için geçerlidir. Çürüyen cesedin acısını dünyadaki şartlanmaları gereği doğrudan nefslerinde duyarlar ve cezalarını tamamlayıncaya kadar bu sıkıntı içinde kalırlar; nihayet cezaları bittikten sonra şefaat ve rahmetle kurtuluşa ererler.
Üçüncü mertebe, sâlih ve sevapkâr mü'minlerin hâlidir. Şeriatın emir ve yasaklarına uymuş, kötülüklerden sakınmış kimselerdir. Kendi varlıklarını henüz irfânî mânâda tam tanıyamadıkları için nefsleri yine kabre ve bedene yakın durur; lâkin dünyada yaptıkları ibadetlerin ve sâlih amellerin kazandırdığı nûrânîyet onların etrafında bir perde teşkil eder. Hadîs-i şerîfte bildirildiği üzere kabirleri yetmiş arşın genişler, cennet bahçelerinden bir bahçe olur ve köşesinden cennetteki makamlarını seyredecekleri bir pencere açılır. Cesetleri çürüse dahi o seyre daldıkları için acı duymazlar. Sohbet Arası Sohbetler CD 20 kaydında bu hâl, Anadol marka eski bir arabadan inip lüks bir otomobile binen kimsenin geride kalan arabayı artık hiç dert etmemesi misaliyle anlatılır.
Dördüncü mertebe ise ârifler zümresidir. Ârifler dünyada iken "nefsini bilen Rabbini bilir" fehvasınca hakikatlerini idrak etmiş, nefs bağlarından kurtulup hürriyete kavuşmuş kimselerdir. Onların nefsi Rahmâniyete ve rûhâniyete dönüşmüştür. Âriflerin nefsi kabre hapsolmaz; cesedin kabirde bulunması yalnızca onunla bir ömür ibadet edilmiş olmasına hürmetendir. Onlar diledikleri anda kabre gelir, diledikleri anda çıkıp berzah âleminde tasarruf ederler. Toprak onları bağlayamaz; zira onlar dünyada iken taşın ve toprağın tutsağı olmaktan çıkıp Hakk'ın tutsağı olmuşlardır.
Beden Kabrinden Çıkış ve Yûnusî Tevhid
Terzibaba’nın öğretisinde kabir yalnızca mezarlıktaki çukur değildir; insanın kendi beden arzı ve nefs-i emmâresi de bâtınî bir kabirdir. İnşikâk Sûresi şerhinde İnfitâr Sûresi’nin "Ve izel kubûru bu'sirat" (kabirlerin içindekiler dışarı çıkarıldığı zaman) âyeti açıklanırken, insanın beden kabrinde mahpus kalmış rûh kuşunu gün yüzüne çıkarması gerektiği vurgulanır:
Bizdeki beden toprağı, yâni beden kabrinde yaşayan, gizli kalmış olan, ölü âtıl kalmış olan, hakîkatimizi oradan çıkarıp yaşantıya nakletmek yaşantıya dön-dürmemizin gerektiğini bildirmektedir. Dünya yüzüne çıkarmak, yâni yaşantıya zâhire çıkarmaktır. İşte biz bedenimizde, beden kabrinde yaşayan rûhumuzu, böyle bir sarsıntıyla kürekle, çapayla, çıkarmamız gerekiyor. Delmeden, kazmadan, küreklemeden, onun altı üstüne gelmez. Ya, tabî olarak zelzele olacak, altı üstüne gelecek veya biz üstünü kazarak o nu oradan çıkartacağız ki, ikisi de aynı şeydir mesele oradan onun çıkmasıdır. — İnşikâk Sûresi
İnsan bu beden kabrinden kurtulmadıkça gerçek mânâda Âdemiyyet mertebesine ulaşamaz. Bu kurtuluşun remzî örneği Hz. Yûnus aleyhisselâmın kıssasında görülür. Yûnus aleyhisselâm hem toprak bedeninin kabrinde idi, hem de onu yutan balığın karnında kalarak dünyada tabutu ile yaşayan tek insan oldu. Onu yutan balık, nefs-i emmâre balığıydı; fakat içindeki rûhâniyeti hazmedemedi. Yûnus aleyhisselâm'ın karanlıklar içinde yaptığı "Lâ ilâhe illâ ente sübhâneke innî küntü minez-zâlimîn" münâcâtı, kelime-i tevhid olmadan karanlık nefs kabrinden rûhun kurtulmasının mümkün olmadığını gösterir. Buradaki zulüm, ilâhî hakikatleri idrak edip zuhûra çıkaramayarak nefsini bâtılda bırakma noksanlığıdır. Dünyada iken bu nefsânî kayıtları kazıyarak rûhu serbest bırakanlar, kıyâmetten önce kendi kıyâmetlerini koparmış ve hakikî diriliğe ermiş olurlar.
