İsmail Fassı

İsmail Fassı, İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem deryasından bir incidir. Bu fass, sadece peygamberler tarihinden bir kıssayı anlatmaz; her sâlikin kendi yolculuğunda mutlaka uğraması gereken bir menzilin, bir teslimiyet ve rıza durağının en kâmil beyanıdır. Terzibaba mektebinde bu fass, ebedî saadetin anahtarını sunan bir hikmet olarak okunur. Kulun kendi hususî Rabbi ile, yani Rabb-ı hâs ile olan en mahrem ilişkisini aydınlatır ve kurban edilmesi gerekenin ne olduğunu, bu kurban ile nasıl bir yüceliğe erişileceğini fısıldar.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Her bir fass, Füsûs’taki her bir bölüm, bir peygamberin kelimesine, yani onun hakikatine tahsis edilmiş bir hikmetin adıyla anılır. Şeyh-i Ekber, İsmail Peygamber’e ait bu bölüme “Hikmet-i Aliyye fî Kelimet-i İsmailiyye” adını verir. Yani, “İsmail Kelimesindeki Yücelik Hikmeti.” Buradaki yücelik, boyun eğmekten, tam bir teslimiyetten doğan bir yüceliktir. Kul, Hakk’ın emri karşısında kendi varlığını, iradesini, en kıymetli bildiği canını ne kadar “alçaltırsa”, Hakk’ın nazarında o kadar “yücelir”. Bu, zıtların bir araya geldiği bir Cem makamı sırrıdır. En derin alçalış, en büyük yükselişin ta kendisidir.

Bu hikmetin aslı, varlığın zuhûra gelişinden, yani kevnî mertebelerden ayrı düşünülemez. Her şeyin kaynağı olan Zât-ı Ahadiyyet, mutlak gayb ve bilinmezlik âlemidir. O mertebede ne isim, ne sıfat, ne de bir tecellîden bahsedilebilir. Hakk, “Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliği sevdim” buyurduğunda, bu sevgi ve irade, Nefes-i Rahmânî olarak adlandırdığımız ilk tecellî dalgasını başlatır. Bu ilahi nefes, Zât’ın ilminde ezelden beri mevcut olan hakikatleri, yani A'yân-ı Sâbite’yi açığa çıkarır. Her birimizin ve her bir varlığın hakikati, işte bu a’yân-ı sâbitedir.

Hz. İsmail’in hakikati de, yani onun ayn-ı sâbitesi de, ezelî ilimde “tam teslimiyet” istidadı ile belirlenmiştir. Onun yeryüzündeki hayatında babasının kurban etme emrine rıza göstermesi, bu ezelî istidadın zaman ve mekân perdesinde zuhûra çıkmasından başka bir şey değildir. İsmail’in teslimiyeti, yalnızca tarihsel bir hadise değil, vücûdun, yani varoluşun temel bir işleyişidir. Her bir ayn-ı sâbite, kendi kabiliyet ve istidadı ne ise, onun zuhûra çıkması için Hakk’a ezelî bir dille “yalvarır”. Hakk’ın “Ol” emri tecellî ettiğinde ise, o hakikat, emre tam bir teslimiyetle boyun eğer ve varlık sahnesine çıkar. İsmail Fassı’nın Yücelik Hikmeti, bu kevnî teslimiyetin insan mertebesindeki en kâmil örneğini bize gösterir.

Bu teslimiyetin nihai meyvesi ise “rıza” ve “ebedî saadet”tir. Sâlik için yolun başı da sonu da rızadır. Kulun, Hakk’ın kendisi için tecellî ettirdiği her ne ise –ister lütuf ister kahır, ister cemâl ister celâl görünsün– onu gönül hoşnutluğuyla karşılamasıdır. Hz. İsmail, babası Hz. İbrahim’e “Babacığım, sana emrolunanı yap. İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın” (Sâffât, 102) dediğinde, ebedî saadete ermenin sırrını da vermiş olur. Saadet, nefsin isteklerinin yerine gelmesinde değil, Hakk’ın iradesine rıza göstermekte gizlidir. Kişinin saîd (mutlu, kutlu) veya şakî (bedbaht) olması, onun kendi Rabb-ı hâssı’nın, yani kendi hakikatinin Rabbi olan ismin tecellîsine verdiği cevapta saklıdır. İsmail, Rabb’inin emrine rıza göstererek saîdlerin efendisi olmuş, bu rızasıyla yalnızca kendi nefsini değil, bütün sâliklerin nefsini kurban etme yolunu aydınlatmıştır. Bu yüzden İsmail Fassı, bir kıssa değil, ebedî saadete giden yolun temel taşı, bir rıza ve teslimiyet beyannamesidir.

Terzibaba'nın Nazarıyla İsmail Fassı: Aslı ve Mertebesi

İsmail Fassı’nı, yani Hazret-i Şeyh-i Ekber’in lisanıyla “Hikmet-i Aliyye”yi, Yücelik Hikmeti’ni anlamak, varlığın en yüksek tepelerinden birine nazar kılmak gibidir. Bu hikmetin kökü, varlık ağacının en üst dallarında, Zât-ı Mutlak’ın ilk tecellî pırıltılarının belirdiği yerde aranmalıdır. Terzibaba İrfan Mektebi’nde meseleler her zaman aslına, yani menbaına ircâ edilerek anlaşılır. Bir hadisenin zâhirde görünen yüzü, onun hakikatinin tamamı değildir. İsmail kıssasının zâhiri bir kurban hadisesidir, ama bâtını, yani hakikati, ebedî saadete ermenin, Hakk’a vâsıl olmanın en temel şartı olan teslimiyet ve rızanın ta kendisidir.

Bu yüce hikmetin sırrını çözmek için, onu varlığın bütünü içinde doğru bir yere oturtmak gerekir. Nereden zuhûr ettiğini, hangi ilâhî ismin tecellîsi olduğunu ve beşer mertebesinde nasıl bir hâle büründüğünü anlamadan, bu fassın kapısını aralamak mümkün olmaz. Tecellîyi basamak basamak, menzil menzil takip etmek gerekir. Bu Yücelik Hikmeti’nin, Vücûd’un hangi mertebesinden bize gülümsediğine, hangi ismin mazharı olarak ete kemiğe büründüğüne ve sâlikin yolunda ne mânâya geldiğine Terzibaba’nın nazarıyla bakılabilir.

Hikmet-i Aliyye ve Vücûd Mertebeleri

İrfan yolunda her şeyin bir mertebesi vardır. Varlık, tek bir Vücûd’un, yani Hazret-i Vücûd’un farklı mertebelerde zuhûrundan ibarettir. Terzibaba Hazretleri’nin sohbetlerinde sıkça altını çizdiği üzere, bu mertebeleri bilmeden, yani varlığın haritasını okumayı öğrenmeden, neyin ne olduğunu, nereden gelip nereye gittiğini anlayamayız. Biz bu mertebelere Beş Hazret deriz: Hazret-i Zât (Gayb-ı Mutlak), Hazret-i Sıfat ve Esmâ (Vâhidiyyet), Hazret-i Efal (Rubûbiyet), Hazret-i Misal ve Hazret-i Şehâdet.

İsmail Fassı’na adını veren “Hikmet-i Aliyye”nin, yani Yücelik Hikmeti’nin “yüceliği”, onun bu mertebelerin en üstündeki Ahadiyyet ve Vâhidiyyet hazretleriyle olan doğrudan bağından gelir. O, henüz eşyanın suretlerinin birbirinden ayrışmadığı, bütün hakikatlerin ilâhî ilimde bir ve bütün olduğu mertebede saklı bir sırdır. Bu sır, “teslimiyet” ve “rıza”dır.

Zât mertebesinde bu hikmet, mutlak bir sükûn ve birlik içindedir. Orada ne İbrahim vardır ne İsmail, ne emir vardır ne de kurban. Sadece Hakk’ın Kendi Zâtı’nı Kendi Zâtıyla müşahedesi vardır.

Tecellî bir alt basamağa indiğinde, yani Vâhidiyyet mertebesine, ilâhî isimlerin (Esmâ) sahasına geldiğinde, bu hikmet bir “potansiyel” olarak belirir. Orada “el-Cebbâr” (dilediğini mutlak olarak yaptıran), “el-Hakîm” (her işi hikmetle yapan), “el-Vedûd” (çok seven ve sevilen) ve elbette “es-Semî” (her şeyi işiten) gibi isimler, kendi hükümlerini icra etmeyi beklerler. İsmail kıssası, bu isimlerin âlem-i şehâdetteki bir senfonisidir.

