Vahidiyyet
Vahidiyyet, varlık mertebelerinin anlaşılmasında merkezî bir yere sahip olan, Hakk’ın Zâtî Ahadiyyet tekinden sıfatlarının ve isimlerinin zuhur edeceği çokluk âlemine taayyün edişindeki ilk ve temel duraklardan biridir. Henüz âlemlerin ve varlıkların birbirinden ayrı suretler kazanmadığı, fakat bütün bu çokluğun bilkuvve ve bir bütün (icmâl) halinde bulunduğu birlik mertebesini ifade eder. Terzibaba’nın açıklamaları, bu mertebenin, mutlak gayb olan Ahadiyyet ile gözle görülen şehâdet âlemi arasında nasıl bir köprü vazifesi gördüğünü, Esma'ül Hüsna’nın ve topyekûn zuhûrun programının burada nasıl şekillendiğini sohbet diliyle anlaşılır kılar. Bu kavram, “Yaratılış nasıl başladı?” ve “Birlik’ten çokluk nasıl doğdu?” gibi temel sorulara mânevî bir perspektiften cevap arar.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Vahidiyyet, Arapça “bir” anlamına gelen “vahid” kelimesinden türemiştir. Terzibaba’nın sohbetlerinde sıkça vurguladığı üzere, tasavvuf ıstılahında “Vahid” ile “Ahad” arasında önemli bir anlam farkı bulunur. el-Vâhid ismi, “bir” demektir ve bu “bir”in tekrarları, yani ikisi, üçü, dördü mümkündür. Sayıların kaynağı odur. Ahadiyyet ise “tek” demektir; onun bir ikincisi, tekrarı veya cüzlere ayrılması söz konusu değildir.
Bu ayrım, namazdaki tekbirin mânevî anlamını da aydınlatır. Terzibaba’nın açıklamalarına göre, “Allahu Ekber” demek olan “tekbir” kelimesi, aslında “Tek” olan Ahadiyyet ile “Bir” olan Vahidiyyet mertebelerini bir arada ifade etmektir. Bu ifadeyle kişi, Hakk’ın hem hiçbir şeye benzemeyen mutlak tekliğini hem de bütün varlığı kendinde “bir” olarak toplayan Vahidiyyet hakikatini dile getirmiş olur.
Peki “Allahuekber” dediğimiz zaman işte biz ahadiyet ve vahidiyet mertebesini ifade etmiş oluyoruz. Ne diyorduk “Allahuekber” demek için ifade ettiğimiz kelime, “tekbir” getirmek diye, işte Tek olan Ahadiyet, Bir olan Vahidiyeti ifade etmiş oluruz, “Tek Bir” Allahuekber demek suretiyle. Bakın “Tek” olan Ahadiyet, “Bir” olan da Vahidiyettir. — TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180)
Bu münasebetle Vahidiyyet, Ahadiyyet’in mutlak tekliğinin, sayıların ve çokluğun kaynağı olan “bir”ler halinde belirmeye başladığı ilk mertebe olarak anlaşılır. Ancak bu, henüz dış âlemde bir çokluk değil, ilâhî ilimde bir birliktir. TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet şerhinde belirtildiği gibi, “vahid” bir sayı değil, sayıların kendisinden doğduğu bir mefhum, bir manadır.
Terzibaba’nın harflerin sırlarına dair (işârî) yorumlarında da Vahidiyyet, sıklıkla “vav” (و) harfiyle ilişkilendirilir. Örneğin Esmâü'l-Hüsnâ şerhinde pek çok ilâhî ismin harfleri yorumlanırken “vav” harfi Vahidiyyet mertebesine bir işaret olarak okunur.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın sohbetleri ve eserlerindeki şerhleri, Vahidiyyet kavramını varlığın ortaya çıkış serüveninin (tenezzülât) en kritik aşamalarından biri olarak ele alır. Bu mertebe, Zât’ın mutlak gizliliğinden (Amâ ve Ahadiyyet) âlemlerin zuhuruna geçişin sırlarını barındırır. Terzibaba, bu soyut ve derin konuyu başta İbnü’l-Arabî ve Abdülkerim Cîlî gibi büyüklerin eserlerinden hareketle, kendi üslubuna has benzetmeler ve hayatın içinden örneklerle dinleyicinin idrakine yaklaştırır.
