Keramet
Keramet, tasavvuf yolunda sâlikten veya velîden zuhûr eden olağanüstü ve fevkalâde haller olarak tanımlanır; ancak irfân mektebinde bu kavramın maddî harikalardan ibaret olmadığı, asıl hedefin Hakikat idrâkine ulaşmak olduğu belirtilir. Genel kabullerde keramet tabiat nizamının dışına çıkan sûrî tecellîler şeklinde tasavvur edilirken, sunulan kaynaklarda kavram doğrudan doğruya insanın kendi hakikatini ve Rabbını tanıması ekseninde ele alınır. Bu makale, kerametin lügat ve ıstılah manasından hareketle, kevnî ve ilmî keramet ayrımlarını, harikulâde hallerin nefs mertebelerindeki karşılığını, ehlullah arasındaki esmâ zuhûru farklarını ve olağanüstü tezâhürlerin sâlik için bir ayak bağına ya da vehim tuzağına dönüşme tehlikesini incelemektedir.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Keramet kelimesinin lügat manası ikram, cömertlik ve ağırlamadır. Terzi Baba (Cilt 1) eserinde bu kök anlama açıkça işaret edilerek, kerametin lügat manasının ikram olduğu ve sâlikin mânevî yolculuğunda zâtî ikramları ve ilâhî vâridâtı müşâhede etmesinin bu çerçevede değerlendirildiği ifade edilir. Kavram terim olarak ise yolda bulunan sâlikten veya velîden zuhûr eden fevkalâde ve olağanüstü haller şeklinde tarif edilir. Ehl-i sünnet itikadınca evliyaullahın keramet göstermesi hak kabul edilmiştir.
Bu hakikatin insânî ve kâinatî kökeni, Cenâb-ı Hakk'ın Âdem'i halk edişindeki kerem vasfına dayanır. Bakara Dosyası adlı eserde Benî Âdem'in zuhûru tahlil edilirken, Âdem neslinin bizâtihi kerem sahibi kılındığı şu ifadelerle belirtilir: "Beniy Adem Keremdir (keramet sahibidir, mükerremdir) İnsan da alemlere efdal, fazl sahibidir". Yeryüzünde halife olarak tayin edilen insanın zâtında ilâhî bir kerem mevcuttur; bu vasıf insanın âlemlere faziletli kılınışının ve hilâfet sırrının zeminini teşkil eder.
Tasavvuf ehli kavramı iki ana mertebede sınıflandırmıştır: Keramet-i Kevniyye ve Keramet-i İlmiyye. Belli bir zaman ve mekânda ortaya çıkıp kaybolan maddî oluşumlar kevnî keramet dairesinde kalırken, ilâhî ve ledünnî bilgi yönünden zuhûr eden sohbetler, yazılar ve irfânî hakikatler ilmî keramet olarak kabul edilir. Terzi Baba (Cilt 1) eserinde bu ayrım ve tarifler şöyle aktarılır:
Keramet, yolda bulunan salikten zuhur eden fevkalâde ve olağan-üstü hâller diye tanımlanır. Ehl-i sünnet itikadınca Evliyaullahın kerameti “hak” kabul edilmiştir. Sofiler kerameti 2’ye ayırmışlardır. (Sofi : Ashabı suffaya mensub olanlara benzeyen kimse demektir.) Kerameti Kevniyye Kerameti İlmiyye Kerameti Kevniyye : Belli bir zaman içinde olup biten, geçip giden kerametlerdir. Maddi olan oluşumları içerdiği için tasavvufta pek itibar olunmaz. Kerameti ilmiyye : İlâhi Ledünni bilgi yönünden oluşan keramettir. Söylenen sözler, sohbetler, yazılan yazılar, kitaplar bu bölümün içerisine girer. Daimi olarak kalan asıl önemli olan keramet de budur. — Terzi Baba (Cilt 1)
Bu tarif, irfân ehlinin keramete bakışındaki temel ölçüyü belirler: Geçici maddî harikalar değil, dâimî olan mârifetullah ve ledün ilmi esastır.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Keramet-i Kevniyye ve Keramet-i İlmiyye Ayrımı
Terzi Baba (Cilt 1) eserinde kerametin kevniyye ve ilmiyye kısımları ele alınırken, yolun esas gayesinin maddî olağanüstülükler olmadığı açıkça vurgulanır. Kişilerde maddî ve kevnî nitelikte olağanüstü haller zuhûr etse dahi bu tür tezâhürlere itibar edilmemesi gerektiği belirtilir. Zira bu haller sâlikin hedefine kilitlenmesini engelleyen unsurlar haline gelebilir. Yolun mi'rac hakikati olduğu hatırlatılarak, kevnî kerametlerin sâlik için birer ayak bağı niteliği taşıdığı ifade edilir:
Esasen Terzi Baba yolunda maddi olan ve Kerameti kevniye olarak bilinen hâller kişilerde zuhur etse bile buna pek ehemmiyet verilmez. Hazretimiz, “bu hâllere hiç önem vermeyin ve zuhur ettiğinde de üzerinde durmayın, bunlar salikin ayak bağlarıdır, oysa bizim yolumuz Mi’rac’dır, görülen kevni nitelikteki kerametleri de an-cak o kişinin ölümünden sonra anlatmak en doğrusudur,” beyanlarında bulundular. Terzi Baba yolunda ve yolculuğunda kerametin en büyüğü “Kişiye nefsini ve Rabbını tanıtmaktır.” Bu yüzden Hazreti Pirimizin bütün sohbet, konuşma ve eserlerinde nefislere tesir edip, onları olgunlaştırıp nizam, kurtuluş, teslimiyet ve necata doğru götürmesi bu nitelikte olup yani “Kerameti İlmiyye”dir. Çünkü onun gönlü ve vücûdu hakkın mekânıdır. Kerametin lûgat mânâsı da İkram’dır. Bir sâlikin onunla olan yolculuğunda zât-i olan ikramları ve varidatları müşahâde etmesini kerameti ilmiye olarak değerlendirebiliriz. — Terzi Baba (Cilt 1)
Burada ortaya konan ölçüye göre, bir mürşidin en büyük kerameti sâlike nefsini ve Rabbını tanıtmasıdır. Sözlerin, sohbetlerin ve yazılan eserlerin nefisleri tezkiye edip olgunlaştırması, Hakk'a teslimiyete ulaştırması doğrudan doğruya keramet-i ilmiyyedir. Kevnî nitelikteki kerametlerin ise ancak o kişinin vefatından sonra nakledilmesinin uygun görülmesi, hayatta olan sâlikin nefsaniyetine ve riyâ tehlikesine karşı koruyucu bir edep kaidesidir.
