Lahut
Tasavvuf irfanında lâhut, Cenâb-ı Hakk’ın zâtına ve ilâhlık mertebesine işaret eden en üst mertebedir. Varlık mertebelerinin başlangıcı ve aslı olan bu saha, idrakin ve kayıtların ötesindeki gayb sahası olarak değerlendirilir. Eserlerde lâhut; mülk (nâsût), melekût ve ceberût ile birlikte zikredilen dört ana deryanın zât sahasını oluşturan temelidir. Bu makalede kavramın kökeni, varlık mertebelerindeki yeri ve Terzibaba’nın eserlerindeki işârî açılımları ele alınacaktır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Lâhut kelimesi tasavvuf lügatinde ilâhlık, ulûhiyyet ve zât mertebesini ifade eden bir kavramdır. Klasik şerhlerde ve ıstılah geleneğinde varlık mertebeleri dört ana isimle icmâl edildiğinde lâhut, ceberût, melekût ve nâsût sıralamasının en başında yer alır. Bu tasnifte lâhut, zâtın hiçbir kayda, vasfa ve sûrete girmemiş sırf ve mutlak hâlidir.
TB. Fusûs Mukaddimesi adlı eserde bu mertebenin niteliği ve zikir ile münasebeti şöyle tarif edilir:
Ba’zıları da dört isim ile icmâl edip “lâhût”, “ceberût”, “melekût”, “nâsût”derler. “Lâhût” bî-keyfiyet ve bî-renk olan zâttan ibârettir ki, buna “Hû” ile işâret ederler. “Ceberût”, taayyün-i evvel ve şühûd-ı mücmelden ibârettir ki, “Allah” tesmiye ederler. Onun için “Hû” isminin zikrine “lâhûtî” ve “Allah” isminin zikrine de “ceberûtî” derler. Evvelki “cem’u’l-cem‘” ve ikincisi “makām-ıcem‘”dir. — TB. Fusûs Mukaddimesi
Görüldüğü üzere lâhut, keyfiyetsiz ve renksiz olan sırf zâttır ve bu makamın işareti “Hû” ismidir. Eserde ayrıca felekü’l-hayât olarak adlandırılan ilk zuhûr ve berzah mertebesinin isimleri arasında da lâhut zikredilir; bu mertebenin bütün isim ve sıfatları câmi olan “Allah” ismiyle anıldığı ve Ankebût Sûresi'nin 6. âyetinde geçen "Şübhesiz Allah âlemlerden müstağnîdir" beyanının bu istiğnâya işaret ettiği belirtilir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Dört Derya ve Gayb-ı Mutlak Mertebesi Olarak Lâhut
Terzibaba'nın aktardığı metinlerde varlık mertebeleri dört derya olarak tasvir edilir ve bu deryaların ilki lâhuttur. Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4) ile Lübbü'l-Lübb (Özün Özü) eserlerinde gayb-ı mutlak başlığı altında bu mertebenin mahiyeti açıklanır. Âlemler gayb ve şehâdet, dünya ve âhiret olarak ikiye ayrılmakla birlikte, hakikatte başlangıcı ve sonu olmayan dört ezelî ve ebedî derya mesabesindedir:
Yukarıda ayrı ayrı belirtilen dört alem, dört derya mesabesindedir. Mülk, Meleküt, Ceberut ve Lahut... İşte bu dört derya, ezeli ve ebedî olup, başlangıcı ve sonu yoktur. Birinci derya “Zat”tır... “Lahut” da derler... “küntü kenzen mahfîyyen fe ahbibtü en u’rafe”, “gizli bir hazineydim”, hükmüne ve düsturuna göre; — Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4)
Bu metinlerde belirtildiği üzere lâhut âlemi; Gayb-ı mutlak, lâ taayyün âlemi, sirâyet âlemi, ıtlak âlemi, mutlak a'mâ, sırf vücûd, mutlak vücûd, sırf zât, ümmü'l-kitâb, mutlak beyan, yayılma noktası ve gaybların gaybı gibi çeşitli isimlerle anılır. En'âm Sûresi'nin 59. âyetindeki "Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları ancak O bilir" mealindeki âyet-i kerîme bu mertebeye delil getirilir. Aynı zamanda bu ilk mertebe Ahadiyet mertebesi olarak da tesmiye edilir; ikinci derya olan ceberût ise vâhidiyet mertebesidir.