Hikmet, Efal (fiiller) mertebesine tenezzül ettiğinde, o ilâhî isimler artık fiile dönüşmeye başlar. Cenâb-ı Hakk’ın İbrahim’e rüyada hitap etmesi, İbrahim’in bu emri tatbik etmeye yönelmesi, İsmail’in bu emre boyun eğmesi, hep Efal mertebesindeki tecellîlerdir.

Nihayet Misal ve Şehâdet âlemine, yani bizim gördüğümüz, bildiğimiz dünyaya geldiğinde ise bu yüce hakikat, Mekke’de bir baba ile oğul arasında geçen, zâhirde kanlı bıçaklı ama bâtında nurdan bir teslimiyet olan o meşhur kıssaya bürünür.

Terzibaba mektebinin farkı buradadır: Kıssayı sadece tarihî bir olay olarak değil, Hazret-i Zât’tan şehâdet âlemine kadar inen bir hakikatin, bir “tenezzülât” sürecinin son halkası olarak görmek. Hikmet’in “Aliyye” oluşu, kökünün en yukarıda olmasındandır. Onu anlayan, aslında varlığın işleyişinin temel bir ilkesini, bir usûlünü anlamış olur.

es-Semî' İsminin Mazharı Olarak İsmail

Her peygamber, bir veya birkaç ilâhî ismin kâmil mazharıdır. Yani o isim, en parlak ve en tam şekliyle o peygamberin varlığında zuhûra gelir. Âdem’de bütün isimler icmâlen (özet olarak) tecellî ederken, diğer peygamberlerde belirli isimler tafsilen (ayrıntılı olarak) parlar. Terzibaba irfanı bize öğretir ki, Hazret-i İsmail, Cenâb-ı Hakk’ın “es-Semî’” (işiten) isminin en kâmil mazharlarından biridir.

Bu işitme, kulakla duyulan sesten ibaret basit bir fiil değildir. Bu, kalbin işitmesidir; ruhun, ilâhî emri hiçbir tereddüt, itiraz veya sorgulama olmaksızın duyması ve kabul etmesidir. Bu, öyle bir işitmedir ki, aklın hesaplarını, bedenin korkularını, nefsin fısıltılarını bir anda hükümsüz kılar.

Babası ona, “Ey oğulcuğum, rüyamda seni boğazladığımı görüyorum, bir bak, ne dersin?” dediğinde, İsmail’in cevabı, “es-Semî’” isminin bir varlıkta nasıl tepe noktasına ulaştığının belgesidir: “Babacığım, sana emrolunanı yap! İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın.”

Burada birkaç incelik vardır:

1. Emri Doğrudan Duymadı: İsmail, emri doğrudan Hakk’tan duymadı. Babasının rüyası, yani bir vasıta aracılığıyla duydu. Bu, sâlikin yürüdüğü yolda mürşidin dilinden dökülen sözün, aslında Hakk’ın emri olduğunu işitmesi sırrına işarettir. Hakiki işitme, sesin geldiği zâhirî kaynağa değil, o sesin ardındaki bâtınî emre kulak vermektir.

2. Sorgulamadı: “Acaba babam yanlış mı anladı?”, “Bu nasıl bir emir?”, “Hakk böyle bir şey ister mi?” demedi. Zira “es-Semî’” isminin tecellîsi altındaki bir kalp, şüphe ve vesvese barındırmaz. O, sadece işitir ve itaat eder. Bu, körü körüne bir itaat değil, mârifetin zirvesinden kaynaklanan bir teslimiyettir.

3. Kendini Hakk'a Havale Etti: “Beni sabredenlerden bulacaksın” derken bile gücü kendinden bilmedi. “İnşallah” kaydını düşerek, sabır ve dayanma gücünün de yine Hakk’tan geleceğini bildiğini ilân etti. Bu, tevhîd-i ef’âldir; yani bütün fiillerin fâilinin hakikatte sadece Hakk olduğunu bilme ve yaşama hâlidir.

İsmail, bu hâliyle, varlığını tamamen bir “kulak” hâline getirmiş, ilâhî iradenin sesini duymak ve ona uymaktan başka bir gayesi kalmamış bir teslimiyet anıtıdır. Onun kurban edilmekten kurtulup yerine bir koçun gelmesi, bu kâmil işitmenin ve teslimiyetin bir mükâfatı, bir ilâhî tasdikidir.

Kurbanın Bâtını: Zuhûrdaki Teslimiyet

Zâhir ehli, kurban hadisesine baktığında bir bıçak, bir çocuk ve bir koç görür. Bu, işin kabuğu, suretidir. Bâtın ehli, yani arifler ise aynı hadiseye baktığında, zâhirde görünmeyen ama hakikatte olanı seyreder: İbrahim’in “evlat sevgisini”, İsmail’in ise “can sevgisini” kurban edişini... Terzibaba mektebinde her amelin bir zâhiri, bir de bâtını olduğu bilinir. Amelin bedeni onun sureti, ruhu ise niyet ve teslimiyettir.

Kurban kıssasının bâtınî mânâsı, perdelenmenin ve teslimiyetin en yüce dersidir. Cenâb-ı Hakk, İbrahim’den oğlunu değil, oğluna olan bağlılığını, kalbindeki “Hakk’tan gayrı” en kıymetli varlığı istedi. Çünkü tevhîd, kalpte Hakk’tan başka hiçbir şeye O’nun gibi bir sevgi ve bağlılık beslememeyi gerektirir. İbrahim, peygamber dahi olsa, bu en çetin imtihanla kalbinin tam olarak arındırılması murad edildi.

Bu hadise, zuhûr ve bâtın ilişkisini anlamak için mükemmel bir örnektir:

• Zuhûr (Görünen): Bir babanın oğlunu kesmeye götürmesi. Bu, Celâl tecellîsidir, korkutucu ve akla aykırıdır.
• Bâtın (Gizli Olan): Bir âşığın, kalbini mâşukundan gayrı her şeyden temizlemesi. Bu, Cemâl’e giden yoldur, sevginin en saf hâlidir.

İbrahim bıçağı eline alıp İsmail’in boynuna dayadığında, zâhirde bir katliam hazırlığı vardı. Ama bâtında, ilâhî aşkın en büyük zaferi yaşanıyordu. İbrahim, “Halîl” (dost) olmanın gereğini yerine getiriyor, dostunun hatırı için en sevdiğinden vazgeçiyordu. İsmail ise “teslimiyet”in ne olduğunu bütün bir insanlığa ders veriyor, kendi iradesini Babasının ve Rabbi’nin iradesinde yok ediyordu.

Bıçak kesmedi. Çünkü bıçağa kesme emrini veren de, vermeyen de aynı Kudret’tir. Bıçak, sadece bir araç, bir perdedir. O anda Cenâb-ı Hakk, fiilinden “el-Kâbıd” (sıkan, tutan) ismini çekti ve bıçak, demir parçasına döndü. Bu, sebeplerin sadece birer perde olduğunu öğretir. Hakikatte fâil, sadece ve sadece Hakk’tır. Koçun gönderilmesi ise, “fedâ” sırrıdır. Bâtında gerçekleşen teslimiyet kurbanı kabul olunca, zâhirdeki kan akıtma fiiline gerek kalmamıştır. O koç, İsmail’in kâmil teslimiyetinin bir sembolü, bir nişanı olarak zuhûr etmiştir.

Sâlik, bu kıssadan şunu öğrenir: Senin kurban etmen gereken, dışarıdaki bir hayvan değildir. Senin İsmail’in, yani en çok sevdiğin, vazgeçemediğin, “benim” dediğin nefsindir, iradendir, en kıymetli varlığındır. Sen o İsmail’i Hakk yolunda kurban etmeye rıza gösterirsen, Hakk sana bir “koç” gönderir; yani o zorluğun yerine bir kolaylık, bir lütuf halk eder ve seni daha yüce bir mertebeye eriştirir.

