İlm-i Ledün

Tasavvuf yolunda ilim, ne sadece kitaplarda yazan ne de akılla ulaşılan bir malumat yığınıdır. O, yaşayan, tecrübe edilen ve insanı aslına döndüren bir nurdur. Bu ilimlerin zirvesinde, hakkında en çok konuşulan ama en az anlaşılan bir cevher vardır: İlm-i Ledün. Bu ilim, kesbî, yani çalışarak, okuyarak elde edilen ilimlerin bittiği yerde başlar. O, bir netice değil, bir başlangıçtır. Hakk’ın kuluna doğrudan, vasıtasız bir ikramıdır. Sâlikin, yani hakikat yolcusunun, benliğinden soyunup Hakk’ın boyasıyla boyandığı, Zâtî bir tecellînin aynası olduğu hâlin adıdır.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

İlm-i Ledün, ismini doğrudan doğruya Kur’ân-ı Kerîm’in lisanından alır. "Ledün," Arapça'da "katında, yanında, indinde" demektir. Dolayısıyla İlm-i Ledün, "Hakk'ın katındaki ilim" mânâsına gelir. Bu, beşerî idrakin, duyuların ve aklın sınırlarının ötesinde, doğrudan doğruya ilmin kaynağı olan Zât mertebesinden gelen bir bilgidir. Bu ilim, fıkıh, tefsir, hadis gibi zâhirî ilimlerle karıştırılmamalıdır. Onlar şeriatın direkleri, dinin zâhirî bedenidir ve elbette vazgeçilmezdir. Fakat İlm-i Ledün, o bedenin ruhu, bâtını, hakikatidir. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri, bu ayrımı şöyle ifade eder:

Fıkıh ilmi, tefsir ilmi, hadis ilmi, kendi arasında İlm-i Batın da kendi arasında ilimleri vardır, yani tarikat ilminin batını, Hakikat ilminin batını, Marifet ilminin batını gibi. Bunların en gerçekçi olanı yani en yüce olanı İlm-i Ledün deniyor, bu Ledün ilmi de genelde tam anlaşılamıyor, sadece kelime özelliği ile “Ledünni” diye geçiyor, ama Ledünün ne olduğunu bilinmiyor, Ledün malum “İndinde” demektir, yanında demektir, yani Allah’ın yanındaki Zat’i ilim den demektir, İlm-i Ledün. Beşerin yanındaki din ilmi değil, Allah’ın yanındaki din ilmidir.

Bu sözler, meselenin temelini ortaya koyar. İki türlü "din" anlayışı vardır: Biri, bizim beşerî çabamızla, okumalarımızla, yorumlarımızla şekillendirdiğimiz "kulun indindeki din." Diğeri ise, Âl-i İmrân Sûresi'nde "Muhakkak ki din, Allah katında İslam'dır" (3/19) buyurulan "Hakk'ın indindeki din." İlm-i Ledün, bu ikinci kapıdan girmenin adıdır. O, yorumun, zannın, şüphenin bittiği, hakikatin kendi çıplaklığıyla tecellî ettiği bir makamdır. Beşerî ilimler, hakikatin gölgesini incelerken; İlm-i Ledün, hakikatin bizzat kendisine, yani güneşe dönmektir.

İlm-i Ledün’ün en ayırt edici vasfı, bilginin oluş sırasındadır. Gündelik hayatta ve zâhirî ilimlerde, önce bir olay (vakıa) dış dünyada zuhûr eder, sonra biz onu duyu organlarımızla algılar ve aklımızla idrak ederiz. Bizim bilgimiz, daima olmuş olanın peşinden gelir. Nefsimiz, olup biteni sonradan anlar, vakıaya sonradan intikal eder. İlm-i Ledün’de ise bu işleyiş tamamen tersine döner. Olay, dışarıda olmadan evvel, o ilme sahip olan ârifin nefsinde, yani iç dünyasında belirir. Hadise, önce onun varlığında müşahede edilir, sonra zâhir âlemde bir elbise giyerek ortaya çıkar. Bu, "nefsin vakıaya geçişi" değil, "vakıanın nefiste taayyün etmesi"dir. Terzibaba Hazretleri, bu ince sırrı şöyle açıklar:

Yani hadiseyi evvela kendi varlığında müşahede ediyor, sonra zahire çıkarıyor. Diğerinde ise hadise zuhur ediyor, nefis sonra ondan haberdar oluyor. İlm-i Ledün nefsin vakıa geçişi değil, yani nefsin sonradan o hale geçişi yani onu idrak etmesi geçişi demek onu anlaması üzerine anlaması demek değil vakıın nefiste taayyünüdür. Yani vakıayı nefis evvela anlıyor.

Bu, geleceği bilmek veya kehanette bulunmak gibi basit bir hâl değildir. Bu, kulun iradesinin Hakk’ın iradesinde fânî olmasıyla, kulun varlığının, Hakk’ın tecellîleri için arı-duru bir ayna, bir tecellîgâh hâline gelmesidir. Olay, o kulun nefsinde ilk defa bir "sûret" kazanır, çünkü o kul, varlığın birliğindeki seyrinde o tecellînin zuhûr edeceği en uygun mahal hâline gelmiştir. Varlık, Nefes-i Rahmânî denilen ilâhî nefesle sürekli bir zuhûr hâlindedir ve İlm-i Ledün sahibi, bu zuhûrun akışına kendi nefsinde şahit olan, hatta o şahitliğin kendisi olan kişidir. Diğer insanlar olayı dışarıda gördükten sonra "ne oldu?" diye sorarken, ârif, olayın kendi iç âlemindeki doğumuna tanıklık etmiştir.

Ancak bu ilmi, kitaplardan okuyup tarifini bilmek, o ilme sahip olmak anlamına gelmez. Bu, yemek tarifleri kitabını ezberleyip aç kalmaya benzer. Bilmek başkadır, olmak başkadır. İlim başkadır, irfan başkadır. Zâhir âlimi, bu hakikatlerin ilmî tarifini yapabilir, en ince ayrıntısına kadar anlatabilir. Fakat bâtın ehli, yani ârif, o hakikati yaşar. Terzibaba Hazretleri’nin de işaret ettiği gibi, zâhir uleması bu tarifleri bir irfan ehlinden duymuş, kitaplarına yazmıştır. Bu, onların hizmetinin küçümsendiği anlamına gelmez; Allah onlardan razı olsun, onların yazdıkları zâhirî metinler, bir bâtın ehlinin elinde yeniden can bulur, aslına rücû eder.

...zahirden bir cümle alıyoruz o nefsimizde vaki oluyor, diğer şekliyle nefsin vakıa geçişi oluyor, yani zahir ehli bir hadise oluyor ondan sonra onu idrak ediyor, nefis oraya geçmiş oluyor.

Zâhir ehli, bir hadise olunca onu anlamaya çalışır. Bâtın ehli ise, zâhirdeki bir kelimeyi veya işareti alır, onu kendi iç âleminde "vakıa" hâline getirir, yani o kelimenin hakikatiyle hemhâl olur. Biri dışarıdan içeriye doğru anlamaya çalışırken, diğeri içeriden dışarıya doğru hakikati zuhûra getirir. Bu, zâhir ile bâtının, ilim ile amelin, söz ile hâlin birleştiği Cem makamı'nın bir tecellîsidir. Dolayısıyla İlm-i Ledün, öğrenilecek bir "şey" değil, arınmış bir kalbe ve teslim olmuş bir nefse lütfedilen bir "oluş" hâlidir.

Terzibaba'nın Nazarıyla İlm-i Ledün: Aslı ve Mertebesi

İrfan yolunda her kavram bir kapıdır. Kimi kapılar avluya açılır, kimi kapılar o avlunun içindeki has bahçeye. İlm-i Ledün ise o has bahçenin en mahrem köşesinde, doğrudan doğruya Sultan'ın hazinesine açılan kapının adıdır. Bu ilim, kitap satırlarından değil, Hakk'ın Zâtî tecellîsinden kalbe akan bir pınar gibidir. Ona sahip olmak değil, ona mazhar olmak esastır. Zira bu ilim, kulun kendi gayretiyle elde ettiği bir mal değil, Cenâb-ı Hakk'ın seçkin kullarına bir lütfu, bir sırrıdır.

Bu ilmin ne olduğunu anlamak için evvelâ "bilgi" dediğimiz şeyin ne olduğuna, nereden ve nasıl geldiğine bakmamız gerekir. Zâhirde, yani bu görünen âlemde, bilgimiz eşyaya ve olaylara tabidir. Bir ağacı görürüz, sonra zihnimizde onun bir sureti oluşur ve "Bu ağaçtır" deriz. Bu, aklın ve duyuların çalışma usûlüdür. Bilgi, her zaman olaydan sonra gelir. Fakat İlm-i Ledün'de bu sıra tersine döner. Bilgi olaydan önce, hatta olayın ta kendisi olarak kalpte belirir.

Terzibaba Hazretleri, İlm-i Ledün'ü anlamak için önce idrakin mertebelerini anlamamız gerektiğini işaret eder. Bir şeye bakmakla onu görmek, görmekle idrak etmek aynı şey değildir. Herkes kendi bulunduğu vücût mertebesinin penceresinden âleme bakar ve gördüğü, o pencerenin genişliği ve berraklığı kadardır. Hakikat tektir, ama o hakikatin bizdeki yansıması, bizim aynamızın cilâsına bağlıdır. Mesele güneşte değil, bakıştadır.