Bu dört derya birbirine zıt veya kopuk katmanlar değildir; birbirinin aynasıdır. Eserde mülkün melekûta, melekûtun ceberûta, ceberûtun ise lâhuta ayna olduğu ifade edilir. Bütün bu âlemleri hüviyetinde toplayan ve her birine ayna olan makam ise İnsân-ı Kâmil'dir:
Beşinci fasıl İnsan-ı Kamil’i açıklamaktadır. Bu zikrolunan hazret İnsan-ı Kamil, alemlerin hepsini kapsar, hüviyetinde toplar!.. İnsan-ı Kamil bütün mertebeleri câmidir... “İsmi Azam” makamıdır .. “İsmi Azam” bütün İlahî isimlere câmi olduğu gibi, İnsan-ı Kamil de “Mülk alemi”, “Meleküt alemi”. “Ceberut alemi” ve “Lahut alemi”nin cümlesini câmidir... Zahirde ve batında însan-ı Kamil’in kuşatmadığı hiç bir mekan yoktur Zati bir sirayet ile her şeyde hükmünü yürütür ve belki de o şeyin aynıdır!.. — Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4)
İnsân-ı Kâmil böylece mülk, melekût, ceberût ve lâhut âlemlerinin tamamını kuşatan zâtî bir sirâyetle her mertebenin hakikatini nefsinde cem eder.
Hurûf-ı Mukattaa Açılımında Lâm Harfi ve Lâhut Mertebesi
Terzibaba'nın Kur'an sûrelerinin başındaki hurûf-ı mukattaalara getirdiği işârî tahlillerde lâhut kavramı merkezi bir yer tutar. Müfessirlerin genel olarak bu harflere "Allah ile Resûlü arasında şifredir" diyerek geçtiğini, ancak tasavvuf ehlinin bu harfleri İnsân-ı Kâmil'in isimleri ve âlemlerin koordinat noktaları olarak okuduğunu belirtir. İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000) kaydında Bakara Sûresi'nin başındaki "Elif, Lâm, Mîm" harfleri şöyle izah edilir:
“Elif, Lâm, Mim” (Sûre 2 ayet 1) huruf-u mukattaa diye tabir olunan, bugünkü bilgilerimizle açıklayamadığımız bu harfler Kamil insanın isimlerinden bir isimdir. İnsan-ı Kamil’in bir ismidir Elif, Lam, Mim Aynı zamanda. Bunlardan (elif) → Ahadiyet mertebesini, (lam) → Lahut mertebesini, (mim) → Makam-ı Muhammediyi temsil ediyor. — İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000)
Bu üç harf kâinatın koordinatlarını koyan bir sacayağı gibidir. Elif harfi Ahadiyyet mertebesini, Mîm harfi Hakîkat-i Muhammediyye'yi, Lâm harfi ise Lâhut ve ulûhiyyet mertebesini ifade eder. Harflerin çizilişindeki incelikler de bu mertebeleri remzeder. Elif harfi tek bir düz çizgi olmayıp on iki noktanın dizilmesinden meydana gelir; bu on iki noktanın yedisi et-tûru's-seb'a denilen yedi nefis mertebesine, beşi ise hazarât-ı hamse mertebelerine işaret eder.
