Zât
Tasavvuf düşüncesinde Zât, Cenâb-ı Hakk’ın hiçbir isim, sıfat, kayıt veya şarta bağlı olmayan mutlak, saf ve aşkın Varlığı’nı ifade eder. O, bütün tecellilerin, isimlerin ve sıfatların kaynağı olmakla birlikte, kendisi bunların hepsinin ötesindedir. Akılların ve idraklerin hakkında bir hüküm vermekten âciz kaldığı bu hakikat, “O’ndan başka ilah yoktur” beyanının en derin ve nihai ufkudur. Terzibaba İrfan Mektebi’nin kaynaklarında Zât kavramı, varlığın sırrını, insanın bu varlık içindeki yerini ve Hakk’a giden yolun mertebelerini anlamak için bir anahtar olarak ele alınır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Kaynaklarda Zât kavramının dilbilimsel bir köken açıklaması yerine, onun varlık mertebeleri içindeki yeri ve anlamı üzerinde durulur. Zât, her şeyden önce olan, varlığı kendinden olan “Vücûd-u Mutlak”tır. Abdülkerim Cîlî’nin İnsân-ı Kâmil eserinde aktarıldığına göre, varlık ikiye ayrılır: Biri, hiçbir yokluk karışımı olmayan “katıksız varlık”tır ki bu, Allah’ın Zâtı’dır. Diğeri ise “yokluk karışımı varlık”tır ki bu da mahlûkâtın, yani zuhurların zâtıdır. Bu ayrıma göre, Allah’ın Zâtı kendi nefsiyle kaimdir, yani var olmak için başka bir şeye muhtaç değildir. Mahlûkatın varlığı ise O’nunla var olmaktadır.
Bu mutlak ve katıksız varlık, idrakin sınırlarının ötesindedir. Bu sebeple “Allah’ın Zât’ı hakkında tefekkür etmeyiniz” hadis-i şerifi, bu idrak edilemezliğe işaret eder. Bu mertebe, her türlü isim, sıfat, resim ve tecelliden münezzeh olduğu için “Lâ taayyün” (belirginleşmemişlik) olarak da adlandırılır. Terzibaba’nın açıklamalarında bu mertebe, hakkında bilgi edinilmesi mümkün olmayan, “gaypların gaybı” veya “gayb-ı hüviyet” gibi ifadelerle anılan bir bilinmezlik halidir.
Bununla birlikte Zât, bütün varlığın da hakikatidir. Mir’at-ül İrfân ve Şerhi’nde belirtildiği gibi, Zât’a bir başlangıç veya son, bir alt veya üst, bir yakınlık veya uzaklık atfedilemez. O, bütün bu kayıtların ötesindedir ve şu anda dahi, bütün âlemler zuhur etmeden önce nasılsa, yine aynı hal üzeredir.
Terzibaba’nın yaklaşımında Kelime-i Tevhid, Zât’ın bu sırrını kendi içinde barındıran ilahi bir formül olarak okunur. Kelime-i Tevhîd isimli eserinde, “Allah” lafzının kendisinin, Zât’ın mertebelerle inişinin (nüzul) bir şifresi olduğu anlatılır. Buna göre lafızdaki “Elif” harfi Ahadiyet mertebesini, “Lâm” harfleri sıfat ve risalet mertebelerini, sondaki “He” (Hu) ise her şeyde mevcut olan mutlak Hüvviyet’i simgeler. Böylece “Allah” lafzı, Zât’ın kendisini ve zuhur edecek bütün mertebeleri kaynak olarak içinde toplayan zâtî bir isim olur. Bu, kelimenin kökenini dilbilimsel değil, ilahi bir açılım ve tenezzül süreci olarak okuyan işârî bir yaklaşımdır.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın Zât kavramına yaklaşımı, onu sadece soyut bir ilahiyat konusu olarak değil, varlığın, insanın ve seyr-i sülûkun her mertebesinde tecelli eden ve idrak edilebilen bir hakikat olarak ele almasıyla belirginleşir. Bu yaklaşım, Zât’ın farklı mertebelerdeki tezahürlerini, özellikle de Zât-ı Mutlak ve Zât-ı Mukayyed ayrımını merkeze alarak Vahdet-i Vücud düşüncesini anlaşılır kılmayı hedefler.
Zât’ın İki Yüzü: Zât-ı Mutlak ve Zât-ı Mukayyed
Terzibaba’nın sıkça başvurduğu İbnü’l-Arabî şerhlerinde, Zât’ın iki temel vechesi olduğu vurgulanır. Bu ayrım, Hakk’ın hem aşkın (münezzeh) hem de içkin (benzer) oluşunu bir arada anlamayı mümkün kılar.
TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet sohbetinde bu konu şöyle açıklanır: Hakk, Zât’ı bakımından eşyadan münezzehtir. Yani hiçbir şeye benzemez. Bu, O’nun “Zât-ı Mutlak” yönüdür. Bu mertebe, “Muhalefetün lil havadis” (sonradan olanlara benzememek) sıfatının tecelli ettiği yerdir ve Hakk’ı tenzih etmek bu mutlak yönüyle ilgilidir.
Ancak Hakk, taayyün yani belirginleşme ve zuhur etme bakımından münezzeh değildir. Eşyanın hakikati ve özü bakımından, eşyanın aynıdır. Bu ise O’nun “Zât-ı Mukayyed” yani kayıtlanmış, bir surette sınırlanmış yönüdür. Bu yaklaşım, “Sen o değilsin, belki sen O’sun” ifadesiyle özetlenir. Yani insan, sureti ve kayıtlı varlığı itibarıyla O (Zât-ı Mutlak) değildir, fakat hakikati ve özü itibarıyla O’ndan ayrı da değildir. Bu iki yönü idrak eden kişi için ayniyet (aynılık) ve gayriyet (ayrılık) çelişkisi ortadan kalkar.
Hakk Zat’ı bakımından eşyanın aynıdır, fakat taayyün bakımından gayridir. Yani eşyanın hakikati özü bakımından eşyanın aynıdır. Ama taayyünü bakımından aynı değildir yani zuhura çıktığı zaman artık ona Hakkın Zat’ı, Zat-ı Mutlak yönüyle Hakkın Zat’ı diyemiyorsun. — TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet
Bu ayrım, Vahiy ve Cebrâîl risalesinde de vurgulanır. Zât-ı Mutlak, aynı zamanda “gayb-ı mutlak”tır ve idrak edilemez. Gayba iman, sadece bu mertebe için söz konusudur. Zât-ı Mukayyed ise, bütün âlemlerde zuhurda olan, tecelli etmiş Zât’tır. Bütün fiiller ve oluşumlar, Zât-ı Mukayyed’in Zât-ı Mutlak’a yönelmesinden ibarettir.
Zât’ın Tenezzül Mertebeleri: Â’mâ’dan Zuhura
Terzibaba’nın eserlerinde, Zât’ın bu âlemi nasıl meydana getirdiği, “tenezzül” yani mertebe mertebe iniş süreciyle açıklanır. Bu süreç, mutlak gayb olan Zât’ın, kendi isim ve sıfatlarını görmek ve göstermek üzere aşama aşama zuhura çıkmasıdır. Gökyüzü İnsanları Araştırması (Cilt 2) ve Vahiy ve Cebrâîl gibi eserlerde bu mertebeler şöyle sıralanır:
- Â’mâ (Körlük/Karanlık Sis): Bu, hakikatlerin öz hakikati olan, sırf Zât’tan ibaret olan ilk mertebedir. Burada ne Hakk ne de halk ismi vardır. Hakk’ın kendi Zât’ında gizliliğidir ve akıl burayı idrak edemez. Bu, “ilahi lâtif zûlmet” olarak ifade edilir.
