Kurban

Kurban, zâhirde bir hayvanın boğazlanması, bâtında ise sâlikin Hakk’a yakınlaşmak (kurbiyet) için kendi varlığından, en sevdiği şeylerden vazgeçmesidir. Bu yolculukta kesilen hayvan, o büyük teslimiyetin, o derûnî adanmışlığın yalnızca bir nişânesi, bir sembolüdür. Asıl kurban edilen, kulun Hakk ile arasına giren her ne ise odur. Terzibaba İrfan Mektebi’nde kurban, yalnızca senede bir defa icra edilen bir ibadet değil, seyr-i sülûkun her anında yaşanan bir teslimiyet hâli, bir benlikten geçme dersidir. Bu, Hz. İbrahim’in bıçağının altındaki Hz. İsmail’in rızasıdır; ölü gönüllerin, kurban edilen bir nefsin parçasıyla diriltilmesi sırrıdır.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Kurban kelimesi, dilimize yerleşmiş hâliyle kesilen bir hayvanı ifade etse de, kökeni olan Arapçadaki “kurb” kelimesi, yakınlık, yakınlaşma demektir. Yolun başındaki sâlikin en büyük yanılgısı, vasıtayı gayenin kendisi zannetmesidir. Kurban bir gaye değil, Hakk’a kurbiyet kazanma yolunda bir vasıtadır. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri bu inceliğe şöyle işaret eder:

Halbuki o değildir, “Kurb” yakınlaşma manasınadır, işte o kurban kesildiği zaman Hakk’a yaklaşılacak “Kurb” kurban değildir, ama kelime o hale gelmiştir. O koç koyun kurban değil bir vasıtadır Hakk’a yaklaşma vasıtasıdır.

Sâlik, yaptığı amellerin suretine takılıp kalmamalıdır. Namaz bir yakınlaşma vasıtasıdır, oruç bir yakınlaşma vasıtasıdır, kurban da bir yakınlaşma vasıtasıdır. Bir hayvanın canını vermesiyle insan Hakk’a nasıl yaklaşır? Terzibaba bu soruyu sorar: “Hayvan canını veriyor, biz ne veriyoruz, cebimizden üç beş kuruş çıkıyor. Hangisi daha değerlidir?” Hakiki kurban, parayla satın alınan değil, benliğin feda edilmesiyle kazanılan bir kurbiyettir.

Kur’ân-ı Kerîm, bu hakikatin farklı mertebelerini peygamber kıssaları üzerinden bizlere talim ettirir. Bakara Sûresi’nde anlatılan kıssa, kurbanın sadece bir et meselesi olmadığını, ölü kalpleri dirilten bir sır taşıdığını gösterir. İsrailoğulları arasında bir cinayet işlenmiş, katil bulunamamıştır. Cenâb-ı Hakk, onlardan bir sığır (bakara) kesmelerini, kesilen hayvanın bir parçasıyla maktulün cesedine vurmalarını emreder. Emre itaat ettiklerinde, ölü dirilir ve kendisini öldüreni haber verir. Terzibaba, bu kıssayı sâlikin iç dünyasına tatbik ederek te’vil eder:

“Nefs-i emmâre, vehim, heva, akl-ı maaş gibi kuvva-i beşeriyye ile birlikte insan âleminde mekin olan istidatı-asliyyeyi beytullah olan Kalb'in kapısında katl etmişler ve bunu saklamışlardı. Halbuki Ulûhiyyet makâm-ı hakikatin zuhurunu irâde etmiştir.”

Burada “öldürülen kişi”, her insanda mevcut olan asli potansiyel, yani hakikatini bulma istidadıdır. Bu istidadı öldüren ise, insanın hayvani ve vehmî kuvveleriyle işleyen, her şeyi kendine mal eden nefs-i emmâre’dir (kötülüğü emreden nefs). Sâlik, kendi içinde böyle bir cinayet işlendiğinin, yani hakikatini örten bir katil (nefs) taşıdığının farkında bile değildir. Cenâb-ı Hakk, bu gizlenen hakikati ortaya çıkarmak için bir “bakara”nın, yani nefsin kurban edilmesini emreder. Nefs kurban edilince ne olur?

Onun için dedik ki o bakaranın bir parçasile o maktule vurun, işte böyle Allah ölüleri diriltir ve size Âyetlerini gösterir gerek ki akıllanasınız. “Nefs-i emmâre kurban edilince, fenâ makâmından geçip bekâ makâmı-na ulaşan nefs, nefs-i sâfiye adıyla yeniden doğmuş, her azasından ebedi hayat ve bekâbillah sırrı zuhur etmeye başlamış, Rûh'ül emin'in idaresinde, İseviyet sırrı ile, Nefes-i Kudsi ve Nefes-i Rahmâni'nin tecelligâhı olarak, katledilen istidat-ı asliyyeyi diriltmiştir.

Kurban, bir yok etme değil, bir diriltme ameliyesidir. Kurban edilen nefsin bir parçası, yani onun teslimiyeti ve Hakk’ın hükmüne boyun eğişi, sâlikin içinde öldürülmüş olan hakikat istidadına dokunur ve onu diriltir. Bu, Zât mertebesinden gelen “Biz dedik ki” emrinin bir tecellisidir. Bu diriliş, mürşidin dilinden dökülen ve Zâtî bir tecelli taşıyan kelâmın, müridin ölü hükmündeki gönlüne temas edip onu yeniden hayata döndürmesi gibidir.

Bakaranın kesilme sebebi de bu ayetle anlaşılmış oluyor. Ölü gönüllerin dirilmesi için bakara ile ifade edilen levvame nefsin kurban edilmesi şart. ... Dervişlikte de; mürşidindeki zâti tecelli ile edilen kelâmların mânâsı, rûhu ve nûru ile dervişin ölü hükmündeki gönlünün HAYat bulması, küfür örtülerinin üzerinden bir bir kalkmaya başlaması ile hakikati görmede en büyük perdenin kendi benliği olduğu bilgisinin uyanışı, mânâ olarak dirilmesi anlatılmakta olabilir.

Kurban denilince akla gelen en büyük kıssa ise Hz. İbrahim ve oğlu Hz. İsmail’in kıssasıdır. Bu, kurbiyetin zirvesi, teslimiyet’in en kâmil misalidir. Hz. İbrahim, rüyasında oğlunu kurban ettiğini görür. Bu rüya, sıradan bir rüya değil, sadık bir rüyadır. Terzibaba, rüyanın ta'bir edilmemesindeki hikmete dikkat çeker:

Yani İbrahim (as) rüyasında veya yakazasın da oğlunu boğazladığını görüyor, üç defa tekrar ediyor, üçüncüde kendinde de kanaat geldi ki bu rüya-ı sadık yani tahkik bir rüya ve rüyada görüldüğü gibi yapılması gereklidir kanaatine vardı tabir etmedi, rüyayı bakın bu da mühim meseledir. Halbuki rüyanın tabir edilmesi lazımdır. ... eğer İbrahim (as) rüyayı tabir yoluna gitseydi, işte oğlunun yerine mal ver mülk ver diye yorumlasaydı o zaman peygamberliğine halel getirecekti. Çünkü nefsani yorum yapma ihtimali doğabilecekti.

Hz. İbrahim, Hakk’a olan şiddetli muhabbeti, yani “Heyaman” hâli sebebiyle, rüyayı kendi aklıyla, kendi arzusuyla yorumlama yoluna gitmemiştir. Emri, anladığı şekliyle, zâhirde uygulamaya koyulmuştur. Oğlunu sevdiği için emri tevil etme ihtimali, peygamberlik şanına yakışmazdı. O, en sevdiğini Hakk yolunda feda etmeye hazır olduğunu fiiliyle ispat etmiştir. Cenâb-ı Hakk’ın muradı oğlunun kanının akması değil, babasının kalbindeki teslimiyetin ortaya çıkmasıydı. Bu teslimiyet ortaya çıkınca, ilahi tabir gökten bir koç suretinde indi. Bu kıssa, irfan yolunda sâlikin en sevdiği, en kıymetli bildiği şeyi, yani kendi aklını, fikrini, manevi kazanımlarını dahi feda etmesi gerektiğini öğretir. Terzibaba Külliyatı’nda bu, “veled-i kalb” yani gönül çocuğu kavramıyla açıklanır. Sâlikin kendi gayretiyle elde ettiği manevi hâller, ilmi birikimler onun “veled-i kalbi”dir. Kurban, bu gönül çocuğunu dahi Hakk’ın emriyle feda edebilme makamıdır.

Bu derûnî mânâların yanında, kurbanın bir de toplumsal ve şer’î yönü vardır ki, bu da bâtından ayrı düşünülemez. Hac Sûresi, kurban ibadetini Kâbe’nin inşası ve Tevhid akidesinin tesisi ile birlikte zikreder. Bu, kurbanın sadece kişisel bir arınma değil, aynı zamanda tevhid toplumunu inşa eden temel bir rükün olduğunu gösterir.

Hani biz İbrahim’e, Kâbe’nin yerini, “Bana hiçbir şeyi ortak koşma; evimi, tavaf edenler, namaz kılanlar, rükû ve secde edenler için temizle” diye belirlemiştik. ... Gelsinler ki, kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar ve Allah’ın kendilerine rızık olarak verdiği (kurbanlık) hayvanlar üzerine belli günlerde (onları kurban ederken) Allah’ın adını ansınlar. Artık onlardan siz de yiyin, yoksula fakire de yedirin.

Ayetler, kurbanı şirkten arınma, Kâbe’yi yani kalbi temizleme ve Allah’ın adını anma ile bir bütün olarak sunar. Kurbanlık hayvanlar, “Allah’ın nişaneleri” olarak isimlendirilir. Onları yüceltmek, kalplerdeki takvadan, yani Hakk’a karşı derin bir saygı ve sorumluluk şuurundan kaynaklanır. Putlara tapma pisliğinden ve yalan sözden kaçınma emriyle birlikte zikredilmesi, kurbanın en temelde bir Tevhid eylemi olduğunu, Hakk’tan başka kurban kesilecek, adına yemin edilecek, uğrunda can verilecek hiçbir varlık olmadığını ilan etmektir. Böylece kurban, hem sâlikin kendi nefsini Ahadiyet (mutlak birlik) potasında eritmesi, hem de mü’minlerin Tevhid bayrağı altında birleşerek Hakk’ın nişanelerini yüceltmesi anlamına gelen çok katmanlı bir hakikattir.