Ahadiyyet’ten Zuhura Geçiş Köprüsü
Terzibaba’ya göre Vahidiyyet, Cenâb-ı Hakk’ın mutlak, isimsiz ve sıfatsız Ahadiyyet mertebesinden bir tecelli ile tenezzül ettiği ilk kapsamlı varlık sahasıdır. Bu geçiş, “gizli bir hazine” olan Hakk’ın bilinme muradının ilk adımıdır. Ahadiyyet’te ne isim ne sıfat ne de mahlûkâta dair bir ayrım varken, Vahidiyyet bu kabiliyetlerin tümünün toplu (icmâlî) olarak bulunduğu bir “birlik” alanıdır. İnsân-ı Kâmil şerhinde bu şöyle ifade edilir:
VAHİDİYET, yüce zatın zuhuruna bir tecelli yeri olmaktan İbarettir… Onda, zat sıfattır; sıfat da, zattır… — İnsân-ı Kâmil (Cilt 3)
Bu mertebe, Zât’ın Zât’a tecellisidir. Henüz Hakk’tan ayrı bir “gayrı” yoktur. Bu sebeple buradaki ilim, Hakk’ın kendi Zât’ını, sıfatlarını ve isimlerini toplu olarak bilmesinden ibarettir. Terzibaba, bu geçişi bir kopyalama işlemine benzetir: Ahadiyyet’te bâtın (içkin) ve aslî olarak bulunan bütün hakikatler, zuhur sahası olan Vahidiyyet’e adeta kopyalanır. Asıl olan Ahadiyyet’te gizli ve korunmuş halde kalırken, faaliyetler bu kopya olan Vahidiyyet sahasında başlar. Eğer bu kopyalama, yani Vahidiyyet mertebesi olmasaydı, Zât daima tenzihte (her şeyden münezzeh olma) kalır ve bilinmesi mümkün olmazdı.
Vahidiyyet Sahası: Uluhiyyet ve Rahmâniyyet
Terzibaba, Vahidiyyet’i anlaşılır kılmak için onu geniş bir “saha” veya “arsa”ya benzetir. Bu saha üzerinde ilk beliren mertebeler Uluhiyyet (ilahlık) ve er-Rahmân’ın tecellisi olan Rahmâniyyet’tir.
- Uluhiyyet: Vahidiyyet sahasında ilahlık, yani “Allah” olma vasfı ortaya çıkar. Terzibaba’nın Fusûs Mukaddimesi şerhinde belirttiği gibi, Zât-ı Mutlak bu mertebede kendine “Allah” ismini verir. Bu, beşerî bir isimlendirme (kıyasî) değil, ilâhî bir bildirimdir (semâî). Uluhiyyet, bütün varlık programlarının, yani a'yan-ı sabite’nin (varlıkların ezelî hakikatleri) planlandığı ve her varlığın hakkının korunduğu mertebedir.
- Rahmâniyyet: Yine bu saha içinde, Cenâb-ı Hakk’ın er-Rahmân ismi tecelli eder. Bu tecelliyle, Zât’ın temel sıfatları (Hayat, İlim, İrade, Kudret, Kelâm, Semi, Basar) faaliyete geçer. Bütün âlemlerin varlık sahnesine çıkmasını sağlayan “Nefes-i Rahmânî” (Rahmân’ın Nefesi) bu mertebeden yayılır. Bu nefes bir an kesilse, tüm varlık yok olur.
Terzibaba’ya göre Vahidiyyet, bu üç unsuru (Vahidiyyet, Uluhiyyet, Rahmâniyyet) içinde barındıran bir bütündür: Uluhiyyet bu oluşuma hâkim olan amir, Vahidiyyet her şeyin “tek bir şey” olduğunun ifadesi, Rahmâniyyet ise ilâhî sıfatların fiiliyata geçişinin başlangıcıdır.
Zıtların Birleştiği Mertebe: Esmâ'nın İcmâlî Varlığı
Vahidiyyet mertebesinin en dikkat çekici özelliklerinden biri, zıt isimlerin burada henüz ayrışmamış, bir bütün halinde bulunmasıdır. Abdülkerim Cîlî’nin İnsân-ı Kâmil eserinde açıkladığı ve Terzibaba’nın sıkça tekrar ettiği gibi, bu makamda zıtlıklar aynıdır.
Meydana gelen her sıfatın zuhuru, diğer sıfatın aynı sayılır… İsterse birbirinin zıddı olarak, gözüksün… Meselâ: Bu makamda, müntakim ismi aynen Allah'tır… Allah ise, müntakimin aynıdır… Aynı şekilde müntakim sıfatı ile, mün'im sıfatı birdir… — İnsân-ı Kâmil (Cilt 3)
Bu mertebede rahmet azabın, nimet nikmetin (kötülük, zarar), Celâl Cemâl’in, el-Hâdî (hidayet veren) Mudill’in (dalalete düşüren) aynıdır. Çünkü henüz fiil sahasına çıkıp etkileriyle ayrışmamışlardır. Terzibaba bu durumu bir çuval una benzetir: O undan hem tatlı hem tuzlu hem de acı yiyecekler yapılabilir, ama çuvalın içindeyken hepsi sadece undur. Benzer şekilde, Vahidiyyet’te bütün Esma'ül Hüsna bir bütün halindedir; faaliyet sahasına çıktıkça zıtlıklar ve farklılıklar belirginleşir. Bu yüzden bu mertebeye “çokluğun kaynağı” (Maden-i Kesret) denilmiştir.