- Ahadiyet (Mutlak Teklik): Zât’ın ilk tenezzülüdür. Burada isimler ve sıfatlar henüz zuhur etmemiştir. Zât, kendi “Hüvviyet” (O’luk) ve “İnniyet” (Benlik) vasıflarıyla ilk kez belirir. Hüvviyet’ten âlemler, İnniyet’ten ise Hakikat-i Muhammedi ve insan kaynağını alır.
- Vahidiyet (Birlik): Bu mertebede Zât, isim ve sıfatların toplu (icmâlî) olarak bulunduğu bir tecelli yeridir. Zât sıfattır, sıfat da Zât’tır. Zıtlıklar henüz birbirinden ayrışmamıştır, her şey birbirinin aynıdır.
- Uluhiyet: Bu mertebede isimler ve sıfatlar tafsilatlı olarak, birbirlerinden ayrı ve zıtlarıyla birlikte belirir. Hâdî (hidayet veren) ismi Mudil (saptıran) isminden, Nâfi (fayda veren) ismi Dâr (zarar veren) isminden ayrılır. Uluhiyet, Hakk ve halk, varlık ve yokluk gibi bütün zıtları özünde toplayan ve her birinin hakkını veren Zât mertebesidir.
Bu tenezzül süreci, Zât’ın kendi varlığında bir eksilme veya bölünme anlamına gelmez. Hz. Ali’nin “El-ân kemâ kân” (O, şimdi de olduğu hal üzeredir) sözüyle ifade edildiği gibi, Zât, bütün bu âlemlerin zuhurundan sonra da, zuhurundan önceki mutlak ve gani (hiçbir şeye muhtaç olmayan) hali üzeredir.
Zât’ın İlmî Programları Olarak A'yân-ı Sâbite
Terzibaba’nın düşüncesinde insanın ve varlıkların Zât ile olan ezelî ilişkisi, “a’yân-ı sâbite” kavramıyla açıklanır. A'yân-ı Sâbite üzerine yaptığı sohbette bu konuyu derinlemesine işler. A’yân-ı sâbite, varlıkların Cenâb-ı Hakk’ın ilm-i ilâhîsindeki ezelî hakikatleri, yani bir nevi ilahî programlarıdır.
Bu yaklaşımın en çarpıcı yönü, a’yân-ı sâbitenin “mec’ul” yani sonradan halk edilmiş (halk edilmiş) olmamasıdır. Onlar, Zât’ın kendisindeki kabiliyetler, yani “şuunât-ı Zâtiye”dir. Bu şuunât, Zât’ın kendisi gibi kadîm, yani ezelîdir.
Ve şuunat Zat’ın iktizatı yani gereğidir, Zat ile beraber, kadimdir ve şuunat-ı Zat’iye bir cealin ceali ile mec’ulen mevcut olmadıkları gibi bir müessirin tesiri altında da değildirler. — A'yân-ı Sâbite
Bu ifade, insanın hakikatinin sonradan var edilmiş bir şey olmadığını, aksine Allah’ın Zât’ıyla birlikte ezelî bir mevcudiyete sahip olduğunu gösterir. Dünyaya gelişimiz, bu ezelî programın zaman ve mekân içinde “ceal edilmiş” yani fiile çıkmış halidir. Bizim beden elbisemiz sonradan var edilmiştir, ama hakikatimiz olan a’yân-ı sâbitemiz ezelîdir. Bu, insana diğer varlıklarda olmayan özel bir değer ve konum verir.
Bu ezelî programlar, her bir varlığın kendine has istidadını, yani kabiliyetini ve kabiliyetini de içerir. A'yân-ı Sâbite sohbetinde geçen ve cehennem ehlinin Hakk’a yönelttiği sorulara verilen cevaplar bu konuya ışık tutar. Eserde, günahkâr ehline atfedilen şu soruya yer verilir: “Yâ Rab! Küfrü, isyanı ve cehli, ezelde sen bizim üzerimize takdir ettin. Senin takdirin ile bizden sâdır olan a'mâlden dolayı şimdi bizi cezalandırman ve takatimizin hâricinde olan şeyi bizden taleb etmen hakkımızda zulüm olmaz mı?” Bu soruya karşılık Cenâb-ı Hakk’ın cevabı şöyle olur: Benim takdirim ilmime, ilmim de sizin kendi ezelî istidadınıza tâbidir. Siz, kendi zatınızda gizli olanı talep ettiniz, ben de sadece ona vücut feyzi vererek ortaya çıkardım. Yani isyan ve küfür, kişinin a’yân-ı sâbitesinde bilkuvve mevcut olan istidadın zuhurundan ibarettir. Bu, fiillerin sorumluluğunu kula yüklerken, kudretin Hakk’a ait olduğunu belirten hassas bir denge kurar.
Zât, İnsan ve Kur'an'ın Ezelî Kardeşliği
Terzibaba’nın anlatımlarında Zât, sadece varlığın soyut bir ilkesi değil, aynı zamanda insan ve Kur’an’ın da ortak kaynağıdır. Bu ilişki, “ikiz kardeşlik” benzetmesiyle sıkça dile getirilir. İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000)’de bu hakikat şöyle ifade edilir:
Cenab-ı Hakk ezelde gene (asv) Efendimizin beyan ettiği gibi “El Kur’an’ı vel insan ev emanü” diyor yani Kur’an ve insan bir batında çıkan ikiz kardeş gibidir. — İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000)
Bu yaklaşıma göre, hem insan hem de Kur’an, Allah’ın Zât’ından zuhur eden iki hakikattir. Biri bedenlenerek, diğeri ise kelâm olarak âlemde tecelli etmiştir. Bu ikisi, ancak bir araya geldiklerinde, yani insan Kur’an’ı okuyup anladığında ve yaşadığında, Hakk’ın hazinesi açığa çıkar. İnsana “konuşan Kur’an” (Kur’an-ı Nâtık), mushafa ise “susan Kur’an” (Kur’an-ı Sâmit) denmesi bu yüzdendir.
Bu kardeşlik, Kur’an’ın Zât mertebesinden insan idrakine iniş (nüzul) sürecinde de kendini gösterir. Sohbet Arası Sohbetler CD 9 (2002)’da açıklandığı gibi, Kur’an’ın aslı, Zât mertebesindeki “Ümmü’l-Kitap”tadır ve lisanı “Allah’ça”dır. Bu haliyle beşer tarafından anlaşılması imkânsızdır. Bu yüzden Cenâb-ı Hakk, onu mertebe mertebe tercüme ederek indirmiştir:
- Zât mertebesinden Sıfat mertebesine (Levh-i Mahfuz’a) indirerek lisanını “Hakk’ça”ya çevirmiştir.
- Sıfat mertebesinden Esmâ mertebesine (Kitabü’l-Mübin’e) indirerek lisanını “Rab’ça”ya çevirmiştir.
- Esmâ mertebesinden Ef’âl âlemine indirerek, beşerin en kâmil lisanı olan Arapça’ya çevirmiştir.
