Hüvviyet
Tasavvuf irfanında hüvviyet, Cenâb-ı Hakk’ın zâtına mahsus olan mutlak gayb hüviyetini ve kâinattaki bütün varlıkların asıl kimliğini ifade eden temel bir kavramdır. Kelime anlamı itibariyle "O"luk demek olan bu hakikat, zâtın hiçbir kayda ve sınıra girmeyen mutlak gaybî varlığına işaret eder. Eserlerde hüvviyet; zâtın inniyyet vasfıyla birlikte zuhûra gelen, âlemlerin ve Kâ'be-i Muazzama'nın ezelî menbaı kabul edilen ilâhî hüviyettir. Bu makalede kavramın kökeni, varlık mertebelerindeki yeri ve Terzibaba’nın eserlerindeki işârî açılımları ele alınacaktır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Hüvviyet kelimesi, Arapça üçüncü tekil şahıs zamiri olan "hüve" (O) lafzından türetilmiş bir masdardır ve ıstılahta Cenâb-ı Hakk'ın zâtî hüviyetini, gayb-ı mutlakını ve ilâhî kimliğini ifade eder. Tasavvuf lisanında "hüve", bilinemeyen, kuşatılamayan ve idrak ötesi olan zâta remzdir; zât-ı mutlakın henüz hiçbir isim, sıfat ve taayyünle kayıtlanmamış hâlini bildirir.
Klasik metinlerde hüvviyet, hem zâtın sırf gayb hâlini bildiren "Hüvviyet-i Mutlaka" hem de bu mutlak hüviyetin mertebelere tenezzül ederek eşyada ve sûretlerde zuhûr eden "mukayyed hüvviyet" veçheleriyle mütalaa edilir. Kur'an-ı Kerîm'de İhlâs Sûresi'nin başındaki "Kul hüvellāhu ehad" âyetinde geçen "Hüve", zâtın gaybî hüviyetine işaret eden en beliğ ifadedir. Hadîd Sûresi'nin 3. âyetinde "O evveldir, âhirdir, zâhirdir, bâtındır" buyrulurken evvel ve bâtın olan hüviyetin aynı zamanda âhir ve zâhir olduğu beyan edilir. Dolayısıyla hüvviyet, varlığın hem en bâtınî kökü hem de zâhirdeki her zerrede hâzır bulunan zâtî hüviyetidir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
A'mâiyyet'ten Ahadiyyet'e Zuhûr: Hüvviyet ve İnniyyet İkizliği
Terzibaba'nın eserlerinde hüvviyet kavramı ele alınırken en temel çıkış noktası, Zât-ı Akdes'in mertebeler arası tenezzülüdür. Kelime-i Tevhîd ve Bi'smi Has, Selâm (13) kitaplarında belirtildiği üzere, henüz hiçbir mahlûk ve âlem yokken zât-ı mutlak a'mâiyyet mertebesinden ahadiyyet mertebesine tenezzül ettiğinde belirgin olarak iki vasıf ve hususiyet zuhûra gelmiştir: Biri hüvviyeti, diğeri inniyyetidir. Kelime-i Tevhîd eserinde bu ezelî zuhûr şöyle ifade edilir:
Zatı Akdes (Mukaddes Zat) henüz daha mükevvenat (bu alemler) yok iken “A’ma’iyyetinden” “Ahadiyyetine” tenezzül ettiğinde iki vasfı zuhur etti. Biri, hüvviyeti, ki alemlerin ana kaynağıdır. İkincisi inniyeti, ki Kur’an ve İnsan’ın ana kaynağıdır. — Kelime-i Tevhîd
Bu iki vasıf kâinatın iki ana kutbudur: Hüvviyet; âlemlerin, mükevvenatın ve zâtın zâhirî tecellîgâhı olan Kâ'be-i Muazzama'nın (Beytullah ve Beytü'l-Atîk) kaynağıdır. İnniyyet ise Hakk'ın benliği olup Hakîkat-i Muhammediyye'nin, Kur'an'ın ve kâmil insanın kaynağıdır. Vahiy ve Cebrâîl kitabında da aynı hakikat tasdik edilerek inniyyetin insan ve Kur'an ikiz kardeşliğinin, hüvviyetin ise âlemler ve Kâ'be'nin kaynağı olduğu teyit edilir.