Saadetin Sırrı: Rabb-ı Hâs ve Perdelenme (İhticâb)

Her kulun Cenâb-ı Hakk ile özel bir ilişkisi vardır. Bu ilişkiyi belirleyen ve yöneten ilâhî isme veya isimler terkibine biz Rabb-ı hâs, yani “özel Rab” deriz. Senin terbiyen, senin yolun, senin imtihanların, hep o Rabb-ı hâs’ın hükmü altındadır. O, senin istidadını, yani halkındaki potansiyeli en iyi bilendir ve seni o istidada göre terbiye eder. İsmail Fassı’nın en derin sırlarından biri, bu Rabb-ı hâs ile kul arasındaki ilişkinin nasıl işlediğini göstermesidir.

İbrahim’in Rabbi, ona bu ağır imtihanı yükledi, çünkü onun “Halîlullah” (Allah’ın Dostu) makamına ulaşma istidadı vardı ve bu makam, böyle bir fedakârlığı gerektiriyordu. İsmail’in Rabbi ise, ona bu emre itaat edebilme gücünü ve sabrını verdi, çünkü onun da “Zebîhullah” (Allah için kurban olan) unvanıyla anılacak bir teslimiyet potansiyeli vardı. Herkesin imtihanı, kendi Rabb-ı hâssının ona biçtiği elbise gibidir; ne dar gelir ne de bol.

“Perdelenme” yani ihticâb bunun neresindedir? Genellikle perde, hakikati görmeye engel olan olumsuz bir şey gibi düşünülür. Oysa irfan yolunda perde, aynı zamanda bir koruma ve bir terbiye aracıdır. Terzibaba Hazretleri bu noktayı şöyle izah eder: Güneşin ışığı bir nimettir, ama ona çıplak gözle doğrudan bakarsan kör olursun. Gözündeki perde, seni güneşin yakıcılığından korur.

Rabb-ı hâs, kulunu bazen Celâl tecellîleriyle perdeler. Kurban emri, İbrahim için böyle bir Celâl perdesiydi. Bu perde, onun aklını, mantığını ve babalık şefkatini aşan bir imtihandı. Eğer İbrahim bu perdenin ardındaki hikmeti, yani Rabb-ı hâssının onu daha yüce bir makama hazırladığını bilmeseydi, isyan ederdi. Ama o, perdenin ardındakini kalbiyle gördü ve teslim oldu.

Bazen de Rabb-ı hâs, kulunu Cemâl tecellîleriyle perdeler. Koçun gelmesi, bir Cemâl perdesiydi. Bu, Hakk’ın rahmetinin, lütfunun bir tecellîsiydi.

Ebedî saadet (saadet-i ebediyye) denilen hâl, kulun, Rabb-ı hâssının kendisine gösterdiği her türlü tecellîye —ister Celâl perdesiyle gelsin, ister Cemâl perdesiyle— tam bir rıza ve teslimiyetle mukabele etmesidir. Arif, bilir ki gelen her şey O’ndandır ve O’ndan gelen her şeyde kendisi için bir hayır, bir terbiye, bir yükseliş vardır. Kahrın da hoş, lütfun da hoş diyebilme sanatıdır bu. Bu sanatı icra edebilen, İsmail’in teslimiyetine, İbrahim’in dostluğuna ve nihayetinde İnsân-ı Kâmil mertebesinin saadetine ortak olur. İsmail Fassı’nın “Yücelik Hikmeti” olması, işte bu en yüce saadetin anahtarını bize sunmasındandır.

Terzibaba Geleneğinde İsmail Fassı'in Yaşanması

İrfan, sadece okunup geçilecek bir bilgi yığını değil, yaşanacak bir hâldir. Her bir Fass, her bir hikmet, sâlikin kendi iç âleminde tecrübe edeceği bir menzili, bir tecellîyi haber verir. İsmail kıssası, tarihte kalmış bir hadise değil, [seyr-i sülûk](/wiki/seyr-i-suluk) yoluna baş koymuş her dervişin, her gün yeniden yaşadığı bir hakikattir. Bu Yücelik Hikmeti'nin, yani Hikmet-i Aliyye'nin, bir dervişin gönül dergâhında nasıl yaşandığına, o teslimiyet sırrının nasıl bir hâle büründüğüne kulak vermek gerekir. Zira bu yol, bilmekten ziyade olmak yoludur.

Sâlikin Bıçağı: Kendi İsmail'ini Kurban Etmek

Her sâlikin bir İbrahim'i ve bir İsmail'i vardır. İbrahim, Hakk'a yönelmiş olan ruhumuz, kalbimizdir. İsmail ise, bu dünyada en çok sevdiğimiz, "benim" dediğimiz, uğruna nice zahmetlere katlandığımız nefsimizdir. O, sadece [Nefs-i Emmâre](/wiki/nefs-i-emmare), yani kötülüğü emreden nefis mertebesi değildir. Bazen en sevdiğimiz sıfatımız, en güvendiğimiz ilmimiz, en övündüğümüz amelimiz, en vazgeçilmez bildiğimiz alışkanlığımızdır bizim İsmail'imiz. Hakk, sâliki kendisine yaklaştırmak murad ettiğinde, onu en sevdiğiyle imtihan eder. Tıpkı Halîl'ine, "Oğlun İsmail'i kurban et" diye rüyada seslendiği gibi, sâlikin kalbine de ilhamla fısıldar: "Ey kulum, 'ben' dediğin ne varsa, 'benim' diye sahiplendiğin her ne ise, onu Benim yolumda feda et."

Bu ilham, sâlikin kalbine bir bıçak gibi düşer. Bu bıçak, korkutucu bir celâl tecellîsidir. Sâlik, bir yanda Hakk'ın emri, diğer yanda nefsine olan muhabbeti arasında kalır. Yolun en çetin yokuşu burasıdır. Kurban edilecek olan, dışarıdaki bir koç değil, içerideki en değerli varlığımız olan benlik iddiamızdır. Terzibaba Hazretleri'nin sohbetlerinde işaret ettiği üzere, sülûk, bir "yokluk" yolculuğudur. Varlığını, iradeni, arzu ve isteklerini Hakk'ın varlığında ve iradesinde yok etmektir. İşte bu yok edişin, yani [Fenâ](/wiki/fena) makamının en keskin tecrübesi, kendi İsmail'ini kurban etmeye rıza göstermektir.

Sâlik, eline zikir ve itaatten bilenmiş teslimiyet bıçağını alır ve kendi İsmail'inin, yani "ben yaparım, ben bilirim, ben isterim" diyen vehmî varlığının boğazına dayanır. Bu, anlık bir hadise değildir. Sülûkun her anında, her nefeste bu kurban pazarlığı yeniden kurulur. Her namaza duruşta, her zikre oturuşta, mürşidinden gelen her hizmet emrinde sâlik, nefsini kurban etme imtihanıyla yüzleşir. Bıçak kesmez; çünkü murad, kan akıtmak değil, teslimiyeti görmektir. Sâlikin samimiyetle boyun eğişini, "Babacığım, emrolunduğun ne ise onu yap. İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın" diyen o İsmail teslimiyetini gördüğü an, gökten ilâhî rahmetin koçu iner. Artık sâlik, kendi iradesiyle değil, Hakk'ın iradesiyle yaşayan, kendi sıfatlarıyla değil, Hakk'ın sıfatlarıyla bezenmiş bir [Bekâ](/wiki/beka) hâline erer. Kurban, aslında bir kurtuluştur. Nefsin esaretinden kurtulup, Hakk ile var olmanın hürriyetine kavuşmaktır.

Rabb-ı Hâs'ın Aynası: Mürşid ve Edep

Sâlik bu "kurban et" nidasını kimden ve nasıl duyacaktır? İbrahim'e rüyasında gelen ses, sülûktaki dervişe nasıl ulaşır? Bu noktada, İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûs'ta altını çizdiği [Rabb-ı Hâs](/wiki/rabb-i-has) sırrı, mürşid-mürid ilişkisinde ete kemiğe bürünür. Rabb-ı Hâs, her bir kulun kendi istidadına, kendi hakikatine göre onu terbiye eden, ona tecellî eden özel İlâhî İsim'dir. Sülûk yolunda ise, bu Rabb-ı Hâs'ın terbiyesi ve emri, çoğu zaman Mürşid-i Kâmil'in dilinden ve hâlinden zuhûr eder.