Terzibaba'nın Nazarıyla Kurban: Aslı ve Mertebesi

Kurban'ın aslı, kelimenin kökünde gizlidir: Kurb, yani yakınlaşma. Kesilen koç, akıtılan kan, dağıtılan et, hepsi bu yakınlaşma yolunda birer vasıtadır, birer işarettir. Kurban Bayramı, sâlikin seyr-i sülûk denilen mânevî yolculuğunun zirvesi, kemâl noktasıdır. O bıçak, sadece bir hayvanın boynuna değil, sâlikin kendi nefsine, kendi benliğine çalınan bir neşterdir. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin irfan mektebinden süzülen hikmetlerle, Kurban'ın vücût mertebelerindeki yerine, Cemâl ve Celâl tecellîleri içindeki sırrına ve Hakikat-i Muhammediyye'nin devamındaki rolüne nazar edelim.

Zamanın Dokusuna İşlenmiş Bir Seyr-i Sülûk: Bayramların Vücûdî Mertebelerdeki Yeri

Kâinatta hiçbir şey başıboş değildir. Gece ve gündüzün birbirini takibi, mevsimlerin döngüsü, ayların sırası, hepsi ilâhî bir nizamın tecellîsidir. Bu ilâhî nizamın en güzel yansımalarından biri, bir senelik takvim devresinin, aynı zamanda tam bir seyr-i sülûk, yani Hakk’a mânevî yolculuk devresi olmasıdır.

Recep, Şaban ve Ramazan aylarından oluşan mübarek üç aylar ile iki bayram arasındaki iki ayın toplamıyla oluşan beş ay, beş hazret mertebesidir. Geriye kalan yedi ay ise nefis mertebeleridir. Bu seyir, muharrem ayının birinde başlar, kurban bayramının dördüncü günü yani zilhiccenin on üçüncü günü biter. Bütün özellikleri ile her sene devam eden tam bir seyirdir.

Sene on iki aydır ve bu on iki ay, sâlikin kendi iç âlemindeki yolculuğunun bir haritası gibidir. Yılın yedi ayı, nefsin yedi mertebesine, yani etvâr-ı seb'a denilen nefs-i emmâre, levvâme, mülhime, mutmainne, râziyye, marziyye ve sâfiye mertebelerine tekabül eder. Sâlik, bu yedi ayda nefsini tanır, onunla mücadele eder, onu terbiye eder.

Geriye kalan beş ay ise, varlığın beş temel mertebesi olan Beş Hazret’in karşılığıdır. Mübarek üç aylar olan Recep, Şaban ve Ramazan; Ef'âl (fiiller), Esmâ (isimler) ve Sıfat mertebelerinin tecellî sahasıdır. Ramazan Bayramı ile Kurban Bayramı arasındaki iki ay ise, seyrin zirvesi olan Zât ve İnsan-ı Kâmil mertebeleridir.

Sâlik, Muharrem’in biriyle yeni bir seyre başlıyor, yedi ayda nefsini aşıyor, üç ayda tevhid mertebelerinde yükseliyor ve nihayet Kurban Bayramı’nın son günüyle o seneki seyrini tamamlamış oluyor. Cenâb-ı Hakk kendi seyrini bizde ve âlemlerde her sene bu nizam üzere sürdürür. Bayramlar, bu mânevî yolculuğun sıradan durakları değil, en mühim menzilleridir.

Ramazan Bayramı Cemâl, Kurban Bayramı Celâl Tecellîsidir

Yolculuğun menzilleri bir olsa da, her menzilin hâli, tecellîsi bir değildir. Ramazan Bayramı ile Kurban Bayramı, aynı seyrin iki büyük bayramı olmasına rağmen, hakikatleri ve tecellîleri itibariyle birbirinden ayrılır. Biri Cemâl’in, diğeri Celâl’in zuhurudur.

Ramazan bayramı ile Kurb’an bayramı arasında ki fark, Ramazan bayramının, Cemâl tecellisi, Cemâli tecelli. Kurban hayramınin ise Celâl tecellisi, Celâli tecelli olmasıdır. Biri yumuşak; biri sert zuhurludur, kanlı bıçaklıdır.

Ramazan Bayramı, on aylık bir seyrin sonunda sâlikin kendi hakikatini bulduğu, nefsini aşıp Hakk’ın tecellîlerine mazhar olduğu bir şükür ve sevinç günüdür. Kişi, oruçla, ibadetle, Kadir Gecesi’nin sırrına ermekle bir arınma yaşamış, kendi özündeki ilâhî emaneti fark etmiştir. Bu bir buluşmadır, bir vuslattır. Bu sebeple Ramazan Bayramı’nın tecellîsi yumuşaktır, huzur vericidir; Cemâl-i İlâhî’nin bir ikramıdır.

Kurban Bayramı ise "kanlı bıçaklıdır." Bu bayramda bir Celâl tecellîsi vardır çünkü Ramazan’da kendini bulan, kemâle eren sâlikin artık yeni bir görevi vardır: Kendinde bulduğunu başkalarına ulaştırmak. Bu ise yumuşaklıkla, sadece Cemâl tecellîsiyle olacak bir iş değildir.

Ramazan bayramında Cemâl tecellisi zuhur ediyorken, Kurban bayramında ise Celâl tecellisi zuhur etmektedir. Bu kapıdan geçmek için kişi nefsini kurb’an etmesi gerekmektedir. Bu oluşumu kişinin kendi kendine uygulaması mümkün değildir, daha evvelce bu yollardan geçmiş birinin rehberliğine ihtiyaç vardır ve Celâl tecellisi gerekmektedir. Eğer İbrâhim (as)in oğlunu kesme hâdisesi olmasa idi hiç bir mürşit dervişinin “nefsi emmâresi”ni kötülükleri çok emreden, içindeki gücü ortadan kaldıramazdı.

Bir mürşid-i kâmilin, bir dervişin nefs-i emmâresini, yani kötülüğü emreden o azgın gücünü terbiye edebilmesi, onu Hakk yoluna sevk edebilmesi için bir iradeye, bir kudrete, bir Celâl tecellîsine ihtiyacı vardır. Bu Celâl’in kaynağı ve meşruiyeti, Hz. İbrahim’in oğlunu kurban etme hadisesidir. O hadise olmasaydı, hiçbir mürşit, dervişinin nefsini "kurban ettirme" gücünü kendinde bulamazdı. Kurban Bayramı’ndaki o kanlı bıçaklı suret, aslında mürşide verilen bu bâtınî selâhiyetin, bu Celâlî gücün zâhirdeki bir yansımasıdır. Zira "Zül Celâli vel ikrâm"dır; Zât’ın ikramı, çoğu zaman Celâl’inin perdesinden zuhur eder.

Seyrin Zirvesi: Fenâfillah’tan Bakâbillah’a Geçiş ve Hilâfet Görevi

Kurban Bayramı’nın Celâl tecellîsiyle donanmış olması, onun seyr-i sülûktaki yerinin ne kadar yüksek olduğunu da gösterir. O, artık sadece sâlikin kendiyle ilgili olduğu bir mertebe değil, Hakk ile halk arasına bir köprü olduğu bir makamdır. Ramazan, fenafillah (Hakk’ta fânî olma) yolculuğunun tamamlandığı bir bayram ise, Kurban, bakabillah (Hakk ile bâkî olma) görevinin başladığı bir bayramdır.

İşte o Ramazan bayramı bittikten sonra tekrar faaliyet çalışmalar başlıyor ya insan dünyaya dönüyor çalışmalara işte bu hale gelen kişi zaten batıni çalışmalarını sürdürüyor, 11. Mertebede geliyor Zat mertebesinde fenafillah mertebesinde İnsan-ı Kamil Bakabillah İnsan-ı Kamil mertebesine Kurban Bayramında ulaşmış oluyor. İşte Kurban bayramının hakikati o halife-i şahsiye olan kimsenin halife-i genellemeye geçmesi oluyor.

Halife-i şahsiye’den halife-i genelleme’ye geçiş. Ramazan Bayramı, "halife-i şahsiyye bayramıdır." Yani kişinin kendi hakikatini idrak edip kendi varlığının halifesi olduğu, "Arif-i billah" mertebesine ulaştığı bir bayramdır. Lâkin henüz görevli değildir.

Kurban Bayramı ise "görevlilik bayramıdır." Artık kişi, Hakk’ta bulduğu irfanı, muhabbeti ve gücü, kendisinden sonra gelenlere aktarma vazifesiyle yükümlüdür. Bu, halife-i genelleme’dir. Artık sadece kendi nefsinden değil, başkalarının nefsini terbiye etmekten de sorumludur.

Ve işte Kurban bayramının hakikati de Odur ki o hilafet halife denen kişi karşısına gelen dervişlerine nefsini emmaresini, levvamesini kurban ettirecek gücü onlara aktarması Kurban bayramının hakikatidir.

Kurban Bayramı’nda sureten kesilen o hayvan, bâtında mürşidin elinde dervişin nefsini kurban etme gücünün bir sembolüdür. O Celâl tecellîsi, o ilâhî sır olmasa, mürşit dervişe bu gücü aktaramaz, derviş de nefsini kurban edecek iradeyi kendinde bulamazdı. Kurban, bu ilâhî gücün ve görevin her sene yeniden tecellî ettiği, tazelendiği bir devir teslim anıdır.

Kevser Sûresi’nin Sırrı: Kurban ve Bâtınî Neslin Devamı

Cenâb-ı Hakk, en kısa surelerinden olan Kevser Sûresi’nde bu muazzam sırrı haber verir. Efendimiz (s.a.v.)’in erkek evlatları vefat edince, müşrikler "O’nun soyu kesildi, o ebter oldu" diye sevinmişlerdi. Bunun üzerine inen sure, meselenin zâhirî nesil olmadığını, çok daha derin bir hakikat olduğunu bildirir:

اِنَّاۤ اَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ. فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ. اِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الاَبْتَرُ "Muhakkak ki Biz, sana Kevser'i verdik. O hâlde, Rabbin için namaz kıl, kurban kes. Doğrusu sana buğzeden, soyu kesik olanın ta kendisidir."