Lâm harfinin hususiyeti ise Elif'in tenezzülü ve kıvrılmasıyla vücûda gelmesidir. Lokmân Sûresi şerhinde bu bağ şöyle kurulur:
Lâm: (ل ) Lâhut, Ulûhiyyet âlemi yani bütün bu âlemlerdir. On iki noktadan meydana gelen Elif harfinin kıvrımıdır, yani aslı Elif’tir. — Lokmân Sûresi
Elif ahadiyyeti temsil ederken, ondan meydana gelen Lâm harfinin ucundaki çengel veya kepçe şeklindeki kıvrılma, bütün âlemleri ihâta edişi gösterir. Yûsuf Sûresi sohbetinde "Elif, Lâm, Râ" terkibi tahlil edilirken Lâm harfinin bu kapsayıcılığı şöyle aktarılır:
Lâm; Lâhut mertebesini, Lâm’ın Ulûhiyyet, Allahlık mertebesini, ucundaki kepçe gibi kıvrılması; bütün âlemleri ihata etmiş mâ’nâsına geliyor. Yani bütün âlemlerin yükünü çekiyor mâ’nâsınadır. — Yûsuf Sûresi
Benzer şekilde İslâm, İmân, İkân eserinde Cenâb-ı Hakk'ın Elif yani ahadiyyeti ile tenezzülünden sonra lâhut âlemini, diğer bir ifadeyle vâhidiyet ve sıfat âlemlerini meydana getirdiği, sıfat âleminin de şehâdet âlemlerini zuhûra çıkardığı anlatılır. Böylece Lâm harfi, ahadiyyetin tenezzülüyle zuhûra gelen ve altındaki bütün âlemlerin yükünü çeken lâhut ve ulûhiyyet dairesi olarak idrak edilir.
Vahiy Katmanları ve Kelâmın Lâhut Âleminden Doğrudan Zuhûru
Terzibaba, Hz. Peygamber'den ümmete intikal eden üç ilim türünü (Kur'an-ı Kerîm, Hadîs-i Kudsîler ve Hadîs-i Şerîfler) varlık mertebeleriyle irtibatlandırarak izah eder. Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4) eserinde 10 Ocak 1986 tarihli sohbette bu üç ilmin kaynağı tahlil edilir. Hepsi aynı mübarek ağızdan zuhûra geldiği hâlde aralarındaki sınıflandırmanın sebebi, kelâmın hangi mertebeden nüzûl ettiğidir:
Hakkın kendisi, kendi olarak kendi kelâmını ortaya koymaktadır. İşte mânâsının da ifadesinin de Haktan olması Lahut âleminden direkt olarak ortaya gelmesidir. Yani, esmâ ve Ef'al âlemi ile ilgili olmadan direkt Lahut âleminden Ef'al âleminde zuhura çıkmasıdır. Ara katlara uğramadan, direkt olarak Hz. Peygamber ismi altında Hakkın kendisinin beyan ettiği hakîkatlerdir. İşte mânâsı ve ifadesi/lâfzı Haktandır denmesi bunu anlatıyor. Lahut âleminden yani sıfat âleminden (bir başka ifade ile) Hakîkat-i Muhammedî denen mahalden gene bir başka ifade ile... — Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4)
Buna göre Hadîs-i Şerîfler fiiller (ef'âl) âlemiyle ilgili olup oradan zuhûr eder; Hadîs-i Kudsîlerin mânâsı Hakk'tan lafzı peygamberden olup esmâ âlemine dayanır; Kur'an-ı Kerîm ise mânâsı ve lâfzı doğrudan Hakk'tan olarak lâhut âleminden ef'al âlemine inen kelâmdır. Hz. Peygamber Kur'an okurken beşerî hüviyetinden geçmiş, Hakk'ın bizzat kendi kelâmını izhar ettiği ayna olmuştur.
İbadetin Hakikati: Salât Kelimesindeki Lâm ve Lâhut İdraki
Namaz ibadeti de zahirî hareketlerden ibaret bir şekil değil, mertebelerin idrak edildiği bir mi'rac olarak değerlendirilir. Terzibaba sohbetlerinde namazın üç mertebesinden bahseder: Bedenle yapılan fiiller âlemindeki namaz, düşünce ve zikirle yapılan orta namaz (salât-ı vustâ) ve kesintisiz müşâhede hâli olan dâimî salât (salât-ı dâimûn).
Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür eserinde namazın hakikati ve salât kelimesinin harfleri tahlil edilirken lâhut mertebesi şöyle yer alır:
Salât (صَلاَةُ) kelimesindeki (ص) sad sıfat alemini, (ل) lam lâhût alemini, (ة) te ise tevhidi içerir. — Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür
Müslüman namaz kıldığı esnada fiilî hareketleriyle ef'âl, okuduğu zikirlerle esmâ, salât kelimesinin Sâd harfi ile sıfat, Lâm harfi ile lâhut mertebelerini ve nihayet Tâ harfi ile bütün bu mertebelerin tevhidini kendinde cem eder. Tevhid-i ef'âl, tevhid-i esmâ, tevhid-i sıfat ve tevhid-i zât mertebeleri böylece özümsenir ve namaz Hakk'ın kendinden kendine yönelişi hâline gelir.
Bu idrakin ibadetteki yansıması Fâtiha Sûresi şerhinde de gösterilir. Âyette geçen "İyyâke na'büdü" (Ancak Sana ibadet ederiz) ifadesi ubûdiyeti ve makam-ı farkı bildirirken, "Ve iyyâke nesta'în" (Yalnız Senden yardım dileriz) ifadesi lâhut yolunun sâliklerine mahsus bir rehberliktir:
O Zat’ı Celil’in sıfatı ki hidayet yolunun hakiki talibi olanların makam-ı fark’ın başlangıcında ubudiyetlerini “İyyaKE na’budu” “ancak Sana ibadet ederiz” faslı celili ile esasa dayanan ibadeti makam-ı farkıyyeti bildirdi, makam-ı farktan kazanılmış olan kuralların nuru ile lâhut yolunun tüm hakiki sâliki olanları da “VE iyyaKE nesta’iyn” “ve yalnız Senden yardım dileriz” beyanı celilesi ile irşad eyledi. — Fâtiha Sûresi
Ayrıca Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür kitabında Kâbe'nin mimari unsurları üzerinden yapılan işârî yorumda; birinci kat ve direklerin esmâ-i hüsnâ zuhûru, üst kat ve direklerin sıfât-ı zâtiyye ve sıfât-ı sübûtiyye saltanatı, oranın da üst kısmı olan terasın ise lâhut âleminin zuhûr mahalli olduğu ifade edilir.
Seyr-i Sülûkta Şeriat, Tarikat ve Ceberûttan Lâhuta Geçiş
Tasavvuf yolculuğunda sâlikin katettiği tavırlar da bu mertebelerle doğrudan irtibatlıdır. Risâle-i Gavsiyye şerhinde Hz. Pîr Abdülkādir Geylânî'nin hitabına verilen mânâda mertebeler arası geçişler sınırlandırılır:
− Nâsut ile melekût arasındaki her tavır şeriat, melekût ile ceberût arasındaki her tavır tarikat, ceberût ile lâhut arasındaki her tavır da hakîkâttır. — Risâle-i Gavsiyye
Terzibaba bu bahsi şerh ederken ceberûtun kendinde olan hakikati zorunlu olarak kemâliyle ortaya çıkarmak olduğunu; hakikatin ise lâhut yani ilâhlık mertebesine ulaşan bir oluşum teşkil ettiğini belirtir. Mârifet ise bütün bu mertebelerin (şeriat, tarikat, hakikat) toplamını idrak ederek ve her birinin hakkını vererek yaşamak demektir.
Sâlikin seyr-i sülûktaki zât âlemi ve lâhut tecrübesi Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür eserinde şu şekilde kayda geçirilmiştir:
Makâmı: Tenzihî ve teşbihî tevhiddir. Beka billâh (Hak’ta bâki olma) demektir. Zikri: “Yâ Samed.” Âlemi: Zât âlemi (Âlem-i lâhût) Peygamberi: Hz. Muhammed Mustafa (s.a.v.) Lakabı: Habîbullah Kelimesi: Lâ ma’bûde illallah-lâ ilâhe illallah. Seyr-i: Seyri maallah (Allah’la beraber seyir). — Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür
Burada görüldüğü gibi lâhut âlemi, tenzih ve teşbih dengesiyle tahakkuk eden zât tevhidi makamıdır. Bu makamda seyr "seyri maallah" (Allah ile beraber seyir), zikir ise "Yâ Samed" ismidir. Eserde ayrıca Allah lafzındaki birinci Lâm'ın ulûhiyyeti, ikinci Lâm'ın velâyet ve risâleti, "Lâm"ın lâhutu ve "Elif"in ahadiyyetin sıfat mertebesindeki temsilciliğini bildirdiği; "İllâ" kelimesinde lâhut tecellisinin şiddetlendirilerek sıfatların müstakil bir varlık iddiasında bulunamayacağını ve saltanatın ancak zâta ait olduğunu ikaz ettiği beyan edilir.