Mürşid, müridin Rabb-ı Hâssı'nın bir aynası, bir tercümanıdır. O, kendi nefsinden konuşmaz. Müridin istidadını, manevî hastalığını, ihtiyacı olan ilacı, Hakk'ın izniyle bilir ve ona göre bir reçete yazar. Bazen bu reçete, müridin nefsine çok ağır gelen bir "perhiz" olur. Bazen en sevdiği bir meşguliyeti terk etmesini, en zorlandığı bir hizmeti üstlenmesini ister. İşte bu, müridin İsmail'ini kurban etme emridir. Müridin nazarında bu, mürşidin şahsî bir talebi gibi görünebilir. Ama hakikatte bu, müridin kendi Rabb-ı Hâssı'nın, onu saflaştırmak ve yüceltmek için mürşid [mir'ât](/wiki/mirat)ından (aynasından) yansıyan tecellîsidir.

Hz. İsmail'in babasına karşı gösterdiği o eşsiz itaat, tarikattaki en büyük azığın [edep](/wiki/edep) olduğunun en kâmil ispatıdır. O, "Baba, neden böyle bir şey istiyorsun?" demedi. "Bu rüya şeytanî olabilir mi?" diye şüpheye düşmedi. Sadece, "Babacığım, emrolunduğun ne ise onu yap" dedi. Bu, kâmil bir müridin, mürşidine karşı takınması gereken edep tavrıdır. Mürşidin emrinin ardındaki hikmeti sorgulamak yerine, o emrin kendi Rabb-ı Hâssı'ndan geldiğine iman ederek tam bir teslimiyetle boyun eğmektir. Bu edep, sâliki vehim ve vesveseden koruyan en sağlam kalkandır. Bu teslimiyet, sülûk yolunu kısaltan en süratli binektir. Çünkü müridin mürşidine teslimiyeti, hakikatte kendi Rabbine teslimiyetidir. Bu teslimiyet gerçekleştiği an, İsmail'in canı yerine bir koçun gelmesi gibi, müridin nefsanî arzularının ve iradesinin yerine, ilâhî bir lütuf ve rahmet tecellî eder. Artık o, kendi başına yürüyen değil, Rabbi tarafından yürütülen, kendi adına konuşan değil, Rabbi tarafından konuşturalan bir "kurban edilmiş", yani "yakınlaştırılmış" olur.

Kalbin Rüyası: Zikir ve Teslimiyet

İbrahim'in rüyası, [âlem-i misâl](/wiki/alem-i-misal)den gelen bir habercidir. Sâlikin kalbi de, tıpkı bir rüya âlemi gibi, sürekli olarak manevî tecellîlere, ilhamlara ve vâridâta sahne olur. Kalp, Hakk'ın nazar ettiği yerdir ve orası temizlendikçe, sâlik de kendi hakikatine dair haberleri oradan almaya başlar. Ancak bu yolda en büyük tehlike, nefsin ve şeytanın fısıltılarını, Rahmânî [ilham](/wiki/ilham) zannetmektir. Sâlik, kalbine gelen "rüyanın" sadık mı, yoksa aldatıcı mı olduğunu nasıl ayırt edecektir?

Bu ayrımın mihenk taşı, zikirdir. [Zikir](/wiki/zikir), sadece dilin bir kelimeyi tekrar etmesi değil, kalbin pasını silen bir cila, gönül aynasını parlatan bir iksirdir. Terzibaba geleneğinde zikir, sülûkun omurgasıdır. Düzenli ve usulünce yapılan zikir, sâlikin iç âlemini saflaştırır, onu nefsanî ve şeytanî tesirlerden arındırır. Ayna ne kadar parlak olursa, yansıyan görüntü de o kadar net olur. Zikirle parlayan bir kalp, artık Hakk'tan gelen ilhamları, nefsanî kuruntulardan kolayca ayırt etmeye başlar.

İsmail'i kurban etme emri, hazırlıksız bir kalbe gelseydi, isyana veya şüpheye sebep olabilirdi. Ancak Hz. İbrahim, peygamberlik ve dostluk (hullet) makamında, kalbi tamamen Hakk'a yönelmiş bir zât idi. Sâlik de zikir sayesinde kalbini bu emre hazırlar. Zikir, sâliki yavaş yavaş "ben"lik iddiasından soyar. Her "Allah" deyişinde, kendi vehmî varlığından bir parça toprağa düşer. Zikir, o teslimiyet bıçağını her gün biraz daha biler. Sâlik, zikrin ateşiyle piştikçe, nefsini kurban etmenin bir yok oluş değil, gerçek bir var oluş olduğunu idrak etmeye başlar.

Artık kalbine gelen ve mürşidinin onayıyla da tasdiklenen "kendi İsmail'ini kes" emri, ona bir felaket gibi değil, bir vuslat müjdesi gibi gelir. Bilir ki bu, Rabbi'nin ona olan sevgisinin bir nişanıdır. Bilir ki bu emir, onu kendisinden kurtarıp, tamamen Kendisine alacağının bir işaretidir. Zikir, onu bu emre "evet" diyebilecek bir teslimiyet ve rıza kıvamına getirmiştir. Böylece, kalbinin rüyasına teslim olur ve o teslimiyetin sonunda, [Hüvviyet](/wiki/huvviyet) sırrının tecellîsi olan ilâhî rahmet koçuyla müşerref olur. Zikir, kurbana hazırlıktır; kurban ise zikrin en kâmil hâli olan tam teslimiyettir.

Kurbandan Rızâya: Cem Makamının Tecrübesi

Yolun sonunda sâliki ne bekler? İsmail'i kurban etmeye rıza gösteren, nefsini Hakk yolunda feda eden dervişin mükâfatı, cennet bahçelerinden veya dünyevî nimetlerden ibaret bir karşılık değildir. Bu, bizzat Hakk'ın rızasıdır ve bu rızanın tecrübe edildiği [Cem Makamı](/wiki/cem-makami) hâlidir.

Kurban hadisesinde üç unsur vardır: Kurban eden (Zâbih) İbrahim, kurban edilen (Mezbûh) İsmail ve uğruna kurban edilen (Hakk). Sülûkun başında sâlik, bu üçünü ayrı ayrı görür. Kendisini, nefsini ve Allah'ı ayrı varlıklar olarak algılar. Bu, fark makamıdır. Ancak teslimiyet bıçağıyla nefsini kurban etmeye yöneldiğinde ve ilâhî rahmet olan koç tecellî ettiğinde, sâlikin görüşü değişir. Artık anlar ki, emreden de, emre itaat eden de, o emrin sonucunda lütfedilen kurtuluş da tek bir Vücûd'un farklı vechelerden zuhûrudur.

Bu, [zıtların birliği](/wiki/zitlarin-birligi) sırrıdır. Celâl (kurban emri) ile Cemâl (kurtuluş koçu) aynı kaynaktan gelmektedir. Kahrın içinde lütuf gizlidir. Sâlikin kalbi, bu iki zıt tecellîyi birleştiren bir ayna hâline gelir. Artık mürşidinden gelen ve nefsine zor gelen bir emri, Rabbi'nin bir lütfu olarak görür. Başına gelen bir musibeti, kendisini saflaştıran bir rahmet olarak karşılar. İşte bu, [rıza](/wiki/riza) makamıdır. Rıza, sadece başa gelene sabretmek değil, başa gelenin bizzat Hakk'tan geldiğini bilerek ondan lezzet almak, o tecellînin içinde O'nunla olmanın hazzını duymaktır.

Hz. İsmail, babasının bıçağı altında nasıl bir huzur içindeyse, rıza makamındaki sâlik de dünya imtihanları karşısında öyle bir huzur içindedir. Çünkü bilir ki, her ne oluyorsa, O'ndan oluyordur ve O'nun yaptığı her şey güzeldir. Bu, "saîd" yani mutlu ve kutlu olmanın sırrıdır. Ebedî saadet, Hakk'ın senden, senin de Hakk'tan razı olduğun bu hâlden başka bir şey değildir. İsmail Fassı'nın Yücelik Hikmeti, sâliki işte bu rıza zirvesine, bu [Tevhid muktezası](/wiki/tevhid-muktezasi) olan Cem makamına davet eder. Bu makamda sâlik, Mevlânâ'nın diliyle, "Ölmeden evvel ölünüz" sırrına ermiş, kendi iradesini Hakk'ın iradesinde yok ederek ebedî bir diriliğe kavuşmuştur. Artık o, kurban edilmiş değil, Hakk'a kurbiyet yani yakınlık kazanmış bir velîdir.