Burada zâhirî neslin kesilmesine karşılık olarak verilen "Kevser" nedir? Bu, Hakikat-i Muhammediyye’dir. Yani Efendimiz’in bâtınî neslinin, onun irfanını ve nurunu taşıyacak olan velîlerin, âriflerin, kâmil insanların kıyamete kadar devam edeceği müjdesidir.

Bu ise Hakikat-i Muhammedi içinde hakiti ilâhiyyenin vahdette kesret, kesrette vahdet hükümlerinin verilmesi bu hakikatlerin kendisinden sonra, hamilleri-taşyıcılarının kıyamete kadar devam edeceğini bildirmektedir verilen bu husustur. Yani zahiren neslin kesilse de batınen neslin sırat-ı müstakim üzere devam edecektir, o halde üzülmene gerek yoktur denmiştir.

Bu müjdenin şükranesi olarak gelen emir, "Fe salli li rabbike venhar" yani "Rabbin için namaz kıl ve kurban kes" olmuştur. Bu, sadece bir şer'î hüküm değil, aynı zamanda o bâtınî nesli devam ettirmenin usûlüdür. "Rabbin için namaz kıl" emri, sâlikin tüm varlığıyla Hakk'a yönelmesi, ubudiyetini tamamlamasıdır. "Kurban kes" emri ise, bu yolda nefsini ve nefsine ait her şeyi feda etmesi ve bu fedakârlığı yapacak gücü taliplerine aktaracak Celâl tecellîsine bürünmesidir.

Kurban kesmek, Kevser pınarından akan o bâtınî neslin, o irfan silsilesinin devamı için gerekli olan mânevî gücün ve selâhiyetin her sene yeniden kuşanılmasıdır. Kurban, soyun kesilmesi değil, tam aksine hakiki ve ebedî olan bâtınî soyun devamının teminatıdır. Kurban, bir senelik mânevî yolculuğun zirvesi, Cemâl’den Celâl’e geçişin kapısı, fenâdan bekâya urûc etmenin nişanıdır. Kendi varlığının halifesi olan sâlikin, artık başkalarına yol gösterecek bir mürşid olma görevini üstlendiği hilâfet bayramıdır. Ve en nihayetinde, Hakikat-i Muhammediyye denilen o kutlu neslin kıyamete dek süreceğinin ilâhî bir müjdesi ve teminatıdır.

Terzibaba Geleneğinde Kurban'in Yaşanması

Kurbanın hakikati, isminde gizlidir: Kurbiyyet, yani Cenâb-ı Hakk'a yakınlaşma. O kesilen hayvan, bu yolda bir vasıtadır, bir semboldür. Asıl kurban edilmesi gereken, bizim içimizdeki hayvani sıfatlardır, bitmek bilmeyen istekleriyle bizi Hakk’tan uzaklaştıran nefsimizdir. Bu yol, çetin bir yoldur. Niceleri yola heves eder, lakin nefsinin sarp yokuşlarında takılıp kalır. Nitekim Cenâb-ı Hakk, kalpleri katılaşanlardan bahsederken bir kapı aralar:

Bir derviş çalışma ve gayretleriyle daima ileriye gitmeye çalışmalı, eğer bu çalışmalar ve eğitim kendisine zor gelecek ise ta yolun başından bu işe girişmeyip, şeriat mertebesinde kalması kendisi için daha yararlı olur ve zarara uğramamış olur. Ve hale geldi o taşlardan daha katı, hiç olmazsa içinden nehirler ve sular çıkan taşlara veya Allah’ın haşyetinden yuvarlanan taşlara benzemek gerekir diyor. Allah’ın şah damarınızdan daha yakınım dediği gibi burada ne işle meşgulüz ondan gafil değilim diyor. Burada dört türlü taştan bahsedilmekte biri kötü, üçü de iyi özellikleri olan taşlar. Kötü özellikte olan inkar ehlinin, iyi özelikte olan taşlar ise inanan insanları tasvir ediliyor. Bakaremizi kurban ederek, hâkikatinin her birerlerimizde zuhura çıkarak Cenâb-ı Allah’a kurbiyyet kazanmamız niyazıyla muhabbetle ellerinizden öperiz...

Kur'ân-ı Kerîm'de anlatılan o inek kıssası, 3500 yıl önce yaşanmış bir hadise değildir sadece. O inek, her birimizin içinde yaşayan, öldürmekle bitiremediğimiz nefsimizin ta kendisidir. Onu kurban etmeden, yani nefsânî kullanımları kesmeden, içimizdeki ölü ruhu diriltmek mümkün değildir. Bu diriliş, ancak ve ancak "Bakare"mizi, yani nefsimizi, Hakk'ın bıçağının altına yatırmakla başlar. Bu yatırışın usûlü, erkânı, edebi vardır. Terzibaba geleneğinde kurban, bu usûlün adıdır.

Hakiki Kurban: Nefsi Kurban Etme Gücü ve Mürşidin Eli

Asıl mesele, o zâhirde akan kanın, bâtında, yani iç dünyamızda neyi harekete geçirdiğidir. Kurban, sâlike kendi nefsini kurban etme gücünü ve iradesini kazandıran ilâhî bir lütuftur.

Kendi nefsini kurban etme gücünü oluşturuyor, dışarıda hayvan kesiliyor, olan koyuna oluyor, bize bir şey olmuyor ki “Kurban kestik” diyoruz cebimizden üç beş kuruş çıkıyor işte bizim kurbanımız ama o para gene kazanılır ama o hayvanın canı gidiyor, orada o mu daha fedakar biz mi fedakarız, işte bundaki özellik kişiye kendi nefsini kurban ettirme gücü veriliyor, dervişe naklediliyor, esas şey noktası budur, halife-i şahsiyeden halife-i genele geçiyor.

"Kişiye kendi nefsini kurban ettirme gücü veriliyor, dervişe naklediliyor." Bu güç, kendi kendine elde edilecek bir şey değildir. Bir insan tek başına, bir ömür boyu "Nefsimi öldüreceğim!" diye uğraşsa, ancak başkalarına zarar verir, kendi nefsine o kılıcı vuramaz. Çünkü canı acır. Nefs, kendisini yok edecek fiile izin vermez. İşte tam bu noktada bir mürşid-i kâmilin rehberliği devreye girer. Cenâb-ı Hakk, kurduğu bu manevî eğitim sistemi içinde, o kılıcı vurma gücünü de, o vuruşa dayanma gücünü de bir el ile, bir vesile ile kuluna bahşeder. Sâlik, mürşidinin manevî himayesi altında, onun gösterdiği yolda "Lâ" kılıcını çeker ve kendi varlığına, kendi enâniyetine vurur. İşte o zaman rüyalarda, zuhuratlarda o hayvani sıfatların bir bir kesildiğini, kurban edildiğini görmeye başlar.

Eğer zaten bir kimse gerçek manada o gücü alamazsa o enerjiyi o muhabbeti o güzelliği alamazsa nefsi ile baş etmesi mümkün değildir. Bakın şimdi bir kimse kendi başına ibadet ettiğini düşünelim bir kimsede belirli bir yolcu ile yola çıkmış belirli bir sistem içerisinde o kendi başına yola çıkmış olan bir ömür boyu çalışsa yalnız başına sadece sevap kazanır başka hiçbir şey kazanamaz. Kendisini kazanamaz rabbını da kazanamaz. Hep yaptığı işler hayali ve vehmi olur... ama ehli ile birlikte yola çıkarsa bir ömür boyu yaptığı ibadetlerin üç beş ay on ay içerisinde aşar geçer daha da ileri gider. Çünkü ufuk vardır, işte ona derler nefs-i emmareni öldür, sistemi de budur...

Mürşidin varlığı, sâlike bir ufuk çizer. O ufka varmak için de nefsânî kullanımları, yani nefsin istek ve arzularını kendi menfaatine kullanmayı kesmek gerekir. Aksi halde insan, gurur ve kibirle bir taş gibi katılaşır, cemad (cansız varlık) mertebesinde donup kalır. Tevbe edilirse, o taşın bile yumşayacağı, içinden irfan pınarlarının akacağı müjdelenmiştir.

Seyr-i Sülûkun Başında Kurban: Esmâ'nın Nefsin Tasallutundan Kurtuluşu

Bu nefsini kurban etme süreci, seyr-i sülûk denilen manevî yolculukta ne zaman ve nasıl başlar? Terzibaba irfanında, yola yeni giren dervişin kestiği kurbanların çok özel bir mânâsı vardır. İnsan, Cenâb-ı Hakk'ın esmâ-i ilâhiyyesi, yani ilâhî isimlerinin bir tecellîgâhıdır. Görme (Basîr), işitme (Semî'), bilme (Alîm), kudret (Kâdir) gibi bütün sıfatlar, aslında Hakk'ındır ve insanda emanet olarak durmaktadır. Ancak ham ve eğitilmemiş insanda bu ilâhî isimler, nefsin tasallutu altındadır. Nefs, bu isimleri kendi hesabına kullanır; Allah için değil, kendi nefsi için görür, kendi çıkarları için işitir, kendi enâniyetini ispat için bilir. Bu esmâlar, âdeta nefsin zindanında hapsolmuş esirler gibidir.

Bu esirleri kurtarmanın fidyesi, kurbandır. Kevser Sûresi'ndeki "Fesalli li rabbike venhar" (Öyleyse Rabbin için namaz kıl ve kurban kes) emri, bu hakikate işaret eder.

İşte Cenâb-ı Hakk bu durumda olan kişinin içinde hapis olmuş halde bekleyen ve ayrıca nefis tarafından kullanılan bu isimler için, “fesalli li rabbike venhar” (108/2) (Rabb’ın için namaz kıl) yani onun ibadet yolunu aç. “ve kurban kes” yani nefsine yeter artık de, onu kurban et ki diğer esmalarda kurtulmuş olsun. İşte zâhirde de, derse başlayanlar tarafından ilk başlarda, bu yüzden zuhuratlar da, kurbanlar kesilir ve ondan sonra yavaş yavaş esmâ-i ilâhiyyeler ilâhi asli görevlerini yapmaya başlarlar ve ancak ondan sonra Hakk ve gönül yolunda yol almaya başlanır.