Böylece Terzibaba'nın yaklaşımında lâhut; gayb-ı mutlakın bî-keyfiyet zât deryası, İnsân-ı Kâmil'in câmi olduğu en yüce mertebe, Kur'an'ın doğrudan vasıtasız zuhûr kaynağı ve sâlikin seyr-i sülûkta hakikat idrakiyle zevk ettiği ilâhî zât sahası olarak yerini bulur.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Îsâ Fassı
Fusûsu'l-Hikem metninde lâhut kavramının en açık ve doğrudan ele alındığı yer, Hz. Îsâ kelimesine tahsis edilen fassıdır. Burada kavram, soyut bir kâinatî mertebe olmanın ötesinde, varlığa sirâyet eden hayat ve ruh hakikati üzerinden tahlil edilir. Şerhte hüküm, nefes-i rahmânî, hayat sıfatı ve ceset-ruh münasebeti olmak üzere birbiriyle bağlantılı aşamalar hâlinde kurulur.
İlk aşamada eşyada cereyan eden hayatın mahiyeti açıklanır. Eserde zikredildiği üzere hayat, ruhun zâtî sıfatıdır ve ruh da nefes-i rahmânîdir. Hayat Cenâb-ı Hakk’ın zâtî sıfatlarından biri olduğundan ve sıfat zâtın aynı kabul edildiğinden, varlıklara sirâyet eden bu hayata ve ruha kendi zâtî hakikati cihetiyle lâhut adı verilir. Kelime-i Îseviyye şerhinde bu hakikat şöyle ifade edilir:
İmdi eşyâda sârî olan hayâttan bu mikdâr “lâhût” ile tesmiye olunur. Ve "nâsût”, [15/18] ancak kendisiyle bu rûhun kāim olduğu mahaldir. Binâenaleyh onunla kāim olması sebebiyle nâsût, "rûh” tesmiye olunur. Ya'ni suver-i eşyâya sirâyet eden hayâtın bu mikdârına “lâhût” denildi. Çünkü rûh nefes-i Rahmânîdir; ve hayât rûhun sıfat-ı zâtiyyesidir. Binâenaleyh Hayât, sıfât-ı ilâhiyyeden bir sıfattır. Ve sıfât ise zâtın “ayn”ıdır. İşte hayâta bunun için “lâhût” tesmiye olunur. — Kelime-i Îseviyye
İkinci aşamada lâhut ile nâsût arasındaki münasebet incelenir. Ruh aslında sûretsiz ve nûrânî bir cevher olduğu hâlde, taalluk eylediği ve kendisiyle kāim olduğu maddî mahalle nâsût denilir. Ancak ruhun nâsûta sirâyetindeki galebe sebebiyle, görünüşte nâsût olan bu cesede de mecâzen ruh tesmiye edilmiştir. Cenâb-ı Îsâ’nın durumu ise bu noktada bir zirve teşkil eder. Zira Cibrîl-i Emîn Hz. Meryem’e beşer-i seviyy olarak temessül edip nefhada bulunmuş, Îsâ (a.s.) bu nefhadan zuhûra gelmiştir. Bu sebeple onun nâsûtu ruhunun ve lâhutun mutlak tesiri altında kalmış; cismânî hüviyetine beşeriyet galebe çalamadığı için kendisine hem cismen hem rûhen "Rûhullah" denilmiştir.