Defin Sonrası Uğurlama: Yedi, Kırk ve Elli İkinci Gecelerin Hesabı
Halk arasında vefat eden kimselerin ardından yapılan yedinci, kırkıncı ve elli ikinci gece duaları, Terzibaba’nın izahlarında tesadüfî veya sırf birer örf değil, derin bir esmâ ve sıfat nizamına dayanan hakikatlerdir. Sohbet Arası Sohbetler CD 20 ve Kıyâmet Sûresi eserlerinde bu sayıların toplamının 99 Esmâ-i İlâhiyye’ye tekabül ettiği belirtilir (7 + 40 + 52 = 99). Bu süreç, dünya elbisesi olan cesetten ilâhî sıfat ve esmâ bakiyelerinin kademe kademe çekilerek ayrılma merhalesidir:
İşte baştan başlayarak ilk geceden itibaren yedi gecede, yedi Sıfâtı subûtiyenin bakıyesi o bedenden tamamen çıkmış olur, işte yapılan yedi gece duaları, o sıfât-ı subûtiyeyi, kalıp olarak kalmış olan o bedenden, uğurlama töreni, ayrıca nefsin yeni yerine alıştırma ve ona yardımcı olma çabalarıdır. (40) ıncı geceye gelindiği zaman ise, gene aynı şekilde kabre konan o cesette kalan bakiye, (40) esmâ-i İlâhiyyenin de, aynı şekilde o bedenden uğurlanması ve yeni âlemine aktarılmış olan nefsinde, gene kendisine kendi âleminde yaşam takviyesi yapmak içindir. (52) nci gece ise, o bedende kalan bütün esmâ-i İlâhiyyenin, tamamının o bedenden uzaklaşmasının uğurlanmasıdır. Böylece artık o beden tamamen madde haline dönüşmüş olur. Böylece, (7+40+52=99) eder ki bu (52) nci gece kendi bünyesinde esmâ-i İlâhiyyeyi de cem etmiş olmaktadır. — Kıyâmet Sûresi
İnsan cesedi dünyada uzun yıllar hayat, ilim, irade, kudret, kelâm, semi' ve basar sıfatlarıyla yaşamıştır. Ölüm anında bu sıfatların asılları çekilse de bedende kalan kalıntıları ilk yedi günde tamamıyla ayrılır. Kırkıncı günde bedendeki nebâtî rûh mertebesi ve kırk ismin tesiri çekilir. Elli ikinci gecede ise cesette kalan bütün ilâhî isim tecellîleri tamamıyla çekilerek beden sırf unsurî toprağa dönüşür. Dolayısıyla bu gecelerde yapılan dualar, kalıp olarak kalan bedenden sıfât ve esmânın uğurlanması ve yeni yerine intikal eden nefse mânevî bir takviye yapılması gayesini taşır.
Kabir Ziyareti Âdâbı, Teveccüh ve Keşf-i Kubur Yanılgısı
Kabir ziyareti, ehl-i irfân için ölülerle konuşma gösterisi veya mezar taşlarına bağlanma yeri değildir. Reşahât — Aynü'l-Hayât şerhinde kabir adâbı etraflıca incelenir. Ehlullah kabirlerini ziyaret etmenin asıl sebebi, o mübarek bedenlerin ilâhî rûhla uzun süre temas etmiş olması ve o mahallerin ilâhî varlığın son tecelli ettiği merkezler hükmünde bulunmasıdır. Sohbet Arası Sohbetler CD 12 (2002-2003) kaydında belirtildiği gibi Harem-i Şerîf ve Peygamber Efendimiz’in kabr-i şerîfi, kuldan bir talep olmaksızın karşılıksız ilâhî feyzin aktığı müstesna makamlardır.