İdrak, Mertebeye Göredir

Tasavvuf yolu, bir idrak yolculuğudur. Sâlik, yani bu yola baş koyan can, seyr-i sülûk denen manevî yolculuğu boyunca perdeleri bir bir aralar. Bu perdeler aralandıkça, daha evvel farkında olmadığı hakikatler ona görünmeye başlar. Bu, yeni bir şeyin halk edilmesi değil, zaten var olanın üzerindeki örtünün kalkmasıdır. Tıpkı bir odanın içinde eşyaların hep var olduğu ama ışık yanınca görünür hâle gelmesi gibi. Manevî yolculuk, kalpteki o ışığı yakma sanatıdır.

Her idrak seviyesi, varlığın bir mertebesine karşılık gelir. En altta, sadece duyularla algılanan, maddeye hapsolmuş bir idrak vardır. Bu seviyede insan, âlemi kendinden ayrı, kendi dışında bir nesneler yığını olarak görür. Bu, en kaba ve en perdeli bakıştır. Nefs-i Emmâre'nin, yani insana kötülüğü emreden nefsin bakışı budur.

Sâlik yolculuğunda ilerledikçe, eşyanın ardındaki manayı sezmeye başlar. Artık sadece ağacı değil, ağaçtaki hayatiyeti, o hayatiyeti veren "Hayy" isminin tecellîsini görmeye başlar. Bu, idrakin bir üst mertebeye yükseldiğini gösterir. Âlemi artık manasız bir yığın değil, Hakk'ın isim ve sıfatlarının tecellî ettiği bir ayna olarak görmeye başlar. Her zerrede bir mana, her seste bir zikir bulur.

Yolculuğun daha ileri duraklarında, sâlikin idraki o kadar incelir ki, artık isimlerin ve sıfatların da ötesine geçerek, bütün bu tecellîlerin kaynağı olan Zât-ı Mutlak'ın birliğine doğru yol alır. Bu mertebede bakanla bakılan, görenle görünen arasındaki ayrım yavaş yavaş kalkmaya başlar. İlm-i Ledün'ün pırıltıları, tam da bu mertebelerde kendini göstermeye başlar. Çünkü sâlik, artık olayları dışarıdan izleyen bir seyirci değil, hakikatin kendi içindeki akışına şahit olan bir ariftir. Onun idraki, kevnî (kevnî) olayların akışıyla birleşir.

Bir Hakikate Farklı Mertebelerden Bakmak: Hz. Peygamber Misali

Bu idrak mertebelerinin en açık ve en yüce misalini, Âlemlerin Efendisi, Fahr-i Kâinât Hz. Muhammed Mustafa'yı (s.a.v.) tanıma ve anlama biçimlerimizde görürüz. O, tek bir hakikat olmasına rağmen, her devirde ve her insan tarafından kendi idrak seviyesine göre tanınmıştır. Terzibaba Hazretleri, bu durumu bir sohbetinde şöyle izah eder:

Bazıları Kureyşli Beni Haşim kabilesinden Abdullah oğlu Muhammed diye tanıyor, kimisi “Muhammed-ül Emin” olarak tanıyor, kimisi “Hz Muhammed” diye tanıyor, kimisi “Hakikat-ı Muhammedi’ye” yönüyle de tanıyor, kimisi “Hakikat-ı Ahadiyet-ül Ahmediye” yönüyle de tanımış oluyor, bunların hepsi birer mertebedir ayrıca bir de şu vardır, “Bedr-i Münir” yani Hz peygamber Kamer olarak “Nurlu Kamer” olarak bir mertebe olarak anlatılıyor.

Bu söz, bir hakikate kaç farklı pencereden bakılabileceğinin en derin özetidir.

1. Abdullah oğlu Muhammed: Bu, en zâhirî, en beşerî (insanî) bakıştır. Mekke sokaklarında yürüyen, yiyip içen, ailesi ve kabilesi olan tarihsel bir şahsiyeti görmektir. Bu bakış yanlış değildir, ama eksiktir. Bu, hakikatin sadece kabuğunu görmektir. Bu, "nefsin vakıaya geçişi" dediğimiz, olayları olup bittikten sonra duyularla idrak etme seviyesidir.
2. Muhammed-ül Emin (Güvenilir Muhammed): Bu, ahlâkî bir bakıştır. O'nun sadece bedenini değil, üstün ahlâkını, doğruluğunu, emanete riayetini görmektir. İdrak bir katman daha derinleşmiş, siret suretin önüne geçmiştir. Ama bu bakış da hâlâ O'nun beşerî sıfatları dairesindedir.
3. Hz. Muhammed: Bu, risâlet ve nübüvvet mertebesini idraktir. O'nun artık sadece ahlâklı bir insan değil, Allah'tan vahiy alan bir peygamber olduğunu kabul etmektir. İdrak, beşerî âlemden ilâhî âleme bir köprü kurmuştur. Bu, ümmetin genelinin iman ettiği mertebedir.
4. Hakikat-ı Muhammediyye Yönüyle Tanımak: Bu noktada ariflerin, hakikat ehlinin sahasına giriyoruz. Hakikat-ı Muhammediyye, kâinatın varlık sebebi olan o ilk nur, Cenâb-ı Hakk'ın kendi Zât'ından ilk taayyün eden (beliren) hakikattir. Bütün peygamberlerin ve velîlerin hakikatlerinin kaynağıdır. O, sadece 23 sene peygamberlik yapmış tarihsel bir şahıs değil, bütün varlığın kendisinden bir pay aldığı o ezelî ve ebedî ruhtur. Bu mertebeden bakabilen, O'nu sadece bir insan olarak değil, kâinatın kalbi olarak görür. Bu, İlm-i Ledün'e açılan kapının eşiğidir.
5. Hakikat-ı Ahadiyet-ül Ahmediye Yönüyle Tanımak: Bu, idrakin zirvesidir. Bu mertebede Hz. Peygamber, Hakk'ın Ahadiyet'inin, yani hiçbir sıfatla ve isimle kayıtlı olmayan mutlak birliğinin en kâmil aynası olarak müşahede edilir. O, "Ahmed" ismiyle, Hakk'ın Zât'ına en yakın, aradaki bütün perdelerin kalktığı bir makamdadır. Bu mertebede O'nu tanımak, O'nun varlığında Hakk'ın varlığını, O'nun sözünde Hakk'ın kelâmını, O'nun fiillerinde Hakk'ın kudretini görmektir. Bu, "gören de Hakk, görünen de Hakk" sırrının tecellî ettiği Cem makamı'dır.
6. Bedr-i Münir (Nurlu Dolunay): Bu da çok latif bir işarettir. Ay'ın kendinden ışığı yoktur, o sadece Güneş'ten aldığı ışığı yansıtır. Hz. Peygamber de "Nurlu bir Dolunay" olarak, Zât Güneşi'nden aldığı ilâhî nuru, feyzi ve hakikati âlemlere yansıtan en parlak aynadır. Bizim gibi yıldızların cılız ışığı O'nun nuru yanında sönük kalır. O'na bakan, aslında Hakk'ın nuruna bakmış olur.

Tek bir hakikat, bakanın mertebesine göre katman katman açılmaktadır. İlm-i Ledün sahibi, bu en üst mertebelerden, Hakikat-ı Muhammediyye ve Hakikat-ı Ahadiyet-ül Ahmediye pencerelerinden bakabilme lütfuna ermiş kimsedir.

İlm-i Ledün: Vakıanın Nefiste Taayyünü

İdrakin mertebelere göre değiştiğini anladıktan sonra, İlm-i Ledün'ün o meşhur ve derin tarifine gelebiliriz. Terzibaba Hazretleri, bu konuda duyduğu ve çok beğendiği bir tarifi bizlerle paylaşarak, bu ilmin işleyişini ortaya koyar:

İşte İlm-i Ledün’ün tarifini yapmışlar bir yerde rastladım, “ İlm-i Ledün; Nefsin vakıa geçişi değil, vakıın nefiste taayyünü dür, doğrudan doğruya bir keşiftir ” diye bir cümle ile, bir ibare ile ifade edilmeye çalışılmıştır. Gerçekten de beyanek isteyip te terkibi tam toparlayamadığımız bir ifadenin açık terkibi yani çok güzel bir izahıdır. Peki ne demek istiyor, nefsin vakıa geçişi değil diyor bakın yani İlm-i Ledün nefsin vakıa geçişi değil. Şimdi bir şeyi idrak etmek için iki yönü vardır, bir hadise önümüzde oluyor, vakıa önümüzde oluyor, o hadise olduktan sonra biz onu görüyoruz, müşahede de oldu diyoruz, işte bu nefsin vakıa geçişidir. Yani nefsimizin orada oluşan bir hadiseyi hadiseden sonra anlamasıdır. ... diğeri ise vakıanın nefiste taayyünüdür. Yani vakıa programı ile ayanı sabitede yapılmış o vakıa nefse geliyor, nefiste zuhura çıkıyor. Yani batından geliyor Zahire çıkiyor. Diğeri ise Zahirden zahire geçmiş oluyor.

Bu ifadeler, İlm-i Ledün'ün bütün sırrını içinde barındırır. İki farklı bilgi edinme yöntemini karşılaştırır:

1. Nefsin Vakıaya Geçişi: Bu, bizim gündelik bilgimizdir. Hadise zâhir âlemde, yani dış dünyada cereyan eder. Gözümüz görür, kulağımız işitir. Sonra bu veriler nefs'imize, yani şuurumuza ulaşır ve biz olayı "anlamış" oluruz. Bilgi, dışarıdan içeriye doğrudur ve daima olaydan sonradır. Bu bilgi, "Zâhirden zâhire" bir geçiştir. Yani zâhirdeki (görünen) bir olay, zihnimizde zâhirî bir bilgiye dönüşür. Bu, kesbî, yani çalışarak kazanılan bilginin alanıdır.