Üçüncü veçhede Terzibaba TB. Kelime-i Îseviyye sohbetinde bu klasik açıklamayı insanın enfüsî idrakine doğru genişletir. İnsanın içindeki ruhun nefes-i rahmânî olması hasebiyle lâhut hakikatinde olduğunu belirtir. Kişi tabii ve hayvânî idrak dairesinde kaldığında cüz'î bir akılla yaşar; fakat nefsini bilip idrak ve şuur mertebesine erdiğinde "men arefe nefsehû fekad arefe rabbehû" sırrınca kendindeki ilâhî hali tanır ve bâtını lâhut olur:
Yani eşyadaki bulunan ruha ruhu yönüyle “lahut” denildi. Yani bizim içimizdeki “ruh” “Lahut” hakikatindedir. Çünkü rûh rahmani nefesidir; yani her birerlerimizde bulunan nefes-i Rahmani ruhtan, ruh-u ilahiden ibarettir. İşte bu da bizim “Lahut” halimizdir. Yani ilahiyat, ilahlık halimizdir. Bu yaşadığımız hayvani ruhtur, bu ruhu ruh-u hakikiye ulaştırmamız gerekiyor, akla ulaştırmamız gerekiyor. Yani idrakte, şuura ulaştırmamız gerekiyor. O zaman ilahi ruh şuurda oluşmuş oluyor. — TB. Kelime-i Îseviyye
Burada zikredilen zirve nokta, nefes-i rahmânînin zâtî bir sirâyetle hayat bahşetmesidir. Cebrail (a.s.) nefhasıyla Hz. Îsâ zuhûra gelmiş ve ölü cesetlere hayat vermiştir; Hz. Resûlullah ise ümmetine kelâmullahı nefheylemiş ve ulûhiyyeti izhar etmiştir. Efendimizin okuduğu Kur'an-ı Kerîm, ümmetinde "Hayy" isminin en kemâlli zuhûrunun meydana gelmesine vesile olmuştur.
Ana bölümde Kur'an kelâmının ara katlara uğramadan vasıtasız olarak doğrudan lâhut âleminden ef'al âlemine nüzûl ettiği ve İnsân-ı Kâmil'in bu mertebeleri hüviyetinde topladığı yönündeki anlatım, Îsâ Fassı'nda eşyaya sirâyet eden hayatın ve nefes-i rahmânînin bizzat lâhut hakikati olarak tavsif edilmesiyle aynı hakikate işaret eder.
Mesnevî-i Şerîf
Nâsûtun Lâhûta Mahrem Oluşu ve Hâlin Harften Münezzehliği
Mesnevî-i Şerîf’in üçüncü cildinde mürşidin irşad darbı neticesinde sâlikin sûret âleminden ma'nâ ve bî-sûret âlemine yükselişi tasvir edilir. Mevlânâ bu zâtî müşâhede ve terakkî hâlini şu beyitle dile getirir:
- Bizim nâsûtumuzun mahremi lâhût oldu; senin eline ve koluna âferin olsun! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3
Ahmed Avni Konuk'un şerhinde bu beyit tahlil edilirken nâsût ile lâhut kavramlarının tarifi verilir. Konuk'a göre "nâsût", şehâdet âlemi ile insân-ı kâmilin zâhirî hey'etinin toplamından ibarettir. "Lâhût" ise keyfiyetsiz ve renksiz olan sırf Zât'tır ve tahkik ehli bu makama "Hû" ile işaret eder. Beyitte sâlik, beşeriyetinin renksiz ve keyfiyetsiz Zât-ı baht'a mahrem kılındığını ikrar etmektedir.
Hemen ardından gelen beyitte bu müşâhedenin söze ve lafza sığmazlığı şöyle ifade edilir:
- Şimdi benim hâlim söylemekten hariçtir. Bu söylediğim şey benim ahvalim değildir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3
Konuk'un şerhindeki açıklamaya göre nâsût lâhuta mahrem olup sâlik zâtî tecellî zevkiyle mütelezziz olduğunda, bu hal nâsûta ait harf, ses ve kelimelerle beyan edilemez. Zira harf ve sese dökülen ifadeler zât tecellîsinin aslı değil, nâsûtun ahvâlidir; sâlikin nâsûtu artık lâhûtiyyet aynasında nakşolunmuştur.