Kabir ziyaretinde feyiz almanın ölçüsü, mezarda yatan zatın sıfatlarını anlamak ve ona doğru teveccüh etmektir. Zahirî bir akrabalık veya fizikî yakınlık mutlak şart değildir; zira mukaddes rûhlara yönelmek için mesafeler mâni teşkil etmez. Terzibaba, kabir başında keşf-i kubur peşinde koşanların, meyyitin kabirdeki hâlini gördüğünü iddia edenlerin durumunu tenkit eder. Bu tür iddiaların büyük çoğunluğu hayal ve vehimden ibarettir. Hatta bizzat kendi sülûk tecrübesinden bahsederek, bir dönem kabir hallerini müşahedeye merak sardığını fakat bunların dahi hakikate perde olduğunu anlayıp terk ettiğini, sadece şer'î usulle selâm verip dua etmenin kâfi olduğunu ifade eder. Eserde Şâh-ı Nakşibend Bahaeddin hazretlerinin şu tavsiyesi aktarılır: "Halka yakınlıktansa Hakk'a yakınlık evlâdır." Zira büyüklerin kabir taşlarına bağlanıp kalmaktansa onların ahlâkını ve amelini hayatına nakşetmek esastır.
Kabirdeki mevtaya Fatiha ve hediye göndermek de Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28)'de açıklandığı üzere ses dalgasıyla değil, misâl âleminde şuursal algılama ile gerçekleşir. Gönderilen dua hem okuyanda kalır hem de mevtaya ulaşır. Dünyada şuurunu geliştirmiş bir kimse az bir duadan dahi çok verim alırken, gaflet ehli ancak dünyadaki sınırlı idraki nispetinde istifade edebilir.
Bâkî Olan Rabb ile Beraberlik ve Kabirde Muhabbet
Terzibaba'nın getirdiği en tesirli irfânî bakış, kulun Rabbinden hiçbir menzilde ayrı kalmadığı hakikatidir. A'yân-ı Sâbite sohbetinde açıklandığı üzere her varlığın a'yân-ı sâbitesi İlm-i İlâhî'de, ervâh âleminde, misâl âleminde, şehâdet âleminde, berzah âleminde ve Ahiret âleminde daima Rabbi ile mevcuttur ve bâkidir. Rab varsa merbûb vardır; Rab merbûbunu kabirde de yalnız bırakmaz. Dünyada iken Rabbini tanıyan, O'nunla baş başa ve gönül gönüle yaşamayı öğrenen bir mü'min için kabir bir gurbet veya yalnızlık yeri olamaz. Reşahât — Aynü'l-Hayât eserinde bu emniyet ve huzur şöyle tasvir edilir:
Dünyada nasıl Rabb’iyle başbaşa, gönül gönüle yaşamasını öğrenmişse ve bu hâli de tatbik etmişse, kabre girdiği zaman Rabb’i yine onu yalnız bırakmaz. Orada da Rabb’iyle birlikte olur. Dünyada mıdır, kabirde midir, ahirette midir hiç farkına bile varmaz. Çünkü kişi dostuyla ancak muhabbettedir. Dostuyla birliktedir ve gurbette değildir. Dostundan ayrılan gurbette olur. Onun için dünyadan ayrılması veya herhangi başka bir yere gitmiş olması, onun için hiçbir yan tesir göstermez. Evinde oturuyormuş gibi Rabb’iyle alışık olduğu halde kabrinde de öyle hayatını sürdürür. Nereye kadar? Mahşere kadar, hesap gününe kadar. — Reşahât — Aynü'l-Hayât
Kamer Sûresi'nin 7. âyetinde insanların kabirlerinden çekirgeler gibi çıkacağı haber verilirken de bu hakikatin kemâli gizlidir. Kıyâmet Sûresi tefsirinde "cerâd" (çekirge) kelimesinin ebced hesabıyla 208 ettiği, ortadaki sıfır alındığında geriye kalan 28 sayısının 28 peygamber mertebesini remzettiği belirtilir. İnsanlar kabirlerinden kalktıklarında Hz. Âdem'den Hz. Muhammed aleyhisselâma kadar hangi peygamberin mertebesi ve esmâsı üzere yaşamışlarsa o hâl üzere haşrolunacaklardır. Kabir menzili, mahşerde toplanıldığında bir rüya süresi kadar kısa hissedilecektir. Dolayısıyla mühim olan, kabre girmeden evvel sahte isim ve benlik iddialarından soyunup hakikî esmâ ile gümrük kapısından geçebilmektir. Dünyada Rabbiyle ünsiyet eden için kabir, dostun dergâhında bir istirahatgâhtan başka bir şey değildir.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Hâlid Fassı