Bu süreç, Zât’ın kelâmının, insanın anlayabileceği bir forma bürünüşüdür ve Zât ile insan arasındaki derin bağın bir başka delilidir.
Zât'ın Tecellisinde "Ben" ve "Sen"
Zât’ın mutlak birliğinden bu âlemdeki çokluğun nasıl çıktığı sorusu, Terzibaba’nın Abdülkerim Cîlî’nin İnsân-ı Kâmil eserinden hareketle yaptığı şerhlerde “Ben” ve “Sen” ayrımıyla açıklanır. Bu, Zât’ın zuhurundaki iki temel vasfı ifade eder.
İnsân-ı Kâmil (Cilt 1) şerhinde Zât’ın bu iki vasfından birinin “SEN”, diğerinin ise “BEN” olduğu belirtilir. “SEN” kelimesi, Hakk’ın kuluna hitap ettiği, onun kulluk yönünü belirleyen vasıftır. Cenâb-ı Hakk bir emir verdiğinde, örneğin Mi’rac gecesinde namazı farz kıldığında, bu hitap kulun “sen”liğine, yani onun abdiyet (kulluk) mertebesine yöneliktir. Bu, Zât’ın kendi tecellisiyle zuhura getirdiği varlığa bir kimlik ve şeref vermesidir.
SEN… Kelimesi… onun kulluk yönüdür… İşte Cenab-ı Hakk, kuluna emir vermeye başladığı zaman yani şunu yap, bunu yap dediği zaman yani sen dediği zaman bu vasıfla yani bendeki sen demek istiyor. Sen ayrı bir varlıksın değil, benim tecellim ile zuhur olan sensin demek istiyor ve esas kul o işte "Abd" bunlar. — İnsân-ı Kâmil (Cilt 1)
Bu “senlik”, kulun zahirî, akılla kabul edilen benliği değil, onun ezelî hakikati olan a’yân-ı sâbitesidir. Zât mertebesinden bakıldığında mahluk olmayan bu hakikat, sıfat mertebesine tenezzül ettiğinde bir kimlik kazanır ve “sen” olarak muhatap alınır. Bu mertebede kul, Zât’ın fiillerinin tecelli ettiği bir mahal olur ki buna “ubudet” denir ve bu, Allah’ın fiili olarak kabul edilir.
Zâtî Tecelli ve İnsan
Zât’ın zuhuru olan tecelli, Terzibaba’nın düşüncesinde özellikle insanla, daha da özelde İnsan-ı Kâmil ile en yetkin ifadesini bulur. Vahiy ve Cebrâîl risalesinde belirtildiği gibi, melekler ilahi isim ve sıfatları fiil olarak ortaya koyan kuvvetler iken, halife olan insan, Zât-ı ilâhînin tecellilerini zuhura getiren “Sultan” yani zâtî güç mahallidir.
Terzibaba’ya göre, insanlık tarihi bu zâtî tecellinin aşama aşama açığa çıkmasının bir sürecidir. Sohbet Arası Sohbetler CD 6 (2001)’da içinde bulunduğumuz çağın bir geçiş dönemi olduğu belirtilir:
Bugün içinde bulunduğumuz süreç sıfat yaşantısının sonları Zat yaşantısının başlangıcıdır. — Sohbet Arası Sohbetler CD 6 (2001)
Bu, “Zâtî tecelli” çağıdır. Bu ne demektir?
Zat’i tecelli ne demek Zat’i tecelli; halkiyetin bir bakıma çok büyük bir hadise olur, insana verilmesidir. Yani Cenab-ı Hakk’ın halik yani Halk edici esmasının insan elinden zuhura çıkması o genlerle falan uğraşıyorlar ya çok daha değişik şeyler çıkacak karşımıza. — Sohbet Arası Sohbetler CD 6 (2001)
Bu yaklaşıma göre, Zâtî tecelli, Cenâb-ı Hakk’ın halk edicilik (halk edicilik) kudretinin bir kısmını ilim yoluyla insana vermesidir. Genetik mühendislik gibi bilimsel gelişmeler bu tecellinin bir yansımasıdır. Bu, insanlık için hem muazzam bir bilkuvve hem de büyük bir risktir. Çünkü insan bu gücü doğru kullanamazsa, kaderle oynamaya kalkışıp kargaşaya sebep olabilir. Bu, kıyamet sürecinin bir parçası olarak görülür.
Bu zâtî tecellinin en kâmil mazharı, İnsan-ı Kâmil’dir. İnsân-ı Kâmil (Cilt 5)’te Abdülkerim Cîlî’nin ifadeleriyle, kâmil insan, sadece bazı isimlerin değil, müşterek olsun veya olmasın, Celâl’e veya Cemâl’e bağlı olsun, bütün ilahi isimlerin, hatta Zâtî isimlerin zuhur yeridir. İnsan-ı Kâmil’den başka kimsenin Zâtî isimlerde bir ayağı, yani o mertebede sabit bir yeri yoktur.
Zât ve Kaderin Sırrı
Kader meselesi, İslam düşüncesinin en karmaşık konularından biridir. Terzibaba, bu konuyu Zât mertebesi ve Rububiyet mertebesi ayrımı üzerinden ele alarak açıklar. İnsân-ı Kâmil (Cilt 1) şerhinde bu konuya dair şu izah getirilir: Kaderde değişmez olan yön, Zât mertebesinde kurgulanan ilahî ilimdir. Cenâb-ı Hakk, kulunun hayatının ana hatlarını (nerede doğacağı, ne kadar yaşayacağı gibi) Zât mertebesinde bir hükümle, yani “kaza” ile belirlemiştir. Bu, “kader-i mutlak”tır ve değişmez.
Ancak hayatın bütünü bu mutlak kaderden ibaret değildir. Cenâb-ı Hakk, kulun hayatında iradesini kullanabileceği boşluklar bırakmıştır. Bu alan, kulun terbiye edici ismi, yani “Rabb-ı hass”ı tarafından yönetilir. Bu, Rububiyet mertebesidir. Kul, bu mertebede dua ve amelleriyle kendi kaderine tesir edebilir. Yani kaderin değişen bölümü burasıdır. Kişi, seyr-i sülûk ile Rububiyet mertebesinden sıfatlara, oradan da Zât’a yükseldiğinde, artık Rabb’ının değil, doğrudan “Rabbü’l-erbâb” olan Allah’ın hükmü altına girer. Böylece fiilleri, kader-i mutlak gibi doğrudan Zât ile ilgili hale gelir ve sorumluluğu değişir. Bu, Zât cennetine ulaşmaktır.