İnsanın Kendi Hakikatini İdrak Etmesi: En Büyük Keramet
İrfan mektebinde kerametin zâhirî bir gösteriye indirgenmesi reddedilir. Bendeki Terzi Babam (Cilt 2) eserinde "Olmaz" isimli şiire yapılan şerhte, insanların genel olarak keramet meraklısı olduğuna değinilir.
Bu hakikat anlayışı somut hâdiseler üzerinden de sergilenir. Terzi Baba (Cilt 1) eserinde aktarıldığı üzere, 1980'li yıllarda Tekirdağ sahilinde yürüyüş yapılırken muhiblerden Erzurumlu Ömer Faruk, denizden bir yunus balığı çıkartarak keramet göstermesini talep eder. Terzibaba ise "çıkarırız inşallah" diyerek karşılık verir ve aradan bir müddet geçtikten sonra ona yirmi altı dörtlükten oluşan irfânî bir şiir verir. Bendeki Terzi Babam (Cilt 2) eserinde bu yirmi altı sayısı tahlil edilirken, yedi nefis mertebesinin içsel mertebeleri toplamının kırk dokuz, yan yana toplamının on üç; yedi Tevhid mertebesinin içsel toplamının kırk dokuz, yan yana toplamının on üç olduğu ve iki on üçün toplamının yirmi altıyı verdiği açıklanır. İki ile altının toplamı sekiz edip Tevhid-i Ef'âl mertebesine işaret eder. Bütün fiillerin ve eşyanın kaynağının bu mertebeler olduğu, insanın kendi hakikatinin bizâtihi Allah'ın Rûhu ve Nûru olduğu belirtilerek, keramet arayan kimsenin önce kendine ve âlemlere bakması gerektiği, zira bundan daha büyük keramet olamayacağı ifade edilir.
Benzer bir durum terzihane dükkânında da yaşanmıştır. İstanbul'dan gelen ve tasavvufla ilgilenen iki misafirden birinin "Bize bir keramet göster de biz de sana inanalım" sözüne karşılık Necdet Bey, "Allah’ın fiilinin, esmâsının, sıfatının, zâtının zuhur ettiği bu mahalden daha büyük keramet mi olur" cevabını vermiştir. Maddî harikalar peşinde koşan anlayışa karşı ilâhî tecellî mahalli olan insan hakikati gösterilmiş, bu irfânî cevap muhatabın teslimiyetine vesile olmuştur.
Bendeki Terzi Babam (Cilt 1) eserinde de en büyük kerametin, bütün mertebeleri bünyesinde toplayan Ahadiyyet mertebesini, yani zâhirde insan bâtında Ulûhiyyet mertebesiyle zât tecellîsinin insanın kendisinde olduğunu idrâk etmek olduğu açıklanır. Asıl kerametin ilmî keramet olduğu şu sözlerle kayda geçirilir:
Bu bağlantılar ile hayrette kalmamak mümkün değildir. Efendi Babamın her zaman söylediği gibi asıl kerâmet, “İlm-i Kerâmet” tir. Bu da Kûr’ân-ı Sâmit ve Kûr’ân-ı Natık’ın yönlerini araştırmakla âşikâr olmakta ve Hakk’ın ilminde muhakkak açılmış olan da, açık olan, açılmaktadır. — Bendeki Terzi Babam (Cilt 1)
Kur'ân-ı Sâmit olan mushaf ile Kur'ân-ı Nâtık olan kâmil insanın hakikatini araştırıp anlamak, harikulâde maddî tezâhürlerin çok ötesinde kalıcı bir ilim ve irfân kapısıdır.
İztırârîlik, Cüz'î İrade ve İlâhî Kudretin Tecellîsi
Kerametin zuhûrundaki irade meselesi, Gülşen-i Râz ve Şerhi (1) eserinde incelenen mühim bir bahistir. Şiirde geçen beyit ve ardından yapılan izah, insanın kendi iradesiyle keramet üretemeyeceğini açıkça ortaya koyar:
Beşerin kerâmetleri hep ıztırârî; Onun sanma nasibi ihtiyârî.
Kendini keramet göstermek için zorlarsan bu olmaz, eğer olur ise onu yapan Hakk’tır orada, ki bu da kişinin bilmesi ve istemesi ile olmaz. — Gülşen-i Râz ve Şerhi (1)
İnsanın kendini zorlayarak harikulâde bir hal ortaya koyması mümkün değildir. Eğer bir olağanüstülük zuhûr ederse, o fiilin gerçek fâili Cenâb-ı Hakk'tır ve bu durum kulun kişisel talebi ve tasarrufu ile meydana gelmez.
Aynı eserde sülûk sürecinde fiiller mertebesinden esmâ mertebesine geçildiğinde cüz'î iradenin hakikati açıklanırken bir temsil kullanılır: Bireysel bilgisayarların internet vasıtasıyla sonsuz genişlikteki ana bilgisayara bağlanması gibi, kişi kendi hakiki varlığının Hakk olduğunu idrâk ettiğinde mutlak iradeye bağlanmış olur. Ehlullahın gösterdiği kerametler, mutlak iradeden kaynaklanan bu gerçek cüz'î iradenin tecellîsi neticesinde vâkî olur; küllî irade ise kâinattaki umumi nizamın sürmesini sağlar. Ancak bu makamda dahi benlik iddiasına yer yoktur:
Gerçek keramet gerçek Hakk’ı idrâk etmektir. Gerçek varlığını idrâk etmedikten sonra geriye kalan her şey gururdan, hayâlden, benlikten ibarettir. — Gülşen-i Râz ve Şerhi (1)
Eğer bir kimse gösteriş için keramet sergilemeye kalkışırsa, bunun Firavunluk ve ilâhlık davası gütmek anlamına geleceği, İblis'ten dahi şehâdet getirmeksizin nice harika hallerin zâhir olabileceği hatırlatılır. Hakiki keramet, Hakk'ı bilmek ve benlikten bütünüyle sıyrılmaktır.