Bir Ressam Hikâyesi adlı eserde bu ikilik sayısal ve zâtî münasebetlerle tahlil edilir. 11 sayısının zât ve Hz. Muhammed mertebesini remzettiği belirtilerek bu mertebenin iki vasfı zikredilir:
362, 3+6+2= 11 Hz. Muhammed ve Zat Mertebesi İki Özelliği İnniyyet (İnsân ve Kûr’ân), Hüviyyet (Âlemler ve Kâ’be) 3, İlm’el Yâkin Ayn’el Yâkin, Hâkk’al Yakin ve kapsayan dördüncü mertebe, 6, İmân mertebeleri ve Zati Sıfatlar, Altı yön (Alt, Üst, Sağ, Sol, Arka ve Ön) 62 Cum’a Sûresi. — Bir Ressam Hikâyesi
Benzer şekilde İnşikâk Sûresi şerhinde göğün yarılması âyeti tefsir edilirken gök zât ve ahadiyyet mertebesi olarak yorumlanır; göğün yarılmasıyla ahadiyyetin iki vasfı olan hüvviyet (âlemler ve Kâ'be) ile inniyyetin (insan ve Kur'an) zâhir olduğu ve sâlikin bu hakikatleri kendi varlığında idrak etmesi gerektiği belirtilir.
"Allah" Lafzı ve Kelime-i Tevhid'in Kaynağı Olarak Hüvviyet-i Mutlaka
Terzibaba, zikirlerin şahı olan Kelime-i Tevhid ile lafza-i celâlin kuruluşunu nüzûl ve urûc seyri içinde hüvviyet kavramına bağlar. Bi'smi Has, Selâm (13) ve Kelime-i Tevhîd kitaplarında zâhirde kelimenin sonunda yer alan "hu" harfinin, hakikatte ve var edilişte ilk menba olduğu açıklanır:
“Kelime-i Tevhid”in ilk zuhura çıkmaya başlamasına yukarıda belirtilen Hüviyyet’in “hu” su kaynak oldu. (Zâhir âlemde bilindiği gibi “hu/o) demektir. İşte bu ilk zuhura çıkış Hüviyyet’în “hu/o” su ile simgelendi. Bu “hu” “Hüviyyeti Mutlaka/mutlak hüviyyettir” Bir bakıma “ismi A’zâm/en büyük isim” de budur. Bunun hakikatini anlamak mümkün değildir. İşte bu “hu” Allah kelimesinin oluşumunu sağlayan sondaki “hu”dur. Fakat varedilişte ilktir. — Bi'smi Has, Selâm (13)
Bu "hu", Hüvviyet-i Mutlaka'dır ve bâtındaki ism-i a'zamdır. İnsanın telaffuzunda dahi ağza en uzak mahalden, yani batından ve mideden sadır olur. Bu mutlak hüviyet kendini izhar edip makam oluşturduktan sonra, saltanatını genişleterek gizli Elif'i bulmuş, onunla "ahh" muhabbetini ve gizli hazinenin ilk meylini açığa çıkarmıştır. Ardından Lâm harfini oluşturup "lehu" (O'nun için) sırrını meydana getirmiş ve nihayet baştaki Elif ile ahadiyyet dairesini tamamlamıştır.
Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 2) eserinde de bu silsileye dikkat çekilerek Kur'an'daki "ve ennehu hüve" ifadelerinde geçen bütün "hu"ların a'mâiyyetten ahadiyyete tenezzülde zuhûra gelen hüvviyetten kaynaklandığı bildirilir:
Buradaki “hu” ların hepsi Amaiyetten → Ahadiyete tenezzül ettiğinde, ahadiyetin özelliği olarak zuhura çıkan inniyet ve hüviyetin, hüviyyeti olanıdır. Yani bütün bu “hu” lar kaynağını Ehadiyetin hüviyetininin sinden almaktadır. الله “Allah” lâfzının, yazılışının ilk harfi ه “hu” dur. — Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 2)
Lafza-i celâlin zâhirinde görülen son harf, hakikat planında ilk zuhûrdur. Buradaki "h" harfi vâhidiyet sahasına intikal ettiğinde bir vasıf kazanmak üzere "vav" harfiyle birleşmiş ve zâhirde bilinen "Hüve" (O) kelimesi teşekkül etmiştir.