Kelime-i Hâlidiyye’de mündemiç olan Hikmet-i Samediyye bahsinde berzah ve kabir meselesi, Hâlid bin Sinân aleyhisselâmın nübüvvet-i berzahiyye talebi üzerinden ele alınır. İbn Arabî ve şârihlerin izahına göre berzah iki türlüdür: İlki ef’âl âlemine tenezzül ve zuhûra ait olan nüzûlî berzahtır (berzah-ı evvel); ikincisi ise dünyadan sonra yükselme mertebesi olup âhirete ait olan urûcî berzahtır (berzah-ı âhir). Birinci berzah henüz dünyada zuhûra gelmemiş imkânları taşıdığı için ona gayb-ı imkânî denir ve oradaki hâdiseleri keşfetmek nispeten kolaydır. İkinci berzah ise dünyada işlenen amellerin ve fiillerin neticesi olup geriye dönüşü bulunmadığından gayb-ı muhâlî tesmiye olunur. Ahmed Avni Konuk'un aktardığı şerhte Şeyh-i Ekber’in Fütûhât’tan nakledilen şu tespiti bu ayrımı bildirir:
Ve Hz. Şeyh (r.a.) Fütûhât-ı Mekkiyye'nin üç yüz yirmi birinci bâbında tasrîhan beyân buyururlar ki:654 “Bu berzah evvelki “berzah”ın gayrıdır. Evvelki "berzah”da olan şeyin âlem-i şehîdette zuhûru imkânından nâşî ona "gayb-ı imkânî” ve ikinci berzahta olan şeyin âlem-i şehâdete rücûu mümteni' bulunmasından dolayı ona da “gayb-ı muhâlî” tesmiye olunur. Ve evvelki “berzah”ın hilâfına olarak ikinci berzahı mükâşif olan kimseler azdır. Bunun için bizden çok kimseler, evvelki “berzah”ı müşâhede ederler ve âlem-i dünyevîde vâki' olacak hâdisâtı bu “berzah”ı mükâşif olmakla bilirler. Halbuki ahvâl-i mevtâyı mükâșefeye kādir olmazlar. وَاللَّهُ الْعَلِيمُ الْخَبِيرِ [Ve Allah Alîm ve Habîr'dir.]” (Şerh-i Dâvûd-ı Kayserî kuddise sırruhû). — Kelime-i Hâlidiyye
İnsanlar gayb-ı muhâlî olan kabir ve berzah ahvâlini göremedikleri için vehimlerine kapılarak âhireti inkâr etmekte veya tenâsühe sapmaktadır. Hâlid aleyhisselâm, vefat edip kabirde kırk gün kaldıktan sonra emr-i ilâhî ile kabrinden çıkarılmayı ve insanlara berzah ahvâlini bizzat haber vererek imânı zarûrî kılmayı murad etmişti. Ancak kavmi ve evlâtları, Araplar arasında meyyitin kabrini açmanın ayıp sayılması ve kendilerine “kabir kazıcılar” (evlâd-ı menbûş) denmesinden çekinerek onun vasiyetini zayi ettiler. Böylece kabir ötesinden haber getirme imkânı kavminin muhalefetiyle ortadan kalktı.
Terzibaba, bu bahsin şerhinde kabir menzilinde asıl muhatabın rûh değil nefs olduğunu açıklar. Rûh lâtif olup kabrin onu ihata etmesi mümkün değildir; kabre giren akıl ile bedenin izdivacından doğan nefstir. TB. Kelime-i Mûseviyye & Hâlidiyye eserinde bu vücûdî incelik şöyle beyan edilir:
Burada ruhtan bahsederken kabre girecek olan şey ruh mu, nefis mi, bunun da bir açılması lazımdır, kabre girecek olan tabi ki ruh değildir, nefistir. Çünkü ruhu kabrin ihata etmesi mümkün değildir. Çünkü o ruh dediğimiz bütün alemi sarmış, ihata etmiştir. İki metre toprak içerisine mi girecek, saf ruhlarımız hiçbir şeye karışmamış suçsuz ruhlarımız gidecek, çünkü o ruh mertebesinde sadece salt ilim bilgi vardır. Onda duygu bile yoktur. Duygu nefiste başlıyor. Yani tad alma gibi şeyler yoktur. Sadece salt akıl ve enerjidir. Yani salt tertemiz bir güçtür. Ona huni şeklinde diyorlar, aşağısı dar yukarısı genişleyen içerisinde odalar olan yerlerde beklemeye alınacak ruhlarımız. Ancak kabre girecek ruhlar bizim nefslerimizdir. Yani akıl ile bedenin izdivacından meydana gelen yarı latif yarı kesif halde olan nefislerimiz kabre girecektir. — TB. Kelime-i Mûseviyye & Hâlidiyye
Ana bölümde kabre girenin rûh değil nefs olduğu ve kabir azâbının bedeni sahiplenmekten doğduğu yönündeki açıklama, bu Fass'ta yer alan nüzûlî ve urûcî berzah tahliliyle aynı vücûdî kaideye dayanır.