2. Vakıanın Nefiste Taayyünü: Bu, İlm-i Ledün'dür. "Taayyün", bir şeyin belirmesi, tâyin olması, suret kazanması demektir. Burada hadise, dışarıda olmadan evvel, doğrudan doğruya o ilme mazhar olan arifin nefsinde, yani kalbinde veya ruhunda belirir. Olay, dışarıda zuhûr etmeden önce, bir "bilgi" ve "şuhûd" (görüş) olarak içeride yaşanır. Bu, bilginin içeriden dışarıya doğru akmasıdır. Bu, "Bâtından Zâhire" bir çıkıştır.

Bu nasıl mümkün olur? Terzibaba Hazretleri'nin işaret ettiği gibi: "Vakıa programı ile ayanı sabitede yapılmış o vakıa nefse geliyor".

A'yân-ı Sâbite, yani "sabit hakikatler", eşyanın ve olayların Cenâb-ı Hakk'ın ilminde, henüz dış âlemde varlık sahasına çıkmamış olan ezelî suretleridir. Onlar, ilâhî ilmin bir parçasıdır ve asla değişmezler. Bütün kâinat, bu a'yân-ı sâbitenin zaman ve mekân perdesinde bir bir zuhûra çıkmasından ibarettir. Onlar, olacak her şeyin manevî "programı" veya "çekirdeği" gibidir.

İlm-i Ledün sahibi olan zatın kalbi, seyr-i sülûk ile o kadar saflaşmış ve cilâlanmıştır ki, ilâhî ilmin bir tecellîsi olan a'yân-ı sâbiteyi yansıtan bir ayna hâline gelmiştir. Dolayısıyla, bir olay dışarıda, yani zâhir âlemde gerçekleşmeden önce, onun "programı" olan sabit hakikati o arifin kalbine akseder. Olay, önce onun nefsinde "taayyün eder", yani bir bilgi ve şuur olarak belirir; daha sonra kader planına uygun olarak dış dünyada "zuhûr eder".

Bu sebeple İlm-i Ledün sahibi, geleceği tahmin eden bir kâhin değildir. O, olacak olanı "bildirilen" kişidir. Onun bilgisi, bir çıkarım veya tahmin değil, doğrudan doğruya bir "keşif", yani perdenin kaldırılmasıyla hakikate şahit olmaktır. O, olayların mutfağını, yani Bâtın âlemini müşahede etme lütfuna ermiştir. Bizler yemeği sofrada görürken, o yemeğin pişirildiği kazanın başındadır.

Hakikatin Aslına Vâkıf Olmak: Ledün İlminin Vücûdî Kaynağı

Öyleyse İlm-i Ledün, varlığın en temelindeki işleyişe vâkıf olmaktır. Bu ilmin kaynağı, beşerî akıl veya tecrübe değil, doğrudan doğruya Hakk'ın ilmidir. Varlık, Hüvviyet'in, yani Zât-ı Mutlak'ın "kün" (ol) emriyle Bâtın'dan Zâhir'e doğru bir akışıdır. Bu akış, belirli mertebelerden geçerek, yani tenezül ederek gerçekleşir.

En üstte, hiçbir kayıt ve şartın olmadığı, mutlak birlik demek olan Ahadiyet mertebesi vardır. Orada ne isim, ne sıfat, ne de çokluk vardır. Sonra bu birlik, kendi ilmî suretlerini, yani isim ve sıfatlarını ve onlara ait hakikatleri kendinde bildiği Vâhidiyyet mertebesine tenezül eder. İşte A'yân-ı Sâbite, bu Vâhidiyyet mertebesinde bulunur. Burası, bütün halkın "programının" yazılı olduğu ilâhî ilim mertebesidir.

İlm-i Ledün, bu Vâhidiyyet mertebesinden kalbe akan bir feyizdir. Bu ilme sahip olan velî, kendi nefsini ve benliğini aradan çıkardığı için, kalbi ilâhî ilmin akışına bir kanal olur. O, olayların zâhirdeki sebepler zincirine takılıp kalmaz; olayları doğrudan doğruya ilm-i ilâhîdeki aslıyla, yani A'yân-ı Sâbite'deki köküyle bilir.

Bu, "Allah dilediğine hesapsız rızık verir" (Bakara, 212) ayetinin bir tecellîsidir. Buradaki rızık sadece maddi rızık değil, aynı zamanda manevî ve ilmî rızıktır. İlm-i Ledün, Hakk'ın dilediği kuluna bahşettiği en değerli ilmî rızıktır. Bu ilim, kişiyi "neden" ve "nasıl" sorularının esaretinden kurtarır. Çünkü o, artık olayların ardındaki hikmeti değil, hikmetin sahibi olan Hakk'ın fiilini doğrudan müşahede etmektedir.

Bu yüzden bu ilim, bir güç veya keramet gösterisi aracı değildir. Bilakis, sahibini daha derin bir hiçlik ve teslimiyet makamına ulaştıran bir lütuftur. Çünkü bu ilme sahip olan kişi, her şeyin O'ndan geldiğini ve O'na döneceğini, kendi iradesinin ve bilgisinin O'nun iradesi ve ilmi karşısında bir hiç olduğunu en derinden idrak eder. Bu ilim, kişiyi kibire değil, hayrete ve mahviyete götürür.

Terzibaba Hazretleri'nin irfan mektebinde İlm-i Ledün, böylece varlığın mertebeleriyle, idrakin seviyeleriyle ve kulun Hakk'a olan yolculuğuyla iç içe geçmiş, yaşayan bir hakikat olarak karşımıza çıkar. O, kuru bir nazariye değil, ariflerin kalbinde tecellî eden, vehbî (Allah vergisi) bir nurdur.

Terzibaba Geleneğinde İlm-i Ledün'in Yaşanması

İlm-i Ledün, bir teori değil, bir tecrübedir. O, zihinde taşınan bir yük değil, varlığa yayılan bir nurdur. Bu yüzden bu ilmin yolu, kütüphanelerden değil, gönüllerden geçer. Bu yol, tek başına yürünecek bir yol değildir. Bu, bir Mürşid-i Kâmil’in rehberliğinde, edeple ve teslimiyetle kat edilecek bir seyr-i sülûk yolculuğudur.

"Geçirilmek": Mürşidin Vazgeçilmez Rolü

Hakikat yolunun en temel usûllerinden biri şudur: Bazı kapılar dışarıdan çalınarak değil, içeriden bir elin uzanıp açmasıyla aralanır. Bazı hâllere kendi gayretinle tırmanarak değil, o hâlin sâhibi tarafından "geçirilerek" ulaşırsın. İlm-i Ledün de işte böyle bir hâldir. O, sâlikin kendi aklı, mantığı veya çabasıyla zapt edebileceği bir kale değildir. Aksine, sâlikin teslim olup, bir rehberin elinden tutarak içeriye alındığı bir huzur makamıdır.

Terzibaba Necdet Ardıç Efendimiz bu inceliği şöyle ifade ederler:

«Şimdi buraya gelebilmek için yani bu hali yaşayabilmek için başka halden o kişinin geçirilmesi lazımdır. Kişi buradan kendi kendine o hale geçemez. Yani İlm-i Ledün sahibi olabilmesi için bir kişinin evvela bu şimdi okuyacağım hakikati idrak etmesi ve onu bu hale hazırlamaları lazımdır.»

"Geçirilmek" tabiri bu noktada önemlidir. Kişi kendi kendine geçemez. Bir köprü düşünün. Bir yakası sizin bildiğiniz, alıştığınız, zâhirî ilimlerin ve amellerin hüküm sürdüğü dünya. Diğer yakası ise İlm-i Ledün’ün, yani Hakk’ın ilminin doğrudan tecellî ettiği, eşyanın hakikatinin ayân beyân olduğu bir âlem. Mürşid-i kâmil, bu köprünün üzerindeki kılavuzdur. O, köprüden daha önce geçmiş, yolun emniyetini, tehlikelerini bilen ve sizi de elinizden tutup karşıya "geçirecek" olan yegâne vesiledir.

Kendi kendine geçemezsin, çünkü eski hâlinin ölçüleri, yeni hâlin idrakine yetmez. Zâhirî akıl, bâtınî hakikatleri tartamaz. Kesbî bilgiyle dolu bir zihin, vehbî ilmin tecellî edeceği boş ve saf bir ayna olamaz. Mürşid, sâlike önce eski elbiselerini, yani eski alışkanlıklarını, yanlış zanlarını, nefsânî benliğini çıkarttırır. Sonra ona, gireceği o yeni hâl meclisine uygun bir kisve giydirir. Bu giydirme, bu hazırlama ve bu "geçirme" işlemi, tamamen bir teslimiyet ve muhabbet ilişkisi içinde gerçekleşir. Sâlikin vazifesi çabalamak değil, "geçirilmeye" rıza göstermektir. Bu rıza, en büyük çabadır. Bu, edeb ve teslimiyetin zirvesidir.

Kabiliyetin Faaliyetten Önceliği: Nefsin Terbiyesi

Mürşid bu "geçirme" ve "hazırlama" işini nasıl yapar? Burada, tasavvuf terbiyesinin en derin sırlarından biriyle karşılaşıyoruz: faaliyet ve kabiliyet arasındaki fark. Zâhirde kalanlar için ibadet ve hizmet, genellikle sayısal bir faaliyetten ibarettir. Şu kadar zikir çekmek, bu kadar namaz kılmak, şu kadar hayır yapmak... Bunların hepsi elbette çok kıymetli amellerdir ve şeriatın temelidir. Lâkin İlm-i Ledün kapısını aralamak için tek başına yeterli değildir.