İki Gözlü "He"den Tek Gözlü "Hu"ya: Beşerî ve İlâhî Hüvviyet
Terzibaba'nın hurûfî ve işârî tahlillerinde "He" harfinin yazılış şekilleri insanın mânevî tekâmülüyle doğrudan irtibatlandırılır. Yazıda bazen iki gözlü bazen tek gözlü yazılan bu harf, kulun bünyesinde barınan iki hüviyete işaret eder. Kıyâmet Sûresi şerhinde âyet sonlarındaki fasıla harfleri tahlil edilirken bu ayrım şöyle ortaya konur:
ةَ- هْSonda bulunan yazılışta “te” okunuşta he olan senbol harf, eğer burada durulmadan geçilirse “Te” okunur. Buda “ente-sen” demektir. Alttaki “he” ile ve iki noktası ile sendeki ilâhi ve beşeri hüviyyet olur. — Kıyâmet Sûresi
İki gözlü "He", insanda hem ilâhî hüviyetin hem de beşerî hüviyetin bir arada bulunduğunu remzeder. Beşerî hüviyet; insanın vehmî benliği, nefsi ve kayıtlı kimliğidir. İlâhî hüviyet ise onda tecellî eden zâtî mevcudiyettir. Kişi seyr-i sülûk terbiyesinden geçip basiret gözüyle kendi nefsânî kayıtlarını aştığında, aradaki beşerî hüviyet kalkar ve iki gözlü "He" tek gözlü "Hu"ya dönüşür. Bu dönüşüm, nefsin hakikati olan nefis-i vâhidenin müşâhede edilmesidir.
Bendeki Terzi Babam (Cilt 1) eserinde Ulu Cami'deki hat ve levhalar tahlil edilirken birbirine ayna olan iki "Hüve"nin mânâsı açıklanır:
Bu (ه) “He” nin bir yönü ilâhi hüviyyet, bir yönü beşeri hüviyettir. Ancak kişinin beşeri hüviyyeti ortadan kalkarsa tek gözlü (هُ) “Hu” ya dönüşür ki bu da İlâhi hüviyyetir. Bunun içinde seyri sülük eğitimine ihtiyâc vardır. Bu “Gönül Kâ’be-sini” faâliyete geçirecek eğitimi de her yerde bulmak zordur. — Bendeki Terzi Babam (Cilt 1)
Burada mürşid-i kâmilin irşadıyla sâlik, sendeki hüvenin Hakk'ın hüvesinden gayrı olmadığını zevk eder. Eserde aktarılan Terzibaba'nın şu beyanı bu birliği açıkça vaz'eder: "Ahadiyyet mertebesi ve Ulûhiyyet mertebesiyle faâliyette olan O hüviyyeti mutlaka, bütün bu âlemlerde mevcûdiyetini sürdürmekte ve aynı zamanda sende de, bu mevcudiyeti sürdürmekte. Yâni sendeki hüve O'nun hüve’sinden başka bir hüve değil. O'nun özelliklerinden başka bir özellik değil."
Âfâk ve Enfüste Bâtın Olan Hakikat: "Hüve Meaküm" Sırrı
Cenâb-ı Hakk'ın eşyadaki mevcudiyeti ve kulla beraberliği de hüvviyet kavramı üzerinden anlaşılır. Hadîd Sûresi şerhinde kâinatta görünen büyük ve küçük her mevcudun zât ve hüviyet cihetiyle Hakk'ın tecellîsi olduğu anlatılır. Yere atılmış bir kemik dahi olsa onun Hakk'ın tecellîsinden hâriç tutulamayacağı, aksi takdirde mahlûka müstakil bir ilâhlık nisbet etme tehlikesinin doğacağı ikaz edilir.