Merâtib-i Vücûdun Dört Cânı ve İnsân-ı Kâmilin Kalbi
Mesnevî-i Şerîf’in dokuzuncu cildinde kutb-i âlemin ve insân-ı kâmilin hakikati anlatılırken vücûd mertebeleri "cân" kelimesi üzerinden tahlil edilir. Mevlânâ şöyle buyurur:
- O bir gönlü getir ki, âlemin kutbudur; Âdem'in canının canının canının canıdır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9
Konuk'un şerhinde mısrada dört defa zikredilen "cân" lafzının vücûd merâtibine işaret ettiği açıklanır. Birinci can ile nâsûta, ikinci can ile melekûta, üçüncü can ile ceberûta ve dördüncü can ile lâhuta işaret buyrulmuştur. Bu mertebelerin her biri bir sonrakinin bâtını ve ruhudur; nâsûtun ruhu melekût, melekûtun ruhu ceberût ve ceberûtun ruhu da lâhuttur. İnsân-ı kâmilin kalbi ise bizzat lâhuttur. Lâhut bütün mertebeleri ihâta ettiği gibi, insân-ı kâmilin kalbi de kâinattaki bütün bu zuhûrâtı câmi bir ihâtaya sahiptir.
Namaz ve Semâ İkliminde Lâhût Perdelerinden Esrârı Dinlemek
Dokuzuncu ciltte namazda kıyam ve selâm arasındaki seyrin hakikati açıklanırken semâ meclisi de aynı esasa bağlanır. Beyitte "Can sefere gitti ve beden kıyâmdadır; ric'at vaktinde bu sebebden selâm der" buyrulur. Konuk'un şerhinde mü'minin namaza durduğunda ruhunun kesretten vahdete doğru sefere çıktığı, namaz hitamında selâm ile kesret âlemine döndüğü bildirilir. Bu münasebetle aktarılan bir beyanda Mevlânâ semâın mahiyetini tarif ederken lâhut idrakini şöyle zikreder:
Bilir misin semâ' nedir? Dostun ahvâlini görmektir. Lâhût perdelerinden Hakk'ın esrârını işitmektir. Bilir misin semâ' nedir? Hakk'ın aşkının darbesi önünde başını top gibi yapıp ayaksız ve başsız koşmaktır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9
Burada lâhut, sâlikin kendi varlığından geçerek dostun visâline erdiği ve zât sırlarını perdesiz işittiği en mahrem vuslat dairesi olarak vasıflandırılır.
Ana bölümde İnsân-ı Kâmil'in mülk, melekût, ceberût ve lâhut deryalarını nefsinde toplayarak her bir mertebeye ayna olduğuna dair Terzibaba'nın aktardığı izahlar ile Konuk'un şerhinde Âdem'in dördüncü cânı olan lâhutun insân-ı kâmilin kalbiyle özdeşleştirilerek bütün vücûd merâtibini ihâta ettiğinin belirtilmesi aynı hakikate işaret eder.
Kavramlar Ağında Lahut
- Ahadiyyet: Gayb-ı mutlak sahasını ve sırf zâtı ifade eden ilk tecellî olup hurûf-ı mukattaadaki Elif harfiyle remzedilir; lâhut mertebesinin kaynağı ve aslıdır.
- Ceberut: Varlık mertebelerindeki dört deryanın ikincisi ve vâhidiyet mertebesidir; melekût ile lâhut arasında hakikatin zorunlu olarak zuhûra çıktığı berzah ve lâhutun aynasıdır.
- Melekut: Şehâdet ile ceberût arasındaki esmâ ve ervâh sahasıdır; nâsûtun bâtını ve ceberûtun aynası olarak lâhuttan nüzûl eden feyzin aktarım katmanıdır.
- Nasut: Şehâdet âlemini ve rûhun taalluk ettiği cismânî mahalli ifade eder; zâtî tecellî ile lâhutun mahremi hâline gelerek lâhûtiyyet aynasında nakşolunur.
- Hazarat-ı Hamse: İlâhî tenezzül merâtibini câmi beş hazret makamıdır; hurûf-ı mukattaada Elif'in noktalarıyla işaret edilen ve lâhutun ihâtası altında zuhûra gelen varlık bütünüdür.