Varlığın Programı: Hakîkat-i Muhammediyye ve İnsâniyye
Terzibaba’nın öğretisinde Vahidiyyet mertebesi, doğrudan doğruya Hakikat-i Muhammediyye ve Hakîkat-i İnsâniyye ile özdeşleştirilir. Yani bu mertebe, bütün âlemlerin kendisinden zuhura geldiği “Muhammedî Hakikat” ve “İnsan Hakikati”dir.
Cenab-ı Hakk bu alemleri var etmeyi murad ettiğinde amaiyetinden ahadiyetine oradan vahidiyetine tenezzül edince, bütün bu alemler bir yönüyle “İnsan-ı Kamil” ismini almadı. İşte hakikat-i insaniye, hakikat-i Muhammediye gibi sözlerle ifade edilen mertebe orasıdır. İlk ismi bu ilk insan. Ama bizim anladığımız manada beşer olan insan değil. — TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180)
Bu mertebeye “Akl-ı Evvel” (İlk Akıl) veya hadislerde işaret edilen “Dürre-i Beyzâ” (Büyük Beyaz İnci) gibi isimler de verilir. Bütün varlıkların ezelî hakikatleri olan a'yan-ı sabite, bu mertebede, yani Hakîkat-i Muhammediyye’de ilmî suretler olarak programlanır. Bu, kâinatın zuhûr projesinin yazıldığı yerdir. Bu yüzden Hz. Muhammed (s.a.v.), sadece tarihsel bir şahsiyet değil, aynı zamanda bütün âlemleri kapsayan bu küllî hakikatin şehâdet âlemindeki suretidir. Âlemler, O’nun yüzü suyu hürmetine halk edilmiştir, çünkü âlemlerin varlık programı zaten O’nun hakikatidir.
Tek Bir Nefesten Zuhûr: Nefs-i Vahide
Kur’ân-ı Kerîm’de insanların “tek bir nefisten” (nefsin vahidetin) halk edildiğini bildiren ayet (Nisâ, 4/1), Terzibaba’nın açıklamalarında doğrudan Vahidiyyet mertebesiyle ilişkilendirilir. Bu “tek nefs”, hem bireysel olarak Hz. Âdem’in nefsine hem de küllî anlamda bütün âlemlerin kendisinden kaynaklandığı “Vahidiyyet nefsi”ne işaret eder.
Gökyüzü İnsanları Araştırması kitabında bu süreç şöyle özetlenir: Zât-ı Mutlak, Amâiyyet’ten Ahadiyyet’e, oradan da Vahidiyyet’e tenezzül ettiğinde, bütün âlemlerin planı burada, yani “Vahidiyyet nefsi”nde oluşturuldu. Bu küllî nefisten, hem bir bütün olarak “İnsan-ı Kâmil” (tüm âlemler) hem de birey olarak Hz. Âdem zuhur etti. Sonra Âdem’in varlığından zevcesi Havvâ, o ikisinden de bütün beşeriyet meydana geldi. Bu, bir çekirdeğin toprağa düşüp ağaç olması ve o ağacın sayısız yeni meyve ve çekirdek vermesi gibidir; hepsi tek bir aslın açılımıdır.
Cenâb-ı Hakk evvelâ Vâhidiyyet mertebesini ve Vâhidiyyet nefsini ondan vâhid olan Âdem’i, Âdem’den Havva’yı, Havva’dan da çocuklarını, yani çokluğunu meydana getirmiştir. Şu halde ilk halkiyyet mertebesi Vâhidiyyet, sonra Âdemiyyet, sonra Havvaiyyet, sonra Beşeriyyet olarak birbirlerinden meydana gelmişlerdir. — Gökyüzü İnsanları Araştırması (Cilt 2)
Vahidiyyet'in Zikirdeki Yansıması: Devranın Sırları
Terzibaba, bu yüksek mânevî hakikatlerin tasavvufî uygulamalardaki, özellikle Halvetiyye usulündeki devran zikrinde nasıl remzedildiğini de açıklar. Zikrin her bir aşaması, varlık mertebelerindeki bir hakikate işaret eder. Ayakta, el ele tutuşmadan yapılan halka zikri, Vahidiyyet makamının bir suretidir. Bu halde her bir derviş (zâkir), kendi birliği içinde dönerken, toplu halde bir birliği temsil ederler.