Eserde, Hadîd Sûresi'nin 4. âyetindeki "ve hüve meaküm eyne mâ küntüm" (Nerede olursanız O sizinle beraberdir) kelâmı ve kudsî hadisler çerçevesinde hüvviyetin mahiyeti şöyle izah edilir:
Kendisi bizim "hüviyyet"imiz olduğunu “İşiten kulağı, gören gözü, tutan eli, yürüyen ayağı olurum...” Hadîs-i kudsîsinde bize bildirdi. Ve Hakk'ın bize bunu bildirmesi, şunun içindir ki, Hakk’ın rahmetini ancak kendi nefsinden dolayı, kendi nefsi üzerine mecbûri kıldığını biz bilelim. Çünkü onun nefsi, bizim "hüviyyet"imizdir. Ve onun vücûdu, hakîkî vücûd ve bizim vücûdumuz ise, onun vücûduna bağlı olan bir i'tibârî vücûttur. — Hadîd Sûresi
Hakk kulun bâtını ve hüviyeti, kul ise Hakk'ın zâhiri ve sûretidir. Âfâkta ve nefislerde müşahede edilen tecellîler, ruhun cesetteki tasarrufu gibidir; ancak Hakk ruh değil, ruhun ruhudur. Kişinin hakikati ile kurduğu nisbeti kavraması için eserde şu ölçü verilir:
Ve sen "hüviyyet"ini bil ki, sen ayn-ı sâbitenin özelliğinde açığa çıkan Hakk'ın vücûdusun. Ve Hakk'a nisbetini bil ki, senin Hakk'a nisbetin, kayıtlının mutlaka ve gölgenin ayakta duran şahsa nisbeti gibidir. Ve ne şeyle Hak olduğunu anla! Çünkü sen "hüviyyet"in ve "hakîkat"in yönüyle Hak'sın ve "taayyün"ün yönüyle âlemsin ve Hakk'ın gayrısın. — Hadîd Sûresi
İnsan bu irfanla bakar ise, hüviyet ve hakikati cihetiyle Hakk olduğunu, taayyünü ve sureti cihetiyle mahlûk ve âlem olduğunu müşahede eder. Âlem fertlerinin her biri bir ismin sırât-ı müstakîmi üzerinde yürür ve Hakk bu isimlerle her taayyünde zâhir olur.
Seyr-i Sülûkta Kayıtlı Hüvviyetin Nefyi ve "Abdü Hû" Makamı
Sâlikin tevhid yolculuğunda katettiği merhaleler, hayalî hüviyetlerin nefyedilerek hakikî hüviyete kavuşması ameliyesidir. Kelime-i Tevhîd kitabında Kelime-i Tevhid'in "lâ ilâhe" bölümünün mânâsı şerhedilirken, sâlikin içindeki ve dışındaki sevdiklerini terk etmesi ve "he" dediğinde bütün kayıtlı ve hayal mahsulü hüvviyetleri nefyetmesi gerektiği belirtilir. Bütün bağlar nefyedilmedikçe "illâ Allah" idrakine ulaşmak mümkün değildir.
Bu seyrin zirvesi, kulun kendine ait vehmî bir kulluk iddiasından sıyrılarak zât tecellîsine mazhar olmasıdır. Vahiy ve Cebrâîl kitabında bu makam şöyle tarif edilir:
Hal böyle olunca kul’un kendine ait bir kulluğu olamaz, ona artık “abd’u Hu” - “Hu’nun abdı” ismi verilir. Orada zuhurda olan “Hüvviyet-i Mutlaka”dır. “Hüvviyet-i Mutlaka”nın zuhur yerini tanıyıp anlamak avam için oldukça zordur, çünkü belirli bir tarifi ve vasfı yoktur ve sözlerini hevasından nutketmez. — Vahiy ve Cebrâîl
Kul bu makamda "abdü Hû" (Hu'nun kulu) ismini alır; zira orada zuhûrda olan doğrudan doğruya Hüvviyet-i Mutlaka'dır. Hz. Resûlullah'ın mi'racında meleklerin şehadetiyle zâhir olan "abdühû ve resûlühû" beyanındaki "hû" zamiri de kaynağını bu mutlak hüviyetten alır. Bu tür kâmil zâtların lisanından dökülen kelimeler kuru bir sesten ibaret olmayıp, zâtî muhabbet ve ilim taşıyan hayat nefhalarıdır.
Nitekim Zâriyât Sûresi sohbetinde yer alan ilâhî ve işârî manzumelerde bu vuslat hali ve hüviyet deryası şöyle dile getirilir:
Tevhidin Vahdetinin, Hüviyyeti Eniyyetine, Hu Rahman İnsan-ı Kamil Sahip Hakikati Muhammedin Uluhiyyeti cümle 18000 bir âleme Rububiyetiyle açılır. — Zâriyât Sûresi
Böylece Terzibaba'nın yaklaşımında hüvviyet; A'mâiyyet'ten ilk zuhûra çıkan zâtî vasıf, âlemlerin ve Kâ'be'nin ana mayası, lafza-i celâlin bâtınî menbaı, insanın nefsinde barınan ilâhî sır ve sâlikin bütün izâfî kayıtlardan arınarak "abdü Hû" sırrıyla fenâ ve bekāya erdiği mutlak ilâhî kimliktir.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Yûsuf Fassı
Fusûsu'l-Hikem metninde hüvviyet kavramı, Hz. Yûsuf kelimesine tahsis edilen fassda zıll (gölge), a'yân-ı mümkinât ve vücûd hakikati üzerinden merhale merhale temellendirilir. Şerhte hüküm; gölgenin zâtî vücûda delâleti, a'yân-ı sâbitenin hüviyeti, İhlâs Sûresi'ndeki doğurma ve doğmanın nefyi ile hüviyetin cem' ve fark dengesi olmak üzere dört ana veçhede kurulur.