Yola yeni giren sâlikin kestiği veya adına kesilen kurban, işte bu mânâda bir fidyedir. O kurbanın kanı akarken, sâlikin içindeki esmâların üzerindeki nefsin baskısı kalkar. Görmesi, duyması, bilmesi, yavaş yavaş nefs için olmaktan çıkıp, Hakk için olmaya başlar. Artık esmâlar, zindandan kurtulmuş ve ait oldukları Sultan'a, yani Cenâb-ı Hakk'a hizmet etmeye, kendi aslî görevlerini yapmaya başlarlar. Ancak bundan sonradır ki, sâlikin gönül yolunda adımları hızlanır ve manevî ilerleme mümkün hale gelir.

İsmail'in Teslimiyeti: Mürşide Edep ve "Boynunu Kırma" Hâli

Kurban kıssasının merkezinde Hz. İbrahim ve oğlu vardır. Bu kıssa, her devirde mürşid ile mürid ilişkisinin en kâmil örneği olarak yaşanır. Mürid, mürşidinin şahsında Hakk'ın iradesine teslim olmayı öğrenir. Bu teslimiyet, körü körüne bir itaat değil, sevgiye, güvene ve marifete dayalı bir edep hâlidir. Mürid, Hz. İsmail'in babasına "Babacığım, emrolunduğun şeyi yap. İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın" demesindeki sırra talip olur. Bu, "boynunu kırma" hâlidir; yani kendi iradesini, aklını, mantığını, mürşidinin temsil ettiği ilâhî iradenin önünde hiçliğe terk etmektir.

Bu teslimiyetin ne kadar çetin bir imtihan olduğunu, mürşid ile mürid arasındaki şu yazışmalarda canlı bir şekilde görürüz. Mürid, bir imtihan anında şöyle bir iddiada bulunur:

Makamın gereği İSMAİL olarak İBRAHİM'e boynumuzu kırmışızdır .

Bu söz, zâhirde tam bir teslimiyet ifadesi gibi görünse de, içinde gizli bir benlik taşır. "Ben, İsmail oldum ve boynumu kırdım" demek, hâlâ bir "ben" iddiası taşır. Hakiki teslimiyette "ben" kalmaz. Mürşidin bu iddiaya cevabı, kurban sırrının ne kadar ince bir anlayış gerektirdiğini ortaya koyar:

Mübarek olsun yeni bir İbrahim bulunabilirse boynunu kırdırsın, biz boyun kırıcı değil (kişinin başını dik tutması için boyun düzelticileriz) .

Mürşidin vazifesi budur: Boyun kırmak değil, eğri boyunları düzeltmek! Sâlikin nefs karşısında iki büklüm olmuş, dünyaya dönmüş başını doğrultup Hakk'a çevirmesini sağlamaktır. Mürşid, bir kasap değil, bir cerrahtır. Onun bıçağı, öldürmek için değil, diriltmek için, hastalıklı olanı kesip atmak için işler. Bu öyle bir güvendir ki, sâlik, mürşidinden gelen her şeyi, kendi aklına ve nefsine en acı gelen imtihanları bile bir lütuf olarak görür. Nitekim aynı yazışmalarda bu hâlin zirvesi şöyle ifade edilir:

Bütün bunların hatırına, değerli ellerinizle sunduğunuz zehiri büyük bir zevk ile içerim. Eyvallah.

Bu söz, müridin mürşidine olan itimadının zirvesidir. "Senin elinden gelen zehir bile benim için şifadır, çünkü senin elin Hakk'ın elidir, senin iraden Hakk'ın iradesinin tecellîsidir" demektir. Bu makama ulaşan için artık mürşidin her tasarrufu, her imtihanı rahmet olur. Lakin bu teslimiyetini kaybeden, kendi aklını ve nefsini tekrar devreye sokan için, o rahmet kapısı kapanır. Mürşidin "Sen o kapıyı zâten çoktan terk etmişsin belki kendininde haberi yoktur" sitemi, bu acı hakikati dile getirir.

Ramazan'dan Kurban'a: "Kendini Bulmak"tan "Görevlilik" Bayramına Geçiş

Seyr-i sülûk bir bütündür. Yılın içindeki mübarek günler ve bayramlar, bu yolculuğun durakları, makamları gibidir. Ramazan ve Kurban bayramları, bu seyrin iki önemli zirvesini temsil eder. Ramazan, daha çok içe dönük bir yolculuktur. Oruçla, teravihle, Kadir Gecesi'ni aramakla geçen bir ayın sonunda gelen bayram, sâlikin "kendini bulma" bayramıdır. Nefsini terbiye ederek kendi hakikatine, içindeki ilâhî öze ulaşmasının şükrüdür. Bu yüzden ona "şeker bayramı" değil, "şükür bayramı" demek daha doğrudur.

Yâni ramazan bayramı kendini bilmek, kendini bulmak, idrâk etmek, kendi varlığında, kendi hakîkatine ulaşmak. Kurban bayramı da görevlilik bayramı. Karşı tarafa fayda sağlama, yahut yol gösterme bayramıdır. İşte şeyhlik/ halife-i şahsiyye kendini bilme, daha henüz ramazan bayramı, ama kendinin şeyhliği, yâni o mertebeye ulaşması. Ama henüz görevli değildir, halife olması ise kendine halife olmasıdır.

Ramazan'da sâlik, kendi varlığının halifesi olur. Kendi ülkesini, yani vücut ülkesini nefsin işgalinden kurtarıp, orada Hakk'ın hükümranlığını tesis eder. Bu, "halife-i şahsiyye" makamıdır. Lakin iş burada bitmez. Kendini bulan, artık Rabbini bulma ve O'nun kullarına hizmet etme yoluna girer. İşte Kurban Bayramı, bu yeni merhalenin, "görevlilik" merhalesinin başlangıcıdır. Ramazan'ın Cemâl tecellisi olan tatlılığı ve neşesinden sonra, Kurban'ın Celâl tecellisi olan sorumluluğu başlar.

Ramazan bayramına şükür bayramıda diyorlar, genelde şeker bayramı diyorlar, orada tatlı şeker var, yâni bir yere ulaşıldığı için, ama diğerinde, kurban bayramında çakı bıçak var, kan var. O iradenin oluşturması var. İşte o iradeyi oluşturacak iradeye sahip olmak gerekiyor...

Kurban Bayramı'ndaki bıçak ve kan, başkalarının nefsini kurban etmelerine yardımcı olma görevinin getirdiği zorluğa ve ciddiyete işarettir. Bu, artık sadece kendi nefsiyle değil, başkalarının nefsini terbiye etme sorumluluğunu da üstlenme makamıdır. Bu, bir nevi manevî üniversiteden mezun olup, ihtisas yapmaya başlamak gibidir. Ramazan'da mezun olan sâlik, iki bayram arasındaki sürede bir nevi staj ve ihtisas döneminden geçer. Eğer bu dönemi başarıyla tamamlarsa, Kurban Bayramı ile birlikte kendisine "görev" verilir ve o da bir "İbrahim" olarak, "İsmail"lerin boynunu Hakk'a teslimiyet için doğrultma vazifesini üstlenir.

Füsûsu'l-Hikem'de Kurban

Kurban bahsinin bâtındaki mânâ deryasına ulaşmak için bize kandil olan büyüklerden biri de hiç şüphesiz Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri’dir. Onun, hikmetlerin incilerinin dizildiği meşhur eseri Füsûsu'l-Hikem, kurban hadisesine öyle bir pencere açar ki, o pencereden bakan, artık sadece bir hayvanın kesildiğini değil, varlığın en derin sırlarından birinin tecellî ettiğini seyreder. Şeyh-i Ekber, bu konuyu İshak Peygamber’e ayırdığı “Kelime-i İshâkiyye” fassında ele alır ve alışılmış bilgimizi sarsan bir hakikati önümüze koyar.

Meşhur olan, kurban edilmek istenen çocuğun Hz. İsmail olduğudur. Lâkin Şeyh-i Ekber, bu hadisenin fâilinin Hz. İshak olduğunu söyler. İrfan yolunda, bu türden "ihtilaflar" bizi zâhirden bâtına, suretten mânâya taşıyan merdivenlerdir. Terzibaba Necdet Ardıç Efendimiz, bu durumu şöyle açıklar:

İbrahim (a.s.) oğlu İshak (a.s.)ın rüyasında zebih etti, ve onu keşf-i mücerret nevinden addedip his aleminde dahi ayniyle cenab-ı İshak’ı zebha teşebbüs buyurdu. Yani zeb kesmek, kesmeğe teşebbüs buyurdu. İbrahim (a.s.) oğlu İshak’ı (a.s.) (Biz İsmail (a.s.) olarak biliyoruz burada İshak (a.s.) olarak zikredilmiştir) M. Arabi Hz.leri İshak (a.s.) olduğunu kani olmuş ve yazmış bunun sebebini de Hz. Rasulullah’ın kendisine yazdırdığı şekliyle yazdım demekle ben memurum diyerek böyle yazdım diye de bunu izah etmekte, izahı da var zaten neden öyle olduğuna dair.

Mesele bir tarihî tercih meselesi değildir. Şeyh-i Ekber, Füsûs'u kendi aklından veya ilminden değil, sâdık bir rüyada bizzat Efendimiz'in (s.a.v) elinden alarak yazdığını ve bir "memur" olduğunu söyler.

Hz. Şeyh (r.a.), meşhur görüşe muhalif olan bu düşüncesinde mazurdur. Çünkü Fusûs'un mukaddimesinde beyan olunduğu üzere, sadık rüya gereğince, şerefli kalbine ilka olunan manayı beyan etmekle görevlidir. Ona itiraz ise edepsizlikten başka bir şey değildir.

Öyleyse, "İsmail mi, İshak mı?" çekişmesini bir kenara bırakıp, Şeyh'in bu hikmetli tercihiyle bize neyi göstermek istediğine kulak verelim. O bizi suretteki isimden alıp, mânâdaki hakikate eriştirmek ister.