Fusûsu'l-Hikem: İlyas Fassı
Kelime-i İlyâsiyye’de mündemiç olan Hikmet-i İlyâsiyye-i İdrîsiyye bahsinde kabir, sâlikin dünyada iken beden kabrinden kurtulması ve "ölmeden evvel ölme" sırrına ermesi zaviyesinden işlenir. İdrîs aleyhisselâm semâya ref' olunmuş bir nebî iken daha sonra İlyas adıyla arza, Baalbek beldesine resûl olarak nâzil kılınmış ve kendisinde iki menzilet cem edilmiştir. Bu fassın inceliği, kâmil ârifin henüz dünyada iken neş’et-i uhreviyye üzere haşrolunup beden kabrinden menşûr olması hakikatidir. Konuk’un şerhinde bu sır şu ifadelerle aktarılır:
İmdi tecellî-i ilâhî haysiyetinden, ârif-i billâhdan bir ârif yoktur, illâ ki o, neş'et-i âhiret üzere olduğu hâlde dünyasında mahşûr ve kabrinden menşûr oldu. Böyle olunca o, bunda ba'zı ibâdına Allah'dan bir inâyet olarak, görülmeyen şeyi gördü ve müşâhede olunmayan şeyi müşâhede etti. — Kelime-i İlyâsiyye
İlyas hikmetine muttali olmak isteyen kimse, aklının tasarrufundan arza, nefis mahalline tenezzül edip "hayvân-ı mutlak" mertebesine inmeli, yani vâridât-ı rahmâniyyeye tam teslim olmalıdır. İnsan ve cin gibi tasarruf iddiasındaki akıllardan soyunarak her canlının hissettiği gaybî tecellîlere vâkıf olmanın iki alâmeti zikredilir: Birincisi, kabristana gittiğinde kabirde kimin azap içinde kimin nimet içinde olduğunu apaçık görmesi; ikincisi ise "hares" yani dilsizliktir. Gördüğünü beşerî dille söyleyememek bu makamın sıhhat şartıdır; zira dilsizlik olmazsa keşf nefsin hevasına alet olur.
Terzibaba’nın şerhinde ise "mûtû kable en temûtû" sırrına mazhar olan ârifin, sûr üflenmeden önce haşr ve neşri nefsinde gördüğü, vücûd-ı abdânîsinin helâkiyle mahpus olduğu beden kabrinden kurtulduğu açıklanır:
Zîrâ vücüd-ı abdânîsinin helak olduğu bir gün olmakla bu vakit, onun kıyâmet-i kübrâsıdır ve Hak'la cem' olduğu gündür. Binâenaleyh onun yevmi haşridir. Ve mahbûs olduğu beden kabrinden menşur olup tecellî-i ilâhînin bahşettiği ma'rifet sayesinde Hak hakkındaki akîde-i husûsî kaydından kurtulur ve sâha-i vesîa-i ıtlâka perrân olur. — TB. İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları
Ana bölümde beden kabrinin kürek ve çapayla kazılarak hakikatin gün yüzüne çıkarılması ve dünyada iken kıyâmetini koparma bahsi, bu Fass'taki neş'et-i âhiret üzere beden kabrinden menşûr olma tahliliyle doğrudan benzeşir.