Zât’ın İbadetteki Yansımaları: Kâbe ve Namaz
Terzibaba’nın sohbetlerinde Zât kavramı, ibadetlerin bâtınî anlamlarını açıklamak için de kullanılır. Özellikle Kâbe ve namaz, Zât tecellisinin en yoğun yaşandığı alanlar olarak yorumlanır. Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001)’teki bir bölümde, Kâbe’nin sırları bir tür ilahi soru-cevap şeklinde açıklanır:
Kaben nedir dediler, Zat’i tecellimin Cem’idir dedim. Tavaf nedir dediler, Zat’ıma gelen yoldur dedim. [...] Ya örtün nedir dediler, Ahadiyetimin gizlenmesidir dedim Ya kapın nedir dediler zat’ımın girişidir dedim. — Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001)
Bu ifadelerde Kâbe, Zâtî tecellinin toplandığı (cem olduğu) merkez, tavaf ise Zât’a giden yol olarak tanımlanır. Kâbe’nin siyah örtüsü, idrak edilemeyen Ahadiyet mertebesinin gizlenmesidir. Kâbe’nin kapısı ise Zât’a giriş kapısıdır. Hatta Kâbe’nin eni (11 metre), boyu (12 metre) ve yüksekliği (13 metre) gibi fiziksel ölçüleri bile seyr-i sülûk mertebeleri ve Hakikat-i Muhammedi ile ilişkilendirilerek yorumlanır. Bu, fiziksel âlemdeki en kutsal mekânın, Zât’ın hakikatlerinin bir yansıması ve şerhi olarak okunduğu derin bir tevil örneğidir.
Benzer şekilde namaz da Zât’a ulaşmanın bir yolu, bir “mi’rac” olarak görülür. Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür’de açıklandığı gibi, namazdaki her bir hareket ve okunan her bir kelime, varlık mertebelerine işaret eder. Namaz kılan kişi, fiilleriyle ef’âl, sözleriyle esmâ, niyet ve huşusuyla sıfat mertebelerini yaşar ve nihayetinde bütün bunları birleştirerek tevhid-i zâta ulaşır. Bu idrakle kılınan namaz, kişinin kendi izafî varlığından soyunup hakiki varlığı olan ilahi kimliğine büründüğü, “zatından zatına” bir yöneliş haline gelir. Bu, “ihsan” makamının, yani Allah’ı görüyormuşçasına ibadet etmenin en kâmil şeklidir ki Terzibaba bunu “Allah’ın zâtını ihsan etmesi” olarak yorumlar. Bu, Zât’ın kuluna kendi varlığını bir lütuf olarak bahşetmesidir.
Terzi Baba (Cilt 1) eserinde bu daha da somutlaştırılır. Namazın dördüncü rekâtı, mârifet düzeyini temsil eder ve burada “gerçek anlamda ELHAM yani FATİHA yaşanır. Teklik ve zâtî yaşantıyı ifade eder, zammı sûreye yer yoktur.” Bu, namazın son aşamasının doğrudan Zâtî bir yaşantıya kapı açtığını gösterir. Aynı şekilde Cuma gününün fazileti de Zât tecellisiyle ilişkilendirilir. Kişi, ef’âl, esmâ, sıfat ve zât olarak kendini cem edebildiğinde, o an onun için “Cum’a” olur. Hatta kelimenin sonundaki “A” harfinin, Ahadiyet ve sırf Zât tecellisine işaret ettiği belirtilir. Bu tecelli anı, duaların kabul olduğu saattir.
Zâtî Tecelli ve İblis'in Karışması
Zâtî tecelliler, seyr-i sülûkun en yüksek ve aynı zamanda en tehlikeli mertebeleridir. Terzibaba, A'yân-ı Sâbite sohbetinde, İblis'in bu en yüksek tecellilere dahi karışarak sâliki yoldan çıkarabileceği uyarısında bulunur. Bu nasıl mümkün olur? Cevap, Zât'ın bütün isimleri, hatta zıtları dahi kendinde toplaması gerçeğinde yatar.
Ve tecelliyat-ı Zât’iyeye karışması, yani İblisin Zât’i tecelliye nasıl karışır diye bir soru gelirse aklımıza, karışması şu sebeptendir ki, Zât-ı Ulûhiyetin varlığında Hadi ve Mudil isimlerinin her ikisi de cami olmasındandır. — A'yân-ı Sâbite
Cenâb-ı Hakk'ın Zât'ında hem hidayet veren "Hâdi" ismi hem de saptıran "Mudil" ismi mevcuttur. İblis, Mudil isminin mazharı olduğu için, bu isim kanalından girerek Zâtî tecellilere bile karışabilir. Bu mertebede sâlike, "Sen ne mübarek adam oldun," diyerek onu kibre sürükleyebilir veya "Bizim namazımız kılındı, daha namaz mı kılacağız?" gibi düşüncelerle onu şeriatın dışına çıkarabilir. Bu, fenâfillah makamında ayağı kayanların halidir. Bu tehlikeye karşı en büyük güvence, gelen tecellileri ve ilhamları mutlaka bir ehline, bir mürşid-i kâmile danışarak kontrol ettirmektir. İblis, yalnızca Hz. Muhammed'in (s.a.v.) ve onun kâmil vârislerinin suretine bürünemez, çünkü onlar Mudil isminin değil, sadece Hâdi isminin tam mazharıdırlar.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Zât Kavramının Klasik Zemini
Fusûsu'l-Hikem ve şerhleri, Zât kavramını Vahdet-i Vücud düşüncesinin merkezine yerleştirir. Bu eserlerde Zât, hem hiçbir şeye benzemeyen mutlak ve idrak edilemez bir hakikat (Tenzih) hem de bütün varlığın hakikati ve özü olarak her şeyde tecelli eden bir Varlık (Teşbih) olarak ele alınır. Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin metinleri ve Ahmed Avni Konuk’un bu metinlere yaptığı şerhler, Zât’ın bu iki yönünü, yani hem aşkınlığını hem de içkinliğini bir arada nasıl anlamak gerektiğini inceler. Bu bahisler, Zât’ın bilinmezliğinden başlayarak âlemlerin ve insanın O’nunla olan ilişkisine kadar uzanan derin bir varlık bilgisi sunar.
Fusûsu'l-Hikem: Âdem Fassı
Âdem Fassı’nın şerhinde Zât, varlığın kaynağı ve bütün mertebelerin kendisinden zuhûr ettiği mutlak hakikat olarak ele alınır. Açıklamaya göre Cenâb-ı Hakk, sayıya gelmeyen güzel isimlerinin hakikatlerini görmek isteyince, kendisi için bir ayna mesabesinde olan âlemi halk etmiştir. Ancak bu ayna başlangıçta cilâsız, yani ruhsuz bir ceset gibidir. Âdem’in zuhûru, bu kâinat aynasının cilâsı ve ruhu olmuş, böylece Hakk’ın kendi sırrı yine kendine en kâmil şekilde zâhir olmuştur.
Ahmed Avni Konuk’un şerhinde bu süreç, Zât’ın altı tenezzül mertebesiyle açıklanır. Bu mertebeler, Zât’ın bir bölünmesi veya azalması değil, kendi bâtınından zâhirine doğru kademe kademe açığa çıkmasıdır:
-
Lâ-taayyün Mertebesi: Bu, “Zât-ı baht” yani sırf Zât mertebesidir. Her türlü isim, sıfat, kayıt ve hatta kayıtsızlıktan dahi münezzehtir. Hakk’ın künhü, yani akılla idrak edilemeyen özüdür. Bütün mertebeler ve hakikatler, bu mertebede gizlidir. Zât’ın bu yönü hakkında tefekkür etmek mümkün değildir. Nitekim hadîs-i şerîfte, “Allah’ın zâtı hakkında tefekkür etmeyiniz!” buyrulmuştur.
-
Vâhidiyet Mertebesi: Zât’ta gizli olan bütün isim ve sıfatların, zuhûra çıkma talebiyle ilk kez belirdiği mertebedir. Bu, Zât’ın kendi zâtına, yine kendi zâtıyla tecelli etmesidir ve bu tecelliye “feyz-i akdes” denir. Bu tecelliyle, bütün varlıkların hakikatleri olan a'yân-ı sâbite, Allah’ın ilminde belirginleşir.