Bu da Makam-ı Vahidiyet sıfatının suretidir. Vahidiyet makamının suretidir, ayakta el ele tutunmadan zikretmek. Vahdet-i Zat’iyyenin alakasına işarettir bu şekilde devran edilmeye devam edilir sonra el ele tutulduğu halde devran edilir ki, Vahidiyetin AHâdiyetle, el ele halka şeklinde tutunarak dönmek. Vahdet-i Zat’iyenin bağlantısına işarettir. — Sohbet Arası Sohbetler CD 16
Daha sonra zâkirlerin el ele tutuşması, Vahidiyyet’in Ahadiyyet ile olan bağlantısını; kollarını birbirlerinin omuzlarına koymaları ise Vahidiyyet tecellisinin zuhurunu, yani birliğin tam olarak ortaya çıkmasını simgeler. Bu halde herkes “bir tek” olmuş olur. Böylece devran halkası, Vahidiyyet mertebesinin yaşayan, hareket eden bir timsaline dönüşür ve dervişlerin gönülleri bu sırra ayna olur.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Muhammed Fassı
Fusûsu'l-Hikem şerhlerinde Vahidiyyet kavramına dair en temel ve kapsamlı açıklamalardan biri, “Hikmet-i Ferdiyye” olarak da anılan Muhammed Fassı’nda yer alır. Bu fasstaki şerhler, Vahidiyyet mertebesini doğrudan doğruya Hakikat-i Muhammediyye ile özdeşleştirir. Bu yaklaşım, Vahidiyyet’i sadece soyut bir varlık mertebesi olmaktan çıkarıp onu bütün zuhûrun kendisinden zuhur ettiği küllî ve aslî hakikat olarak konumlandırır.
Anlatıma göre, mutlak gayb olan Zât-ı Sırf (Lâ-taayyün), yani henüz hiçbir isim ve sıfatla belirginleşmemiş olan Zât, bilinmeyi murad ettiğinde ilk olarak ilim mertebesine tenezzül eder. Bu ilk zuhur, bu ilk belirginleşme (taayyün-i evvel) sahası, Vahidiyyet mertebesidir. Bu mertebede, Zât’ta bilkuvve (bil-kuvve) olarak bulunan bütün isimler ve sıfatlar, ilmî suretler halinde birbirinden ayrışarak belirginlik kazanır. Şerhte bu hakikat şöyle ifade edilir:
Bu mertebeye, mertebe-i vâhidiyyet ve mertebe-i sıfat ve esma ve "Hakîkat-i Muhammediyye" derler. [...] Onun bir tecellisi yani Vahadiyet mertebesinin Ahadiyyet mertebesiyle arasındaki fark, ancak taayyünsüzlük ile taayyünden ibarettir. Yani ahadiyet mertebesi la taayyün mertebesi vahidiyet mertebesi ise taayyün-ü evveldir. — TB. Kelime-i Muhammediyye
Vahidiyyet, üzerine bütün varlık projesinin işlendiği bir saha, bir zemin gibidir. Bu zeminde ilk olarak Uluhiyyet (ilahlık) ve Rahmâniyyet (Rahmân isminin tecellisi) faaliyetleri başlar. Zât-ı Mutlak, bu mertebede kendisine “Allah” ismini verir. Bu, beşerî bir yakıştırma değil, ilâhî bir bildirimdir (semâî). er-Rahmân ismi ise bu sahadan yayılan “Nefes-i Rahmânî” ile bütün Esma'ül Hüsna’yı ve onlardan doğacak âlemleri varlık sahnesine çıkarır. Bu münasebetle, namazdaki “tekbir” getirme ifadesi de derin bir anlam kazanır. Şerhteki açıklamaya göre “Tekbir”, “Tek” olan Ahadiyyet ile “Bir” olan Vahidiyyet’i bir arada dile getirmektir. “Allahu Ekber” demek, el-Vâhid isminin tecelligâhı olan Vahidiyyet mertebesinden, sayıların ve çokluğun ötesindeki mutlak Tek olan Ahadiyyet’i ilan etmektir.
Bu fassın “Hikmet-i Ferdiyye” yani “Teklik/Yeganelik Hikmeti” olarak anılmasının sırrı da buradadır. Hakikat-i Muhammediyye olan Vahidiyyet mertebesi, varlık mertebeleri içinde eşsiz ve tek (ferd) bir konuma sahiptir. Çünkü o, kendisinden sonraki bütün tecellileri ve varlıkları kapsayan, üzerinde ise sadece Zât-ı Ahadiyyet’in bulunduğu en kapsamlı zuhur mahallidir. Bütün varlık, bu tek ve yegâne hakikatin açılımından ibarettir. Bu nedenle Hz. Muhammed (s.a.v.), hem tarihsel kişiliğiyle beşeriyetin en kâmili hem de bu küllî hakikatiyle bütün varlığın başlangıcı ve özüdür.