Füsûsu'l-Hikem'de İsmail Fassı

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem adlı okyanusuna daldığımızda, her bir peygamberin hakikatinin bir hikmet incisiyle parladığını görürüz. İsmail Aleyhisselâm'a ayrılan bölüm, bu incilerin en yükseklerinden, en parlaklarındandır. Şeyh-i Ekber, bu fassa "Hikmet-i Aliyye fî Kelimet-i İsmailiyye" adını verir. Yani, "İsmail Kelimesindeki Yüce Hikmet". Bu hikmet, sâlikin, yani hakikat yolcusunun, Cenâb-ı Hakk ile olan en mahrem, en özel ilişkisinin sırlarını açtığı, ebedî saadetin anahtarını sunduğu ve kulun kendi varlığının en derinindeki hakikate nasıl rıza göstereceğini öğrettiği için yücedir.

İsmail Fassı'nın öğrettiği en temel ders, her kulun bir de "özel Rabbi" olduğudur. Tasavvuf ıstılahında buna [Rabb-ı hâs](/wiki/rabb-i-has) denir. Bu, bütün âlemlerin Rabbi olan "Rabbü'l-âlemîn" ism-i câmî'sinden farklı bir tecellîdir. Rabb-ı hâs, Cenâb-ı Hakk'ın, senin ve sadece senin varlık hakikatine, yani ilm-i ilâhîdeki [A'yân-ı Sâbite](/wiki/ayan-i-sabite)ne bakan ve seni o hakikate göre terbiye eden özel vecihidir. Senin istidadın ne ise, kabiliyetin neyi gerektiriyorsa, hangi ilâhî ismin tecellîsine [mazhar](/wiki/mazhar) olmaya elverişliysen, senin Rabb-ı hâssın da odur.

Şeyh-i Ekber, ebedî saadetin (mutluluğun) veya şekavetin (bedbahtlığın) sırrını tam da bu noktaya bağlar. Kişinin saadeti, kendi Rabb-ı hâssını bilmesi ve O'nun kendisi üzerindeki hükmüne, terbiyesine rıza göstermesiyle mümkündür. Şekavet ise, kişinin kendi Rabb-ı hâssının hükmünden gafil olması, ona isyan etmesi veya onu inkâr etmesidir.

Bu fass, bize der ki: Senin Rabb'in, senden başkasını bilmez ve sen de O'ndan başkasını bilmezsin. Manası şudur: Senin Rabb-ı hâssın olan o ilâhî isim veya isimler terkibi, bütün tecellîsini senin üzerinden göstermek ister. Senin varlık sahnesindeki bütün fiillerin, hallerin, sözlerin, hep o Rabb-ı hâssın hükmünün bir yansımasıdır. Sen, o Rabb'in aynasısın. Aynı şekilde sen de, bütün ihtiyaçlarınla, dualarınla, yönelişlerinle sadece ve sadece kendi Rabb-ı hâssına yönelirsin, çünkü senin varlık yapın, yani [istidat](/wiki/istidat)ın, ancak O'nun tecellîsini kabul edebilir.

Şeyh-i Ekber, kulun Rabbi hakkındaki bilgisinin, yani [mârifet](/wiki/marifet)inin, Rabbi'nden gelecek tecellîyi şekillendirdiğini söyler. Meşhur hadîs-i kudsîde buyrulduğu gibi: "Ben, kulumun benim hakkımdaki zannı üzereyim." Bu "zan", basit bir kuruntu değil, kulun bütün varlığıyla, istidadıyla, ilmiyle ve hâliyle Hakk'a dair taşıdığı en derin bilgidir. Kul, Rabb'ini Rahîm olarak bilirse, Rabb'i ona rahmetle tecellî eder. Kul, Rabb'ini Kahhâr olarak bilirse, Rabb'i ona kahrıyla tecellî eder. Aslında tecellî birdir, fakat kulun istidadı denilen ayna, o tek nuru kendi rengine ve şekline göre yansıtır.

İsmail kıssası, sâlikin kendi Rabb-ı hâssını nasıl bileceğinin en kâmil cevabıdır. Hz. İbrahim, oğlu İsmail'i kurban etmesi için bir rüya görür. Bu rüya, [âlem-i misâl](/wiki/alem-i-misal)den gelen bir emirdir ve Hz. İbrahim için kendi Rabb-ı hâssının bir hükmüdür. Ancak bu hükmün muhatabı ve kurbanı olacak olan İsmail'in durumu ne olacaktır? Eğer İsmail, kendi Rabb-ı hâssının hükmüne rıza göstermeseydi, bu iş asla gerçekleşmezdi.

Hz. İbrahim durumu oğluna açtığında, İsmail Aleyhisselâm'ın verdiği cevap, bu fassın ve "Hikmet-i Aliyye"nin kilit taşıdır: "Babacığım, sana emrolunanı yap. İnşâallah beni sabredenlerden bulacaksın." (Sâffât, 102).

İsmail, "Sana emrolunanı yap" diyor, "bana emrolunanı" demiyor. Çünkü emir, zâhirde babasına gelmiştir. İsmail, babasının kendisinin Rabb-ı hâssından gelen emrin bir [mazhar](/wiki/mazhar)ı, bir tecellîgâhı olduğunu idrak etmiştir. Babasının şahsında, kendi Rabb'inin hükmünü görmüştür. İşte bu, en üstün [rıza](/wiki/riza) ve [teslimiyet](/wiki/teslimiyet) makamıdır. O, "Neden ben?", "Bu nasıl bir emir?" diye sorgulamamıştır. Çünkü bilmiştir ki, kendi Rabb-ı hâssı, onun için en hayırlı olanı, onu en yüce makamlara ulaştıracak olan terbiyeyi en iyi bilendir. Kurban edilmek, zâhirde bir yok oluş gibi görünse de, hakikatte Rabb'in hükmüne tam bir teslimiyetle var olmanın, ebedî saadete ermenin ta kendisidir.

"Saîd" olmanın, yani ebedî mutluluğa ermenin sırrı budur. Saîd olan kişi, başına gelen her hadisede, ister lütuf ister kahır olsun, kendi Rabb-ı hâssının terbiyesini ve hükmünü görür. Her tecellîye "Hoştur bana Senden gelen, ya gonca gül yahut diken" diyebilme sanatıdır bu. Şeyh-i Ekber'e göre İsmail, bu rızayı gösterdiği anda saadetini garantilemiştir. Kurbanlık koçun sonradan gelmesi, bu içsel rızanın ve teslimiyetin âfakî, yani dış dünyadaki bir mührü, bir tasdikidir sadece. Asıl kurban, İsmail'in kendi iradesini, kendi canını, Rabb'inin iradesi karşısında "kurban ettiği" o [teslimiyet](/wiki/teslimiyet) anında zaten kesilmiştir.

Bu fass, sâlike şu büyük dersi verir: Başına gelen olayları, karşılaştığın insanları, yaşadığın zorlukları veya kolaylıkları basit tesadüfler sanma. Onların her biri, senin Rabb-ı hâssının sana gönderdiği birer mektuptur, birer terbiye vesilesidir. Mürşidin, şeyhin, hocan, annen, baban, hatta sana düşmanlık eden kişi bile, o an için senin Rabb-ı hâssının bir hükmünü sana ulaştıran birer elçi olabilir. Mesele, elçiye takılıp kalmak değil, elçinin getirdiği mesajın sahibini bilmek ve o mesaja İsmail gibi rıza göstermektir.

Rabb-ı hâs tecellîsi, kişiyi kendi hakikatine en uygun yoldan terbiye eder. Bu terbiye bazen İbrahim'in ateşe atılması gibi celâlî, bazen de İsmail'in kurban edilmekten kurtulması gibi cemâlî görünebilir. Ama her ikisi de aynı Rabb'in, kulunu kemâle erdirmek için kurduğu ilâhî bir plânın parçasıdır. İsmail Fassı'nın "yüceliği", bu zâhirî zıtlıkların ardındaki birliği görmeyi, celâlin içinde gizli olan cemâli seyretmeyi ve her ne olursa olsun Rabb'in hükmüne tam bir gönül hoşluğu ile teslim olmayı öğretmesinden gelir. Bu, kulun kulluk mertebesinde ulaşabileceği en "yüce" makamlardan biridir.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

İsmail Fassı’nın kapısından içeri girdiğimizde, zıtların düğümünün çözüldüğü, ayrılıkların vuslata erdiği bir Cem makamı sohbetiyle karşılaşırız. Şeyh-i Ekber Hazretleri, burada varlığın dokusuna işlenmiş en temel sırrı, yani zıtların birliğinin nasıl tecrübe edileceğini fısıldar. Bu fassın yüceliği, yani “Hikmet-i Aliyye” olması, bu sırrı barındırmasındandır. Yücelik, dağınık parçaları bir araya getirebilme, aşağıda görünenin hakikatini yukarıda bulabilme irfanıdır.