Terzibaba Hazretleri, sohbetlerinde bu konuyu defalarca vurgular ve sâliki, feyzini nereye yöneltmesi gerektiği konusunda uyarır. Faaliyetin kendisinden ziyade, o faaliyeti yapacak olan "kabin", yani nefsin durumuna dikkat çeker:

«Bu da şu demektir, bunda yani bu alemde, bu hakikatte yani bu hakikatleri anlayabilmek için talibin nefsi bakın nefisten bahsediyor, talibin kendisinden bahsedilmiyor, çünkü bu işi yapan idrak eden nefistir. Yalnız buradaki nefis nefs-i emmare hükmündeki nefis değildir, nefsin kendisidir. Bütün mertebeleri ile birlikte kendisidir. Yani nefsin hakikatidir. Talibin nefsi yani İlm-i Ledün Hakka gitme yolunda talep ehli olanın nefsi eğiticisi tarafından yahut bulunduğu camia cemiyet tarafından nefsi faaliyetten ziyade kabiliyete hazırlanacak, işte faaliyet her ne kadar bir şeyler kazandırıyor ise de sistemsiz bir faaliyet yahut hedefsiz bir faaliyet, kendi bünyesinde dönüp duruyor. Dolaşıp duruyor.»

Bu satırlar, seyr-i sülûkun bütün bir haritasını önümüze serer.

1. İdraki Yapan Nefistir: Anlayan, gören, bilen, tecrübe eden "talibin kendisi" değil, "talibin nefsi"dir. Bu çok ince bir ayrımdır. Çünkü "ben" dediğimiz şey, çoğu zaman nefs-i emmarenin fısıltılarından ibarettir. Hakikat yolunda ise hedef, bu emmâre (kötülüğü emreden) nefsi öldürmek değil, onu terbiye ederek aslına, yani "nefsin hakikati"ne, Nefs-i Mutmainne (huzura ermiş nefs) ve daha ötesindeki mertebelere ulaştırmaktır. İdrak, ancak cilalanmış, saflaşmış, terbiye edilmiş bir nefis aynasında gerçekleşir.

2. Faaliyet ve Kabiliyet Dengesi: Faaliyet, bir eylemdir. Kabiliyet ise o eylemi yapma potansiyeli ve o eylemin sonucunu kabul etme, özümseme kapasitesidir. Terzibaba Hazretleri'nin buyurduğu gibi, "sistemsiz bir faaliyet yahut hedefsiz bir faaliyet, kendi bünyesinde dönüp duruyor." Sadece sayıya odaklanmış, mânâdan kopuk bir zikir, dili yorar ama kalbi diriltmez. Sadece şekle odaklanmış bir ibadet, bedeni yorar ama ruhu yükseltmez. Bu, delik bir kovayla su taşımaya benzer. Çok "faaliyet" vardır ama "kabiliyet" yani kovada suyu tutma yeteneği olmadığından, bir netice hâsıl olmaz.

Mürşidin yaptığı en büyük hizmet, sâlikin dikkatini bu delik kovadan, yani faaliyetin körü körüne tekrarından alıp, kovanın kendisini tamir etmeye, yani "kabiliyeti" artırmaya yöneltmektir. Nefis, ilâhî tecellîleri kabul edecek bir kap hâline getirilmelidir. Bu da zikir, tefekkür, hizmet, sohbet ve en önemlisi rabıta ile olur. Bütün bu ameller, birer "faaliyet" olmaktan çıkıp, nefsi saflaştıran ve onun "kabiliyetini" artıran birer araç hâline gelir.

Kabiliyetten Dirilmek: Bir Haftanın Bir Ömre Bedel Olması

Kabiliyetin hazırlanması, pasif bir bekleyiş değil, tam tersine çok daha derin ve odaklanmış bir gayrettir. Bu, feyzi dışarıya, sayılara ve gösterişe değil, içeriye, nefsin ıslahına ve kalbin tasfiyesine yöneltmektir. Bu hazırlık tamamlandığında, yapılan en küçük bir faaliyet bile muazzam sonuçlar doğurur. Tıpkı kuru odunların üzerine dökülen benzinin, tek bir kıvılcımla devasa bir ateş yakması gibi. Mürşidin "geçirmesi" o kıvılcım, sâlikin hazırladığı kabiliyet ise o kuru odunlardır.

Terzibaba Hazretleri, bu durumu çarpıcı bir misalle anlatır:

«Ama faaliyet kabiliyet ile birlikte faaliyete geçirilirse o zaman ilm-i Ledün hakikatine yol açılmış oluyor. Bu da faaliyet ile kabiliyet arasındaki farkı göstermiş oluyor. İşte kişilerin kabiliyetleri var, fakat faaliyet fazla verildiğinden yani miktarlar fazla verildiğinden o kabiliyet ortaya çıkamıyor batınında kalıyor, ve atıl duruma geçiyor. Ne oluyor sevap üzere hayatını sürdürüyor, tabi o da güzel bir şeydir, sayısal bir faaliyet oluyor, ama bu faaliyet yani aynı enerji aynı güç kabiliyetten dirilerek hazırlanırsa o kişinin aldığı yol kıyas edilemeyecek kadar çok fazla olmuş oluyor. Faaliyetle yapılan bir ömür boyu işler, kabiliyet ile yaptığı bir haftalık işler bedeldir.»

Bu büyük bir müjde ve aynı zamanda bir uyarıdır. Uyarı şudur: Sadece "faaliyet"e, yani zâhirî amellerin çokluğuna ve sayısına odaklanmak, içimizdeki "kabiliyet" cevherini atıl bırakabilir. Mürşid, sâlikin bu hataya düşmesine engel olur. Ona "miktar"dan çok "keyfiyet"i, yani amelin nasıl bir kalp hâliyle, nasıl bir şuurla yapıldığını öğretir. Bazen sâlike verilen zikrin azaltılması, hizmetin değiştirilmesi, onu kendi içindeki potansiyeli keşfetmeye zorlamak içindir. Zira "faaliyet fazla verildiğinden o kabiliyet ortaya çıkamıyor." Sâlik, sürekli meşguliyet içinde kendini unutup, sevap peşinde koşarken, asıl gaye olan Hakk'ı bulma yolunda yerinde sayabilir.

Müjde ise şudur: Eğer nefs, mürşid eliyle terbiye edilip, ilâhî tecellîleri kabul edecek bir "kabiliyet" kazandıysa, o vakit yapılan işler bereketlenir. "Kabiliyetten dirilerek" yapılan bir amel, artık kişinin kendi cüz'î kuvvetiyle değil, o kabiliyete yerleşen küllî bir güç ile yapılır. İşte o zaman, bir haftalık seyr-i sülûk, faaliyete boğulmuş bir ömürlük çabaya bedel olur. Çünkü artık yol alan sâlik değil, sâlikin içinde tecellî eden Hakk'tır. Bu, İlm-i Ledün'ün yaşanmaya başladığı andır. Artık bilgi dışarıdan gelmez, içeriden fışkırır. Olaylar olmadan önce bilinir, çünkü vakıa önce o saflaşmış nefis aynasında taayyün eder, sonra âlemde zuhûra gelir.

Terzibaba mektebinde İlm-i Ledün'e giden yol, teorik bir eğitimden değil, pratik bir dönüşümden geçer. Bu dönüşümün üç sacayağı vardır:

1. Mürşid-i Kâmil: Seni elinden tutup hâlden hâle "geçirecek" bir rehber.
2. Teslimiyet ve Edeb: O "geçirilme"ye rıza göstermeni sağlayan en büyük sermayen.
3. Kabiliyetin İnşâsı: Dikkati sayısal "faaliyet"ten, nefsi hazırlayan niteliksel "kabiliyet"e çevirmek.

Bu yol, zorlu ama bir o kadar da şerefli bir yoldur. Bu, insanın kendi hamlığından pişerek, "bilen" değil, "olan" bir varlığa dönüşme serüvenidir.

Füsûsu'l-Hikem'de İlm-i Ledün

İrfan semasının kutup yıldızı, Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri'nin hikmet okyanusunda İlm-i Ledün pınarının Füsûsu'l-Hikem'deki tecellîsine nazar edebiliriz. Bu ilim, varlığın dokusuna işlenmiş, Hakk'ın ilminin kulda bir sır olarak açığa çıkışının adıdır. Şeyh-i Ekber, bu sırrın kapısını aralayan değil, o kapının kendisi olanlardandır.

Füsûs, peygamberlerin kalbine indirilen hikmetlerin şerhidir. Her bir peygamber, Hakk'ın bir isminin, bir hikmetinin tam mazharı olarak zuhûr eder. Şeyh-i Ekber bu ilmi tarif etmez, o ilmin tecellî ettiği mertebeleri, o ilme sahip olanların ahvâlini ve o ilmin kevnî işleyişteki yerini peygamberlerin lisanıyla, onların hikmetleri üzerinden bize gösterir.

Bu hikmetin en berrak şekilde tecellî ettiği kıssa, Kur'an-ı Kerîm'de Kehf Sûresi'nde anlatılan Hz. Musa ile "katımızdan kendisine bir rahmet verdiğimiz ve ledünümüzden/tarafımızdan bir ilim öğrettiğimiz kullarımızdan bir kul" olan Hz. Hızır'ın (aleyhisselâm) yolculuğudur. İlm-i Ledün'ün Kur'an'daki menbaı burasıdır. Şeyh-i Ekber, bu kıssayı, iki farklı bilgi türünün, iki farklı vücûdî mertebenin karşılaşması olarak okur.