Berzah Mertebesi, Avamın İlgisi ve Nefs Mertebelerindeki Yeri
Harikulâde hallerin hangi mânevî mertebeye ait olduğu ve halkın bu hallere neden rağbet ettiği, Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2) eserinde berzah mertebesi üzerinden açıklanır:
“Allah’ı bilmek her türlü keşf ve kerametten daha yücedir. Harikulade haller velinin vazifelerinden değildir. Ondan ister bu tür kevni kerametler zahir olsun isterse olmasın marifetullahı sahip olması ona şeref olarak yeter.” Kerametler berzah mertebesindendir, dolayısıyla keramet gösterenler de çoğunlukla bu mertebenin ehlidirler. Bu nedenledir ki yine berzah mertebesiyle irtibatlı olan şehadet mertebesindeki kimseler yani avam, aradaki bu münasebet sebebiyle keramet ve keramet gösterenlere daha fazla ilgi duyarlar. — Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2)
Metinde velînin aslî vazifesinin harikulâde haller sergilemek olmadığı, mârifetullahın her türlü keşf ve kerametten yüce bulunduğu belirtilir. Kerametlerin berzah mertebesine ait olması, şehâdet mertebesinde yaşayan avamın neden maddî harikalara hayranlık duyduğunu izah eder. Avam ile berzah arasındaki bu alaka, sûrî kerametlerin halk nezdinde çabuk şöhret bulmasına yol açar. Sâlikin seyr-i sülûk esnasında içten içe keramet sevgisine kapılması da benzer bir perdedir; itikâf hallerinde sâlikin şuur altında gizlenen keramet arzusunun uyanması, aşılması gereken bir nefs engeli olarak nitelendirilir.
Kavramın nefs mertebelerindeki karşılığı Bakara Dosyası eserinde incelenir. Nefs-i Râdiye makamının belirgin ahlâk ve sıfatları sayılırken hoşgörü, tevekkül, sabır, teslimiyet ve rızanın yanı sıra "Keramet sevgisi, melekût keşfi, zevkidir" ifadesi kullanılır. Râdiye mertebesindeki sâlik melekût âleminin keşfine ve keramete karşı fıtrî bir meyil ve zevk duyar. Kalbin safiyet ve duruluğu sebebiyle ruhun nurları galebe çaldığında keramet benzeri harikulâde haller sâdır olabilir. Ancak burhanı müşahede edemeyen kimselerin içine ucub ve gurur girmesi, kalplerinde hakiki zikrin yumuşaklığı bulunmadığından bu halleri kendi kerametleri zannetmeleri tehlikesi mevcuttur.
Hayal Perdesi, İstidrâc ve Cin Musallatı Tehlikesi
Tarikat düzeyinde kalan anlayış ile hakikat ehli ariflerin meşrebi arasındaki fark, Sohbet Arası Sohbetler CD 19 (2006) kaydında açık bir dille ortaya konur. Yalnızca tarikat seviyesinde kalan yapıların sâlikleri hayale sevk ettiğine işaret edilir:
İşte bu kişinin düzeyi sadece tarikat düzeyi ise, şeriatın üstünde muhabbet oluşturur. Zikir yaparlar. İlâhi okurlar. Biraz da geçmiş, menkıbe okurlar. Düzeyi budur, bu kadar, daha ileri gidemezler. Keramet de anlatırlar, menkıbe anlatırlar geçmişlerden. Hep kişiler hayale yönlendirilir, gerçeğe değil. Dışa doğru dönük yaşarlar, içe doğru dönük değil. — Sohbet Arası Sohbetler CD 19 (2006)
Ariflerin gayesi ise kişiyi hayal dünyasından hakikat zeminine indirmek ve "Ben neyim?" sorusunu sordurarak kendi özüne yöneltmektir. Maddî günah perdesini aşmak belirli kurallarla mümkünken, hayalî kerametlerle örülen mânevî perdeyi delip geçmek çok daha zordur. Sâlik keramet menkıbeleriyle oyalandıkça dışa dönük yaşar ve kendini tanıma idrâkinden uzaklaşır.
Olağanüstü hallerin istidrâc veya cin musallatı ile karışma tehlikesi de kaynaklarda titizlikle ele alınır. Bakara Dosyası eserinde ruhban ve kâhinlerin elinde de harikulâde hallerin ve istidrâcların zuhûr edebileceği hatırlatılarak, her görülen fevkalâde hadiseye keramet nazarıyla bakılmaması gerektiği ikaz edilir. Müminlerin halleri iman nuruyla teyid edilirken, gayrimüslim veya fâsıklarda görülen haller istidrâctır.
Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4) eserinde ise cinlerin insanları kendilerine bende kılma arzusu ve bunun sahte kerametlerle ilişkisi tafsilatıyla incelenir. Kendini mürşid zanneden fakat mânevî terbiyesi oturmamış kişilere cinlerin ilham ve evham yollu tesir ettiği, geçmişe dair bazı bilgileri aktararak veya eşyayı hareket ettirerek (örneğin masadaki çay bardağını kaydırarak) çevreye keramet sergilediği anlatılır. Etraftakiler bu halleri keramet zannedip bağlandıkça o kimse gururlanır ve cinlerin tahakkümü altına girer. İnsanın sultan halk edilmişken bu tür harikalar sebebiyle cinlere esir düşmesi zillet olarak nitelendirilir:
Bunlar aslında Ehlullahın uğraşacağı işler değildir. Bardak yürüse ne olur yürümese ne olur? Keramet gösterilmesi gerektiği yerde gösterilir ve gözükür. İhtiyaç duyulduğu yerlerde. O da çok zor zamanlardadır. Bugün artık keramet devri geçmiştir. Şimdi kerameti ilmiye vardır. Velhasıl Hz. Pirin anlatmak istediği husus çok ince ve hassas konulardır. — Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4)
Ehlullahın maddî gösterilerle uğraşmayacağı, olağanüstü tecellîlerin ancak zaruret anlarında ve çok zor zamanlarda zuhûr edebileceği belirtilir. Günümüzde aslolan kerametin ilmî keramet olduğu gerçeğidir.