Mesnevî-i Şerîf
Beden Kabrinde Mahpus Rûh ve İrfân Nağmeleri
Mesnevî-i Şerîf’te kabir kavramı öncelikle insanın cisim kafesi ve nefsânî şehvetleri zaviyesinden ele alınır. Mevlânâ’ya göre hakikatinden gafil kalmış olan nefsin içinde bulunduğu madde bedeni, henüz berzah toprağına girmeden evvel ferdin rûhunu hapseden bir mezar hükmündedir. İkinci ciltte velîlerin bâtınından sâdır olan ilâhî nefhaların ceset kabirlerindeki ölü rûhları nasıl uyandırdığı şöyle terennüm edilir:
- Eğer o nağmelerden bir şemme söylersem, canlar kabirlerden baş kaldırırlar. Eğer evliyâ-yı kirâmın bâtınındaki nağmelerden biraz bahs edecek olursam, kabre müşâbih olan cesetlerde ölüler gibi hareketsiz bulunan ervâh baş kaldırıp vecde gelirler idi. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Ahmed Avni Konuk’un şerhinde belirtildiği üzere, ölüleri diriltmek harfsiz ve sessiz olan Hakk’ın sadâsının vasfıdır; velîlerin nağmeleriyle dirilen canlar da bu sadâ ile ceset kabrinden baş kaldırır. On birinci ciltte ise Mevlânâ, sadece yer altındaki mezara nazar eden ve asıl mezarın cehalet içindeki cisim olduğunu fark edemeyen gafil kimseye hitap eder:
- "Sen mezar içinde ölüyü çok gördün; ey kör, sen ölüde de mezarı gör!" "Sen mezâr içindeki ölüyü çok gördüğün için, onu âdete muvâfık görüp taaccüb etmezsin. Ey aklının gözü kör olan sûfi! Ölüde mezarı gör!" Ya'ni rûh-ı insânîsi cehil ile ölü olan kimsenin bu rûhuna mezâr gibi olan cismini gör. Zîrâ Hak Teâlâ bu gibiler hakkında إِنَّكَ لا تسمع الموتى (Neml, 27/80) ya'ni "Ey Resûlüm! Sen ölüye işittiremezsin!" ve وَمَا أَنْتَ بِمُسْمع من في القبور (Fâtır, 35/22) "Ve sen kabirlerde olan kimseye işittirici değilsin!" buyurdu. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11
Konuk'un şerhinde vurgulandığı üzere, insanın hakikati rûhtur; rûhu cehaletle ölmüş kimsenin bedeni yürüyen bir kabirdir. Fâtır Sûresi'nin 22. âyeti bu bâtınî kabre işaret eder.
Kabristandaki Suskunların Hâli ve Amel Farkı
Altıncı ciltte Mevlânâ, kabristandaki mevtânın zâhiren suskun görünüşünün altındaki bâtınî vecd ve feryatları anlatır. Kabristanı ziyaret eden kimsenin oradaki hakikatleri tefekkür etmesi öğütlenir:
- Kabristana git, bir dem sakit otur; o söz söyleyici susmuşları gör! [4764] Bu beyt-i şerîfde iki hâle işaret buyrulur. Kabristana gidip sâkit oturan kimse ya sahib-i keşf olur veyâhud olmaz. Eğer sâhib-i keşf ise, kabristanda cisimlerinin eridiği mahalle nâzır olan ervâhın ahvâl-i muhtelifesini görür ve sevinçli veya kederli olan sözlerini işitir. Ve eğer sâhib-i keşif değilse, bir müddet sakitâne oturup, muvakkaten hissinden tecerrüd ederek. her bir kabir sahibinin, lisân-ı hâl ile hayât-ı dünyeviyyede birbirine benzemeyen ahvâl-i zâhir ve bâtınelerinden bahs edişleri tefekkür olunur. Bu iki halde de zâhirleri susmuş olan ölüler, bâtınen söz söyleyici olurlar. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6
Konuk’un şerhinde açıklandığı üzere kabristandaki mezarların toprağı zâhirde aynı renkte ve aynı şekilde görünse de, kabir sahiplerinin amelleri ve rûhânî mertebeleri bütünüyle birbirinden farklıdır. Kimi nimet içinde huzur bulurken, kimi dünyadaki gaflet ve hırsının acısını çeker. Dolayısıyla kabir, zâhirî bir toprak yığını değil, kulun dünyada hazırladığı hâlin lisan-ı hâl ile terennüm edildiği bir menzildir.