Rüyanın Tâbiri: İlâhî Düzeltme

İbn Arabî Hazretleri'nin getirdiği en mühim açılımlardan biri, Hz. İbrahim'in rüyasını yorumlama biçimiyle ilgilidir. Hz. İbrahim, rüyasında oğlunu kurban ettiğini görmüş ve bu rüyanın mânâsını, his âleminde, yani bu fizikî dünyada birebir uygulamaya kalkmıştır. İşte bu, bir "hikmetli hata" idi. Rüya, misal âleminden bir haberdir ve şehâdet âlemine olduğu gibi tercüme edilmez; onun tâbir edilmesi gerekir. Cenâb-ı Hakk, bu tâbiri bizzat kendisi yapmış ve Hz. İbrahim'in fiiline bir koç göndererek müdahale etmiştir.

İmdi gerek İbrahim (as) gerek Taki bin Mahlet rüyalarını zahiri üzere aldılar. Yani kendi gördükleri şekilde hayel aleminden aldıklarını zahir olarak tatbike kalktılar. Fakat İbrahim (as) ın rüyasını Hakk Teala koç inzaliyle tabir buyurup yani koç indirmesiyle tabir buyurup Hz İshak’ın zebhine mahal kalmadı. Yani koçu indirdiğinde İshak (as) ı kesmeye gerek kalmadı.

Koçun indirilmesi, rüyanın iptali değil, tam aksine onun hakiki mânâsının ortaya konmasıdır. Rüya doğruydu, ama Hz. İbrahim'in yorumu eksikti. Hakk, ona "Sen rüyana sadakat gösterdin, şimdi ben sana o rüyanın hakikatini göstereyim" demiştir. Hakikat, evladını, yani senden olan bir canı değil, kendi nefsini, en sevdiğin varlığını, benliğini kurban etmendi.

Ama rüyanın gerçek tabiri oğlu yerinde olan koçun kurban edilmesiydi. Ama mana itibarıyla oğlu olarak niye çünkü oğul babanın sırrı en çok sevdiği şey diyelim kendinden meydana geldiği için en çok sevdiği, o halde oğuldan maksat sevgidir. Ondan maksat kişinin maddi âlemdeki sevgileridir. Bu da nefs-i emmare ile meydana geldiğinden levvame ile meydana geldiğinden, işte orada koçun kesilmesi rüyanın esas tabiri olarak emmare ve levvame nefsin kesilmesi olarak idi.

Füsûs'un bize öğrettiği usûl budur. Kurban edilecek olan, dışarıdaki bir varlık değil, içerideki nefs-i emmare ve onun suretleridir. Koç, bu nefsin, yani nefs-i levvame mertebesine düşmüş hayvânî yönümüzün bir sembolüdür. Sâlik, seyr-i sülûk yolunda evladını, malını, makamını değil; onlara olan bağlılığını, yani kendi vehmî benliğini kurban eder. Koçun kesilmesiyle Hz. İshak'ın kurtulması, bu bâtınî hakikatin zâhirdeki mührüdür.

Peygamber Kıssaları ve A'yân-ı Sâbite'nin Talebi

Bütün bu hadiseler neden yaşanır? Neden Cenâb-ı Hakk, peygamberlerini böyle çetin imtihanlardan geçirir? Füsûs'un hikemî bakışı, bu olayları A'yân-ı Sâbite mertebesine bağlar. A'yân-ı sâbite, eşyanın ve varlıkların ilm-i ilâhîdeki hakikatleri, değişmez özleridir. Onlar, kendi istidat ve kabiliyetleri neyi gerektiriyorsa, Hakk'tan o şekilde zuhûra çıkmayı "lisan-ı hâl" ile talep ederler.

Yani ayan-ı sabiteler kendilerindeki programı ortaya koymak için ilm-i ilahiden hangi ismin zuhurunu faaliyete geçirecekler ise hangi isimle görevlendirilmişlerse o görevi yapabilmek için kabiliyetlerine göre istihkak talebinde bulunurlar. Esmanın istihkakını isterler. Ayan-ı sabiteler ilm-i ilahiden bunu isterler. Eğer ayan-ı sabite ilm-i ilahiden istihkakını alamazsa zuhura gelemez.

Bu açıdan bakıldığında, kurban kıssası, sadece Hz. İbrahim'in şahsında yaşanmış bir olay değil; el-Halîl, el-Vâhid, el-Fettâh gibi ilâhî isimlerin tecellî etmek için beklediği bir "vücûdî tiyatro"dur. Hz. İbrahim'in "Halîl" (dost) ismine mazhar olan a'yân-ı sâbitesi, bu dostluğun ispatı için en sevdiğinden geçme imtihanını talep etmiştir. Hz. İshak'ın "sabır" ve "teslimiyet" hakikati, bu imtihanla zuhura çıkmıştır. Koçun "fidye" olma hakikati, bu olayla kevnî dokudaki yerini almıştır. Her şey, ilâhî ilimde önceden takdir edilmiş bir senaryonun, en mükemmel şekilde sahneye konulmasıdır.

Füsûs Metodu: Misâlden Hakikate Geçmek

Şeyh-i Ekber'in peygamber kıssalarına yaklaşımı, her bir olayı, sâlikin kendi iç âlemindeki yolculuğunun bir haritası olarak okumaktır. Bu, sadece kurban hadisesine mahsus bir durum değildir; Füsûs boyunca devam eden bir usûldür. Mesela Hz. Musa'nın, kuyudan su çekip Hz. Şuayb'ın kızlarının sürüsünü sulaması hadisesi, zâhir ehli için bir iyilik hikâyesidir. Ama İbn Arabî için bu, çok daha derin bir mânâ taşır:

Musa (a.s.) kuyudan su çekmekle aslında oradan ilim çıkarmaktaydı. Yoksa orada anlatılan su koyunların sulanması değildir sadece. O koyunlar da diğer tabirle ondan daha sonra gelecek onun neslidir, müritleridir, kurbanlarıdır. İşte zahir müntesibleri, zahir ehilleri bunun hikayesini anlatmaktadır, ama batın ehli M. Arabi Hz.lerinin de belirttiği gibi resul ilmin suretidir diye belirttiği gibi hadiseyi ne kadar bambaşka yerlere götürmektedir.

Su, ilmin sembolüdür. Kuyu, bâtınî ilmin kaynağıdır. Koyunlar ise o ilimle sulanacak olan canlar, yani müritlerdir. Hz. Musa, kuyudan su değil, ilim çekmektedir. Füsûs metodu budur: Zâhirdeki "su"yun, "koyun"un, "koç"un ardındaki mânâyı, yani "ilim"i, "müritler"i, "nefs"i görmek. Eğer bu misallerin hakikatine geçemezsek, kapının önünde kalırız.

Hani kesilen kurbanlar için sırat köprüsünde o kurbana binip geçeceksin derler ya işte amelinin rukubi yani ameline binerek geçeceksin. Orada “kurban” dediği kesilen kurban değildir, o kurban ifadesiyle orada oluşan bir amel var bir mana var, işte o mana suret kazanacak ama kurban şekliyle ama bir başka şekilde... Misalden onun hakikatine geçmek için birer yol onlar, kapı, vasıta, ama biz misali gerçek zannettiğimizden kapı önünde kalmışız.

Şeyh-i Ekber'in İshak ismini zikretmesi de, bizi bu misal kapısından içeriye, hakikat odasına davet etmek içindir. "İsmail mi, İshak mı?" tartışmasına takılıp kalan, kapının önünde kalır. "Burada bana hangi hakikat fısıldanıyor?" diye soran ise içeriye adım atar.

Çözümü Zor Görünen Hikmet

Terzibaba Hazretleri'nin de işaret ettiği gibi, Şeyh-i Ekber'in bu tercihi "enteresan bir hadisedir, çözümü zorlaşan bir hadisedir." Ancak bu zorluk, bir eksiklik değil, bir hikmet perdesidir. Kur'ân-ı Kerîm'de kurban edilecek çocuğun isminin açıkça zikredilmemesi de bu hikmetin bir parçasıdır. Eğer isim belirtilseydi, bu büyük teslimiyet ve fedakârlık dersi, sadece o peygamberin soyundan gelenlere has bir mesele olarak anlaşılabilirdi.

İşte bunun belirtilmemesi her iki çocuğundan gelen yolların da bu kurban hükmüne riayet etmeleri gerektiği içindir. Yahudiler de de kurban kesme hükmü vardır... Bakın onlar kurban kesme İshak olduğunda ısrar ettiklerinden zaten bu görevi yüklenmiş oluyorlar, Müslümanlar da İsmail’in kesilmiş olduğunu düşüncesiyle onlar da bu görevi yüklenmiş oluyorlar. Eğer isim belirtilseydi iki gurubunda bunu kesmesi diye bir şey söz konusu olmaz hangi evlattan gelen kavim varsa onlara ait bir hüküm olacaktı.

Cenâb-ı Hakk'ın isimlendirmemesi bir rahmet, Şeyh-i Ekber'in İshak diye isimlendirmesi ise bir hikmettir. Biri, hükmün umumiliğini korurken; diğeri, aklı zâhirde durduran bir tokmak gibi vurarak, onu bâtına yönelmeye mecbur eder. Füsûs'taki İshak bahsi, bizi alışkanlıklarımızın konforundan çıkarır, zihnimizi sarsar ve "Acaba burada göremediğim ne var?" diye sormaya sevk eder. Bu soru sorulduğu an, Füsûs'un kapısı aralanmış demektir. Artık mesele, bir çocuğun değil, kişinin kendi İsmail'ini veya İshak'ını, yani Hakk'tan gayrı en sevdiği şeyi, O'nun yoluna feda etme sırrıdır. Füsûsu'l-Hikem'in kurban anlayışı, bu sırra açılan bir kapıdır.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Kurban bahsi, sadece bir hayvan kesme fiili olmaktan çıkar, kevnî bir sırrın, bir vücûdî hakikatin perdesini kaldıran bir ayna olur. Kurban, zâhirde bir canın alınması, bir kanın akıtılmasıdır. Ama bâtında, bir canın daha yüce bir cana katılması, bir mertebenin daha üst bir mertebeye urûc etmesidir. Bu, aklın durduğu, aşkın konuştuğu Cem makamı idrâkidir.