İlk aşamada âlemin ve mümkinâtın mahiyeti ele alınır. Hak Teâlâ zıll olan mümkinâta nûruyla tecellî etmemiş olsaydı, varlıkta gölge için hiçbir ayn bulunamazdı. Gölge ancak sahibinden zuhûr eder ve emrin küllîsi O'na rücû eder; bu sebeple gölge O'dur, O'nun gayrı değildir. İdrak edilen her mevcud, mümkinâtın a'yânında zâhir olan vücûd-ı Hakk'tır. Dolayısıyla hüvviyet-i Hak haysiyetiyle o şey Hakk'ın vücûdu, sûretlerin ihtilâfı haysiyetiyle ise a'yân-ı mümkinâttır.
İkinci aşamada bu zâtî nisbet insanın kendi nefsine tatbik edilir. İnsanın ayn-ı sâbiti, Hakk'ın zâtî şe'nlerinden bir şe'n ve ilmindeki mâlûmât sûretlerinden biridir. İnsan hüviyeti ve hakikati cihetiyle Hak, taayyünü ve cismâniyeti cihetiyle âlem ve Hakk'ın gayrıdır. Üçüncü aşamada İhlâs Sûresi şerhedilerek vâcib olan hüviyet ile mümkin olan hüviyetlerin münasebetinden üçüncü bir vücûdun doğmadığı bildirilir; mümkin vücûd ancak hakikî vücûda bağlı izâfî bir varlıktır.
Fassın zirve noktası, kul ile Hakk arasındaki iftikār (muhtaçlık) bağında açığa çıkar. Metinde bu sır şöyle ifade edilir:
Ve ba'zımızdan ba'zımıza bizim için iftikar sabit olduğu ma'lûmdur. Böyle olunca bizim esmamız esmâullahdır. Zîrâ iftikar, bilâ-şek O'nadır. Ve bizim a'yânımız ise, nefs-i emrde O'nun zillidir, O'nun gayri değildir. İmdi O, bizim "hüviyyet'imizdir; "hüviyyet'imiz değildir. İşte biz sana tarîki temhîd ettik, nazar et! (40). — TB. Kelime-i Yûsufiyye
Terzibaba TB. Kelime-i Yûsufiyye sohbetinde bu çifte hükmü buhar, bulut, su, kar ve buz misaliyle açar. Bu isimlerin hepsi hakikatte buharın isimleridir; hakikat ve vücûd itibariyle buhar buzun hüviyetidir, fakat kesafet, taayyün ve kayıt itibariyle buzun hüviyeti değildir:
Bir mertebede adı bulut; ve bir mertebede yağmur ve su; ve bir mertebede kar; ve bir mertebede de buzdur. Bu isimlerin cümlesi buharın isimleridir. Şu halde bizler ki, varoluş ile ilgili hakikatleriz, bizim isimlerimiz Allah'ın isimleridir. Ve bizler ancak esmanın suretleriyiz. Bizim yek dîğerimize muhtâc oluşumuz dahi, Hakk'a olan ihtiyâcdır. — TB. Kelime-i Yûsufiyye
Fusûsu'l-Hikem: Hûd Fassı
Hz. Hûd fassında hüvviyet kavramı, kudsî hadiste bildirilen ilâhî yakınlık ve kulun kuvveleriyle a'zâsında Hakk'ın tecellîsi ekseninde tahlil edilir. Şerhte ana bahis, tek bir hüviyetin muhtelif cevârih ve mazharlarda nasıl zâhir olduğu sorusundan doğar.