Bir yanda, ulü'l-azm bir peygamber olan, şeriat sahibi Hz. Musa vardır. Onun ilmi, zâhirî hükümlere, sebep-sonuç zincirine, kesbî (çalışarak elde edilen) bilgiye dayanır. O, bir fiilin doğruluğunu veya yanlışlığını, o fiilin şeriatın terazisindeki yerine göre tartar. Bu, "Tenzih"in, yani Hakk'ı yaratılmışlardan ayrı ve münezzeh bilmenin yoludur. Şeriat, Hakk'ın emridir ve her şeyin zâhirî ölçüsüdür. Hz. Musa, bu mertebenin en kâmil temsilcisidir.

Diğer yanda ise Hz. Hızır vardır. Onun ismi Kur'an'da geçmez; o, "ledünnî ilim sahibi kul" olarak anılır. Onun ilmi, vehbîdir (Hakk vergisidir). O, olayların dış yüzüne, sebep-sonuç ilişkisine bakmaz. O, eşyanın ve hadiselerin hakikatine, onların Hakk'ın ilminde takdir edilmiş hâllerine, yani A'yân-ı Sâbite'deki köklerine vâkıftır. O, olaylar olmadan önce onların bâtınî sebeplerini ve hikmetlerini bilir. Onun fiilleri, bu sebeple zâhirî akla ve şeriatın ilk bakıştaki ölçüsüne aykırı gibi görünür. Bu, "Teşbih"in, yani Hakk'ı tecellîlerinde, yaratılmışlarda görmenin yoludur.

Füsûs'un bize öğrettiği ilk ders, İlm-i Ledün'ün zâhirî aklın ve kesbî ilmin sınırlarının ötesinde bir idrak seviyesi olduğudur. Hz. Musa'nın yolculuğu, aslında her sâlikin yolculuğudur. Sâlik, şeriat bilgisiyle yola çıkar, ancak bir noktada kendi ilminin aczini anlar ve "senden daha âlim biri var" hitabına muhatap olur. Bu hitap, sâliki, kendi bildiklerinin ötesinde bir hakikat olduğunu kabule ve o hakikatin rehberini aramaya sevk eder.

Şeyh-i Ekber, Musa Fassı'nda (Hikmet-i Ulviyye fî Kelimet-i Mûseviyye) ve diğer faslarda bu meseleyi derinleştirir. Hz. Hızır'ın yaptığı üç eylemi ele alalım: gemiyi delmesi, çocuğu öldürmesi ve yıkılmak üzere olan duvarı doğrultması.

1. Gemiyi Delmek: Zâhiren bu bir zulümdür, başkasının malına zarar vermektir. Hz. Musa'nın itirazı bu yüzdendir ve şeriat açısından haklıdır. Ancak Hz. Hızır, ledünnî ilmiyle, o geminin ileride gaspçı bir kral tarafından zorla alınacağını bilmektedir. Gemiyi kusurlu hâle getirerek, aslında o fakir gemicilerin tek geçim kaynaklarını kurtarmıştır. Zâhirdeki "şer" gibi görünen fiil, bâtındaki "hayr"ın ta kendisidir. İlm-i Ledün, şer ve hayır gibi zıt görünen kavramların arkasındaki Tevhid muktezası'nı, yani ilâhî hikmeti görme ilmidir.

2. Çocuğu Öldürmek: Bu, Hz. Musa için en dayanılamaz olanıdır. Zâhiren bu, en büyük günahlardan biridir. Ancak Hz. Hızır, o çocuğun büyüdüğünde anne ve babasını isyana ve küfre sürükleyeceğini, Hakk'ın ise onlara o çocuğun yerine daha hayırlı, temiz bir evlat vereceğini bilmektedir. Onun fiili, çocuğun gelecekteki fiillerine değil, o çocuğun Hakk'ın ilminde sabit olan hakikatine, yani A'yân-ı Sâbite'sine yöneliktir. İlm-i Ledün sahibi, zamanın ve mekânın kayıtlarından âzâde olarak, hadiseleri Nefes-i Rahmânî'nin akışındaki ezelî takdir mertebesinde seyreder. O, kader sırrına vâkıf kılınmıştır. Bu yüzden Şeyh-i Ekber için İlm-i Ledün, kader sırrının ilmidir.

3. Duvarı Doğrultmak: Zâhiren bu, karşılıksız bir iyiliktir, ancak misafirperverlik görmedikleri bir beldede yapılmıştır. Hz. Musa'nın "isteseydin bir ücret alırdın" demesi, sebep-sonuç aklının bir gereğidir. Hz. Hızır ise, o duvarın altında iki yetim çocuğa ait bir hazine olduğunu ve babalarının sâlih bir zat olduğunu bilmektedir. Duvarı doğrultarak, o hazineyi koruma altına almıştır. Bu fiil, Hakk'ın sâlih bir kuluna olan vefasının ve rahmetinin bir tecellîsidir. İlm-i Ledün, Hakk'ın fiillerindeki gizli rahmeti, vefayı ve lütfu okuma sanatıdır.

Bu üç hadise, Füsûs'un bakış açısıyla, aslında tek bir hakikati anlatır: Varlıkta her ne oluyorsa, Hakk'ın iradesi ve ilmi dâhilindedir ve her fiilin arkasında zâhirî aklın hemen kavrayamayacağı bir hikmet vardır. İlm-i Ledün sahibi, bu hikmet perdesinin aralandığı kişidir. O, olaylara "Hakk ile" bakar. Onun bilgisi, "Hakk'ın bildirmesiyle bilme"dir.

Şeyh-i Ekber'in sisteminde bu ilim, belirli bir velâyet (dostluk/yakınlık) mertebesine hastır. Bütün peygamberler aynı zamanda velîdir, ancak her velî peygamber değildir. Hz. Musa'nın ilmi nübüvvet (peygamberlik) ilmidir; zâhirî hükümleri tebliğ etmeye yöneliktir. Hz. Hızır'ın ilmi ise velâyet ilmidir; bâtınî hakikatlere ve tekvinî (varoluşsal) emirlere vâkıfiyettir. Şeyh-i Ekber'e göre velâyet, nübüvvetten daha genel bir dairedir ve bu yüzden Hızır'ın ilmi, Musa'nın ilminin bilmediği bir alanı kapsamaktadır. Bu, Hz. Hızır'ın Hz. Musa'dan üstün olduğu anlamına gelmez. Sadece her birinin farklı bir mertebeden, farklı bir isimden tecellî alan kullar olduğunu gösterir. Biri "Zâhir" isminin, diğeri "Bâtın" isminin mazharıdır.

Bu tenzih-teşbih dengesi, bu zâhir-bâtın birlikteliği, en kâmil şekilde Hatemü'l-Enbiyâ olan Efendimiz Muhammed Mustafa'da (s.a.v.) birleşir. O, hem en kâmil şeriatın sahibi (Musa'nın yolunun zirvesi), hem de en kâmil bâtınî ilmin (Hızır'ın ilminin kaynağı) sahibidir. O, hem Zâhir hem Bâtın isminin tam mazharıdır. Bu yüzden onun yolu, hem tenzihi hem teşbihi birleştiren Muhammedî mîzan'dır.

Füsûs'un dilinden anlıyoruz ki İlm-i Ledün:

• Kesbî değil, vehbî bir ilimdir. Zâtî bir tecellînin meyvesidir.
• Kader sırrına, yani eşyanın A'yân-ı Sâbite'deki hakikatine vâkıfiyettir.
• Zâhirî aklın ve duyuların ötesinde, Hakk'ın gözüyle bakarak olayların ardındaki ilâhî hikmeti idrak etmektir.
• Şeriatın zâhirî hükümlerini reddetmek değil, o hükümlerin bâtınî vechelerini ve nihaî gayelerini bilmektir.
• Zıt gibi görünen şeylerin (hayır-şer, fayda-zarar) hakikatteki birliğini müşahede etme hâli olan Cem makamı'nın bir yansımasıdır.
• Bu ilme sahip olan İnsân-ı Kâmil, zaman ve mekân kayıtlarının üstünde, olayları ezelî takdirdeki yerleriyle birlikte seyreder. Onun fiilleri, bu seyir halinin bir sonucu olarak zâhirde zuhûr eder.

İlm-i Ledün, kitaplardan okunup öğrenilecek bir malumat yığını değildir. O, bir "hâl"dir. Kulun, kendi vehmî varlığından sıyrılıp, Hakk'ın ilminin kendisinde bir ayna gibi tecellî etmesine izin verdiği bir teslimiyet ve saflık makamıdır. Hz. Musa'nın "sabredememesi", henüz nefsinde bu teslimiyetin tam olarak gerçekleşmediğini gösterir. İlm-i Ledün, "Ben bilirim" davasının bittiği yerde başlar. Füsûs'u okurken, aklımızın ölçüleriyle değil, kalbimizin teslimiyetiyle yaklaşmalıyız. Tıpkı Hz. Musa'nın, anlamadığı halde Hz. Hızır'a tâbi olması gibi, biz de Şeyh-i Ekber gibi bir rehberin elinden tutup, hikmetin derin sularına girmeye niyet etmeliyiz. Zira o sulara dalmadan, ledün incisini bulmak mümkün değildir. O inci, kulun kendi hiçliğini idrak ettiği yerde, Zât'ın rahmet denizinin en derininde saklıdır.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Bu ilmin en derin sırrı, onun işleyişindeki hikmete, Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’de açtığı pencereden bakmaktır. Bu pencere, zıtların birleştiği, akılların hayran kaldığı Cem makamı ufkuna açılır.

Füsûs’un bize öğrettiği en temel derslerden biri, Hakk’ın hem münezzeh hem de her şeyde tecellî hâlinde olduğudur. Bu iki bakış, irfan yolunun iki kanadıdır: tenzih ve teşbih. Tenzih, Cenâb-ı Hakk’ı her türlü noksanlıktan, yaratılmışlığa ait sıfatlardan, zaman ve mekândan uzak tutmaktır. “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur” (Şûrâ, 11) âyetinin sırrıyla Hakk’ı Zât’ında bilmektir. Bu, aklın ve şeriatın ilk durağıdır.