Esmâ Zuhûru Farkları ve Peygamberlerin İlmi
Farklı velîlerde kerametin farklı şekillerde zuhûr etmesi, o zâtlarda hâkim olan ilâhî esmânın tecellîsiyle izah edilir. Sohbet Arası Sohbetler CD 19 (2006) eserinde Abdülkadir Geylânî ile Muhyiddin İbnü'l-Arabî kıyaslanarak bu husus temellendirilir:
Abdülkadir Geylani Hz.’lerinin huzurunda bunlar düşünülürken, işte öyle buyurdular: “Bizde fiili kemalat fazla olduğundan dışarıda görünen, görüntüde olan olağanüstü hadiseler çok olduğundan, bizim şöhretimiz fazla oldu,” diyor. Yani bu kerametleri herkes anlayabiliyor. Dolayısıyla daha çabuk yayılıyor onun şöhreti halk arasında, çünkü anlaşılması zâhirî yönden daha kolay. Gerçi onun ilmi özelliği yok mu, mutlaka var. Tabi o kerametleri kadar ilmî kerametleri de var. Mesela Risale-i Gavsiyye gibi 2-3 sayfalık bir eser var ki, onlarca ciltlik kitaplar değerinde bir mamüle var içerisinde. Ama bunun yanında Muhyiddin İbn-i Arabi Hz.’leri diyor ki, “beni kabrimde aramayın, beni eserlerim içindeki satırların mânâlarının içinde arayın,” diyor. Bakın aradaki zuhûr farkı ne büyük. Muhyiddin İbn-i Arabi Hz.’lerinin kerametleri yok mu? Var. Ama Abdülkadir Geylani Hz.’leri kadar fazla değil. — Sohbet Arası Sohbetler CD 19 (2006)
Abdülkadir Geylânî Hazretlerinde Kadîriyyet ve kudret vasfı gālip olduğu için zâhirî ve maddî kerametler çokça zuhûr etmiş, bu sebeple şöhreti halk arasında hızla yayılmıştır. Muhyiddin İbnü'l-Arabî'de ise Alîm ismi tecellî etmiş; o, zâhirî harikalardan ziyade eserlerindeki satırların manasına dikkat çekerek ilim deryasını miras bırakmıştır. Her iki tasarruf da kendi esmâ mertebesinin gereğidir; ancak mârifet ehli için satırlardaki irfânî mana, fizikî hadiselerden çok daha kalıcıdır.
Peygamberlerin harikulâde halleri ve mu'cizeleri de Sohbet Arası Sohbetler CD 12 (2002-2003) kaydında bu ilmî anlayışla açıklanır. Peygamberlerin gösterdiği mu'cize ve harikaların sırf o güne mahsus birer sihir gibi algılanmaması gerektiği, aksine bunların insan aklına ve geleceğin ilmine rehberlik eden mesajlar taşıdığı belirtilir. Hz. Yûsuf'un buğdayları toprak altında depolaması bugünkü silolara ve soğuk hava depolarına, gömlek hadisesi dokuma sanayiine, Hz. Sâlih'in devesinin taştan çıkarılması ise ileride hayvan üretim sürelerinin kısaltılmasına işaret eden birer ilmî hakikattir. Hz. Peygamber'in (s.a.v.) ilminin bizâtihi keramet olduğu, zâhirî olağanüstü hadiselerin reklam mevzuu yapılmadığı vurgulanır. Hayber fethinde açılamayan kapıların Hz. Ali tarafından sökülmesi hâdisesinde de Hz. Peygamber'in kendi mânevî kuvvetini Hz. Ali'ye yöneltmesiyle o tasarrufun tahakkuk ettiği anlatılır. Aynı sohbette geleceğe yönelik rakamsal ve dönemsel tespitlerin bir keramet iddiası değil, harf ve rakamların özelliklerine dayalı ilmî tahliller olduğu belirtilir.
Terzi Baba (Cilt 1) eserinde Nûsret Tûra'nın Necdet Bey'e yaptığı ikaz da bu hakikati tamamlar. Necdet Bey mürşidine geçmiş evliyaların hayat hikâyelerini ve kerametlerini içeren notlar okurken, Nûsret Tûra celâllenerek şu îkazda bulunmuştur: “Daha ne kadar bu rivâyetlerle oyalanacaksın, Rabbin sana ne dedi, bana onu anlat”. Bu ikaz, nakil ve rivâyet kerametleriyle avunmak yerine doğrudan doğruya doğuşat ve ilhamî bilgilere yönelmek gerektiğini ortaya koyan temel bir irfânî düsturdur.
Nefse Mal Etme Tehlikesi ve İrfânî Ölçü
Mânâ âleminden sâlike doğru akan feyiz ve nuraniyetin benliğe mal edilmesi, sülûk ehlinin karşılaştığı en sinsi tuzaklardan biridir. Cem'o ve Fark'o eserinde açılan Hakk kapısından tecellî eden nuraniyeti kendi şahsına isnat eden kimselerin durumu tahlil edilir:
“hak kapısını talep ettik, sizlen tanıştık.” İşte orada açtığımız Hakk kapısı o zamanlar Hakk’ın kapısı idi oraya öyle ulaştınız ancak bu şekilde ulaşanlarda bunun farkında değillerdi, çünkü oraya bir nuraniyyet akmakta idi. Ancak bu akışı o kişi kendi nefsine bağlamaya kalkınca, kendinde kerametler vehmederek sapıtmaya başladı ilk açık olarak sapıttığını kendisine (81-Ha…. Va… çı…. So…) isimli (150) sayfalık kitabımızı ikaz için yaklaşık hadiselerden (4,5-5) sene evvel büyük bir titizlikle çok fazla bir zaman ayırarak oluşturup gönderdik. — Cem'o ve Fark'o
Hakk kapısından gelen mânevî akışı ve bereketi kişi kendi nefsine bağlamaya başladığında, kendinde vehmî kerametler görerek yoldan sapar. Avamî iddiaların ve kavgaların arkasına "keramet levhası" asarak kendini haklı çıkarmaya çalışmak, nefsin en açık aldanışıdır. İrfân mektebinde tecellî eden her türlü lütuf ve kemâlât doğrudan doğruya Cenâb-ı Hakk'a ait kabul edilir; kulun bunda hiçbir şahsî mülkiyeti ve müstakil iradesi bulunamaz.