Kâmilin Kabri, Toprak Zarfı ve Ruhların İşitmesi
On ikinci ciltte insân-ı kâmilin vefatından sonra kabrinin ve tasarrufunun keyfiyeti ele alınır. Mevlânâ, hakikat ehlinin cesetlerinin çamur altına sığmayacak bir ma'nâ âlemi olduğunu şu beyitle ifade eder:
- Bir âlem çamur altına nasıl sığar? Bir gök yeryüzüne nasıl sığar? "Ey kerem sahibi! Sen bir büyük cihânsın ve ma'nâ âlemisin ki, çamur altına ya'nî cisme veyâhud bu yattığın kabre sığmazsın ve sen rûhâniyet âleminin bir göğüsün ki, bu yeryüzüne sığmazsın!" — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12
Kâmillerin kabirde bulunması yalnız cism-i şeriflerinin o mahalde toprağa tevdi edilmesindendir; rûhâniyetleri ise kayıt altına alınamaz. Yine bu ciltte Tebrizli muhtesibin kabrini ziyaret eden borçlu adamın kıssası şerh edilirken, vefat etmiş kimselerin dünyadaki dirilerin sözlerini işitip işitmediği meselesi Konuk’un şerhinde şöyle izah edilir:
"Bâ-nemek", lügatte "tuzlu" demektir. Fakat letâfetten ve melâhatten kinâye olarak kullanılır. "Güftî"deki "ya", hitâb için olursa, muhatab yardımcı olan kimse olur; ve eğer yâ-yı hitâbe olursa, borçlu olan garîbin sözlerine işâret olur. Bu sûrette ma'nâ "Ey yardımcı! O şeyi ki o garîb kabrimde söyler idi, ben bir bir işittim" demek olur. Ma'lûm olsun ki, bu hayât-ı dünyeviyyede olan kimselerin sözlerini vefât edenlerin rûhları işitirler. Zîrâ rûhların hâssası her taraftan görmek ve işitmektir. Fakat cisimden soyunmuş ve kelâm âleti olan zâhirî dili terk etmiş oldukları için, dirilere sözlerini işittiremezler. Nitekim Bedir gazâsında Resûl-i Ekrem hazretleri maktûl olan müşriklere hitâben: "Ey Kureyş! Ben Rabb'imin bana olan va'dini buldum. Siz de size olan va'dini buldunuz mu?" diye hitâb buyurdular. Ashâb-ı kirâm: "Yâ Resûlallâh! Bunlar işitirler mi?" diye sordular. Buyurdular ki: "Evet. Onlar sizden daha iyi işitirler. Fakat cevab vermeye kādir değildirler." — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12
Ana bölümde meyyitin kabirde işitip duyduğu lâkin mekanik ceset ortadan kalktığı için cevap veremediği ve ehlullah kabirlerinin birer hürmet ve tecellî mahalli olduğu yönündeki izah, Mesnevî şerhindeki Bedir gazvesi rivayeti ve kâmillerin toprak altına sığmayan rûhâniyetleri tahliliyle aynı hakikati gösterir.
Kavramlar Ağında Kabir
- Rûh: Makalede rûhun kabre girmediği, lâtif bir cevher olarak kabrin onu ihata edemeyeceği ve vefat anında kendi asıl âlemine çekildiği açıklanmıştır.
- Berzah: Kabir, ferdin dünyadan ayrılışı ile mahşer arasındaki ilk durak olarak nüzûlî ve urûcî berzah mertebeleri içinde değerlendirilmiş; kabirdeki yaşantının bu ara âleme ait şuursal bir algılama olduğu belirtilmiştir.
- Ölüm: Fizikî ölümle birlikte nefs ile beden arasındaki bağın koptuğu, ancak nefsânî terbiyeden geçmemiş kimselerde bedene olan şartlanmanın kabir azâbı olarak devam ettiği işlenmiştir.
- İhtiyari Ölüm: Beden kabrinde mahpus olan rûh kuşunun dünyada iken kelime-i tevhid ve nefs terbiyesiyle uyandırılması, ferdin kıyâmetten önce kendi kıyâmetini koparması olarak tahlil edilmiştir.