İlk merhalede kudsî hadisteki sır açıklanır. Cenâb-ı Hakk kulum bana yaklaştığında "onun işittiği kulağı, gördüğü gözü, tuttuğu eli, yürüdüğü ayağı olurum" buyurmuştur. TB. Kelime-i Hûdiyye şerhinde bu beraberliğin hakikati şöyle kayda geçirilir:
Zira Allah Teâlâ der ki: “Ben abdin onunla işittiği sem’i, onunla gördüğü basarı ve onunla tuttuğu eli ve onunla yürüdüğü ayağı olurum.” İmdi onun hüviyyeti, abdin aynı olan cevârihin aynı olduğunu zikr etti. “Hüviyyet” vâhid ve cevârih muhteliftir(hüviyet bir ama cevherler muhteliftir). Ve her bir câriha (cevher) için ulûm-i ezvâktan (ilim zevkinden), o uzva mahsus, ihtilâf-ı cevârih ile muhtelif olan bir ayndan bir ilim vardır. Hakîkat-ı vahide olan su gibidir ki, ihtilâf-ı bıkâ’ (suyun çıktığı yer) hasebiyle ta’mda muhteliftir. — TB. Kelime-i Hûdiyye
Burada hüviyet tek, a'zâ ve kuvvetler ise muhteliftir. Tıpkı toprağın ve membaın özelliğine göre kimi yerde tatlı kimi yerde acı olan suyun hakikatte lâyetağayyer (değişmez) tek bir su olması gibi, kulun her uzvunda da Hakk'ın tek hüviyeti zâhir olur.
İkinci aşamada Kâf Sûresi'nin 16. âyetindeki "Biz insana şah damarından daha yakınız" kelâmı ile Hûd Sûresi'nin 56. âyetindeki "Hiçbir zîhayat yoktur ki O nâsiyesinden tutmuş olmasın" beyanı birlikte okunur. Hak Teâlâ kendi hüviyetini kulun a'zâ ve kuvvelerinin aynı kılmıştır; bundan daha yakın bir kurbiyet tasavvur edilemez.
Üçüncü aşamada çokluk idrakinin hakikati irdelenir. Terzibaba sohbetinde gayriyet vehmini izale etmek için buz kalıpları temsilini verir:
Bi’l-farz muhtelif şekillerde bir yere dizilmiş olan buz kütleleri lisana gelip yekdiğerine hitaben “ben”, “sen”, “biz”, “siz” ve “o, onlar” deseler, birbirinin gayri olduğunu göstermiş olurlar. Fakat cümlesinin “hüviyyet’i, hakikat-i vahide olan buhardan ibarettir. Ve bu hüviyyet-i vâhideyi, yani tek hüviyeti ancak o buzların vücudu örtmüştür. İşte bizim zahiri vücudumuz dahi bu misâle mutabık olarak, hüviyyet-i vahide olan Hakk’ı örtmüştür. — TB. Kelime-i Hûdiyye
Zâhirî vücutlar tek hüviyeti örten perdelerdir; basiret ehli bu perdenin arkasındaki hüviyet-i vâhideyi müşahede ederek gayriyet dairesinden çıkar.
Ana bölümde insanın hüviyeti yönüyle Hak, taayyünü ve sûreti yönüyle mahlûk olduğuna ve her iki yönün tevhid edilmesi gerektiğine dair yapılan tespitle; Yûsuf Fassı'ndaki "O bizim hüviyetimizdir; hüviyetimiz değildir" hükmü ve Hûd Fassı'ndaki a'zâların birliği izahı aynı hakikate işaret eder.
Mesnevî-i Şerîf
Hevânın Terki ve "Hû" Haberlerinin Zuhûru
Mesnevî-i Şerîf’in birinci cildinde insanın nefsânî perdelerden arınarak kendi zâtî hakikatine ulaşması bahsinde hüvviyet kavramı ele alınır. Mevlânâ hevâ ve heves rüzgârlarının dindirilmesi hâlinde gayb haberlerinin açılacağını şu beyitle ifade eder:
- Ademde rüzgâr hevâ ve arzudur; hevâyı terk ettiğin vakit "Hu"nun haberi vardır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1
Ahmed Avni Konuk'un şerhinde bu beyit tahlil edilirken bütün mevcudatın asıl kimliğinin hüviyet-i ilâhiyye olduğu açıklanır. Konuk'un şerhindeki izaha göre insanın hüviyetini ve hakikatini örten perde, kendi cismânî varlığında gizlenen nefsânî kuvvedir. Bu kuvveden neş'et eden hevâ rüzgârları sâlikin zâtî hakikatinin hicâbıdır. Kişi ilâhî emir ve nebevî edep dairesinde bu nefsânî arzuları teskin ettiğinde, kendisinde sâf ve mukaddes olan zâtî hüviyetini bulur; bu safiyete eren kula gelen ilhamlar doğrudan "Hû"nun, yani hüviyet-i ilâhiyyenin sâbit ve değişmeyen hakikatleridir.