Fusûsu'l-Hikem: Âdem Fassı
Âdem Fassı üzerine yapılan şerhler, Vahidiyyet mertebesini varlığın iniş (tenezzül) sürecinin en kritik halkalarından biri olarak ele alır ve bu sürecin aşamalarını detaylandırır. Bu fassın açıklamaları, Vahidiyyet’i “Hakikat-i İnsaniyye” (İnsan Hakikati) olarak isimlendirir ve onu Ahadiyyet’ten sonraki ilk tecelli olarak tanımlar. Bu mertebe, aynı zamanda Uluhiyyet ve İnsan-ı Kâmil gibi isimlerle de anılır.
Bu anlatıma göre, Ahadiyyet mertebesinde gizli ve bir bütün halinde bulunan ilâhî isimler ve sıfatlar, kendi özelliklerini ve kemallerini göstermeyi arzu ederler. Bu arzu üzerine Zât, kendi Zât’ına, yine kendi Zât’ı ile tecelli eder. Bu ilk ve en mukaddes tecelliye “Feyz-i Akdes” denir. Bu tecelli neticesinde, bütün varlıkların ezelî hakikatleri ve ilâhî ilimdeki programları olan a'yan-ı sabite, Vahidiyyet mertebesinde ilmî suretler olarak sabit hale gelir.
İlim mertebesinde müteayyin olan bu sûretlere “ayan-ı sâbite” derler. Sâbit a’yânlar; her varlığın sabit projesi sabit programıdır. Bunları ilâhi hakikatler diye de tabir ederler. Zira sıfat-ı ilahiyenin sûretleridir ve mümkinatın yani mümkin bu âlemlerin hakayıkı hakikatleri ve istiratgâhıdır, dayandıkları noktadır. — TB. Kelime-i Âdemiyye
Âdem Fassı’ndaki şerh, Vahidiyyet’ten şehâdet âlemine uzanan iniş mertebelerini bir zincir halinde açıklar. Her mertebe, bir öncekinin daha yoğunlaşmış (kesifleşmiş) ve zâhir (dış) yüzü, bir sonrakinin ise bâtın (iç) yüzüdür:
- Vahidiyyet Mertebesi: İsimlerin ve a'yan-ı sabite’nin ilim olarak bulunduğu mertebedir. Bu mertebenin diğer adı Uluhiyyet’tir ve burası “Allah” isminin tecelli ettiği yerdir.
- Ervah Mertebesi (Ruhlar Âlemi): Vahidiyyet’ten bir derece daha yoğunlaşmış bir tecellidir. İlmî suretler olan a'yan-ı sabite, burada basit, bölünmez ruhânî cevherler olarak zâhir olur. Bu âleme “Âlem-i Emr” veya “Melekût” da denir. Bu mertebe, Rahmâniyet mertebesidir.
- Misal Mertebesi (Hayal Âlemi): Ruhlar âleminden bir derece daha kesifleşerek, maddî olmayan fakat şekil ve suretlere bürünen varlıkların bulunduğu âlemdir.
- Şehâdet Mertebesi (Cisimler Âlemi): En yoğun ve en zâhir olan bu âlemde, hakikatler maddî suretler olarak görünür hale gelir.
Bu silsilede, şehâdet âlemindeki her bir varlığın hakikati, Vahidiyyet mertebesindeki a'yan-ı sabite’ye dayanır. Bu yaklaşım, Kur’ân-ı Kerîm’de geçen ve şerhte “sizi tek nefsten halk ettik” şeklinde aktarılan âyete (Nisâ, 4/1) de ışık tutar. Şerhte bu “tek nefs”, hem bireysel olarak Hz. Âdem’e hem de küllî anlamda bütün âlemlerin kendisinden kaynaklandığı “Vahidiyyet nefsi”ne, yani Hakikat-i İnsaniyye’ye işaret eder. Bütün varlık bu tek ve küllî nefsin bir açılımıdır.
Bu iki fassın açıklamaları bir arada okunduğunda, Vahidiyyet’in hem bütün varlığın kendisinden doğduğu Hakikat-i Muhammediyye hem de bu hakikatin programlandığı ve âlemlere doğru açıldığı “Hakikat-i İnsaniyye” olduğu görülür. Terzibaba’nın sohbetlerinde Vahidiyyet’in Uluhiyyet, Rahmâniyyet ve Hakikat-i Muhammediyye ile bir bütün olarak ele alınması, Fusûs şerhlerindeki bu temel yaklaşıma dayanır. Vahidiyyet, mutlak Tek olan Ahadiyyet ile görünen çokluk âlemi arasındaki köprünün sırrını taşır.
Mesnevî-i Şerîf
Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî-i Şerîf şerhinde Vahidiyyet mertebesi, varlığın ilâhî Zât’tan âlemlere doğru inişini (tenezzülât) açıklayan mertebeler nizamının en temel ve sık işlenen kavramlarından biridir. Konuk, Mevlânâ’nın beyitlerindeki derin mânevî işaretleri, İbnü’l-Arabî mektebinin ıstılahlarıyla açarak Vahidiyyet’i, Ahadiyyet’in mutlak tekliği ile mahlûkâtın çokluğu arasında bir köprü olarak konumlandırır. Bu mertebe, şerhlerde özellikle ilâhî ilmin tecelli edişi, varlıkların ezelî hakikatleri olan a'yan-ı sabite’nin belirmesi ve varlık mertebeleri arasındaki hiyerarşik düzenin anlaşılması münasebetiyle ele alınır.