Her sâlikin yolu bir noktada bu hikmetten geçer: Hakk’ı hem her şeyden münezzeh bilmek, hem de her şeyde müşahede edebilmek. Bu iki kanat olmadan vuslat göğüne uçulmaz. Buna tenzih ve teşbih dengesi, Muhammedî mîzan denir.

Tenzih, “O, hiçbir şeye benzemez” demektir. Cenâb-ı Hakk, akılların tasavvurundan, hayallerin ulaşabileceği sınırlardan, âlemlerin bütün şekil ve suretlerinden uzaktır, berîdir. O, Zât-ı Mutlak’tır. Kurban emrini veren, emriyle âlemleri titreten kudret, işte bu tenzih mertebesinin sahibidir.

Teşbih ise, “Her nereye dönerseniz Allah’ın yüzü oradadır” ayetinin sırrıyla, O’nun tecellilerini yaratılmışlarda, yani mazharlarda görmektir. O’nun Semî’ ismi İsmail’de, Basîr ismi İbrahim’de, Rahmân ismi koçta zuhûr eder. Gördüğümüz, duyduğumuz, dokunduğumuz her şey, O’nun isimlerinin ve sıfatlarının birer elbise giyerek bize görünmesidir.

İsmail kıssası, bu iki bakışın tek bir potada eridiği yerdir. İbrahim (a.s.), Hakk’ın tenzihî boyutuna, yani mutlak emrine boyun eğer. Emirde bir “niçin” yoktur, çünkü emreden, her türlü sorgunun ötesindedir. Bu, tenzihin hakkını vermektir. Lakin rüyada gördüğü suret, yani oğlunu boğazlama eylemi, hadisenin teşbihî, yani suretler âlemindeki yüzüdür. İbrahim, bu teşbihin gereğini yerine getirmeye yöneldiğinde, Hakk, yine bir teşbih ile, yani kurbanlık bir koç suretiyle tecelli ederek hükmü değiştirir.

Sadece tenzihte kalmak, Hakk’ı âlemlerden uzak, ulaşılamaz bir yere koymak, kişiyi muattıla (inkârcı) yapar. Sadece teşbihte kalmak, yani Hakk’ı sadece gördüğü suretlere hapsetmek ise kişiyi müşrik yapar. Arif odur ki, İbrahim gibi, hem emrin mutlaklığına (tenzih) teslim olur, hem de tecellinin her an değişebilen suretlerine (teşbih) rıza gösterir. O, bıçağın keskinliğinde Celâl’i, koçun gelişinde Cemâl’i görür ve bilir ki ikisi de aynı Sevgili’nin farklı yüzleridir.

Bu makamda, kurban eden, edilen ve kurbanın kendisi arasındaki ayrılıklar erimeye başlar. Cem makamının gözüyle bakınca, sahnede tek bir Fâil, yani Hakk vardır. O, İbrahim suretinde emre itaat eden, İsmail suretinde emre rıza gösteren ve kurbanlık koç suretinde fidye olandır. Eylem birdir, tecelli birdir; ama bu birlik, kesret (çokluk) âleminde farklı suretlerde kendini gösterir.

Şeyh-i Ekber Hazretleri bu sırra işaretle, kulun fiilinin aslında Hakk’ın fiili olduğunu, kulun sadece bir “mahal” yani tecelli yeri olduğunu anlatır. İbrahim’in elindeki bıçak, Hakk’ın kudret elinin bir uzantısıdır. İsmail’in boynu, Hakk’ın hükmüne teslim olan bir iradenin tecelli mahallidir. Bu yüzden İsmail babasına, “Babacığım, emrolunduğun şeyi yap” derken, aslında failin babası olmadığını, asıl failin emri veren olduğunu bilir. Bu, en yüce mârifettir. Sâlik, seyr-i sülûkunda bu noktaya geldiğinde, başına gelen her hadisede, ister lütuf ister kahır olsun, Fâil-i Mutlak’ın Hakk olduğunu müşahede eder. Artık şikâyet biter, rıza başlar.

Bu zıt tecelliler sâlikin dünyasında arifin kalbinde birleşir. Sâlikin kalbi, cilalanmış bir mir'ât, yani ayna olmalıdır. Eğer kalp, kendi hevesleri, korkuları ve zanlarıyla paslanmışsa, gelen tecelliyi olduğu gibi yansıtamaz. Celâl tecelli ettiğinde, yani kurban emri gibi ağır bir imtihan geldiğinde, o paslı kalp kırılır, isyan eder. Cemâl tecelli ettiğinde, yani koç gibi bir lütuf geldiğinde ise şımarır, nimeti kendinden bilir, vereni unutur.

Kâmil insanın kalbi ise geniştir. Şeyh-i Ekber’in tabiriyle ittisâ-ı kalb, yani kalbin genişlemesi sırrına ermiştir. Böyle bir kalp, Celâl geldiğinde Hakk’ın heybeti karşısında edeple eğilir, Cemâl geldiğinde Hakk’ın lütfu karşısında şükürle dolar. Bilir ki, gece ve gündüz nasıl aynı güneşin farklı tecellileri ise, kahır ve lütuf da aynı İlahi iradenin farklı zuhurlarıdır. Kalp, bu iki zıt tecelliyi birleştiren bir berzah, bir kavuşma noktası olur.

İbrahim’in rüyası meselesi de bu açıdan çok hikmetlidir. O, Âlem-i Misâl’de, yani suretlerin hakikatlere birer örtü olduğu ara âlemde bir görüntü görmüştür. Şeyh-i Ekber bize öğretir ki, misal âleminden gelen haberler, tabire muhtaçtır. Tıpkı Yusuf Peygamber’in rüyasındaki yedi semiz ineğin yedi bolluk yılına işaret etmesi gibi. İbrahim’in rüyasının tabiri de, oğlunun yerine geçecek olan büyük bir kurbanlıktı.

Ancak İbrahim (a.s.), Hakk’a olan sadakatinden ve teslimiyetinin şiddetinden, rüyanın suretine yapıştı ve onu olduğu gibi yerine getirmeye azmetti. Bu, teşbihin, yani görünen suretin, tenzihî bir yorumdan daha üstün tutulduğu bir an idi. Ve Hakk, onun bu ihlasını ve sadakatini kabul etti. Bazen en derin hikmet, karmaşık yorumlarda değil, saf teslimiyette gizlidir. Arif için en üstün bilgi, Sevgili’nin emrine kayıtsız şartsız “evet” diyebilmektir. Bilginin ve yorumun bittiği yerde aşk ve teslimiyet başlar. Hakk da onun bu sadakatini, “muhakkak ki sen rüyana sadakat gösterdin” diye tasdik etmiştir.

Nihayetinde İsmail Fassı, sâlikin kalbini, Hakk’ın tüm tecellilerini –zıtlarıyla birlikte– kabul edebilecek bir genişliğe ulaştırma dersidir. Bu, hem “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur” (tenzih) ayetini, hem de “O, işitendir, görendir” (teşbih) ayetini aynı anda yaşama sanatıdır. Bu sanatı icra edebilen kalp, artık dar bir et parçası değil, “Mü’min kulumun kalbine sığdım” kudsî hadisinin tecelli ettiği bir arş-ı Rahmân olur. İşte “Hikmet-i Aliyye”, yani Yücelik Hikmeti budur: daracık suretler âleminde, Zât’ın sonsuz ve kuşatıcı birliğini tecrübe etmektir.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle İsmail Fassı

Hazret-i Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Mesnevî-i Şerîf'inde, Muhyiddîn İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûs'unda birer mücevher gibi işlediği hikmet çekirdekleri, birer gül bahçesine döner. İsmail fassının o yüce hikmeti olan teslimiyet ve rıza sırrı da Mesnevî'de, kuru bir bilgi olarak değil, kanlı canlı, gözyaşı ve tebessümle yoğrulmuş bir menkıbe olarak karşımıza çıkar.