Hüviyyet-i Hak'tan Atılan Fikir Oku ve Vech-i İlâhî
Yine birinci ciltte zihne ve kalbe doğan tefekkürün menbaı izah edilirken, fikrin müstakil bir beşerî üretim olmayıp mutlak hüviyetten fışkırdığı beyan edilir:
- Bizim fikrimiz "Hû"dan hava içinde bir oktur. Havada ne vakit sabit olur? Nihayet Huda'ya gelir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1
Konuk'a göre mademki eşyanın asıl hakikati Hakk'tır, insanın fikri de hüviyet-i Hak'tan izâfî vücutlar âlemine atılmış bir ok mesabesindedir. Bakara Sûresi'nin 115. âyetindeki "Nereye dönerseniz Allah'ın vechi oradadır" beyanı mûcibince, bu fikir oku boşlukta kaybolmaz; mutlak surette Hakk'ın bir vechine isabet eder. Böylece hüviyet-i ilâhiyyeden çıkan mana, yine Cenâb-ı Hakk'ın zâtî vechine rücû eder.
Vasıtasız İlim, İsm-i Hû'da İstiğrâk ve Nefsin Fenâsı
Mesnevî-i Şerîf’in ikinci cildinde kulun kendi benliğinden fâni olup zât tecellîsine mazhar olması anlatılır. Mevlânâ benliğin aradan çekilerek nefesin hüviyet-i ilâhiyyeden neş'et ettiğini şöyle bildirir:
- Mâdemki ben ben değilim, bu nefes Hu'dandır; her kim bu nefes önünde dem vurursa o kafirdir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Konuk'un şerhinde bu hal; sâlikin zâtî varlığının hakkānî vücûd tarafından istîlâ edilmesi ve beşerî benliğin erimesi olarak şerhedilir. Bu makamda kulun nefesi hüviyet-i Hak'tandır ve bu zâtî nefese karşı söz söyleyen kimse hakikati inkâr etmiş olur. İkinci ciltte ayrıca yalnız dille "Hû" lafzını tekrar etmenin kâfi gelmeyeceği; hakikî tevhidin, bütün kuvve ve zerrelerle hüviyet şarabında istiğrâk bulmak olduğu şu beyitle ihtar edilir:
- Ey Hudan, Hû nâmı ile kāni olmuş olan! Hu'nun kadehi olmaksızın ne vakit Hû'dan kurtulursun? — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Konuk'a göre vücûd mertebelerinin tamamı hüviyet-i ilâhiyyeden zuhûr etmiştir. Sâlik zâhirî ilim yükünden ve hevâsından vazgeçip nefsini sıfatlarından arındırdığında bâtınındaki zâtî hüviyeti müşâhede eder.
Ana bölümde sâlikin beşerî hüviyetini nefyederek zâtî hüviyete ermesine ve "abdü Hû" sırrıyla Hakk'ın lisanından nutketmesine dair aktarılan izahlar ile; Mevlânâ'nın nefesin Hû'dan oluşuna ve fikrin mutlak hüviyetten sadır olup yine O'na rücû edişine dair beyitleri birbirini teyit eden bir irfânî zemini gösterir.
Kavramlar Ağında Hüvviyet
- Zât: Cenâb-ı Hakk'ın keyfiyet ve kayıtlardan münezzeh sırf varlığıdır; hüvviyet O'nun gaybî ve mutlak kimliğini ifade eder.
- A'maiyyet: Hiçbir isim, sıfat ve taayyünün henüz zâhir olmadığı zât mertebesidir; zât-ı mutlak bu mertebeden tenezzül buyurduğunda hüvviyet ve inniyyet vasıfları zuhûra gelmiştir.
- İnniyyet: Hakk'ın benliği olup Hakîkat-i Muhammediyye, insan ve Kur'an'ın kaynağıdır; ahadiyyet mertebesinde âlemlerin menbaı olan hüvviyet vasfının ikiz kardeşidir.
- Ahadiyyet: Zât-ı mutlakın teklik mertebesidir; hüvviyet ve inniyyet vasıflarının belirdiği ve âlemler ile Kâ'be'nin kaynaklandığı ilk tecellî sahasıdır.