Kurbanın en temel sırlarından biri, kesilen hayvanın ruhu ile kurban sahibinin ruhu arasındaki gizli alışveriştir. Bazı kimseler, "Hayvanlara yazık, kan akıtmayalım, onun yerine parasını verelim" derler. Niyetleri belki iyidir ama hakikat ilminin usûlünden habersizdirler. Zira bu iş, parayla, malla ölçülecek bir sadaka fiili değildir. Bu, ruhlar arasında bir alışveriştir, bir takviyedir.

Kurbanın sırrı da bu mevzu içinde anlaşılmış olur, zira ruh-u hayvani yani kesilen hayvanın ruhu kurban sahibinin ruhi alemini takviye ettiğinden, bakın para verseniz mal verseniz bu iş olmaz. Hani diyorlar hayvanı kesmeyelim karşılığında para değerini verelim hayvanlar yazıktır kesilmesin diyenler var. Bu durumda paranın ruhu yok nasıl olacak bu iş. Madde olarak cemadı ruh var ama “Hay” esmasının mazharı olarak onun canı ve ruhu yoktur. O kesilen kurban ruhu alemini takviye ediyor. Kurban vecibesi ruh-u insani alemine rücuu ile yani oradaki kurbanın ruhu, ruh-u insan alemine dönmekle terakki eden kurban için ve hem de kavi ruh olan tahir-i kurban için çok faydalı bir emir olur.

Kesilen hayvanın "ruh-u hayvani"si, yani canlılık ruhu, kurban sahibinin "ruh-u insani"sine katılır ve onu takviye eder. Para, altın gibi cemâdâtın (cansızların) bir "Hay" tecellîsi, bir canı yoktur ki, diğer bir cana destek olsun. Hayvan, "Hay" isminin bir tecellîsidir. İnsan da öyledir. Kurban fiiliyle, alt mertebedeki tecellî, üst mertebedeki tecellîye katılarak onda fâni olur ve onunla bir olur. Bu, hem kurban kesen insan için bir güçlenme, bir arınma vesilesidir hem de kesilen hayvan için bir terakki, bir mertebe atlamadır. Hayvan mertebesinden, İnsân-ı Kâmil mertebesine gıda olmak suretiyle yükselir. Bu, her iki taraf için de bir lütuf, bir rahmet tecellîsidir.

Bu alışverişin, bu zıtların birliğinin en güzel ifadesi, hadisenin hem insan hem de hayvan için bir "inayet" yani lütuf olmasıdır. Zâhirde bakan biri, bir yanda kurtulan, diğer yanda can veren görür. Ama hakikat gözüyle bakan, her ikisine de aynı anda dokunan bir rahmet eli görür.

Çünkü yüceltme, bize ve koça eşit lütuftan dolayı meydana gelmiştir. Çünkü koç insân-ı kâmil için kurban edildiği zaman, insân-ı kâmile gıda olup, onun bütün cüzlerinde yayılır ve hemen o olur; ve hayvan mertebesinden insân-ı kâmil mertebesine intikal eder. Bu ise ona bir lütuftur. Ve bize lütuf olması da, koçun bizim katledilmemize engel olmasıdır. Bu sebeple sonuç olarak ona lütuf, bize lütfun aynısı olur.

Lütuf, ikiye bölünmüyor. "Ona lütuf, bize lütfun aynısı olur." İşte tevhidin sesi budur. İbrahim'in (a.s) ve neslinin canı bağışlanmıştır; bu, insana olan lütuftur. Koç ise, nebâtî ve hayvânî mertebede kalmaktan kurtulup, bir İnsân-ı Kâmil'in bedeni ve ruhuyla birleşerek, o yüce mertebenin bir parçası olma şerefine ermiştir; bu da ona olan lütuftur. Bu, Hakk'ın fiillerinde zıtlık olmadığını, her şeyin bir tenzih-teşbih dengesi içinde, tek bir hikmete hizmet ettiğini gösteren ne güzel bir misaldir. Koçun fidye olarak gönderilmesi, yalnızca bir canı kurtarmakla kalmaz, aynı zamanda ilahi surette halk edilmiş insanın ve onun yolunu süren Verese-i Muhammediyye'nin ne kadar değerli olduğunu da âleme ilân eder. Cenâb-ı Hakk, kendi suretinin mazharı olan insan için, bir başka canı "zebh-i azîm" (büyük kurban) olarak isimlendirerek feda etmektedir.

Bu fedakârlık meselesi, sadece tek bir kıssaya mahsus değildir. Bütün bir kevnî işleyişin temel bir esasıdır. Kurban edilen hayvanlar, sanki bütün bir insanlığın günahlarına, hatalarına, eksikliklerine karşılık canlarını feda eden isimsiz kahramanlar, "insanlığın fedaileri" gibidir.

İşte o öldürülecek, zebih edilecek hayvanlar kimseye kötülük yapmış değildir ama onlar insanlığın fedaileridir, bizler için kendi hayatlarını feda ediyorlar. Kurban Bayramı’nda Kurban kesiyoruz, onların canı gidiyor, bizim sadece cebimizden az miktar para çıkıyor. Bizim için o para kurban, kurban ettiğimiz o paradır, yoksa hayvan değildir, hayvanın kendisi gidiyor, canı gidiyor. İşte sizin için hayatını feda ediyor, hiç olmazsa güzel muamele edin diyor.

Bu bakış açısı, sâliki kurban ettiği hayvana karşı bir şefkat ve hürmet hissine sevk eder. O artık kesip yediği bir et yığını değil, kendi ruhani yolculuğu için canını feda eden bir yoldaştır. Bu yüzden şeriat, kurban edilecek hayvana eziyet edilmemesini, bıçağın keskin olmasını, hayvana incelikle muamele edilmesini emreder. Bu, "ihsan"dır. Asıl ihsan, senin elinin altında olan, sana teslim olmuş, hatta senin için canını verecek olana bile en güzel şekilde muamele etmektir. Bu, kurban kıssasındaki "bedel" ve "fidye" ilkesinin toplumsal hayata yansıması olan kısas ve diyet hükümlerinde bile kendini gösterir.

Zîrâ emr-i şer'î olan kısas, sûret-i beşeriyye nizâmının bozulmasına emirdir, yani Hakkın emridir. Hani birisi birisini öldürdüğü vakit kısas gerekiyor... İşte kısastan kurtulmak için ya yüz deve veriliyor, veya kısas yapılıyor. Ölü sahibi kısas isterse o şekilde ortadan kaldırılıyor ki bu şer’i kaldırılıştır. Kur’an’da Allah’ın hükmü budur.

Hz. İbrahim'in oğlunun yerine koçun "bedel" olarak gelmesi gibi, bir cana karşılık diyet olarak yüz devenin kabul edilmesi de aynı "fidye" mantığının şer'î bir tezahürüdür. Terzibaba'mızın işaret ettiği, Efendimiz'in (s.a.v) babası Abdullah'ın kurban edilmekten yüz deve karşılığında kurtulması hadisesi, bu ilahi usûlün peygamberler tarihinde nasıl tekrar tekrar tecellî ettiğini gösterir. Bir canın yerine başka canların "bedel" olması, Vücûd mertebeleri arasındaki gizli bağların ve geçişlerin bir ifadesidir. Bütün bunlar bize değerin, zâhirdeki maddi büyüklükte değil, hakikat mertebesindeki kadr ü şerefte olduğunu gösterir.

Ve şüphe yoktur ki, beden kıymetçe daha büyüktür, hâlbuki kurban için koç kesmekten indi. "Büdn" )بدن(, “bedene”nin )بَدَنَة( cem'idir. Deve, öküz ve mandanın her birerlerine ıtlâk olunur... Velâkin “büdn”, takarrüb-ilallâh için koç zebhinden aşağı oldu. Binâe-naleyh azamet kıymette değil, kadr ve şereftedir.

Bir deve veya sığır, maddi olarak bir koçtan daha kıymetlidir. Ancak İbrahimî kıssanın merkezine yerleşen ve "büyük kurban" olarak nitelenen varlık koç olmuştur. Çünkü mesele etin çokluğu, cüssenin büyüklüğü değil; o fiilin işaret ettiği mananın, o sembolün taşıdığı ruhani rütbenin büyüklüğüdür. Azamet, kıymette değil, kadrdedir. İşte bu, sâlikin eşyaya bakışını değiştiren Muhammedî mîzan'dır.

Nihayetinde tüm bu hadiseler, zıt gibi görünen tecellîler, Efendimiz'in (s.a.v) o mübarek duasının bir kabulü gibidir: "Allah'ım, bana eşyanın hakikatini olduğu gibi göster."

Alemdeki zıtlıkların sırrının aşikar edilmesi Efendimiz (a.s.)’ın “Bana eşyanın hakikatini olduğu hal üzere göster” duasının kabulü gibi... Kevser Suresinde ”Rabbin için namaz kıl ve kurban kes” denilirken daha sonra Hicr Suresinde “Sana yakin gelinceye kadar Rabbine ibadet et” denilen kuluna bu kez “Dur Rabbin namazda” diyor Hakk Teala. Demek ki YAKİN gelmiştir artık ve iman ikana , ibadet de ubudete dönmüştür. “Beni zikredin ki sizi zikredeyim “ ikiliği bitmiş zikreden ve zikredilen birlenmiştir. Tam bir Fenafillah hali olsa gerektir.