Kütüphanedeki Kaynaklar
- Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4) ve Lübbü'l-Lübb (Özün Özü): Lâhutun gayb-ı mutlak, sırf zât ve dört ezelî deryanın ilki olarak tarifini, İnsân-ı Kâmil'in bu âlemleri zâtî sirâyetle câmi olduğunu ve Kur'an kelâmının doğrudan lâhuttan vasıtasız nüzûl ettiğini açıklar.
- İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000): Bakara Sûresi başındaki Elif, Lâm, Mîm harflerini kâinatın koordinatları ve İnsân-ı Kâmil'in isimleri olarak şerheder; Lâm harfinin lâhut ve ulûhiyyet mertebesine tekābül ettiğini gösterir.
- Lokmân Sûresi: Lâm harfinin Elif'in tenezzülü ve kıvrımıyla vücûda geldiğini, dolayısıyla lâhutun aslının ahadiyyet olduğunu kaydeder.
- Yûsuf Sûresi: Lâm harfinin kepçe şeklindeki kıvrılışıyla bütün âlemleri ihâta ettiğini ve lâhutun âlemlerin yükünü çeken ulûhiyyet dairesi olduğunu belirtir.
- İslâm, İmân, İkân: Ahadiyyetten tenezzül ile lâhut ve sıfat âlemlerinin zuhûra gelişini, Kur'an ve İnsân-ı Kâmil'in birer kitap hüviyeti taşıdığını tahlil eder.
- Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür: Salât kelimesindeki Lâm harfinin lâhut tekliğini remzettiğini, zât âleminin (âlem-i lâhut) "Yâ Samed" zikri ve "seyri maallah" makamı olduğunu, Allah lafzındaki lâhut şiddetini ve Kâbe terasının lâhut zuhûru vasfını aktarır.
- Fâtiha Sûresi: "Ve iyyâke nesta'în" beyanının makam-ı farktan kazanılan nurla lâhut yolunun sâliklerini irşad ettiğini açıklar.
- Risâle-i Gavsiyye: Ceberût ile lâhut arasındaki tavrın hakikat olduğunu ve lâhutun ilâhlık mertebesine ulaşan bir oluşum teşkil ettiğini bildirir.
- TB. Fusûs Mukaddimesi: Varlık mertebelerinin dörtlü icmâlinde lâhutun bî-keyfiyet ve bî-renk zât olduğunu, bu makamın zikrinin "Hû" ile lâhûtî olarak tesmiye edildiğini vaz'eder.
- Kelime-i Îseviyye ve TB. Kelime-i Îseviyye: Varlığa sirâyet eden hayatın zât cihetiyle lâhut olarak isimlendirildiğini, insandaki ruhun nefes-i rahmânî cihetiyle lâhut hakikatinde olduğunu tahlil eder.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3 ve Cilt 9: Nâsûtun lâhuta mahrem oluşunu, harf ve sese sığmayan zâtî müşahedeyi, Âdem'in dördüncü cânı olan lâhutun kutbun kalbiyle ayniyetini ve semâ ikliminde lâhut perdelerinden esrâr dinleme zevkini şerheder.
Değerlendirme
Lâhut, tasavvuf irfanında Cenâb-ı Hakk'ın keyfiyet ve renkten münezzeh zât sahasını ve bütün varlık mertebelerini ihâta eden ilâhlık dairesini ifade eden ana kavramdır. Terzibaba'nın işârî izahlarında kavram; hem hurûf-ı mukattaadaki Lâm harfinin ihâtası ve Kur'an vahyinin doğrudan vasıtasız iniş mahalli hem de namazdaki salât kelimesinin zâtî tevhidi olarak ameli ve bâtınî bir idrakle ele alınır. Klasik zeminde ise İbn Arabî ve Mevlânâ şerhleri, eşyada sârî olan hayatı ve insân-ı kâmilin kalbini lâhut hakikatiyle birleştirerek kavramın hem vücûdî hem de tecrübî veçhesini temellendirir. Lâhut ile nâsût arasındaki münasebeti daha etraflıca kavramak için metinde geçen Kelime-i Îseviyye şerhindeki nefes-i rahmânî bahisleri tetkik edilebilir.