Teşbih ise, “Nereye dönerseniz Allah’ın yüzü oradadır” (Bakara, 115) ve “Biz ona şah damarından daha yakınız” (Kāf, 16) âyetlerinin tecellîsidir. Âlemdeki her zerrede O’nun isimlerinin ve sıfatlarının yansımalarını görmek, her güzellikte Cemâl’ini, her azamette Celâl’ini seyretmektir. Lâkin tek başına teşbih de sâliki yoldan çıkarabilir; Hâlık ile yaratılanı karıştırma (hulûl ve ittihad) çukuruna düşürebilir.

İlm-i Ledün, bu iki kanadı birlikte ve dengede kullanma sanatının adıdır. Şeyh-i Ekber bu dengeye “Muhammedî mîzan” der. Bu, Hakk’ı hem Zât’ı itibariyle “her şeyden başka” (tenzih) hem de isim ve sıfatlarının tecellîsi itibariyle “her şeyde ve her şeyle” (teşbih) görme basîretidir. İlm-i Ledün sahibi, bir çiçeğe baktığında hem çiçeğin kendi hakikatini (mahlûkiyetini) hem de o çiçekte tecellî eden Musavvir, Bedî, Latîf isimlerini bir arada müşahede eder. O, çiçeği tenzih ederek “Bu Hakk değildir” der; sonra teşbih ederek “Fakat bu, Hakk’tan ayrı da değildir, O’nun bir sanatıdır, bir tecellîsidir” der.

Bu iki bakışı birleştirmek, aklın sınırlarını zorlar. Zira akıl, ayrıştırma ve sınıflandırma üzerine çalışır. Bir şey ya “A”dır ya da “A-değil”dir. İlm-i Ledün, aklın bu ikilemini aşan bir kalp ilmidir. Kalp, aklın aksine, zıtları bir arada tutma kapasitesine sahiptir. O, bir berzahtır; iki denizin, yani tenzih ve teşbih denizlerinin birbirine karışmadan buluştuğu yerdir.

Füsûs’un hikmeti bize gösterir ki, âlemde gördüğümüz bütün zıtlıklar –Evvel ve Âhir, Zâhir ve Bâtın, Celâl ve Cemâl, Lütuf ve Kahır– aslında aynı Hakikat’in farklı yüzleridir. Onlar birbirinin zıddı değil, birbirinin tamamlayıcısıdır. Gece olmadan gündüzün kıymeti, soğuk olmadan sıcağın mânâsı bilinemez. Vücûd-ı Mutlak, yani Hakk’ın Zât’ı, bu zıtlıkların hepsini kendi içinde barındıran bir Ahadiyet (mutlak birlik) denizidir. Bu isimler, o denizden kâinat sahnesine vuran dalgalardan ibarettir.

İlm-i Ledün sahibi, olaylara bu Cem makamından bakar. O, artık “iyi” ve “kötü”, “fayda” ve “zarar” gibi ikiliklerin esiri değildir. Hz. Hızır’ın (a.s.) kıssası, bu makamın en güzel şerhidir. Zâhirî bakışla bir gemiyi delmek (zarar), bir çocuğu öldürmek (kötülük), bir hazineyi duvarın altına gömmek (faydasızlık), şeriatın ve aklın kabul edemeyeceği fiillerdir. Hz. Musa’nın (a.s.) itirazı, bu zâhirî, şer’î ve aklî bakışın itirazıdır ve kendi mertebesinde tamamen doğrudur.

Fakat Hz. Hızır’a verilen İlm-i Ledün, olayların dış yüzüne değil, iç yüzüne, yani bâtın hakikatine nüfuz etme bilgisidir. O, gemiyi delerken ilerideki gaspçı kralı, çocuğu öldürürken onun ileride anne-babasını isyana sürükleyecek kâfir bir evlat olacağını, duvarı örerken altındaki yetimlere ait hazineyi görmektedir. Onun nazarında “gemiyi delmek” fiili, “gemiyi kurtarmak” fiiliyle birdir. “Çocuğu öldürmek”, “anne-babayı kurtarmak” ve onlara daha hayırlı bir evlat verilmesini sağlamakla aynı hakikatin parçasıdır.

Zıtların birliği budur. Ledünnî bakışta kahır, lütfun bir perdesidir. Almak, vermenin bir başka şeklidir. Yıkmak, daha hayırlısını yapmak içindir. Bu, olayların ardındaki İlâhî hikmeti, yani isimlerin birbiriyle olan dansını seyretmektir. Kahhâr isminin tecellîsi de Rahmân isminin tecellîsi de aynı Zât’tandır. Ârif, bir tecellî geldiğinde “Bu Lütuf’tur” diye sevinip, diğerinde “Bu Kahır’dır” diye yerinmez. Her ikisinin de aynı Sevgili’den gelen birer mektup olduğunu bilir.

Bu hâl, sâlikin hayatında nasıl yaşanır? Yolun başında sâlik, kabz (manevî sıkıntı, daralma) ve bast (manevî genişlik, ferahlık) halleri arasında gidip gelir. Bast hâli geldiğinde kendini iyi hisseder, Hakk’a yakın zanneder; kabz hâli geldiğinde ise ümitsizliğe düşer, uzaklaştığını sanır. Bu, henüz Fark makamı idrakidir; halleri birbirinden ayırmakta, birini diğerine tercih etmektedir.

Seyr-i sülûk ilerledikçe ve mürşidinin terbiyesiyle kalbi genişledikçe, sâlik anlar ki kabz da bast da aynı kaynaktandır. Kabz, Kâbıd isminin; bast, Bâsıt isminin tecellîsidir. Biri onu içeriye, kendi acziyetini ve hiçliğini anlamaya çekerken; diğeri dışarıya, Hakk’ın lütfunu ve varlığını seyretmeye davet eder. Artık o, kabz geldiğinde “Neden?” diye sormaz, o sıkıntının içinde eriyerek nefsini terbiye eder. Bast geldiğinde ise şımarmaz, o genişliğin Hakk’tan bir lütuf olduğunu bilerek şükrünü artırır.

Kalbi o zıtlıkları bir arada tutabilecek bir vüs’ate, bir genişliğe eriştiğinde, Cem makamının eşiğine gelir. Artık onun için kabz ile bast, korku ile ümit, celâl ile cemâl birdir. Kalbi, Füsûs’un tabiriyle, her türlü itikadı kabul edebilecek hâle gelmiştir; çünkü bütün itikatların ardındaki tek Hakikat’i görmüştür. İnsân-ı Kâmil, kalbi bu mertebeye ulaşmış zâttır. Onun kalbi, Hakk’ın bütün isimlerinin ve onların zıt gibi görünen tecellîlerinin dengede ve barış içinde bir arada bulunduğu bir arş-ı Rahmân olur. İlm-i Ledün, nazarî bir bilgi olmaktan çıkıp, o kalpte yaşanan bir hâle, bir varoluş biçimine dönüşür. O, artık zıtlıkların dünyasında, zıtlıkların ötesindeki Birlik’in bilgisiyle yaşar, o bilgiyle konuşur ve o bilgiyle amel eder. Bu, aklın sınırlarının bittiği, aşkın ve irfanın başladığı yerdir.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle İlm-i Ledün

Aşk’ın Sultânı, gönüller hekimi Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri’nin dükkânı bir Vahdet dükkânıdır. Orada hakikatler, kuru bilgi kalıplarında değil, hikâyelerin, temsillerin, mesellerin bal şerbeti içinde sunulur.

Şeyh-i Ekber Hazretleri, hakikatin mimarisini çizen bir mühendis gibidir; her bir mertebeyi, her bir kavramı yerli yerine koyar, vücûd binasının planını önümüze serer. Mevlânâ Hazretleri ise o binanın içinde gezen, duvarlarına sinmiş kokuyu duyan, pencerelerinden görünen manzarayı seyreden, o binayı “yuva” kılan Aşk’ın ta kendisidir. O, İlm-i Ledün’ü tarif etmez, onu bir hâl olarak yaşatır. Onun Mesnevî-i Şerîf’i, bu ilmin nazariyat kitabı değil, bizzat tecellîgâhıdır. Gönlü hazır olan, o hikâyelerin satır aralarında Hızır’ın (a.s.) nefesini duyar, o ilmin esintisini hisseder.

Mevlânâ için İlm-i Ledün, aklın bittiği yerde Aşk’ın başlamasıyla açığa çıkan bir sırdır. O, kesbî ilmin, yani çalışarak, okuyarak elde edilen bilginin hududunu çizer ve o hududun ötesine işaret eder. O öte, vehbî ilmin, yani Hakk’ın bir lütfu, bir bağışı olan bilginin diyarıdır.

Hz. Mûsâ ve Hızır Kıssası: Zâhirin Bâtına Teslimiyeti

Mesnevî-i Şerîf’te İlm-i Ledün’ün en parlak şekilde işlendiği yer, şüphesiz Hz. Mûsâ ile Hızır’ın (a.s.) yolculuğunu anlatan bölümlerdir. Bu kıssa, Kur’ân-ı Kerîm’de Kehf Sûresi’nde bizlere bildirilen ilâhî bir dersin Mevlânâ’nın gönül süzgecinden geçmiş şerhidir. Kıssa, iki ilmin, iki idrak seviyesinin karşılaşmasıdır: Hz. Mûsâ’nın temsil ettiği zâhir ilmi, yani Şeriat bilgisi ve Hızır’ın (a.s.) şahsında tecessüm eden bâtın ilmi, yani İlm-i Ledün.