-
Ervâh Mertebesi (Ruhlar Âlemi): Zât-ı mutlakın bir derece daha yoğunlaşarak her bir ilmi hakikatin basit bir cevher, yani bir ruh olarak zuhûr ettiği âlemdir.
-
Misâl Âlemi: Zât-ı mutlakın, bölünme kabul etmeyen latif suretler ve şekillerle zuhûr ettiği mertebedir. Ruhlar âlemi ile cisimler âlemi arasında bir berzahtır.
-
Şehâdet Mertebesi (Görünen Âlem): Zât-ı mutlakın, bölünebilen ve bozulabilen cisimler suretinde zuhûr ettiği, içinde yaşadığımız fiziksel âlemdir.
-
İnsan Mertebesi: Önceki bütün nûrânî ve cismanî mertebeleri kendinde toplayan en kâmil ve son tecelli mahallidir.
Bu mertebelerdeki bütün değişim ve dönüşümlerin, Zât’ın kendisinde değil, O’nun sıfatlarında meydana geldiği vurgulanır. Zât, her mertebede kendi aslı üzere kâimdir.
Her bir mertebede zât-ı mutlak, zâtiyeti üzere kāimdir. Tagayyürât ve istihâlât, ancak onun ârızı olan sıfâtındadır. — Kelime-i Âdemiyye
Bu yaklaşım, Zât’ın değişmez ve mutlak hakikatini korurken, O’nun âlemle olan hareketli ilişkisini ve varlığın O’ndan nasıl sudûr ettiğini mertebeler halinde açıklar. İnsan, bu sürecin hem son meyvesi hem de bütün mertebeleri kendinde toplayan özetidir.
Fusûsu'l-Hikem: Şîs Fassı
Şîs Fassı, Zât kavramını ilahi bağışlar (atâyâ) ve tecelli üzerinden ele alır. Bu fassın şerhinde, ilahi atâların “zâtî” ve “esmâî” olmak üzere ikiye ayrıldığı belirtilir. Bu ayrım, Zât’ın tecelli ediş biçimlerindeki farklılığı anlamak için bir anahtardır.
Atâyâ-yı esmâiyye (isimlere ait bağışlar), kulun ilahi isimlerden birinin mazharı olarak, o ismin gerektirdiği kabiliyet ve istidat doğrultusunda aldığı lütuflardır. Atâyâ-yı zâtiyye (Zât’a ait bağışlar) ise, herhangi bir ismin aracılığı olmaksızın, doğrudan doğruya Zât’ın tecellisinden kaynaklanır.
Ancak şerhte bu konuda çok önemli bir inceliğe dikkat çekilir: Zât, mutlaklığı ve her şeyden ganî oluşu (ahadiyyet mertebesi) itibarıyla aslında tecelli etmez. Tecelli, isimlerin ve sıfatların zuhûr etme talebiyle başlar. Bu yüzden “zâtî tecelli” denildiğinde kastedilen, Zât’ın bütün isim ve sıfatları kendinde topladığı “ulûhiyet” mertebesindeki tecellisidir.
Bu fassın Zât anlayışına getirdiği en önemli açılımlardan biri, tecellinin ayna temsiliyle açıklanmasıdır. Zât tecelli ettiğinde, tecelliye mazhar olan kul (mütecellâ-leh), Hakk’ın aynasında kendi istidadının suretinden başka bir şey görmez. Hakk’ı değil, Hakk’ın sonsuz aynasında kendi hakikatinin yansımasını görür. Bu, insanın Hakk’ı ancak kendi kabiliyeti ve hakikati ölçüsünde bilebileceğine işaret eder.
İmdi mütecellâ-leh, tecellîyi gördükde, mir'ât-ı Hak'tan kendi sûretinin gayrını görmedi; ve Hakk'ı görmedi; ve kendi sûretini, ancak onun içinde gördüğünü bilmesiyle beraber, onu görmek mümkin değildir, zâhirde âyîne gibi. — Kelime-i Şîsiyye
Bu fassa göre, Zâtî tecelliye mazhar olan arif, kendisinin ve bütün varlığın, Hakk’ın varlığında O’nunla kâim olduğunu zevk eder. Bu şühûd halinde, arifin kendi izafî varlığı Zât’ın varlığında yok olur ve geriye sadece Hakk kalır. Bu tecrübe, Zât’ın hem idrak edilemez mutlaklığını hem de kulun kendi hakikatinde tecelli eden yakınlığını birleştiren bir marifet halidir.
Fusûsu'l-Hikem: Nûh Fassı
Nûh Fassı üzerine yapılan şerh sohbetlerinde Zât, hem tenzih (aşkınlık) hem de teşbih (benzerlik) boyutlarıyla, özellikle insanın varlığındaki yeri üzerinden ele alınır. Bu yaklaşıma göre, Cenâb-ı Hakk Zât’ı yönüyle hiçbir şeye benzemez ve bütün noksanlıklardan münezzehtir. Ancak isimlerinin ve sıfatlarının zuhuru (şuûnâtı) itibarıyla, bu âlemdeki her şey O’nun tecellisinden ibarettir. Bu iki bakışı birleştiremeyen bir anlayışın eksik kalacağı vurgulanır.
Bu sohbete göre Zât’ın zuhuru, mertebe mertebe gerçekleşen bir tenezzüldür. Bu iniş, mekânsal bir aşağı inme değil, gizlilikten açığa çıkıştır. Zât âleminden Ahadiyet’e, oradan Vahidiyet’e (sıfatlar), sonra Esmâ (isimler) ve Ef’âl (fiiller) âlemine doğru olan bu açılım, her mertebede müşahede edilenin yine Zât’ın kendisi olduğunu gösterir.
İşte Hakk’ın tenezzülat-ı vücudundan peyda olduğundan yani bu alemlerin hepsi Hakk’ın vücudunun tenezzülünden yani peyderpey vücuda çıkmasından meydana geldiğinden her bir mertebede müşahede edilen ancak kendi Zat’ıdır. — TB. Kelime-i Nûhiyye
Bu fassın en belirgin vurgularından biri, insanın bu zuhur mertebeleri içindeki özel yeridir. Diğer varlıklarda Hakk’ın ef’âl, esmâ ve sıfat tecellileri görülürken, insanda “Zâtî zuhur” vardır. Bu, “İnsana ruhumdan nefh ettim (üfledim)” (Hicr, 15/29) ve “Biz ona şah damarından daha yakınız” (Kāf, 50/16) gibi âyetlerle desteklenir. Buna göre Allah, diğer varlıkları sıfatlarıyla kuşatmışken, insanı Zât’ıyla kuşatmıştır.
Bu bakış açısı, Zât’ın tenzihi ve teşbihi arasındaki dengeyi de yeniden tanımlar. Beşerî tenzih, Hakk’ı ötelerde, ulaşılmaz bir yere koyarak O’nu sınırlamaktır. Hakiki tenzih ise, kişinin kendi varlığında Hakk’ın varlığından başka bir şey olmadığını idrak ederek, kendi varlığını başka bir şeye izafe etmekten kendini tenzih etmesidir.