İlâhî İlim ve A'yân-ı Sâbitenin Zuhur Mahalli
Ahmed Avni Konuk’a göre ilâhî ilmin iki farklı tecellisi vardır ve Vahidiyyet mertebesi, bu ayrımla anlaşılır. İlk ilim, Hakk’ın henüz isim ve sıfatların birbirinden ayrışmadığı Vahdet mertebesindeki kendi Zât’ına dair küllî ve icmâlî (toplu) ilmidir. Bu mertebede bilen, bilinen ve bilme eylemi birdir. İkinci ilim ise, Hakk’ın Vahidiyyet mertebesine tenezzülünden sonra, kendinde toplu halde bulunan bütün isim ve sıfatların suretlerinin birbirinden ayırt edilir hale gelmesiyle ortaya çıkar. Bu mertebe, “ikinci taayyün” (taayyün-i sânî) olarak adlandırılır. Varlıkların ezelî hakikatleri olan a'yan-ı sabite, bu mertebede kendi kabiliyet ve istidatlarıyla belirginleşir. Hakk’ın bu belirginleşmiş suretlere dair bilgisi, “tafsîlî” (ayrıntılı) bir ilimdir. Konuk, tasavvufta sıkça kullanılan “Hakk’ın ilmi, malûma (bilinene) tâbidir” sözünün, işte bu ikinci tür, yani Vahidiyyet mertebesindeki tafsîlî ilme işaret ettiğini belirtir. Bu konuyu, Mesnevî’nin yedinci cildinde ilâhî imtihan sırrını açıklarken şöyle izah eder:
Ma'lum olsun ki, ilm-i ilâhîde iki i'tibâr vardır. Birisi mertebe-i vahdette ve taayyün-i evvelde, Zât-ı ulûhiyyetin cemî'-i sıfat ve esmâsına mücmelen ilmidir. Bu ilim, kendi Zât'ına olan ilimden ibaret olduğundan, bu mertebede ilim, âlim ve ma'lûm arasında aslâ temeyyüz yoktur, cümlesi şey'-i vâhiddir ve bu ilim, ma'lûma tâbi' olan nevi'den değildir. Zîrâ Zât-ı kadîm ile beraber kadîmdir. İkincisi mertebe-i vâhidiyyete ve taayyün-i sânîye tenezzülünden sonra kendinde mündemiç olan bilcümle sıfatın ve esmâsının sûretleri yekdîğerinden mütemeyyiz olarak ilm-i ilâhîde peyda olduklarında, her birinin iktizâ-yı zâtîleri olan kābiliyyet ve isti'dâdâtı ne ise, inkişaf eder ve bu kābiliyyet ve isti'dâdât ba'de'l-inkişaf Hakk'ın tafsilen ma'lûmu olurlar. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7
Bu açıklamaya göre Vahidiyyet, bütün varlık programının, yani a'yan-ı sabite’nin planlandığı ve her varlığın kabiliyetinin açığa çıktığı ilâhî bir bilgi işlem merkezidir. Konuk, farklı beyitlerin şerhinde bu mertebeye “hakikat-i insâniyye” (insan hakikati), “ümmü’l-kitâb” (kitabın anası) veya “gizli sûret” gibi isimler de verir. Bu, topyekûn zuhûrun henüz fiil sahasına çıkmamış, ilmî suretler halinde bulunduğu bir programlama aşamasıdır.
Varlık Mertebeleri Hiyerarşisindeki Yeri
Konuk’un şerhlerinde Vahidiyyet, varlık mertebelerinin (merâtib-i vücûd) belirli bir düzen içinde sıralandığı kâinatî hiyerarşinin ayrılmaz bir parçasıdır. Bu sıralama genellikle mutlak gayb olan Ahadiyyet’ten başlar ve görünen âleme (âlem-i şehâdet) kadar iner. Her bir mertebe, kendinden bir üsttekine göre daha dar, bir alttakine göre ise daha geniştir. Vahidiyyet, genellikle Ahadiyyet ve Vahdet’ten sonra, ruhlar âleminden (âlem-i ervâh) ise önce gelir. Yedinci ciltte geçen bir şerhte bu düzen şöyle ifade edilir:
Mertebe-i şehadet, ya'ni dünyâ, âlem-i misâlden dar-dır; ve âlem-i misâl, âlem-i ervâhdan ve âlem-i ervâh hakikat-i insâniyye mertebesi olan vâhidiyyet mertebesinden ve vâhidiyyet mertebesi, hakikat-ı muhammediyye mertebesi olan mertebe-i vahdetden ve mertebe-i vahdet, mertebe-i ahadiyyetden dardır. Ve mertebe-i ahadiyyet ise "vücûd-ı mutlak" olup nâmütenâhîdir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7
Bu sıralamada Vahidiyyet’in “hakikat-i insâniyye” olarak isimlendirilmesi, Vahdet mertebesinin ise “hakikat-i muhammediyye” olarak anılması dikkat çekicidir. Buna göre Vahidiyyet, bütün varlıkların hakikatlerini içinde toplayan küllî insan hakikatidir. Vahdet ise ondan daha üst bir mertebe olup bütün âlemlerin kendisinden zuhur ettiği Muhammedî hakikattir. Bu hiyerarşi, Vahidiyyet’in hem birliğin (vahdet) açıldığı hem de çokluğun (ruhlar, misaller, cisimler) kaynaklandığı bir berzah (ara âlem) olduğunu gösterir.