Netice itibarıyla Terzibaba'nın yaklaşımında keramet, maddî tabiat kanunlarını zorlayan sûrî bir güç gösterisi veya halkı etkileme vasıtası değildir. Kevnî kerametler berzah mertebesine ait olup sâlikin ayağını bağlayabilen, hayale sevk eden ve nefsin sahiplenmesiyle istidrâca dönüşebilen geçici hallerdir. Esas olan keramet ise insanın kendi hakikatini, eşyanın hakikatini ve Rabbını tanımasını temin eden ledünnî mârifet, yani keramet-i ilmiyyedir. Bu ilim hem mushafın hem kâmil insanın sırrını idrâk ettirerek insanı benlik davasından kurtarır ve hakiki ubûdiyete ulaştırır.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Lût Fassı
Lût Fassı'nda velâyet ile risâlet arasındaki fark ve tasarruf meselesi üzerinden kerametin hakiki konumu belirlenir. Ahmed Avni Konuk'un Kelime-i Lûtiyye şerhinde açıkladığı üzere, risâlet makamı peygamberin kavmine karşı mu'cize ikâme etmesini ve tasarrufta bulunmasını gerektirse de velâyet makamı velînin tabiat kanunlarına muhalif olarak kâinatta tasarruf etmesini iktizâ etmez. Çünkü velâyet ve velî Cenâb-ı Hakk'ın Bâtın isminin mazharıdır; dolayısıyla ilâhî dini tebliğ ve izhâr etmek maksadıyla kerametle zâhir olması gerekmez. Şerhte velînin vazifesi şöyle tayin edilir:
Ya'ni makām-ı risâlet, kavmine karşı resûlün mu'cize ikāmesiyle tasarrufunu îcâb ederse de velâyet makāmı, velînin âdât-ı tabîiyyeye muhâlif olarak, ekvânda tasarrufunu iktizâ etmez. Çünkü “velî” ism-i Bâtın'ın mazharı olduğu için, dîn-i ilâhîyi izhâr etmek maksadıyla, kerâmâtla zuhûru lâzım değildir. İzhâr-ı kerâmâta meʼmûr olursa o başka. Bu hâlde kendisi maʼzûrdur. Yoksa velî kendi vücudunda hakkı izhâr ederek, vücûdunu ifnâ ve esrâr-ı ilâhiyyeyi ihfâ etmeğe me'mûrdur. — Kelime-i Lûtiyye
Velî ancak ilâhî bir emirle keramet izhârına memur edilirse mâzurdur; bunun haricinde kendi vücudunu ifnâ edip ilâhî sırları gizlemekle mükelleftir. Hatta peygamberler dahi kavimlerine şefkatleri sebebiyle zâhirde mu'cize göstermekten sakınırlar; zira mu'cize kat'î bir hüccettir ve mu'cizeyi gördükten sonra inkârda ısrar eden kavim helâke uğrar. Peygamberler "Resûl üzerine vâcip olan ancak tebliğdir" (Mâide, 5/99) âyeti mûcibince tebliğ ile iktifâ ederler.
Bu bahsin devamı mahiyetindeki TB. Kelime-i Lûtiyye & Üzeyriyye metninde, Hz. Lût'un "Keşke size karşı bir kuvvetim olsaydı" (Hûd, 11/80) âyetindeki ifadesi tahlil edilir. Buradaki kuvvetin himmet-i müessireye işaret ettiği; ancak ilâhî mârifetin ve tevekkülün bu tasarrufa mâni olduğu belirtilir:
Zîrâ ârif-billâhın ma'rifeti ne kadar âlî olursa, himmetle tasarrufu dahî o nisbette eksilir. İlmi hakikati yükseldiği derecede kendi tasarrufu azalır. — TB. Kelime-i Lûtiyye & Üzeyriyye
Ârifin ilmi ve mârifeti kemâle erdikçe kendi şahsî tasarrufu ortadan kalkar; zira Hakk'ın tasarrufuna ve takdirine tam teslimiyet esastır.
Fusûsu'l-Hikem: İlyâs Fassı
TB. İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları eserinde hikmetin mahiyeti ve bunun kerametle münasebeti tahlil edilir. Hikmet, eşyanın hakikatini o eşyanın haliyle bilmek olarak tarif edilir. Hz. Peygamber'in "Yâ Rabbi bana eşyanın hakikatini göster" duasının bu kapıyı açtığı belirtilerek, kâinattaki en büyük kerametin eşyanın hakikatini idrâk etmek olduğu şu sözlerle vurgulanır:
Hikmet, eşyanın hakikatine o eşyanın haliyle ma'rifettir, bilmektir. Yani eşyayı kendi hakikati ile bilmektir diye ifade edilmiştir. İşte Peygamber Efendimiz “ya Rabbi bana eşyanın hakikatini göster” dediği sır hikmetin yolunu ve kapısını bize açmakta ve şunu da ifade edebiliriz ki bu alemde en büyük keramet hani insanlardan keramet beklerler ya en büyük keramet; kişinin eşyanın hakikatini idrak etmesidir. Bundan daha büyük keramet olmaz. Diğerlerinin hepsi nefsin oyununa girer. — TB. İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları
Metinde zâhirî olağanüstülüklerin peşine düşmek nefsin oyunu olarak değerlendirilir. Kişiden nurlar çıkmasının veya cami kubbesine havada yürüyerek çıkmasının hakiki irfâniyete hiçbir fayda sağlamadığı, kimseye Allah'ı ve peygamberi tanıtmadığı belirtilir. Asıl hikmet eşyayı tanıyıp kendini bilmek, kendini bilerek de Rabbını ve Hakk'ı tanımaktır.
Aynı Fass tahlilinde manevî levhler açıklanırken, bazı bâtınî sırları bilerek şaşırtıcı harikalar sergileyenlerin ve üstün büyü yapanların hali incelenir. Büyü yapan kimsenin hayal âlemindeki sûretleri his âleminde göstermesinin zâhiren keramete benzediği, bakanların bunu his âleminde vâkî zannettikleri; oysa bu durumun sâlik için son derece tehlikeli bir vartayı teşkil ettiği ve hakikat ehlinin bu tür hallerden kaçındığı bildirilir.
Fusûsu'l-Hikem: Âdem Fassı
TB. Kelime-i Âdemiyye şerhinde kerametin ve keşiflerin hangi âleme ait olduğu konusu, cisimler âlemi, misâl âlemi ve ruhlar âlemi arasındaki irtibatla açıklanır. Sâlikin madde beden perdesini aşıp biraz latîfleştiğinde hemen mânâ âlemine girdiğini vehmettiği; oysa ulaştığı yerin henüz âlem-i misâl olduğu ifade edilir.
Asıl geçilmesi gereken mertebe ise ruhlar âlemidir. Ruhlar âlemi görüşme veya zâhirî tecellîler yeri değil, sırf ilim âlemidir ve hakikat mertebesi orasıdır. Rüyaların ve kevnî kerametlerin hakiki mertebesi metinde şöyle tarif edilir:
Bütün rüyalar kerametler hepsi bu âlemde olan hayali şeylerdir. İşte ne kadar üzüntü veren bir hal ki çok yükseklere çıktığını zanneden ve tekrar döndüğünü zanneden kimse, bu âleme çıkıp buradan geri dönüyor, miracını o kadar yapıyor, oraya kadar yapıyor. — TB. Kelime-i Âdemiyye
Sâlik misâl âleminin üstüne çıkıp ilim mertebesine vâsıl olduğunda, artık sûretlere, rüyalara ve kerametlere gerek kalmaz. Çünkü kişi kendi hakiki varlığını ve üstündeki ilâhî tecellîyi idrâk etmiş, mi'racını hakikat zemininde tamamlamıştır.