Füsûs, hakikatin iskeletini, en saf hâliyle ortaya koyar; Mesnevî ise o iskelete et, kemik giydirir, ona can verir, ruh üfler. Biri, hakikatin Zât mertebesindeki sükûtunu ve heybetini fısıldarken, diğeri o hakikatin âlemlerdeki yankısını, gönüllerdeki coşkusunu terennüm eder. Bu yüzden İsmail kıssası, Mevlânâ'nın nazarında sadece tarihî bir hadise değil, her dem yeniden yaşanan, her sâlikin kendi içinde İbrahim'i, İsmail'i ve kurbanlık koçu bulduğu ezelî bir dramdır. Bu kıssa, sadece onların değil, her bir sâlikin kendi hikâyesidir.

Aşkın Kurbanı, Aklın Teslimiyeti

Mesnevî'nin sayfaları arasında gezinirken görürüz ki, Hazret-i İbrahim, çoğu zaman cüz'î aklın, yani ilahi sır karşısında hesap yapan, tartan, ölçüp biçen, "neden" ve "nasıl" diye soran aklın timsali olarak sunulur. Fakat bu, sıradan bir akıl değildir; peygamber aklıdır, hikmetle nurlanmış, vahye muhatap olmuş en üstün akıldır. İşte imtihanın büyüklüğü de buradadır. En kâmil akıl bile, öyle bir emirle karşılaşır ki, bütün mantık denklemleri altüst olur. Hakk, ondan en sevdiği varlığı, biricik oğlu İsmail'i kurban etmesini istemektedir.

Hazret-i Mevlânâ, bu noktada aklın acziyetini ve Aşkın saltanatını ilan eder. Akıl der ki: "Bu nasıl olur? Rahmân ve Rahîm olan Hakk, böyle bir şeyi nasıl ister?" Akıl, bir çıkış yolu arar, bir tevil kapısı bulmaya çalışır. Fakat Aşk, yani İsmail'in temsil ettiği o saf, hesapsız, kitapsız ilahi sevgi, "neden" diye sormaz. Aşk için emrin kimden geldiği bellidir; bu, kâfidir.

"Canını sevdiğin bir varlığın uğruna feda et ki, canların içinde gizlenmiş olan Can'a kavuşasın."

Bu, Mevlânâ'nın bize fısıldadığı sırdır. İsmail, babasına, "Babacığım, emrolunduğun şeyi yap. İnşâallah beni sabredenlerden bulacaksın," dediği an, Aşk'ın akıl üzerindeki mutlak zaferini ilan ettiği andır. İsmail, babasının şahsında aklı değil, aklın arkasındaki ilahi iradeyi görmüştür. O, babasının elindeki bıçağa değil, o bıçağı tutan elin tâbi olduğu emre bakmıştır. Bu, bir çocuğun babasına körü körüne itaati değil, bir arifin, hakikatin tecellî ettiği mazhara gösterdiği teslimiyettir.

Mevlânâ'ya göre şeytanın vesveseleri de hep akla yöneliktir. Şeytan, İbrahim'e gelir ve der ki: "Sen nasıl babasın? Bu bir rüya, bir aldatmaca olamaz mı?" Bu ses, bugün her sâlikin içinde, nefsini kurban etmesi istendiğinde yankılanan sestir. İbrahim'in şeytanı taşlaması, sâlikin de ilahi emre teslim olmasını engelleyen bütün aklî bahaneleri, nefsânî korkuları ve dünyevî hesapları bir kenara atmasıdır. Aşk, aklı susturduğunda değil, onu kendisine hizmetkâr kıldığında zafere ulaşır. İbrahim, aklını bir kenara atmamış, onu Aşk'ın emrine vermiştir. İşte kâmil teslimiyet budur.

Koç Sûretinde Gelen Rahmet: Nefsin Kurban Edilişi

Kıssanın zirve noktası, bıçağın İsmail'in boynuna dayandığı, nefeslerin tutulduğu o andır. Ve bıçak kesmez. Çünkü kurban, çoktan kesilmiştir. Kurban edilecek olan, İsmail'in bedeni değil, İbrahim'in kalbindeki "oğul sevgisi" putu ve İsmail'in içindeki "can sevgisi" idi. Her ikisi de Hakk'ın emrine "evet" dediği an, o putlar çoktan devrilmiş, o kurbanlar mânevî olarak çoktan kesilmiştir. Fizikî olarak bıçağın kesmemesi, sadece bu içsel hakikatin dışa vurumudur.

İşte tam bu sırada, gökten bir koç indirilir. Hazret-i Mevlânâ, bu koçun hikmetini derinlemesine şerh eder. Bu koç, sadece İsmail'in yerine geçen bir fidye değil, çok daha derin bir mânânın, nefs-i emmârenin, yani insana sürekli kötülüğü, bencilliği ve isyanı emreden o hayvânî nefsin sembolüdür.

"Hani Halîl Peygamber, oğlunun boğazına bıçak çaldı da, Hakk'ın lütfuyla onun boğazından bir kıl bile incinmedi? O bıçak, aslında İsmail'in değil, senin kibrinin, inadının, 'ben' diyen nefs-i emmârenin boğazına çalınmalıdır."

Mesnevî'nin diliyle söylersek, her insanın içinde kurban edilmeyi bekleyen bir koç vardır. Bu koç, bizim hayvânî yönümüzdür; öfkemiz, şehvetimiz, kibrimiz, hasedimiz, dünyaya olan hırsımızdır. Sâlikin seyr-i sülûku, özünde, bu koçu yakalayıp, tıpkı İbrahim gibi, ilahi aşkın Mina'sına getirmesi ve teslimiyet bıçağını onun boğazına çalmasıdır.

İsmail'in kurtuluşu, sâlike verilmiş bir müjdedir: "Sen, en değerli varlığın olan nefsini, 'ben'liğini benim yolumda feda etmeye razı olursan, Ben sana bedel olarak bir rahmet gönderirim. Senin İsmail'in, yani ruh-ı sultânîn, hakikatin olan o latîf varlığın incinmez. Kurban edilecek olan, senin hayvânî ve nefsânî olan yönündür."

Bu yüzden Kurban Bayramı, sadece et kesilen bir bayram değil, her yıl sâlike nefsini ne kadar kurban edebildiğini hatırlatan bir muhasebe günüdür. Koç, İsmail'in yerine geçmemiştir; İsmail'in teslimiyetiyle zaten kurban edilmiş olan nefsin yerine geçmiştir.

"Ölmeden Evvel Ölmek" Sırrının İsmailcesi

İsmail fassının yüce hikmeti, Hazret-i Mevlânâ'nın öğretisinin merkezinde duran mûtû kable en temûtû (ölmeden evvel ölünüz) sırrının en billurlaşmış örneklerinden biridir. Bu "ölüm," biyolojik bir ölüm değil, irâdî bir ölümdür. Kişinin kendi iradesini, kendi arzu ve isteklerini, Cenâb-ı Hakk'ın iradesi karşısında hiçlemeyi, yok etmeyi öğrenmesidir.

İsmail, bıçağın altına yatarken işte bu ölümü yaşamıştır. O, kendi geleceğinden, hayallerinden, canından vazgeçmiştir. "Ben" diye bir şey bırakmamıştır ortada. Geriye sadece Hakk'ın emrine ram olmuş bir "kul" kalmıştır. İşte bu "ölüm" anında, sâlik için yeni bir "diriliş" başlar. Nefsinin zindanından kurtulup, Hakk'ın sonsuz hayatıyla hayat bulur.

"Aşk öyle bir kimyadır ki, ona bulaşan her şey altına döner. Aşk öyle bir cellattır ki, sadece kibri ve bencilliği öldürür. Aşk'ın kılıcıyla ölen, ebedî hayata kavuşur."

Mevlânâ'ya göre Aşk, bu irâdî ölümün hem sebebi hem de sonucudur. Sâlik, Hakk'a olan aşkından dolayı nefsini kurban etmeye razı olur. Nefsini kurban ettikçe de Hakk'ın ona olan tecellîsi artar, aşkı daha da derinleşir. Bu, bir sarmal gibi sâliki sürekli yukarıya, daha yüksek bir varlık mertebesine çeker.