İkiliksiz Birlik Âlemi
Vahidiyyet mertebesinde isimler ve sıfatlar birbirinden ayırt edilir hale gelse de bu, henüz dış dünyadaki gibi bir ayrılık ve zıtlık değildir. Sekizinci ciltte, ilâhî lütfun kahırdan önce gelmesinin (sebkat) mânevî anlamı açıklanırken bu mertebenin “ikiliksiz” yapısına işaret edilir. Konuk’a göre bu öncelik, zaman ve mekân üstü, mânevî bir hakikattir ve ancak Vahidiyyet mertebesinde, yani a'yan-ı sabite âleminde ikilik olmadan anlaşılabilir. Çünkü bu mertebe, Hakk’ın kendi Zât’ına, kendi Zât’ında, kendi Zât’ıyla tecellisinden ibarettir.
İkiliksiz sâbıkıyet ve mesbûkıyete gelince bu hâl a'yân-ı sâbite âlemine âiddir. Zîrâ bu âlem, suver-i ilmiyye-i ilâhiyye mertebesidir. Ve ilm-i ilâhî mertebesinde ise ikilik yokdur ve bîçûndur. Ya'ni, niteliksiz ve nasıllıksızdır ve ma'nevîdir. Çünkü bu mertebe zât-ı Hakk'ın kendi zâtına, kendi zâtında, kendi zâtıyla vâki' olan tecellîsinden ibâretdir. Bu mertebeye "mertebe-yi vâhidiyyet" ve "hakîkat-i insâniyye" derler. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8
Bu yorum, ana bölümde Terzibaba’nın yaklaşımında “zıtların birleştiği mertebe” olarak ifade edilen düşünceyle örtüşür. Konuk’un “ikiliksiz” ve “niteliksiz” olarak tanımladığı bu birlik hali, Vahidiyyet’te rahmet ile kahrın, lütuf ile celâlin henüz fiilleriyle ayrışmadan, saf kabiliyetler olarak bir arada bulunduğunu gösterir. Ahmed Avni Konuk’un bu teknik ve derinlikli şerhleri, Terzibaba’nın aynı hakikati “bir çuval un” gibi sade ve akılda kalıcı bir misalle dinleyicisine aktardığı sohbetlerinin klasik tasavvuf geleneğindeki köklerini ve dayanaklarını ortaya koymaktadır.
Kavramlar Ağında Vahidiyyet
-
Ahadiyyet: Vahidiyyet, mutlak Teklik olan Ahadiyyet mertebesinden ilk tenezzül ve taayyün’dür. Ahadiyyet’in sayısal karşılığı olmayan “Tek”liğine karşılık, Vahidiyyet sayıların kendisinden doğduğu “Bir”liği ifade eder ve bu ikisi arasındaki fark, varlık mertebelerinin temelini oluşturur.
-
Taayyün: Vahidiyyet, Hakk’ın mutlak gayb ve isimsizlik (lâ-taayyün) halinden bilinmeye doğru yöneldiği ilk belirginleşme (taayyün-i evvel) mertebesidir. Bütün varlık programının ve isimlerin belirdiği bu ilk taayyün, zuhûrun başlangıç noktasıdır.
-
Uluhiyyet: Uluhiyyet mertebesi, Vahidiyyet sahası üzerinde beliren ilk temel tecellidir. Zât-ı Mutlak’ın kendine “Allah” ismini verdiği, bütün ilâhî isimleri ve varlıkların hakikatlerini yöneten ilahlık mertebesi, Vahidiyyet ile birlikte varlık bulur.
-
er-Rahmân: er-Rahmân isminin tecellisi olan Rahmâniyyet, Vahidiyyet sahasında Uluhiyyet ile birlikte faaliyete geçer. Bu tecelli, Zât’ın temel sıfatlarını harekete geçirerek bütün âlemleri varlık sahnesine çıkaran “Nefes-i Rahmânî”nin kaynağıdır.