Tenzihin kişideki hakikati kendi varlığında Allah’ın varlığından başka bir şey olmadığını tenzih etmektir. Yani kendinde Allah’ın isimlerinin zuhuru olduğunu mutlak olarak kabul edip, bunun dışında bir şeyden onu tenzih etmek yani bende Hakk’ın varlığından başka bir şey yoktur, onu tenzih ederim Hakk’tan başka bir şeyin varlığını tenzih ederim demektir. — TB. Kelime-i Nûhiyye
Böylece Nûh Fassı üzerinden yapılan bu okuma, Zât kavramını soyut bir ilahiyat konusu olmaktan çıkarıp, insanın kendi varlığında ve kâinattaki her tecellide tecrübe edebileceği canlı bir hakikate dönüştürür.
Fusûsu'l-Hikem: Yûsuf Fassı
Yûsuf Fassı’nın şerhi, Zât hakikatini “nûr” (ışık) ve “zıll” (gölge) remizleri üzerinden açıklar. Bu yaklaşıma göre Zât, her şeyi aydınlatan fakat kendisi idrak edilemeyen mutlak bir nurdur. Âlem ise bu mutlak Varlık’ın, yani Zât’ın bir gölgesidir. Gölge, hem gölge sahibinin varlığına delalet eder hem de onun hakiki suretini gizler.
Bu fassa göre âlem, Hakk’ın Zât’ının gölgesi (zıllullah) olduğu için, O’nun hakkında bize bir bilgi verir. Âleme bakarak bir Hâlık’ın varlığını, O’nun Rab ve İlâh olduğunu anlarız. Ancak gölge, gölge sahibinin kaşı, gözü, rengi gibi detaylarını göstermediği gibi, âlem de Zât’ın künhünü, yani idrak edilemez hakikatini bize göstermez. Bu sebeple Hak, bize bir yönden bilinir (ma’lûm), bir yönden ise bilinmez (mechûl) kalır.
Böyle olunca âlemden ancak zılâlden bilindiği kadar bilinir; ve bu zıll kendisinden mümtedd olan bir şahıstan mechûl olduğu kadar Hak'tan mechûl olur. İmdi o, onun zıllı olduğu haysiyetten bilinir; ve kendisinden gölge uzayan şahsın sûretinden olan şey, o zıllın zâtında mechûl olduğu haysiyetten Hak'tan mechûl olur. — Kelime-i Yûsufiyye
Bu münasebetle Furkān Suresi’ndeki “Görmedin mi Rabbin gölgeyi nasıl uzattı?” (25/45) âyeti, Zât’ın (nûr-i vücûd) mümkin varlıkların üzerine yayılarak âlem gölgesini nasıl meydana getirdiğinin bir delili olarak yorumlanır. Şerhe göre, idrak ettiğimiz her şey, mümkin varlıkların hakikatlerinde (a’yân-ı mümkinât) beliren Hakk’ın Varlığı’dır. Varlığın tekliği (ahadiyeti) yönüyle bu gölge Hak’tır; suretlerin çokluğu yönüyle ise âlemdir.
Fassın devamında bu anlayış, Hakk’ın isimlerine bağlanır. Her bir ilahi isim, hem müsemmâsı olan Zât’a delalet etmesi yönüyle diğer isimlerle aynıdır (Hak’tır), hem de kendine özgü manasıyla diğerlerinden farklıdır (Hakk-ı mütehayyel, yani hayâldeki Hak). Bu, ana makalede Zât’ın tenzih ve teşbih yönlerini birleştiren Zât-ı Mutlak ve Zât-ı Mukayyed ayrımına işaret eder. Zât, mutlaklığı yönüyle isim ve sıfatlardan münezzeh iken, isimleri ve sıfatları aracılığıyla tecelli ettiğinde kayıtlanmış olur.
Bu fassa göre, İhlâs Suresi Zât’ın bu mutlak ve aşkın yönünü (ahadiyyet-i ayn) ifade ederken, âlemin varlığı ve çeşitliliği ise isimlerin çokluğunu (ahadiyyet-i kesret) gösterir. Arif, bu iki ahadiyetin de aynı Varlık’a ait olduğunu bilen kişidir.
Mesnevî-i Şerîf
Ahmed Avni Konuk’un şerhleri aracılığıyla Mesnevî-i Şerîf, Zât kavramını hem idrakin ötesindeki mutlak soyutluğuyla hem de kâmil insanın tecrübesinde somutlaşan tecellisiyle ele alır. Bir yanda Zât’ın akılla kavranamazlığı Tenzih ilkesiyle korunurken, diğer yanda O’nun tecellisine mazhar olan velîlerin halleri üzerinden bu yüce hakikatin nasıl bir hâle büründüğü anlatılır. Konuk’un açıklamaları, Mevlânâ’nın beyitlerindeki derinliği, Vahdet-i Vücud düşüncesinin incelikleriyle birleştirerek ortaya koyar.
Zât Hakkında Düşünmenin İmkânsızlığı
Mesnevî, Cilt 8’de, Allah’ın Zât’ı üzerine tefekkür etmenin neden yasaklandığını açıklarken, Zât’ın insan idrakini aşan mutlak ve aşkın doğasını vurgular. Ahmed Avni Konuk, bu konudaki hadis-i şerifleri şerh ederken, aklın ve vehmin Zât’ı kuşatamayacağını belirtir. Akıl, Zât hakkında bir tasavvurda bulunduğunda, aslında Zât’ın kendisini değil, kendi zihninin ürettiği bir sureti düşünmüş olur. Bu suret ise yine bir mahlûktur, Hâlık’ın Zât’ı değil.
Ma'lûm olsun ki, Hak Sübhânehû ve Teâlâ hazretlerinin zât-ı şerîfi bilcümle kuyûd ve izâfâtdan münezzeh olan bir varlıkdır. [...] Binâenaleyh, Zât-ı Kadîm'e ilm-i hâdisin taalluku muhâldir. Bu hususda insanın ilmine ne vârid olursa o mahlûkdur ve o kimsenin mec'ûlüdür. Zât-ı Hak ise bunların cümlesinden münezzehdir. Binâenaleyh, o kimsenin nazarı hakikatde zât-ı Hakk'a değildir, belki kendi vehminin îcâd ettiği ma'nâyadır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8
Konuk’a göre bu yasak, insanın aklını boş yere yormaması için ilahi bir rahmet ve korumadır. Zât’a giden yolda yüz binlerce nuranî ve zulmanî perde vardır ve her bir perdede takılıp kalan kimse, kendini Hakk’a vâsıl olmuş zannedebilir. Peygamberin uyarısı, sâliki bu türden yanlış hayallere kapılmaktan ve bâtıl bir iddiada bulunmaktan korumak içindir. Bu nedenle tefekkür, Zât’ta değil, O’nun âlemlerdeki eserlerinde, isim ve sıfatlarının tecellilerinde olmalıdır.