- Fena: Sâlikin kayıtlı ve hayal mahsulü beşerî hüviyetini nefyederek "abdü Hû" makamında mutlak hüviyetin müşâhedesinde yok olmasıdır.
Kütüphanedeki Kaynaklar
- Kelime-i Tevhîd: Zât-ı Akdes'in a'mâiyyetten ahadiyyete tenezzülünde hüvviyetin âlemlere ve Kâ'be'ye menba olduğunu, lafza-i celâlin bâtınî menbaının "hu" hüviyet-i mutlakası olduğunu açıklar.
- Bi'smi Has, Selâm (13): "Allah" lâfzının ve Kelime-i Tevhid'in nüzûl sürecinde "hu" hüviyetinin ilk kaynak olduğunu ve "lehu" sırrının teşekkülünü tahlil eder.
- Bir Ressam Hikâyesi: 11 sayısı ve zât mertebesi üzerinden hüvviyetin âlemler ve Kâ'be, inniyyetin insan ve Kur'an ikizliği olduğunu irdeler.
- Hadîd Sûresi: Kudsî hadis mucibince Hakk'ın kulun hüviyeti ve bâtını olduğunu, "sen hüviyetin cihetiyle Hak, taayyünün cihetiyle âlemsin" ölçüsüyle vaz'eder.
- Bendeki Terzi Babam (Cilt 1): Ulu Cami levhalarındaki iki gözlü He'nin tek gözlü Hu'ya inkılâbını ve sendeki hüvenin O'nun hüvesinden gayrı olmadığını belirtir.
- Kıyâmet Sûresi: Âyet sonlarındaki He harfinin iki gözlü yapısıyla beşerî ve ilâhî hüviyete, durulduğunda ise tek gözlü ilâhî hüviyete işaretini aktarır.
- Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 2): Kur'an'daki "ve ennehu hüve" âyetlerinde geçen "hu"ların ahadiyyetin hüviyetinden beslendiğini bildirir.
- Zâriyât Sûresi: Vahdet ve kesret dengesinde hüvviyet ve inniyyetin kâmil insanda cem oluşunu manzum işâretlerle kaydeder.
- İnşikâk Sûresi: Göğün yarılması remziyle zât mertebesinden hüvviyet ve inniyyet hakikatlerinin zuhûra gelişini açıklar.
- Vahiy ve Cebrâîl: Beşerî kulluk iddiasından geçen kâmil insanın "abdü Hû" makamına erişini ve Hüvviyet-i Mutlaka'nın lisanından nutkeden bir mahalle dönüştüğünü gösterir.
- TB. Kelime-i Yûsufiyye: Zıll ve vücûd bahsinde "O bizim hüviyetimizdir; hüviyetimiz değildir" sırrını buhar ve buz misaliyle temellendirir.
- TB. Kelime-i Hûdiyye: Kudsî hadis mucibince tek bir hüviyetin kulun muhtelif a'zâ ve kuvvetlerinde nasıl zâhir olduğunu ve buz kalıplarının gayriyet vehmini açıklar.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1 ve Cilt 2: Hevânın terkiyle "Hû" haberlerinin doğuşunu, fikrin hüviyetten fışkırıp yine zâtî veche varışını ve nefsânî benliğin fenâsıyla nefesin Hû'dan sadır oluşunu şerheder.
Değerlendirme
Hüvviyet, tasavvuf irfanında Cenâb-ı Hakk'ın bilinemeyen mutlak gaybî kimliğini ve varlığa sirâyet eden zâtî hüviyetini bildiren en kuşatıcı kavramlardan biridir. Terzibaba'nın yaklaşımında kavram; a'mâiyyetten tenezzül eden zâtın âlemleri ve Kâ'be'yi meydana getiren ana vasfı, lafza-i celâlin bâtınî menbaı ve sâlikin seyr-i sülûkta beşerî perdeleri yırtarak ulaştığı "abdü Hû" hakikati olarak ele alınır. Fusûsu'l-Hikem ve Mesnevî-i Şerîf şerhleri ise zıll ve vücûd dengesinde Hakk'ın her zerrede ve a'zâda zâhir olan tek hüviyet olduğunu temellendirerek Terzibaba'nın işârî izahlarına klasik bir zemin kazandırır. Hüvviyet ile inniyyet arasındaki bu ezelî münasebeti daha etraflıca kavramak için metinde zikredilen TB. Kelime-i Yûsufiyye şerhindeki zıll ve iftikār bahisleri incelenebilir.