Fusûsu'l-Hikem: İshak Fassı
TB. Kelime-i İshâkiyye metninde ise kerametin zâhir oluşundaki fâiliyet ve tevhid hakikati incelenir. Şeyh-i Ekber'in Fütûhât-ı Mekkiyye'de zikrettiği "Ârifte himmet olmaz" kaidesi Ubeydullah Ahrâr'ın izahıyla aktarılır: Mümkinin kendi zâtına nazaran hiçbir mülkiyeti yoktur; ilim, kudret ve irade gibi bütün kemâl sıfatları Hak Teâlâ'ya aittir ve kulda emânettir.
Dolayısıyla ârifin kendi şahsî kudretiyle keramet sergilemesi söz konusu olamaz. Bu nükte metinde şu ifadelerle kayda geçirilir:
Arif-i billah keramet göstermez, zaten gösteremez de. Hakk onda işler bir evvelki ayette de bundan bahsediyor, halk bunun farkında olmadığından kerameti insana bağlamaktadır. Halbuki insandaki keramet değildir. — TB. Kelime-i İshâkiyye
Kerametin bir kula bağlanması halkın cehâletindendir; gerçekte zuhûr eden fiil Cenâb-ı Hakk'ın o kuldaki tecellîsidir. Âlemdeki bütün fiiller hakikatte Allah'ın fiilidir; ancak bu fiiller dâimî bir tertip ve nizam üzere cereyân ettiğinden insanlar onları sıradan hadiseler zannederler. Oysa kâinatta zuhûr eden her tecellî hakikatte bir keramet hükmündedir.
Ana bölümde Gülşen-i Râz ve Şerhi (1) ve Terzi Baba (Cilt 1) eserlerinde dile getirilen kerametin ıztırârî oluşu, velînin kendi iradesiyle olağanüstülük gösteremeyeceği ve asıl kerametin eşyanın ve insanın hakikatini tanımaktan ibaret olduğu tespiti; Fusûs şerhlerinde ârifin mârifeti arttıkça tasarrufunun eksilmesi, velâyetin Bâtın ismine mazhariyeti ve kâinattaki bütün fiillerin esasta Hakk'a ait olması tahlilleriyle aynı hakikate işaret eder.
Mesnevî-i Şerîf
Akıl Gözü, His Gözü ve İlmî Keramet
Mevlânâ'nın beyitlerinde zâhirî olağanüstülüklerin hakiki imanın sebebi olamayacağı, his gözüyle hârika aramanın ahmaklık dairesinde kaldığı ifade edilir. Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11 metninde 1193. beyitte bu ölçü şöyle beyan edilir:
Mu'cizeler îmânın mûcibi olmaz; cinsiyet kokusu sıfatları cezbeder. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11
Ahmed Avni Konuk'un şerhinde açıkladığı üzere, su üzerinde yürümek veya havada uçmak gibi âdet dışı haller peygamberlerden zuhûr ederse mu'cize, peygambere tâbi olan velîlerden sâdır olursa keramet adını alır; peygambere tâbi olmayan kimselerden zuhûr eden haller ise istidrâc veya sihirdir. Konuk, his gözlerine tâbi olanların nübüvveti veya velâyeti tasdik etmek için zâhirî hârikalar talep ettiğini, oysa akıl gözü açık olanların peygamberin ve velînin hallerini ve fiillerini tetkik ederek imana ulaştıklarını kaydeder. Nitekim ashâb-ı kirâmın ekseriyeti Kelâmullah'ı peygamberliğin sıdkına kâfi görerek başka bir harikulâdelik istememiştir. Evliyaullahın zâhirî keramete itibar etmeyişini Konuk şu sözlerle aktarır: "Ve evliyâ-yı kirâm hazarâtı kerâmâta ehemmiyet vermezler, "Hayz-ı ricâldir" derler. Asıl kerâmet kerâmet-i ilmiyyedir. Zîrâ bu kerâmet akl-ı fa'âlin nasîbidir."
Zâhirî kerametlerin geçiciliği ve hakiki kerametin mahiyeti Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9 tahlilinde de sürdürülür. Enbiyâ ve evliyânın zâhirde gösterdikleri havârıkın inkârcılara karşı ind-i ilâhîdeki kıymetlerine bir alâmet olduğu; ancak bundan öte, duyularla idrâk edilemeyen ve dile sığmayan gizli kerametlerin bulunduğu açıklanır. Konuk'un şerhinde iki keramet türü arasındaki fark şöyle temellendirilir:
Kerâmât-ı sûrî ise mevt-i sûrî ile munkatı' olur; ve fânî olan âlem-i sûrete âid bulunan kerâmât evliyâ tarafından makbûl olmadığından ekseriyâ reddolunmuştur; ve onlar kerâmât-ı sûriyye ve kevniyyeden kaçarlar. Fakat kerâmât-ı ma'neviyye Hak ile kendi aralarında ve dâimî olduğundan onların makbûlüdür; ve muhakkıklarının çoğunun indinde kerâmât-ı ma'neviyye ilim ve hikmettir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9
Sûrî keramet maddî ölümle son bulurken, mânâ kerameti olan ilim ve hikmet Hak ile kulu arasında dâimîdir ve kesintiye uğramaz.
İnsân-ı Kâmilin Gizli Kerametleri ve Ebu'l-Abbâs Kassâb Kıssası
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11 eserinde 1317. beyitte geçen "Birtakım gizli mu'cizeler ve kerâmetler, safî olan pîrlerden kalbe çarpar" ifadesi şerh edilirken, enbiyâ ve evliyânın kalplerde his gözleriyle görülemeyen bâtınî tasarruflarına dikkat çekilir. Nefs-i sâfiye sahibi pîrlerin ve insân-ı kâmillerin huzuruna gelen kimselerin kalplerine bu nûrânî tasarrufun çarparak tesir ettiği belirtilir.