Zâtî Tecellî ve "Ene'l-Hak" Sırrı: Bâyezîd-i Bistâmî Kıssası
Mesnevî, Cilt 8’de anlatılan Bâyezîd-i Bistâmî kıssası, Zâtî tecellinin bir kâmil velîde nasıl zuhur ettiğini ve bunun dışarıdan nasıl yanlış anlaşılabileceğini gösteren en çarpıcı örneklerden biridir. Bâyezîd, üzerine gelen Zâtî tecellinin sarhoşluğu ve istiğrak hâliyle müridlerinin karşısına çıkar. Bir defasında, “İşte Yezdân benim!” diye seslenir. Bir başka seferinde ise, yine aynı sarhoşluk hâliyle, Kur'an'daki ilahi hitabı kendi dilinden tekrarlayarak şöyle der:
"Benden başka ilah yokdur, bana لَا إِلَهَ إِلا أَنَا هَا فَاعْبُدُونْ ibâdet edin!" — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8
Ahmed Avni Konuk bu durumu, Hallâc-ı Mansûr’un “Ene’l-Hak” sözünün bir benzeri olarak açıklar. Bu, Bâyezîd’in kendi benliğinden bir iddia değil, ilahi tecellinin onun dilinden konuşmasıdır. Bu sözlerinin ardından, yine böyle bir hâle düştüğünde kendisini öldürmelerini vasiyet eder. Bu vasiyetin gerekçesini Mevlânâ şöyle aktarır:
"Hak tenden münezzehdir ve ben ten ileyim, vaktaki böyle söylerim, beni öldürmek lazımdır." — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8
Ancak tecellî anı tekrar geldiğinde, müridlerinin bıçakları ona değil, kendilerine isabet eder. Konuk, bu durumu açıklarken ayniyet (birlik) ve gayriyet (ayrılık) meselesine hassas bir yorum getirir:
Ma'lûm olsun ki, bu bahisler gāyet nâzik bahislerdir; zannolunmasın ki Bâyezîd bu mertebe-i abdiyyetde Hak olmuşdur. Zîrâ vücûd-ı mutlak-ı Hakk'ın her mertebede bir hükmü vardır ve vücûdun her bir mertebesi, dîğer mertebesinin gayridir, aslâ aynı değildir. Nitekim suyun “buz” mertebesi, “su”yun “ayn”ı değildir. Zîrâ su ile yapılan işler, buz ile yapılamaz. [...] Hak ile abd arasındaki ayniyet ve gayriyet dahi böyledir. Binâenaleyh abd kendi mertebesinde Hak ve Hak da kendi mertebesinde abd olmaz. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8
Konuk’un şerhine göre, Zâtî tecelli anında Bâyezîd’in kulluk mertebesi ortadan kalkmamıştır. Ancak ilahi tecelli, onun beşerî kesafetini latif bir hâle dönüştürmüş, bu yüzden fiziki bıçaklar tesir etmemiştir. Bu kıssa, Zât’ın bir insanda tecelli etmesinin, o insanın ilahlaştığı anlamına gelmediğini; aksine, kulun kendi sıfatlarından fânî olup Hakk’ın sıfatlarıyla beka bulduğu, “fenâ fi’z-zât” hâlinin bir yansıması olduğunu gösterir.
Kâmil İnsanın Kalbi: Zât'ın Gerçek Tecelligâhı
Mesnevî, Cilt 4’te geçen bir kıssada Bâyezîd-i Bistâmî, cahil bir adam tarafından hakarete uğrar ancak bu durumdan rahatsız olmaz. Aksine, o adamın bu hareketinin kendi kalp aynasındaki “sırr-ı kader” tozunu sildiğini söyler. Bu münasebetle Konuk, evliyanın kalbinin Zât’ın tecelli mahalli oluşunu Kâbe ile karşılaştırarak açıklar. Bir başka bölümde, hasta ziyaretinin faziletleri anlatılırken, ziyaret edilen hastanın bir “kutub” veya “şah” olabileceği belirtilir. Bu düşünce, Bâyezîd-i Bistâmî’nin hacca giderken yolda karşılaştığı bir pîrin tavsiyesiyle devam eder. Pîr, Bâyezîd’e şöyle der:
Dedi: "Benim etrafımı yedi kere tavaf et ve bunu hacc tavafından daha iyi say!" — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4
Ahmed Avni Konuk bu beyti şerh ederken, kâmil insanın kalbinin neden Kâbe’den daha üstün bir tecelligâh (mazhar-ı etemm) olduğunu şöyle izah eder:
Ma'lum olsun ki; sûret-i Ka'be'de Zât'ın zuhûru, esmâ ve sıfât iledir. Sûret-i insâniyyede Zât'ın zuhûru ise, esmâ ve sıfât ile beraber, bir de sıfât-ı kevniyye iledir. Her ikisinde zuhûr, bu vech ile muhteliftir. Binâenaleyh insan, Ka'beye nisbetle mazhar-ı etemmdir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4
Konuk’a göre Kâbe, Zât’ın isim ve sıfat tecellilerinin bir mazharıdır. İnsan-ı kâmil ise isim ve sıfat tecellilerine ek olarak, hayat, ölüm, yeme, içme gibi kevnî (oluşa dair) sıfatların da tecelli ettiği bir merkezdir. Bu durum, insanı Zât’ın zuhuru için en tam ve kuşatıcı ayna yapar. Bu nedenle kâmil bir velînin etrafında tavaf etmek, onun hakikati olan Hakk’a yönelmek anlamına gelir ve bu, taştan bir binanın etrafında dönmekten daha üstün sayılır.
Vahdet-i Vücûd ve Felsefeden Farkı
Ahmed Avni Konuk, Mesnevî şerhinin Cilt 1’ine yazdığı mukaddimede, tasavvufun temel kavramlarından olan Vahdet-i Vücud anlayışının bazı nazarî akımlardan, özellikle de vücûdîlikten farkını net bir şekilde ortaya koyar. Bu ayrım, Zât kavramının nasıl anlaşılması gerektiğine dair temel bir çerçeve sunar. Konuk’a göre nazarî nizamlar akla ve delile dayanırken, tasavvuftaki vahdet anlayışı keşfe ve şühûda (bizzat görmeye) dayanır. En temel farklardan biri, Zât’a ve O’nun varlıklarla ilişkisine bakıştadır.
"Vahdet-i vücûd" müşâhidleri taayyünât ve eşyanın hakikatine Hak derler; fakat taayyünâta ve eşyâya Hak demezler. "Hak, Hak'dır ve eşyâ da kendi zâtlarında eşyâdır" derler. "Vücûdîler" ise, eşyanın taayyünâtına ve zevâtına Hak derler. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1
Bu pasaj, Zât’ın hem her şeyin hakikati olduğunu hem de hiçbir şeyin Zât’ın mutlaklığına denk olmadığını ifade eden hassas dengeyi özetler. Konuk, Şeyh-i Ekber İbnü’l-Arabî’den şu sözü aktararak bu dengeyi pekiştirir: “O Zât-ı Hak, zuhûrda her şeyin "ayn"ıdır; onu tenzih ederim ki, eşyanın zevâtında eşyanın "ayn"ı değildir. Belki O O'dur ve eşya dahi eşyâdır.” Bu yaklaşım, varlıklara bakarken onların suretlerine takılıp kalmamayı, ama aynı zamanda suretleri de mutlak hakikatin kendisi sanma hatasına düşmemeyi öğretir. Böylece Mesnevî’nin Zât anlayışı, her şeyi olduğu gibi Hak sayan kör bir anlayıştan ayrılarak, hem Tenzih hem de teşbihi birleştiren bir irfan yolu olarak belirginleşir.