Kurban hadisesi, işte bu duanın bir cevabıdır. Bize, ölümün içinde hayatın, fedakârlığın içinde yükselişin, ayrılığın içinde vuslatın olduğunu gösterir. Zâhirde kan akıtan bıçak ile o bıçağın altına teslimiyetle yatan boyun, hakikatte aynı Varlığın, aynı İradenin iki farklı tecellîsidir. Sâlik, seyrinin sonunda bu sırra vâkıf olduğunda, artık kurban kesen de, kesilen de kendisi olur. Kendi nefsini, kendi vehmini, kendi "ben"liğini Hakk'ın birliği potasında erittiğinde, işte o zaman gerçek kurban bayramına erer. O mertebede zikreden ile zikredilen bir olmuş, ikilik perdesi ortadan kalkmıştır. Artık her fiil, O'nun fiili; her bakış, O'nun bakışı olur. Kurban, bu nihai birliğe giden yolda kanlı, canlı, geri dönülmez bir adımdır. Zıtların, Zât'ın birliğinde eriyip kaybolduğu o mübarek makamın yeryüzündeki bir nişanıdır.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Kurban

Hazret-i Pîr Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin sohbetine oturduğumuzda, kurban bahsi açılınca, kasabın bıçağından ve akan kandan çok daha öteye, varlığın en derin sırlarına doğru bir kapının aralandığını görürüz. Onun için kurban, senede bir defa yapılan bir ibadet değil, varoluşun kendisidir; sâlikin seyr-i sülûk haritasıdır. Mesnevî-i Şerîf, bu haritayı önümüze seren, her beytiyle kurbanın farklı bir mertebesini, farklı bir sırrını fısıldayan bir irfan deryasıdır. O, kurbanı anlatırken İbrahim'in (a.s) kıssasını sadece bir başlangıç noktası olarak alır ve oradan bizi kendi içimizdeki İsmail’i, kendi benlik putumuzu kesmeye davet eder.

Varlığın Yükselişi ve Melek Mertebesinden Kurban Olmak

Hazret-i Mevlânâ, kurbanı bütün bir varlık mertebelerini tırmanan bir seyahat olarak resmeder. Bu, sadece insana mahsus bir yolculuk da değildir; bütün kevnî düzen, en aşağı mertebeden en yüceye doğru bir "kurban olma" aşkıyla hareket eder. Varlık, donukluktan ve hareketsizlikten kurtulmak için kendini bir üst mertebeye feda eder. Bu, Hakk’a rücû etmenin, “Biz Allah’a aidiz ve yine O’na döneceğiz” sırrının âlemlerdeki tecellîsidir.

Hazret-i Pîr, bu muazzam yolculuğu kendi dilinden şöyle özetler:

Cemâdlık mertebesinden öldüm ve nebat oldum. Nebat mertebesinden de öldüm, hayvan ile beraber oldum. Hayvanlıktan öldüm ve âdem oldum. Şu halde ölmekten ne korkayım? Ne vakit ölmekten noksan oldum?” Hamle-i diğerde beşer mertebesinden ölürüm, melâike arasından kanad ve baş çıkarmak için. Bir kere de melek mertebesinden kurban olurum; o şey ki vehme gelmez, o olurum. Şu halde ben adem olurum; adem ise erganun gibi bana söyler ki: "Biz Allah'a râcileriz".

Bu sözler, kurbanın en geniş mânâsını ortaya koyar. Her "ölüm" bir "kurban"dır ve her kurban, daha üst bir hayata doğuştur.

• Cemâdlıktan (cansızlıktan) ölmek: Katılığın, durağanlığın kurban edilmesidir. Bu fedakârlıkla varlık, nebat (bitki) mertebesine yükselir; büyümeye, gelişmeye başlar.
• Nebatlıktan ölmek: Yere bağlılığın, kök salmışlığın kurban edilmesidir. Bu fedakârlıkla hayvan mertebesine ulaşır; hareket ve irade kazanır.
• Hayvanlıktan ölmek: Hayvanî içgüdülerin, şehvet ve gazabın kurban edilmesidir. Bu en çetin kurbanlardan biriyle âdem (insan) mertebesine, yani şuur ve idrak sahasına ayak basılır.

Fakat yolculuk burada bitmez. Asıl büyük kurbanlar şimdi başlar.

• Beşer mertebesinden ölmek: İnsanın hayvani ve nefsanî yönlerinin, beşerî zaaflarının kurban edilmesidir. Bu sayede insan, saflığa ve nûrâniyete erişerek melek gibi kanatlanır.
• Melek mertebesinden kurban olmak: İşte bu, kurbanın zirvesidir. Artık kurban edilecek ne bir hayvan, ne bir nefs, ne de bir sıfat kalmıştır. Burada sâlik, kendi en arı, en nurlu varlığını, meleklik sıfatını dahi Hakk’ın Vücûd’u önünde yok eder. Bu, fenafillah (Hakk'ta fâni olmak) makamıdır. Bu son kurbandan sonra geriye kalan, "vehme gelmeyen o şey"dir; yani Zât-ı Mutlak'ın kendisidir. Artık konuşan, o "adem" (yokluk) olmuş varlığın içinden Hakk'ın kendisidir ve "Biz O'na döneriz" sırrı tamamıyla yaşanmış olur.

Bu sebeple Hazret-i Mevlânâ, "ölmekten ne korkayım?" diye sorar. Çünkü her ölüm, bir noksanlaşma değil, bir tamamlanma, bir üst mertebeye sıçramadır. Kurban, yok olmak değil, daha hakiki bir varlığa bürünmektir.

İsmail Gibi Teslim Olmak: Aklın ve Benliğin Kurbanı

Bu kevnî plandaki büyük kurban olma süreci, manevî yola girmiş olan sâlik (manevî yolcu) için anbean yaşanan bir hâle dönüşür. Artık kurban edilecek olan, dışarıdaki bir koç değil, içerideki benlik inadıdır. Hazret-i Mevlânâ, bu noktada bizi doğrudan kıssanın kalbine götürür ve der ki:

İsmail gibi onun önüne baş koy; onun bıçağının önüne sevinerek ve güle-rek baş koy!

Buradaki "o", Hakk’ın yeryüzündeki halifesi, sâliki Hakk'a ulaştıran İnsân-ı Kâmil, yani Mürşid-i Kâmil'dir. Bıçak ise, mürşidin sâlikin nefsini terbiye eden, onun vehmedilmiş benliğini ortadan kaldıran irşadıdır. Bu bıçağın altına korkuyla değil, "sevinerek ve gülerek" yatmak, teslimiyetin en saf hâlidir. Çünkü sâlik bilir ki, bu bıçak onun canını almak için değil, onu asıl cana, Canlar Canı'na kavuşturmak için oradadır. Bu, canı verip cananı almaktır.

Bu teslimiyet, aklın ve vehmin kurban edilmesini gerektirir. Akıl, kendi başına kaldığında sürekli "neden?" ve "nasıl?" diye sorar, şüpheler üretir. Ken'an'ın, babası Nuh'un (a.s) gemisine binmeyip "Ben bir dağa sığınırım" diyerek kendi aklına ve gücüne güvenmesi gibi, cüz'î akıl da ilahî emre teslim olmaktan kaçınır. Mevlânâ, bu aklı kurban etmeyi öğütler:

Aklını dost-ı hakîkî olan Hakk'ın aşkın-da kurbân et, zîrâ yalnız senin aklın değil, cümlede olan akıllar, Hakk'ın var-lığı cânibindendir...

Aşk, aklın hesapçılığını ateşe veren bir alevdir. Akıl kurban edildiğinde, sâlik hayret makamına erer. Bu, bilmemenin getirdiği bir acizlik değil, Hakk'ın azameti karşısında kendi hiçliğini idrak etmenin getirdiği bir vecd halidir. İşte o zaman "Kim ki Allah için oldu; Allah da onun için olur" hadîsinin sırrı tecellî eder:

Ey abdim, mâdemki sen sıfât-ı nefsâniyyeni benim yolumda fedâ ettin; ve benim için enâniyyet-i mevhûmeni kurbân ettin; ve benim Zât ve sıfât-ı azîmü'ş-şânımın muvâcehesinde hayretde kaldın; ben de vücûd-ı hakkānîm ile senin vücûd-ı abdânîni setr ettim ve kâmilen senin için oldum.

Kendi vehmî varlığını, yani "enâniyyet-i mevhûme"sini kurban eden kulun varlığı, Hakk'ın varlığı olur. Artık onun gözü Hakk'ın gözü, eli Hakk'ın eli olur. Bu, "Attığın vakit sen atmadın; velâkin Allah attı" (Enfal, 8/17) âyetinin yaşanmasıdır. Kurban, bu birliğe ermenin yoludur.

Zahir ve Bâtın Dengesi: İsmail mi, İshak mı? Gölgeyi mi Kurban Etmek, Cevheri mi?

Hazret-i Mevlânâ, kurban meselesini işlerken bir mürşidin sahip olması gereken hikmetli üslubu da bize öğretir. Hakikatin farklı mertebelerdeki taliplere farklı şekillerde sunulması gerektiğini gösterir. Kurban edilen çocuğun kim olduğu meselesi, bunun en güzel örneğidir.

Cenâb-ı Pîr-i destgîr (yardım eden pir), meşhur görüşe göre Mesnevî-i Şeriflerinde Hz. İsmail'e işaret ederler. Çünkü Mesnevî-i Şerif'ten avam ve havasın (halkın ve seçkinlerin) nasibi olduğu için, meşhur görüşe muhalefeti caiz görmemişlerdir; belki Divan-ı Kebir'lerinde, sonraki beyitlerde kurban edilenin İshak (a.s.) olduğuna işaret ederler. Çünkü Divan-ı Kebir'lerinden yalnız havasın nasibi vardır.

Mesnevî, herkese açık bir sofra olduğu için, Mevlânâ burada halk arasında yaygın ve kabul görmüş olan "kurbanın İsmail (a.s) olduğu" rivayetini kullanır. Mesaj açıktır: Teslimiyet. Fakat sadece ariflerin ve âşıkların okuduğu Dîvân-ı Kebîr'de, keşfen bilinen bâtınî hakikati fısıldar: Kurban edilmek istenen İshak'tır (a.s). Dîvan'da şöyle seslenir:

Benim hâk-i derim üzerinde kurban olmuş İshak nebî olmak gerekdir. Sen benim İshak'ımsın ve ben senin pederinim. Ey gevherim, ben seni nasıl kırarım!

Bu, bize şunu öğretir: Hakikat tektir ama tecellîsi muhatabın kabına göredir. Mürşid, avamı şüpheye düşürmeden irşad ederken, havassa sırları açar. Bu, şeriatın zahirî hükmü ile hakikatin bâtınî tecrübesi arasındaki hassas dengedir.