-
Esma'ül Hüsna: Vahidiyyet, bütün ilâhî isimlerin henüz fiilleriyle ayrışmadan, bir bütün (icmâl) halinde bulunduğu mertebedir. Bu makamda Celâl ve Cemâl, lütuf ve kahır gibi zıt isimler aynıdır ve bu nedenle Vahidiyyet’e “çokluğun kaynağı” denir.
-
A'yan-ı Sabite: Bütün varlıkların ezelî hakikatleri ve ilâhî ilimdeki programları olan a'yan-ı sabite, Vahidiyyet mertebesinde ilmî suretler olarak sabitlenir. Bu mertebe, kâinatın zuhûr projesinin yazıldığı yerdir.
-
el-Vâhid: Vahidiyyet kavramı, adını aldığı el-Vâhid isminin tecelligâhıdır. Bu mertebe, sayıların ve çokluğun kaynağı olan “Bir”in hakikatini taşır ve bu yönüyle sayısal bir ikincisi olmayan Ahadiyyet’ten ayrılır.
-
el-Hayy: Vahidiyyet sahasında er-Rahmân isminin tecellisiyle faaliyete geçen temel ilâhî sıfatlardan biri Hayat’tır. Dolayısıyla Vahidiyyet, el-Hayy isminin tecellisinin âlemlere yayılmaya başladığı mertebedir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Bu makaledeki açıklamalar, Terzibaba’nın sohbetleri ve eserlerindeki şerhleri ile klasik tasavvuf metinlerindeki yorumları bir araya getirir.
Terzibaba’nın TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180), TB. Kelime-i Âdemiyye ve TB. Kelime-i Muhammediyye başlıklı Fusûsu'l-Hikem şerhleri, makalenin ana çerçevesini oluşturur. Bu eserler Vahidiyyet’i, Ahadiyyet’ten ilk tenezzül, Hakîkat-i Muhammediyye ve Hakîkat-i İnsâniyye olarak tanımlar; ayrıca namazdaki “tekbir”in bu iki mertebeyi birleştiren anlamına dair özgün yorumlar sunar. Gökyüzü İnsanları Araştırması (Cilt 2), Vahidiyyet’i Kur’ân’daki “tek nefs” (nefs-i vahide) kavramıyla ilişkilendirerek zuhûr silsilesini açıklar. Sohbet Arası Sohbetler CD 16 ise bu soyut hakikatin Halvetiyye devran zikrindeki remzî karşılığını göstererek konuyu yaşayan bir tecrübe alanına taşır.
Makalede dayanak olarak kullanılan klasik şerhler, Terzibaba’nın yaklaşımının gelenekteki yerini aydınlatır. Abdülkerim Cîlî’ye ait İnsân-ı Kâmil (Cilt 3) şerhi, Vahidiyyet’in zıt isimleri birleştiren doğasına dair temel bir kaynak sunar. Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7 ve Cilt 8’deki açıklamaları ise Vahidiyyet’i, İbnü’l-Arabî mektebinin varlık mertebeleri (merâtib-i vücûd) tertibi içinde konumlandırır. Bu şerhler, Vahidiyyet’in ilâhî ilmin ve a'yan-ı sabite’nin tafsilatlı olarak belirdiği bir “ikiliksiz birlik âlemi” olduğunu vurgular.
Değerlendirme
Vahidiyyet, Terzibaba’nın nazarında, mutlak ve bilinemez Teklik olan Ahadiyyet ile gözle görülen çokluk âlemi arasındaki en temel ve en sırlı köprüdür. Onun yaklaşımının en belirgin özelliği, bu son derece soyut ve karmaşık mertebeyi bir “arsa”, “çuvaldaki un” veya “kopyalama işlemi” gibi somut benzetmelerle ve devran zikri gibi yaşayan pratiklerle ilişkilendirerek herkesin anlayabileceği bir düzleme taşımasıdır. Böylece Vahidiyyet, sadece bir varlık nazariyesi konusu olmaktan çıkıp mânevî idrakin bir parçası haline gelir.
Makalede sunulan klasik kaynaklar, özellikle Fusûsu’l-Hikem ve Mesnevî şerhleri, bu yaklaşımın İbnü’l-Arabî mektebinin köklü öğretilerine dayandığını göstermektedir. Vahidiyyet’in Hakikat-i Muhammediyye ve a'yan-ı sabite’nin zuhur mahalli olarak tanımlanması, bu geleneğin ortak mirasıdır. Terzibaba, bu klasik bilgiyi kendi sohbet üslubuyla yeniden yorumlayarak dinleyicisine ulaştırır. Vahidiyyet kavramını daha derinden anlamak için, bu mertebede programlandığı belirtilen varlıkların ezelî hakikatlerini konu alan A'yan-ı Sabite bahsini incelemek faydalı olacaktır.