Konuk'un şerhinde bu bahsi aydınlatmak üzere Ebu'l-Abbâs Kassâb-ı Âmilî hazretlerinin menkıbesi nakledilir. Bir şahıs Şeyh Ebu'l-Abbâs'ın huzuruna gelerek kendisinden keramet göstermesini talep eder. Şeyh ona cevaben, bir kasap oğlunun kasaplık öğrenmişken cezbedilip Bağdat'ta Şiblî'nin önüne sevk edilmesini, Mekke, Medine ve Kudüs üzerinden Hızır ile sohbet ettirilmesini ve neticede âlem halkının ona yönelerek meyhanelerden ve zulmetlerden tövbe edip Hakk'ı aramasını hatırlatarak "Kerâmât bundan ziyâde mi olur?" buyurur. Muhatabın gözle görülecek maddî bir harika istemesi üzerine Hazret şu karşılığı verir: Avamdan bir kasap oğlu olduğu halde büyüklerin makamına oturup yerin dibine geçmemesi, duvarların üzerine çökmemesi, mülkü ve hükümdarlığı yokken velâyet sahibi kılınması ve vâsıtasız rızık yiyip yedirmesi zâtî birer keramettir. Konuk bu tavrı şöyle hülasa eder:
İşte bu sözlerin hepsi veliyy-i kâmilin havârık ictinâbının delîlidir; ve kâmilin ahvâl-i zâhiresinden ahvâl-i bâtınesine intikāl lüzûmunu müş'irdir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11
Kâmil velî zâhirî harikalardan sakınır; sâlikten beklenen ise maddî fevkalâdeliklere takılmayıp bâtınî hallere intikal etmektir.
Sâliklerin Mertebeleri ve Keşf-Keramet Tuzağı
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13 metninde sâliklerin mertebeleri üç şehzâde kıssası çerçevesinde ahyâr, ebrâr ve şüttâr meşrepleri üzerinden tahlil edilir. Konuk'un şerhine göre:
- Ahyâr meşrebindeki sâlik, zâhirî amellerine kıymet verip sûretlere bağlanmış ve mânâya yönelememiştir; bu sülûkün ibtidâî halidir.
- Ebrâr meşrebindeki sâlik, bâtın tasfiyesiyle meşgul olup kısmen mânâya yönelmişse de henüz nefis kaydından kurtulamadığından keşf ve keramet gibi sûret ve hayallere takılı kalmıştır; bu sülûkün vasat halidir.
- Şüttâr meşrebindeki sâlik ise "ölmeden evvel ölünüz" emrine uyarak mevt-i ihtiyârî ile ölmüş, sûret ve mânâyı aşıp Hakk'a vâsıl olmuştur.
Şerhte ebrâr meşrebindeki ikinci şehzâdenin neticesi açıklanırken mühim bir tehlikeye işaret edilir: İnsân-ı kâmilin nazarıyla cin, melek veya kabir keşfi gibi hallere nâil olan sâlik, nefsin kaydından kurtulamadığı için bu keşiflerden hoşlanıp makam sahibi olduğunu zanneder. Bu durum mürşidinin gönlünü incitir; zira kâmilin gayesi sâliki nefs engellerinden aşırmaktır. Şerhte aktarılan menkıbede Ubeydullah Ahrâr hazretlerinin, sahrada kuş gibi uçarak keramet gösteren müridinin bu halini hoş görmeyip üzerinden selb etmesi, dervişin ise yere düşüp edeplilik yerine küstahlığa sapması, keşf ve keramet hevesinin sâliki nasıl bir felakete sürükleyebileceğini gösterir. Üçüncü şehzâde olan şüttârîler ise ehl-i aşktır; onların nazarında zâhirî amellerin de keşf ve kerametin de bir kıymeti yoktur; varlıklarını bütünüyle Hak yolunda feda etmişlerdir.
Kudretin Âdeti Yırtması ve Esbâbın Perde Oluşu
Mesnevî şerhinde kerametin kâinattaki kanunlarla münasebeti esbâb ve kudret dengesiyle ele alınır. Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9 metninde 1544. beyit şerh edilirken dünyanın ekseriyetle tabii âdet üzerine yürüdüğü; fakat Cenâb-ı Hakk'ın kudretinin bazen bu âdeti yırtıverdiği belirtilir. Normal şartlarda buzun oluşması için su, su için buhar, buhar için hava mertebelerinden geçilmesi gerekir. Âdetullah böyledir. Ancak beşerî sıfatlarından fâni olup Hakk ile bâkî olan bir nebînin mu'cize, kâmil velînin ise keramet olarak elini havaya uzatıp doğrudan buz elde etmesi mümkündür. Zira onların kudret ve fiilleri Hakk'ın kudret ve fiilidir.
Konuk bu bahiste Mevlânâ'nın Fîhi Mâ Fîh eserindeki 16. fasla atıf yapar: İnsanların nazarı sebepleredir, işleri sebeplerden bilir ve Müsebbib'i görmezler. Oysa evliya nazarında esbâb hicaptan ibarettir; tıpkı perde arkasından konuşan kimsenin sözünü perdenin söylediğini zannedenlerin cehli gibi. Mütekellim perdeden çıktığında perdenin bahane olduğu anlaşılır. Mûsâ'nın asâsının yılan olması, Hz. Peygamber'in ayı yarması gibi hadiseler sebeplerin yalnız avam için bir örtü olduğunu aşikâr kılar.
Ana bölümde Terzi Baba (Cilt 1) ve Gülşen-i Râz ve Şerhi (1) eserlerinde işlenen kevnî kerametlerin geçici olup sâlik için ayak bağı teşkil etmesi, asıl kerametin ise insanın kendi hakikatini ve Hakk'ı tanıması olduğu tespiti; Mesnevî şerhinde ebrâr zümresinin keşf ve keramete takılarak yolda kalması, kâmillerin ise havârık ictinâbı gösterip ilim ve hikmeti dâimî keramet kabul etmesiyle aynı doğrultuyu işaret eder.
Kavramlar Ağında Keramet
- Veli: Yolda bulunan sâlikten veya velîden zuhûr eden keramet, onun ind-i ilâhîdeki kıymetine bir alâmettir; ancak velînin aslî vazifesi hârika sergilemek değil, esrâr-ı ilâhiyyeyi ihfâ ederek Hakk'a ubûdiyette bulunmaktır.
- Tasavvuf: Tasavvuf yolunda maddî ve kevnî kerametler sâlikin seyr-i mi'râcına takılan ayak bağları sayılmış; asıl itibar nefsi terbiye edip Rabbı tanıtan ilmî ve mânevî keramete verilmiştir.
- Velayet: Cenâb-ı Hakk'ın Bâtın isminin mazharı olan velâyet makamı ekvânda tasarrufu iktizâ etmez; velî zâhirî güç gösterisinde bulunmakla değil, vücudunu ifnâ edip zâtî hakikati müşahede etmekle mükelleftir.
- İstikāmet: Harikulâde tecellîler ve keşifler ancak şeriat edebine ve sahih imana bağlı bir istikāmet üzere sürdürüldüğünde hakiki keramet vasfını korur; istikāmetten sapan haller nefsaniyet ve aldanışa dönüşür.