- Ahiret: Kabrin mahşere açılan bir bekleme menzili olduğu, amellerin tecellîsiyle ya cennet bahçelerinden bir bahçeye ya da cehennem çukurlarından bir çukura dönüştüğü ifade edilmiştir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
- Ölüm ve Kıyâmet Hakkında: Rûhun kabre girmeyişi, nefs ile beden arasındaki çekişme ve meyyitin işitip cevap veremeyişi hususunda temel çerçeveyi sunar.
- Reşahât — Aynü'l-Hayât: Kabir ziyareti âdâbını, teveccühte sıfatları anlamanın lüzumunu ve keşf-i kubur merakının bir perde olduğunu açıklar.
- A'yân-ı Sâbite: Nefsin bedene ezelî aşkını, araba ve binek temsilini ve kulun kabirde de dâima Rabbi ile bâkî olduğu hakikatini bildirir.
- İnşikâk Sûresi: Beden kabrinin kazılarak hakikatin gün yüzüne çıkarılmasını, Hz. Yûnus'un balık karnındaki iki kabrini ve kabirdeki dört yaşam mertebesini aktarır.
- Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (28): Kabre gönderilen Fatiha ve duaların şuursal iletişimle ulaştığını ve âriflerin kabirlerinin hürmeten ziyaret makamı olduğunu ele alır.
- Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29): Nefsin lâtif ile kesîf arasındaki yapısını ve kabirde açılan cennet veya cehennem penceresini açıklar.
- Sohbet Arası Sohbetler CD 12 (2002-2003): Peygamber Efendimiz'in kabr-i şerîfindeki karşılıksız lütuf tecellîsini ve küçük kıyamet olarak ölümü işler.
- Sohbet Arası Sohbetler CD 20: Defin sonrası 7, 40 ve 52. gecelerde 99 esmânın bedenden uğurlanış hesabını ve Bedir kuyusundaki hitabı nakleder.
- Mülk Sûresi: Mülk Sûresi'nin kabir azâbından koruyan Mâni'a ve Münciye vasıflarını zikreder.
- Kıyâmet Sûresi: Sıfât-ı sübûtiye ve esmânın bedenden ayrılış nizamını ve çekirgeler gibi kabirden çıkışın peygamber mertebeleriyle alâkasını izah eder.
- Kelime-i Hâlidiyye ve TB. Kelime-i Mûseviyye & Hâlidiyye: Hâlid bin Sinân'ın berzah nübüvveti talebini, nüzûlî ve urûcî berzah farkını ve kabre girenin nefs olduğunu gösterir.
- Kelime-i İlyâsiyye ve TB. İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları: Dünyada iken neş'et-i uhreviyye üzere beden kabrinden menşûr olmayı ve kabir ehlini keşfetmenin hares alâmetini şerh eder.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2: Evliyânın nağmeleriyle ceset kabirlerindeki rûhların dirilişini açıklar.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6: Kabristandaki suskunların lisan-ı hâl ile söz söyleyiciliğini ve amellerin farklılığını anlatır.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11: Cehâlet içindeki cismin hakikatte yürüyen bir kabir olduğunu bildirir.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12: İnsân-ı kâmilin kabrinin ma'nâ âlemini ihata edemeyecek bir toprak zarfı olduğunu ve rûhların işitme keyfiyetini beyan eder.
Değerlendirme
Kabir kavramı, Terzibaba’nın şerhlerinde zâhirî bir defin çukurundan ibaret görülmeyip, nefsin dünyadaki şartlanmaları ve sahiplenmeleriyle yüzleştiği vücûdî bir menzil olarak tarif edilmiştir. Makalenin ortaya koyduğu en belirgin hakikat, kabre rûhun değil kesîf bedenle ünsiyet etmiş olan nefsin girdiği ve kabir azâbının bedeni kendisi zannetme yanılgısından kaynaklandığıdır. İnsanın dünyada iken nefs terbiyesi ve irfânî tevhid yoluyla beden kabrini aşması, henüz hayatta iken neş'et-i uhreviyye üzere dirilmesini sağlamaktadır. Fusûsu'l-Hikem ve Mesnevî şerhleri de kabir menzilinde zâhirî mezardan ziyade nefsin hallerine ve rûhun hakikatine dikkat çekerek bu izahı klasik zeminde desteklemiştir. Bu bahisleri derinleştirmek isteyen okuyucu için A'yân-ı Sâbite sohbetindeki binek temsili ile Kelime-i Hâlidiyye şerhindeki berzah tahlilleri temel bir inceleme zemini sunar.