Ahmed Avni Konuk’un şerhleri doğrultusunda Mesnevî, Zât’ın hem akıl ve hayalin ötesindeki mutlak bilinmezliğini (gayb-ı hüviyet) hem de kâmil insanın kalbinde ve tecrübesinde tecelli eden ve bilinebilen yönünü bir arada işler. Ana bölümde Zât’ın iki vechesi olarak sunulan Zât-ı Mutlak ve Zât-ı Mukayyed ayrımı, Konuk’un şerhlerindeki bu dengeli yaklaşımda yankısını bulur. Zât hakkında tefekkürün imkânsızlığı O’nun mutlak ve tenzih edilen yönüne işaret ederken, Bâyezîd-i Bistâmî gibi velîlerin yaşadığı Zâtî tecelliler, O’nun bu âlemde kayıtlanmış ve tecelli etmiş vechesini gözler önüne serer.
Kavramlar Ağında Zât
-
Sıfat: Zât, bütün ilahi isim ve sıfatların kendisinden zuhur ettiği mutlak kaynaktır. Makalede Zât, sıfatlarla kayıtlanmamış mutlak yönüyle (Zât-ı Mutlak) ve sıfatlar aracılığıyla âlemde tecelli eden kayıtlı yönüyle (Zât-ı Mukayyed) ele alınarak bu iki kavram arasındaki ilişki açıklanır.
-
Vahdet-i Vücud: Zât kavramı, Vahdet-i Vücud düşüncesinin temelini oluşturur. Varlığın hakikatinin Hakk'ın Zât'ı olduğu, ancak zuhur eden suretlerin ve varlıkların Zât'ın mutlaklığına denk olmadığı; Zât'ın hem her şeyin özü hem de her şeyden münezzeh olduğu bu kavram üzerinden izah edilir.
-
Hakikat-i Muhammedi: İnsanın ve özelde Hakikat-i Muhammedi'nin kaynağı, Zât'ın tenezzül mertebelerinden olan Ahadiyet’teki “İnniyet” (Benlik) vasfına bağlanır. Bu, insanın hakikatinin doğrudan Zât ile olan ezelî bağını gösterir.
-
A'maiyyet: Zât’ın ilk ve en gizli mertebesi olarak tanımlanır. Bu, hakkında hiçbir hüküm verilemeyen, isim ve sıfatların henüz belirmediği, “ilahi körlük” veya “karanlık sis” olarak ifade edilen mutlak gayb halidir.
-
Hüvviyet: Zât’ın, Ahadiyet mertebesindeki ilk vasıflarından biri olarak açıklanır. Zât'ın bu “O’luk” yönü, bütün âlemlerin kendisinden kaynaklandığı ilahi bir veche olarak sunulur.
-
Tenzih: Tenzih, Zât’ın akıl ve idrakin ötesindeki mutlak, aşkın ve hiçbir şeye benzemeyen (Zât-ı Mutlak) yönünü ifade etmek için kullanılır. Hakiki tenzihin ise kişinin kendi varlığında Hakk’ın Zât’ından başka bir şey olmadığını idrak etmesi olduğu belirtilir.
-
Fusûsu'l-Hikem: Bu eser, Zât kavramının klasik zeminini oluşturan temel kaynak olarak kullanılır. Zât’ın hem aşkın (tenzih) hem de içkin (teşbih) yönlerini, varlığın mertebelerini ve insanın bu süreçteki yerini açıklayan şerhler, makalenin ana dayanaklarındandır.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Bu makalede Zât kavramı, Terzibaba İrfan Mektebi sohbetleri ve klasik eser şerhleri temelinde çok katmanlı bir şekilde incelenmiştir.
Terzibaba’nın TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet ve TB. Kelime-i Nûhiyye gibi sohbetleri, makalenin ana çerçevesini oluşturan Zât-ı Mutlak ve Zât-ı Mukayyed ayrımını, tenzih ve teşbih dengesini açıklamak için kullanılmıştır. A'yân-ı Sâbite üzerine yapılan sohbet ise, varlıkların ezelî hakikatlerinin Zât’ın sonradan halk edilmemiş “şuunâtı” olduğu fikrini ve Zâtî tecellilerdeki tehlikeleri ortaya koyar.
Sohbet Arası Sohbetler ve İzmir İrfan Sohbetleri gibi çeşitli ses kayıtları, Zât hakikatinin ibadetlerdeki (Kâbe, namaz) yansımalarını, Kur’an ile insan arasındaki Zât kaynaklı “ikiz kardeşliği” ve günümüzdeki “Zâtî tecelli” çağının anlamını somut örneklerle izah eder. Abdülkerim Cîlî’nin İnsân-ı Kâmil eseri üzerine yapılan şerhler, Zât’ın “Ben” ve “Sen” hitaplarıyla tecellisini ve kader sırrıyla olan ilişkisini aydınlatır.
Makalenin klasik dayanakları ise İbnü’l-Arabî’nin Fusûsu'l-Hikem’i ve Mevlânâ’nın Mesnevî-i Şerîf’i üzerine yapılan şerhlerdir. Kelime-i Âdemiyye, Kelime-i Şîsiyye ve Kelime-i Yûsufiyye gibi fass şerhleri, Zât’ın tenezzül mertebelerini, tecellinin ayna ve gölge temsilleriyle nasıl anlaşılması gerektiğini ortaya koyar. Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî-i Şerîf Şerhi ise Zât hakkında tefekkür etmenin imkânsızlığını ve Bâyezîd-i Bistâmî kıssası üzerinden Zâtî tecellinin kâmil insandaki zuhurunu derinlemesine inceler.
Değerlendirme
Bu makale, Zât kavramını, Terzibaba İrfan Mektebi’nin nazarında, hem idrak edilemez bir soyutlama hem de insanın ve kâinatın her zerresinde tecrübe edilen canlı bir hakikat olarak ele almıştır. Terzibaba’nın yaklaşımının en belirgin özelliği, Zât-ı Mutlak ve Zât-ı Mukayyed ayrımını kullanarak, Vahdet-i Vücud’un en çetin meselelerini ve Zât’ın hem aşkın hem de içkin doğasını anlaşılır kılma çabasıdır. Bu yaklaşım, Zât’ı sadece bir ilahiyat konusu olmaktan çıkarıp seyr-i sülûkun, ibadetlerin ve hatta modern bilimsel gelişmelerin dahi okunabildiği bir anahtara dönüştürür.
Makale boyunca, bu yaklaşımın köklerinin Fusûsu’l-Hikem ve Mesnevî-i Şerîf gibi klasik metinlerde nasıl yer aldığı, Ahmed Avni Konuk gibi şârihlerin yorumlarıyla gösterilmiştir. Özellikle Zât’ın tenezzül mertebeleri, insanın ezelî hakikati olan a’yân-ı sâbitenin Zât ile ilişkisi ve kâmil insanın kalbinin Zât’ın en kâmil tecelli mahalli oluşu gibi konular, bu klasik zemin üzerinde temellendirilmiştir. Böylece Zât’ın bilinmezliği (tenzih) ile onun tecellilerinin bilinirliği (teşbih) arasındaki denge, hem nazarî hem de tecrübî bir bütünlük içinde sunulmuştur. Bu iki yönü birleştiren bir okuma için, makalede işlenen Bâyezîd-i Bistâmî kıssası ve Ahmed Avni Konuk’un bu kıssaya dair şerhi, Zâtî tecellinin bir insanda nasıl zuhur ettiğini anlamak adına önemli bir başlangıç noktası sunmaktadır.