- Mu'cize: Peygamberlerden zuhûr eden mu'cizeler gibi velîlerden de keramet sâdır olur; ancak mu'cize inkârcılara karşı bağlayıcı bir delil iken, hakikat ehli his gözüyle hârika peşinde koşmayıp ilim ve hikmete tâbi olur.
- İstidrâc: Kalbinde iman nuru ve şeriat bağı bulunmayan kimselerin elinde zuhûr eden olağanüstü tezâhürler istidrâc hükmündedir ve hem sahibini hem de peşinden gidenleri helâke sürükler.
- Abdulkadir Geylani: Kendisinde Cenâb-ı Hakk'ın Kadîriyyet ve kudret vasfı gālip olduğu için zâhirî ve fiilî kerametleri çokça zuhûr etmiş, halk arasındaki şöhreti bu yolla intişâr etmiştir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
- Terzi Baba (Cilt 1): Kerametin lügat manasını ikram olarak belirler; kevnî ve ilmî keramet ayrımını kurarak kevnî hallerin mi'rac yolunda ayak bağı olduğunu, en büyük kerametin kişiye nefsini ve Rabbını tanıtmak olduğunu ortaya koyar.
- Bendeki Terzi Babam (Cilt 2): "Olmaz" şiiri şerhi üzerinden irfâniyetin sûret kerametleriyle kurulamayacağını, yirmi altı sayısının nefis ve Tevhid mertebelerindeki tahliliyle insanın kendi hakikatini idrâk etmesinin asıl keramet olduğunu açıklar.
- Bendeki Terzi Babam (Cilt 1): Ahadiyyet mertebesinde zât tecellîsinin insanın kendisinde olduğunu ve asıl kerametin Kur'ân-ı Sâmit ile Kur'ân-ı Nâtık'ı araştırmakla açığa çıkan ilm-i keramet olduğunu belirtir.
- Bakara Dosyası: Benî Âdem'in hilâfet sırrıyla kerem sahibi kılındığını, Nefs-i Râdiye makamında keramet sevgisinin bir zevk olarak belirdiğini ve burhanı göremeyenlerde ucub tehlikesini inceler.
- Gülşen-i Râz ve Şerhi (1): Beşerin kerametlerinin ıztırârî olup kulun ihtiyârında bulunmadığını, cüz'î iradenin mutlak iradeye bağlanışını ve gösterişe dayalı keramet davasının benlik tuzağı olduğunu izah eder.
- Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2): Kerametlerin berzah mertebesine ait oluşunu ve şehâdet ehlindeki avamın bu münasebetle harikalara ilgi duyduğunu, mârifetullahın her türlü kerametten üstün olduğunu açıklar.
- Sohbet Arası Sohbetler CD 19 (2006): Tarikat seviyesindeki keramet menkıbelerinin sâlikte hayal perdesi oluşturduğunu, ehlullahın esmâ mazhariyetine göre Abdülkadir Geylânî'de fiilî, İbnü'l-Arabî'de ilmî kemâlâtın öne çıktığını gösterir.
- Sohbet Arası Sohbetler CD 12 (2002-2003): Peygamber mucizelerinin ve velî kerametlerinin geleceğin ilmine işaret eden mesajlar taşıdığını, Hz. Peygamber'in ilminin bizâtihi keramet olduğunu aktarır.
- Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4): Cinlerin insanları kendilerine bağlamak için sergilediği sahte harikaları ve günümüzde kevnî keramet devrinin geçip ilmî keramet devrinin hüküm sürdüğünü bildirir.
- Cem'o ve Fark'o: Hak kapısından gelen nûrânî akışı nefsine bağlayarak kendinde keramet vehmedenlerin sapma tehlikesini ele alır.
- TB. İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları: Hikmetin eşyayı kendi hakikatiyle bilmek olduğunu ve kâinattaki en büyük kerametin eşyanın hakikatini idrâk etmekten ibaret bulunduğunu temellendirir.
- Kelime-i Lûtiyye ve TB. Kelime-i Lûtiyye & Üzeyriyye: Velâyet makamının ekvânda tasarrufu gerektirmediğini, Bâtın isminin mazharı olan velînin esrârı ihfâ ile memur olduğunu ve mârifet arttıkça tasarrufun eksildiğini izah eder.
- TB. Kelime-i Âdemiyye: Madde bedeninden sonraki misâl âleminin rüya ve keramet mahalli olduğunu, asıl gayenin ruhlar âlemi olan ilim ve hakikat mertebesine yükselmek olduğunu açıklar.
- TB. Kelime-i İshâkiyye: Ârifte himmet bulunmadığını, ârifin şahsî kudretiyle keramet gösteremeyeceğini ve kâinattaki bütün fiillerin hakikatte Allah'ın fiili olduğunu ortaya koyar.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi (Cilt 1, 9, 11, 13): Ahmed Avni Konuk'un şerhleriyle akıl ve his gözü ayrımını, kâmillerin zâhirî harikalardan sakınışını, ebrârın keşf ve keramet hayallerine takılma tehlikesini ve kudretin tabiat âdetini yırtması hakikatini klasik zeminde açıklar.
Değerlendirme
Keramet kavramı, irfân mektebinde tabiat nizamını bozan geçici maddî harikalardan ziyade, insanın kendi hakikatini ve Rabbını tanımasını sağlayan ledünnî bir mârifet olarak temellendirilir. Kevnî kerametler berzah mertebesine ait geçici haller olup, sâlikin seyr-i sülûk yolunda ayağına takılan ve benliğe mal edildiğinde istidrâca kapı aralayan engeller olarak değerlendirilir. Fusûsu'l-Hikem ve Mesnevî şerhleriyle kurulan klasik zemin, velînin Bâtın ismine mazhar oluşu sebebiyle esrârı gizlemekle mükellef bulunduğunu ve kâmillerin havârık ictinâbı gösterdiğini teyid eder. Kâinatta zuhûr eden her türlü fiilin hakiki fâilinin Cenâb-ı Hakk olduğu idrâk edildiğinde, keramet bir şahsî kudret davası olmaktan çıkarak zâtî bir tevhid tecellîsine dönüşür. Kavramın seyr-i sülûktaki bu ince dengesini tahkik etmek isteyenler için Terzi Baba (Cilt 1) eserindeki kevnî ve ilmî keramet bahisleri ile Gülşen-i Râz ve Şerhi (1) metnindeki ıztırârîlik açıklamaları temel başvuru zeminidir.