Bu zahir-bâtın ayrımı, kurbanın şeklinde değil, özünde yatar. Eğer sâlik, kurbanın sadece kan akıtmaktan ibaret olduğunu sanırsa, o kişi keçinin kendisini değil, gölgesini kurban etmiş olur. Mevlânâ, kelâmcıların "araz bir yerden bir yere nakledilemez" sözü üzerinden bu hikmete işaret eder. Araz, bir şeyin özüne ait olmayan, geçici niteliğidir; cevher ise onun özü, hakikatidir.

Bu hâl, keçinin gölgesini kurbân etmeğe benzer.

Bir kimsenin sıfatları, sözleri, amellerinin dış görünüşü birer arazdır, gölgedir. Asıl olan ise o amelin arkasındaki niyet, o sıfatın dayandığı öz, yani cevherdir. Kurban ibadetinin zahirî şekli bir arazdır; onun cevheri ise nefs-i emmârenin (kötülüğü emreden nefis) boğazlanması, Hakk'a tam teslimiyettir. Sadece şekle takılıp kalmak, gölgeyle uğraşmaktır ki, gölgenin ne bir sevabı ne de bir hükmü vardır.

Bu yüzden Cenâb-ı Hakk, rızkına kefil olduğunu bildirdiği halde başka kapılarda medet uman, nefsini ve vaktini vefasızların yolunda harcayan kimseyi uyarır: "niçin... onların fedaisi olursun ve kendini onlara kurbân edersin?" Bu, cevheri bırakıp gölgeye kul olmak, hakiki Kurban'ı zayi etmektir. Hakiki kurban, insanın en değerli varlığı olan canını ve benliğini, yalnızca bu fedakârlığa layık olan Mutlak Varlık'a, Cenâb-ı Hakk'a sunmasıdır. Gerisi, gölgelerle oynamaktan ibarettir.

Mesnevî Ciltlerinden İzler

Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Kurban kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:

• Cilt 2: "Sıfât-ı nefsâniyyeni benim yolumda fedâ ettin; ve benim için enâniyyet-i mevhümeni kurbân ettin; ve benim Zât ve sıfât-ı azimü'ş-şânımın muvâcehesinde hayretde kaldın; ben de vücüd-ı hakkânim ile seni..." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 2)
• Cilt 3: "Vât ile, küffâr ile olan harbde fedâ-yı cân eden şühedâdır. Tarîk-ı Hak'ta cân fedâ edenlerin hepsi şehîddir. İsmâîl gibi boğazını öne getirdi; bıçak onun boğazına kâr getirmedi! Canlarını infâk ede..." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 3)
• Cilt 5: "Onlara kurbân edersin? İhtiyâcât-ı dünyeviyye husûsunda, senin, onların lütuflarına ve servetlerine i‘timâdın, bana sü'-i zan etmektir. Ve niçin bana sü'-i zan edip i‘timâd etmez ve onların tarafına g..." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 5)

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Kurban

Bir kavramı anlamak, onun komşularını tanımaktan geçer. Kurban da tek başına duran bir direk değil, etrafındaki nice hakikatle ayakta duran bir çadırdır.

Hz. İbrahim (a.s.): Kurban denince akla gelen ilk isim, Halilullah, yani Allah'ın dostu olan İbrahim Peygamber'dir. O, bu yolda en mühim imtihanı veren, teslimiyetin ne olduğunu sadece sözle değil, canıyla, en sevdiğiyle ispat eden zâttır. Kurban, onun rüyası, onun teslimiyeti ve onun sadakati üzerine kurulmuş bir menkıbedir. İbrahim (a.s.), kurbanın hem zâhirdeki hem de bâtındaki babasıdır.

Hac: Hac, sâlikin âfâkî (dış dünyadaki) seyrinin zirvesidir; Kâbe'ye, yani Hakk'ın evine yapılan bir yolculuktur. Kurban ise bu yolculuğun en mühim duraklarından, en keskin imtihanlarından biridir. Hacda kesilen kurban, sâlikin "Ben bu yola başımı koydum, canımı ve malımı feda etmeye geldim" demesinin fiili bir ispatıdır. Hac bir bütündür, kurban ise o bütünün kalbindeki teslimiyet mührüdür.

Takva: Cenâb-ı Hakk, Kur'ân-ı Kerîm'de "Onların etleri ve kanları Allah'a ulaşmaz. Fakat O'na sizin takvanız ulaşır" buyurur. İşte kurbanın ruhu budur. Kesilen hayvan, akan kan, dağıtılan et... Bunlar işin suretidir, kabuğudur. Bütün bunların ardında Hakk'ın aradığı tek şey, kulun kalbindeki takva, yani Allah'a karşı duyulan derin hürmet, sevgi ve O'nun emirlerine karşı gelmekten sakınma hâlidir. Kurbansız takva eksik kalabilir, takvasız kurban ise sadece bir âdet olur, ibadet olmaz.

Fena: Kurbanın tasavvufî mânâda vardığı son durak, fena makamıdır. Fena, "yok olmak" demektir. Sâlikin kendi nefsini, enaniyetini, "ben"liğini Hakk'ın varlığında yok etmesidir. İsmail'in bıçağın altına yatması gibi, derviş de mürşidinin irşadıyla kendi nefs-i emmaresini (kötülüğü emreden nefsini) kurban eder. Zâhirde kesilen koç, aslında bâtında kesilen nefsin bir işaretidir. Nefs kurban edilmeden Hakk'a kurbiyet (yakınlık) hâsıl olmaz. Hakiki bayram, nefsin kurban edildiği gündür.

İsmail Fassı: Bu, Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem eserindeki bir bölümün adıdır. "Fas", bir yüzük taşının yatağı demektir. Her peygamber, ilâhî bir ismin, bir hikmetin tecelli ettiği bir yüzük taşı gibidir. İsmail Fassı, kurban hadisesinin ardındaki ilâhî hikmetlerin Şeyh-i Ekber lisanıyla deşifre edildiği yerdir. Bu fas, kurbanın sadece bir peygamber kıssası olmadığını, Vücûd'un işleyişi, rüyanın hakikati, ilâhî tâbirin ne olduğu gibi pek çok derinlikli konuyu içinde barındıran bir hikmet hazinesidir. Kurbanın irfânî mertebesini anlamak isteyen, bu "fas"sa kulak vermek durumundadır.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanenin üç temel direği olan Terzibaba Hazretleri, Şeyh-i Ekber İbn Arabî ve Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, kurban bahsine kendi meşreplerince, farklı pencerelerden bakmışlar; lâkin hepsi aynı hakikat güneşini işaret etmişlerdir.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin sohbetlerinde kurban, yaşayan, canlı ve sâlikin seyr-i sülûk takvimine birebir işlenmiş bir hâdisedir. O, kurbanı senenin sonuna denk gelen bir bayram olarak değil, yedi nefs mertebesini ve beş hazret makamını tamamlayan bir devrin zirvesi olarak görür. Ona göre Ramazan'da Cemâl tecellisiyle kendini bulan sâlik, Kurban'da Celâl tecellisiyle artık buldurma, başkalarına faydalı olma makamına erişir. Bıçak ve kan, Celâl'in sembolüdür ve bu, nefsin kurban edilmesindeki şiddeti ve kararlılığı gösterir. Terzibaba'nın dilinde kurban, bir dervişin sene boyunca yaşadığı manevî yolculuğun karnesi, mezuniyet belgesi gibidir.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri ise Füsûsu'l-Hikem'de meseleyi vücûdî bir düzleme, varlığın en temel işleyiş ilkelerine taşır. Onun için kurban kıssası, ilâhî ilim ile kevnî (varlıksal) zuhûr arasındaki ilişkinin en güzel misallerindendir. Hz. İbrahim'in rüyayı zâhirine göre yorumlaması bir "hata" değil, ilâhî tâbirin zuhûru için bir vesiledir. Koçun fidye olarak gelmesi, rüyanın Hakk tarafından yorumlanmasıdır. Şeyh-i Ekber, hadiseyi peygamberin şahsından çıkarıp, A'yân-ı Sâbite'nin (varlıkların ilimdeki hakikatleri) istidatları, ilâhî isimlerin talepleri gibi daha temel bir zemine oturtur. Kurban, onun nazarında, Hakk'ın kendi kendini âlem aynasında nasıl seyrettiğinin ve hikmetinin nasıl tecellî ettiğinin bir dersidir.

Mevlânâ Hazretleri ise Mesnevî-i Şerîf'te kurbanı aşk ve teslimiyet potasında eritir. Onun için kurban, aklın ve vehmin prangalarından kurtulup, aşkın ateşiyle yanmanın, seve seve can vermenin adıdır. "İsmail gibi onun önüne baş koy" derken, sâliki, Hakk'ın veya O'nun tecellisi olan mürşidin hükmüne kayıtsız şartsız teslim olmaya çağırır. Bıçağın altında gülmek, âşığın mâşuktan gelen her lütfu ve kahrı bir görmesinin en billur ifadesidir. Mevlânâ için kurban, bir teori değil, iliklere kadar hissedilmesi gereken bir aşk hâlidir. O, aklı kurban etmeden aşkın sırrına erilmeyeceğini en dokunaklı ifadelerle anlatır.

Değerlendirme

Bütün bu sohbetlerden sonra gönlümüzde kalan en büyük hisse şudur ki, kurban, zannedildiği gibi sadece bir hayvanın kanını akıtmak değildir. Bu, surette kalmaktır. Kurbanın hakikati, kulun Allah'a yakınlaşma (kurbiyet) arzusunun en somut, en keskin ifadesidir. Bu yolda anladık ki, kesilen hayvan sadece bir semboldür; asıl kurban edilmesi gereken, gönlümüzün İsmail'i, yani Allah ile aramıza giren en kıymetli varlığımız, alışkanlıklarımız, fikirlerimiz ve en nihayetinde "ben" zannettiğimiz vehmî benliğimizdir. Bu yolculukta Terzibaba bize takvimi, İbn Arabî haritayı, Mevlânâ ise azığı, yani aşkı vermiştir. Nihayetinde kurban, "ölmeden önce ölmek" sırrının senede bir kez tüm ümmete hatırlatıldığı, kanlı ve canlı bir teslimiyet dersidir. Kurbanınız, yani Hakk'a yakınlığınız mübarek olsun.