Hz. Mûsâ, bir peygamber olmasına, Hakk ile vasıtasız konuşma şerefine ermesine rağmen, “yeryüzünde benden daha âlim kimse var mı?” sorusunun cevabında kendisinden daha âlim bir kulun varlığını öğrenince, o ilmin peşine düşer. Bu, en kâmil kullarda bile hakikat arayışının sonu olmadığının en güzel delilidir. O, bildiğiyle yetinmez, bilmediğinin talibi olur. Sâlikin yolculuğu da böyle başlar.

Yolculukta Hızır (a.s.), üç hadiseye imza atar: bindikleri sağlam gemiyi deler, masum bir çocuğu öldürür ve kendilerine kötü davranan bir kasabada yıkılmak üzere olan bir duvarı karşılıksız tamir eder.

Bu hadiselerin her biri, zâhirin ölçüleriyle bakıldığında akla, mantığa ve hatta Şeriat’ın hükümlerine aykırıdır. Hz. Mûsâ, zâhir ilminin ve peygamberlik vazifesinin gereği olarak her defasında itiraz eder. Onun itirazı, nefsinden değil, elindeki ilâhî ölçüden kaynaklanır. O, elindeki teraziyle Hızır’ın fiillerini tartmaya çalışır ama o fiiller bu terazinin sıkletine sığmaz. Çünkü Hızır’ın (a.s.) ilmi, olayların “sebebini” değil, “gayesini” bilen bir ilimdir. O, eşyanın ardındaki ilâhî murâdı, kaderin kaleminin ne yazdığını görmektedir.

Mevlânâ bu kıssayla bize der ki: Senin aklın, Hz. Mûsâ’nın asası gibidir. Nice denizi yarar, nice firavunu alt eder. Ama karşına Hızır gibi bir mürşid çıktığında, o asayı hürmetle elinden bırakman gerekir. Çünkü mürşidin fiilleri, senin aklının ve zâhirî ölçülerinin dar kalıplarına sığmaz. O, sağlam gemini deler gibi görünür; aslında seni, ileride bekleyen zalim bir kralın gasbından korumaktadır. Senin en sevdiğin, üzerine titrediğin bir “çocuğu”, yani nefsânî bir sıfatını, bir alışkanlığını, bir sevdanı öldürür; aslında seni, ileride isyan edip seni küfre düşürecek bir tehlikeden muhafaza etmektedir. Yıkık duvarını doğrultur; aslında o duvarın altında gizli olan “yetim hazineni”, yani senin özündeki ilâhî cevheri korumaya almaktadır.

İlm-i Ledün, bu perdenin arkasını görme ilmidir. Olaylar zâhirde vuku bulmadan evvel, hakikat âlemindeki yerini ve gayesini bilmektir. Bu ilme sahip olan velî, kaderin bir uygulayıcısıdır. Onun fiilleri, şahsî iradesinin değil, ilâhî iradenin bir yansımasıdır. Bu yüzden sâlike düşen, Hz. Mûsâ’nın sabırsızlığını değil, sonundaki teslimiyet hâlini örnek almaktır. Mürşidin anlaşılmaz görünen her fiilinin ardında, sâlikin menfaatine olan bir hikmetin gizlendiğini bilmektir. Zâhir ilmi “neden?” diye sorar, İlm-i Ledün ise “eyvallah” der.

Akıl ve Aşk: Cüz'î Aklın Sınırları ve Ledünnî İdrak

Mevlânâ Hazretleri’nin Mesnevî boyunca en çok işlediği temalardan biri, “akıl” ile “Aşk” arasındaki gerilimdir. Fakat burada kastettiği akıl, aklın tamamı değil, “cüz’î akıl” dediği, gündelik hayatta kullandığımız, hesapçı, menfaatperest, sadece gördüğüne inanan ve duyular âleminin sınırları içine hapsolmuş parçalı akıldır. Bu akıl, dünyayı imar etmek, ilimleri tasnif etmek, hayatı kolaylaştırmak için elzemdir. Lâkin hakikat denizine açılmak için bir sandal olsa da, o denizin fırtınalarına dayanacak bir gemi değildir.

Mevlânâ, bu aklı “tahta bacak”a benzetir. Tahta bacaklı, düz yolda yürüyebilir, ama sarp yokuşlara tırmanamaz, deryaları geçemez. İlm-i Ledün ise kanatlarla çıkılan bir yolculuktur. O kanatlar da Aşk’tır.

Aklın ispatları, adeta çamura saplanmış eşeğin çırpınışları gibidir. Aşk ve âşıklık ise her an deryalar üzerinde seyreder.

Cüz’î akıl, delil arar, ispat peşinde koşar. Bir şeyi anlamak için onu parçalara ayırır, tahlil eder. Bu, kesbî bilginin yoludur. İlm-i Ledün ise delile ihtiyaç duymaz, çünkü o, bizzat müşahedenin kendisidir. Tıpkı güneşi görmek için mum ışığına ihtiyaç duymamak gibi. Aşk, sâlikin kalb aynasını öyle bir parlatır ki, hakikat güneşi orada tecellî eder. Bu tecellînin bilgisine İlm-i Ledün denir.

Cüz’î akıl, Hızır’ın deldiği gemiye bakar ve “israf” der. Aşk ise o deliğin ardındaki kurtuluşu seyreder. Cüz’î akıl, öldürülen çocuğa bakar ve “cinayet” der. Aşk ise o ölümün ardındaki ebedî rahmeti görür. Cüz’î akıl, kitapları ezberler, nakilleri biriktirir. Mevlânâ buna “kitap yüklü eşek” der. O yükün altında ezilir ama yükün içindeki hikmetten habersizdir. Aşk ise tek bir harfte bütün kâinatı okur.

Bu yüzden İlm-i Ledün, bir medrese ilmi değildir. O, bir gönül mektebinin dersidir. O mektebin hocası mürşid-i kâmil, dersi Aşk, kitabı ise kâinat kitabıdır. Sâlik, cüz’î aklının iddialarından, çok bilmişliğinden vazgeçip Aşk’ın ateşinde yanmaya razı olduğunda, o ateş onun bütün kesbî bilgilerini, bütün ön yargılarını yakıp kül eder. O küllerin altından, anka kuşu gibi yepyeni bir idrak doğar ki, bu, vehbî ilmin, yani İlm-i Ledün’ün ta kendisidir. Bu ilim, bilmekle değil, “olmak”la elde edilir. Âlim olmakla değil, “ârif” olmakla tadılır.

Sûretin Ötesindeki Ma'nâ: Temsillerin Diliyle Hakikat

Mevlânâ Hazretleri, Mesnevî’de bize sayısız hikâye anlatır. Bu hikâyelerin hiçbiri, sadece bir olay örgüsünden ibaret değildir. Her biri, sûret (form, görünüş) perdesinin arkasındaki ma'nâ (anlam, öz) âlemine açılan birer penceredir. İlm-i Ledün de en nihayetinde, sûret denizinde boğulmadan, ma'nâ incisini çıkarma sanatıdır.

Mesnevî’nin meşhur “Karanlıktaki Fil” hikâyesini hatırlayalım. Bir odaya bir fil getirilir. Odaya girenler, zifiri karanlıkta file dokunarak onu tanımaya çalışırlar. Bacağına dokunan “Fil, bir sütun gibidir” der. Hortumuna dokunan “Hayır, bir oluk gibidir” der. Kulağını tutan ise onu bir yelpazeye benzetir. Herkes, filin sadece bir parçasını tecrübe etmiş, ama o parçayı filin tamamı zannetmiştir. Her biri kendi açısından haklı, ama hakikatin bütünü açısından hepsi de yanılmaktadır.

Mevlânâ der ki: “Eğer her birinin elinde bir mum olsaydı, sözlerindeki ayrılık ortadan kalkardı.”

O “mum”, İlm-i Ledün’dür. Cüz’î akıl ve duyular, karanlıktaki el yordamıdır. Herkes kendi meşrebince, kendi idrak seviyesince hakikatin bir cüz’ünü, bir parçasını tutar ve onu bütün zanneder. Fıkıh âlimi zâhirî hükmü, kelâm âlimi aklî delili, hikmet ehli mantıkî kıyası tutar. Hepsi de filin bir parçasına dokunmaktadır. İlm-i Ledün sahibi ise elinde mum olan, yani kalb gözü açılmış olan kimsedir. O, filin bütününü, yani hakikatin tüm mertebelerini bir arada müşahede eder. O, bacağın da, hortumun da, kulağın da aynı file ait olduğunu bilir. Bu yüzden onun ilminde zıtlıklar, Cem makamında birleşir. O, Şeriat’ın hükmünün de, Tarîkat’in usûlünün de, Hakîkat’in sırrının da aynı Vücûd-ı Mutlak’tan zuhûr ettiğini bilir.

Bir başka misal, kafesteki papağanın hikâyesidir. Sahibi Hindistan’a giderken papağan ondan, oradaki papağanlara kendi hâlini anlatmasını ve bir kurtuluş yolu istemesini rica eder. Sahibi mesajı ilettiğinde, papağanlardan biri aniden titreyip yere düşer ve ölür. Sahibi geri döndüğünde bu olanı anlatınca, kafesteki kendi papağanı da aynı şekilde titrer ve “ölü taklidi” yaparak yere yığılır. Sahibi, öldü zannedip onu kafesten çıkarıp atınca, papağan uçuverir.