İsmail'in teslimiyeti, bir anlık bir kahramanlık değildir; bir hayat biçimidir. O, her an "ölü" idi; kendi iradesine karşı ölü, Hakk'ın iradesinde diri. İşte bu yüzden İsmail fassının hikmeti "Aliyye"dir, yani "Yüce"dir. Çünkü bir kul için bundan daha yüce bir makam yoktur: kendi varlığını, sahibinin varlığında eritmek.

Hazret-i Pîr'in dilinde İsmail kıssası, binlerce yıllık bir hikâye olmaktan çıkar, sâlikin kalbinde atan bir nabza dönüşür. Her gün, her an, bir seçimle karşı karşıyayızdır: Aklımızın fısıltılarına mı, yoksa Aşk'ın o sessiz ama karşı konulmaz davetine mi uyacağız? Kendi İsmail'imizi, yani en değerli gördüğümüz dünyevî bağlarımızı, alışkanlıklarımızı, benliğimizi, o ilahi emir geldiğinde feda edebilecek miyiz? Mesnevî, bu soruları her birimizin vicdanına sorar ve cevabını bulmayı yine bize bırakır.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında İsmail Fassı

Bu mübarek fassın hikmetini anlamak, onunla iç içe geçmiş diğer hakikatleri de yerli yerine koymakla mümkündür. Her bir kavram, bu büyük dokunun bir ipliğidir.

• Hz. İsmâîl (a.s.): Bu fassın kelimesi, yani hikmetin kendisiyle zuhûr ettiği mazhardır. O, Zât’a tam bir teslimiyetle boyun eğen, emre rıza gösteren ve böylece kurban edilmekten kurtulup can bulan kâmil nefsin en güzel misalidir.
• Kurban: Bu fassın merkezindeki fiildir. Zâhirde bir koçun boğazlanması, bâtında ise sâlikin Hakk’tan gayrı her şeyi, en başta da kendi canını ve nefsanî arzularını Hakk yolunda feda etmeye hazır olmasıdır.
• Teslimiyet: Kurban fiilinin ardındaki ruh ve hâldir. İsmail'in babasına "Emrolunduğun şeyi yap" demesi, aklı ve mantığı bir kenara bırakıp Hakk'ın iradesine sorgusuz sualsiz boyun eğmenin zirvesidir.
• Rabb-ı Hâs: Her kulun kendi istidadına, hakikatine göre tecelli eden, onu terbiye eden özel Rabbidir. İsmail'in bu emre boyun eğmesi, kulun kendi Rabb-ı Hâssı'nın hükmüne tam bir rıza ile mukabele etmesinin en kâmil örneğidir.
• Hz. İbrahim (a.s.): Hakk'ın emrini tebliğ eden ve icra etmeye kalkan babadır. O, Hakk'ın iradesinin ve emrinin mazharıdır. Aynı zamanda en sevdiğini feda etme imtihanıyla dostluğunun (hullet) derecesini ispatlayan Halîlullah'tır.
• Nefs-i Mutmeinne: Tatmin olmuş, Rabbinden gelen her şeye sükûnetle mukabele eden nefstir. İsmail'in hâli, bu mertebenin zirvesidir.
• Nefs-i Radiyye: Rabbinden razı olmuş nefstir. İsmail, sadece teslim olmakla kalmaz, bu hükümden razı olduğunu da babasına bildirir. Bu rıza hâli, teslimiyetin bir üst mertebesidir.
• Fusûsu'l-Hikem: Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin, peygamberlerin hakikatleri üzerinden ilahi hikmetleri açıkladığı temel eserdir. İsmail Fassı, bu eserin en mühim halkalarından birini teşkil eder.
• Hullet (Dostluk): İbrahim'e bahşedilen makamdır. Bu dostluk, kulun iradesinin Hakk'ın iradesinde erimesini gerektirir. Oğlunu kurban etme emri, bu dostluğun en çetin imtihanı ve ispatıdır.
• Kâbe: İbrahim ve İsmail'in beraberce inşa ettikleri, yeryüzünün kalbidir. Bu fassın kahramanlarının, tevhidin yeryüzündeki merkezi olan Beytullah'ın banileri olması, onların teslimiyetinin küllî bir eylem olduğunu gösterir.
• Rızâ: Teslimiyetin meyvesidir. Teslimiyet bir fiil ise rıza o fiilin getirdiği kalbî bir hâldir. Kulun, kaderin getirdiği her şeyde Hakk'ın lütfunu ve hikmetini görmesi, acıda ve tatlıda aynı huzuru bulmasıdır.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanenin temelini oluşturan üç büyük denizin, İsmail Fassı'nın hakikatine nasıl farklı kıyılardan yaklaştığını görmek, irfan yolcusu için elzemdir.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin sohbetlerinde bu fass, doğrudan doğruya sâlikin kendi iç dünyasına, seyr-i sülûk tecrübesine tatbik edilir. Terzibaba için İsmail, müridin kurban etmesi gereken nefsidir. İbrahim, mürşid-i kâmildir ve onun verdiği emirler, aslında müridin Rabb-ı Hâssı'nın tecellileridir. Kurban emri, sâlikin "ben" dediği, kendine ait zannettiği her şeyden vazgeçmeye davet edilmesidir. Onun dilinde Füsûs'un yüksek hakikatleri, bir dervişin günlük hayatında yaşayabileceği somut bir edebe dönüşür.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Fusûsu'l-Hikem'i ise bu kıssanın vücûdî temelini, hakikat ilmindeki köklerini ortaya serer. Şeyh-i Ekber, hadiseyi tarihî bir vakıa olarak değil, ezelî bir hakikatin zaman ve mekândaki bir zuhûru olarak ele alır. "Hikmet-i Aliyye" (Yücelik Hikmeti) ismini verdiği bu fass'ta, kulun ebedî saadetinin sırrının, kendi Rabb-ı Hâss'ını bilip O'nun hükmüne rıza göstermesinde yattığını ispat eder. İbn Arabî, kurban eden, edilen ve kurbanın ardındaki Tevhid sırrını, yani hepsinin tek bir ilahi fiilin farklı yüzleri olduğunu anlatarak, meseleyi Cem makamı ufkuna taşır.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri ise Mesnevî-i Şerîf'te bu kıssayı Aşk'ın diliyle terennüm eder. Mevlânâ için İbrahim aklı, İsmail ise aşkı temsil eder. Akıl, en sevdiğini kurban etmenin dehşetiyle bocalar; fakat Aşk, Maşuk'un emri karşısında bir an bile tereddüt etmez. Kurbanlık koçun gökten inmesi, aklın ve hesabın tükendiği yerde ilahi rahmetin ve lütfun nasıl tecelli ettiğinin en güzel ispatıdır. Mevlânâ'nın nazarında İsmail'in teslimiyeti, "Ölmeden önce ölünüz" sırrının ete kemiğe bürünmüş hâlidir.

Değerlendirme

Bu üç büyük mürşidin rehberliğinde gördük ki, İsmail Fassı, geçmişte yaşanmış bir kıssa değil, her an insanın içinde cereyan eden bir hakikattir. Bu fassın en temel öğüdü, ebedî saadete giden yolun, kayıtsız şartsız teslimiyetten ve Hakk'ın hükmüne rıza göstermekten geçtiğidir. İkinci olarak, bu teslimiyetin muhatabı, soyut bir ilah değil, kişinin kendi istidadı ve hakikati üzerinden ona tecelli eden, onu terbiye eden ve ona şah damarından daha yakın olan Rabb-ı Hâss'ıdır. Mürşidin, rüyaların, başına gelen hadiseler, hep O'nun insanla konuşma biçimleridir.

Bu fassı okurken, "Benim İsmail'im nedir? Hakk yolunda kurban etmem gereken en sevgili varlığım, en büyük 'ben'liğim hangisidir?" sorusu akla gelir. Unutulmamalıdır ki, bıçağın altına yatan İsmail değil, insanın nefsidir. Ve o bıçak kesmediğinde, yerine bir kurbanlık koç geldiğinde anlaşılır ki, Hakk insandan canını almayı değil, insanın O'nun için canından vazgeçmeye razı olmasını murad etmiştir. İşte o an, teslimiyetin en büyük kurtuluş olduğunu idrak edildiği andır.