Bu hikâye, “ölmeden evvel ölünüz” sırrının bir temsilidir. Hindistan’daki papağanların verdiği ders, bir kelâm dersi değildir; bir hâl dersidir. Bu, İlm-i Ledün’ün dilidir. Kurtuluşun yolu, lafta değil, “ölmekte”, yani nefsânî arzulardan, benlik iddiasından, dünyaya ait bağlardan fenâ bulmaktadır. Kafesteki papağan, bu ledünnî mesajı aklıyla değil, bütün varlığıyla anlar ve uygular. O, sûrette bir ölüm yaşayarak, ma'nâda dirilişe ve özgürlüğe kavuşur. İlm-i Ledün, işte bu türden, kişiyi dönüştüren, onu esaretinden kurtarıp aslına ulaştıran, yaşanmış ve tadılmış bir bilgidir.

Mevlânâ’nın nazarında İlm-i Ledün, akıl pazarında satılan bir meta değil, Aşk dergâhında gönle ilham olunan bir sırdır. O, hikâyelerle, temsillerle aklın kibrini kırar, gönlü yumuşatır ve onu bu ilâhî armağanı kabule hazırlar. Mesnevî okumak, sadece güzel hikâyeler dinlemek değil, Hızır’ın (a.s.) seyahatine çıkmak, karanlıktaki fili görmek için bir mum yakmak ve kafesten kurtulmanın sırrını öğrenmektir.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında İlm-i Ledün

Bir kavramı anlamak, onu komşularıyla tanımakla mümkündür. İlm-i Ledün de tek başına bir ada değildir; hakikatler ummanında diğer incilerle birlikte parlar.

Evvelâ, İlim bahsine bakalım. İlim, en geniş manasıyla bilmektir. Ancak her bilmek bir değildir. Bir var, kitaplardan, hocalardan, beş duyuyla dışarıdan öğrenilen ilim. Buna kesbî, yani kazanılmış ilim deriz. Fıkıh, tefsir, kelâm bu yolla tahsil edilir ve pek kıymetlidir. Fakat İlm-i Ledün, bu ilmin ötesinde, menbaında durur. O, kesbî değil, vehbîdir; yani Hakk’ın bir lütfu, bir bağışıdır. Diğer ilimler yaratılmış olanı, zuhûra çıkmış olanı incelerken, İlm-i Ledün, eşyanın daha Hakk’ın ilminde, yani A'yân-ı Sâbite mertebesinde nasıl olduğunu bilir. Bu yüzden, İlm-i Ledün diğer bütün ilimlerin aslı, kaynağı ve en saf hâlidir.

İrfan ile bağı ise şöyledir: İrfan, ârifin, yani bilenin hâlidir. İlim eğer bilginin kendisi ise, irfan o bilgiyle hemhâl olmak, onu tatmaktır. İlm-i Ledün, Hakk’ın katındaki Zâtî bilgi pınarıdır. O pınardan bir kulun kalbine bir damla aktığında, o kulda hâsıl olan aydınlanmaya, o doğrudan biliş ve tanışma hâline irfan denir. İrfan, İlm-i Ledün’ün kuldaki tecellîsidir, meyvesidir. Ârif, İlm-i Ledün’den kendisine bahşedilen nasip kadar konuşur, o kadar görür, o kadar bilir. Dolayısıyla İlm-i Ledün bir okyanussa, irfan o okyanustan avuçlara dolan sudur.

Hikmet ise bu işin meyvesinin de meyvesidir. Hikmet, irfan ile bilinen hakikati, yerli yerine koyma sanatıdır. Her şeye hakkını verme, her şeyi ait olduğu mertebede görme ve ona göre davranma, konuşma hâlidir. İlm-i Ledün sahibi bir zât, Hızır Aleyhisselâm gibi, zâhiren anlamsız görünen ama bâtında derin bir hikmete dayanan işler yapar. O işlerin ardındaki sebep bilgisi İlm-i Ledün, o bilgiyi taşıyanın hâli irfan, o bilginin fiile dökülmüş en doğru ve en estetik şekli ise hikmettir. Hikmet, İlm-i Ledün’ün eyleme ve söze bürünmüş, âlemlerde en güzel şekilde zuhûr etmiş hâlidir.

Fusûsu'l-Hikem, adında da taşıdığı gibi, "Hikmetlerin Özleri" demektir. Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'ne bir rüyada Peygamber Efendimiz (s.a.v) tarafından verildiği rivayet edilen bu kitap, İlm-i Ledün’ün yazıya dökülmüş, harflere bürünmüş en muhteşem örneklerinden biridir. Her bir peygamberin getirdiği hikmetin özünü anlatan Füsûs, aklın sınırlarıyla değil, kalbe gelen ilhamla, yani tam da İlm-i Ledün’ün bir tecellîsiyle yazılmıştır. Bu yüzden Füsûs okumak, İlm-i Ledün pınarından beslenmiş bir kâmilin aklından ve kalbinden geçenlere şahit olmaktır. Füsûs, bu ilmin nasıl bir vücûdî kavrayış sunduğunun, tenzih-teşbih dengesi içinde hakikatlerin nasıl ifade edildiğinin en berrak delilidir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Terzibaba İrfan Mektebi Dijital Kütüphanesi'nin bu üç temel direği, İlm-i Ledün kandilini üç farklı yönden aydınlatır. Her biri, bu mübarek ilmin farklı bir yüzünü bize gösterir.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin sohbet ve şerhlerinde İlm-i Ledün, nazari bir bilgi olmaktan çıkar, seyr-i sülûkun içinde yaşanan, tecrübe edilen canlı bir hakikat hâline gelir. Terzibaba, bu ilmin kitap sayfalarında değil, mürşid-i kâmil rehberliğinde, sâlikin kendi nefsinde yaptığı yolculukta bulunduğunu tekrar tekrar hatırlatır. Onun dilinde İlm-i Ledün, vücûd mertebelerinde yükselmenin bir neticesidir. Bir sâlik, mürşidinin elinde terbiye edilip fenâ makamlarına ulaştıkça, bakışı da değişir. Artık eşyaya kesret perdesinin ardından değil, Cem makamı idrakıyla, Hakk ile bakar. Terzibaba'nın yaklaşımı, bu ilmin nasıl elde edileceğinin usûlünü, erkânını ve edebini öğretir. O, "İlm-i Ledün nedir?" sorusundan ziyade, "İlm-i Ledün'e nasıl mazhar olunur?" sorusuna cevap verir.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem'i ise meselenin hakikat ilmi cihetini, yani teorik temelini ve vücûdî yapısını ortaya koyar. Füsûs, İlm-i Ledün'ün ne olduğunu, Hakk'ın kendi Zât'ını bilmesiyle âlemleri nasıl bildiğini, bu bilginin Nefes-i Rahmânî ile nasıl zuhûra çıktığını en derin seviyede şerh eder. İbn Arabî, bu ilmin zıtların birliği gibi akıl yürütmeyle kavranamayacak yönlerini, Muhammedî mîzan dediğimiz hassas dengeyle izah eder. O, Hızır ve Musa kıssasını sadece tarihî bir olay olarak değil, biri zâhir ilminin (Musa a.s.) diğeri bâtın ilminin (Hızır a.s.) temsilcisi olan iki bilme biçiminin karşılaşması olarak okur. Füsûs, İlm-i Ledün’ün "neden" ve "nasıl"ını, varlık mertebeleri arasındaki ilişkiler ağını gösteren bir harita sunar.

Hazret-i Mevlânâ'nın Mesnevî-i Şerîf'i ise bu yüksek hakikatleri, gönül diliyle, hikâyelerle ve misallerle anlatarak herkesin nasibi kadar anlamasını sağlar. Mesnevî, İlm-i Ledün’ün ne olduğunu akla ispat etmeye çalışmaz; onun neye benzediğini kalbe hissettirir. Hızır ve Musa kıssasını en dokunaklı şekilde anlatan odur. Aklın gemileri delmesine, çocuğu öldürmesine, duvarı doğrultmasına nasıl isyan ettiğini, ama teslimiyet ve sabır gösterildiğinde her bir fiilin ardındaki o büyük hikmetin nasıl ortaya çıktığını gösterir. Mevlânâ, İlm-i Ledün’ün getirdiği teslimiyeti, sabrı, zâhirin ötesini görme basiretini ve en önemlisi de Aşk'ı terennüm eder. Mesnevî, İlm-i Ledün'ün akıl üzerindeki değil, ruh üzerindeki tesirini anlatan bir aşk mektubudur.

Bu üç kaynak, birbirini tamamlayan bir bütünlük arz eder: Terzibaba ile bu ilmin yolda nasıl yaşandığını, İbn Arabî ile hakikatinin ne olduğunu, Mevlânâ ile de kalpte nasıl bir hâle büründüğünü anlarız.

Değerlendirme

İlm-i Ledün, sadece peygamberlere veya seçkin velîlere has, ulaşılmaz bir sır değildir. O, Hakk’ın her an devam eden Zâtî tecellîsinin adıdır ve her birimiz, istidadımız nispetinde bu tecellîye bir ayna olabiliriz. Bu ilim, akıl yürüterek, kitap karıştırarak elde edilen bir mal değil, kalbi masivadan temizleyip Hakk’a teslim ederek lütfedilen bir hâldir. Bu yolculukta en büyük engel, kişinin kendi aklını ve bildiklerini putlaştırması, zâhirin perdelerine takılıp kalmasıdır. Bu sebeple, bu ilme talip olanın ilk adımı, bir Mürşid-i Kâmil'in önünde "ben bilmiyorum" diyebilme tevazuunu göstermektir. Zira İlm-i Ledün, dolu kaplara değil, bomboş ve her şeyi almaya hazır gönüllere akar. Cenâb-ı Hakk, bizleri o pınardan bir yudum dahi olsa nasiplenenlerden eylesin.