Lahut

Bismillahirrahmânirrahîm. Lâhut, aklın sınırlarının bittiği, dilin ancak işâretlerle konuşabildiği bir menzilin, makamın ve âlemin adıdır. Bu kelimeyi duyduğumuzda, kalbimizde bir heybet, bir sükûnet ve bir vuslat iştiyakı uyanır. Çünkü Lâhut, bizim asıl vatanımızdır. Cenâb-ı Hakk’ın “Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliğimi sevdim” muradının tecellîye durduğu ilk seher vaktidir. Varlığın kendisinden coşup geldiği o sonsuz derya, bütün âlemlerin ve zerrelerin kendisine rücû ettiği o mutlak Birlik durağıdır. Bu makalede, Terzibaba Necdet Ardıç Efendimiz’in irfan pınarından beslenerek, Lâhut âleminin ne olduğu, vücûd mertebeleri içindeki yeri ve işaret ettiği hakikat idrak edilmeye çalışılacaktır. Kelimeler, o âlemi anlatmaya değil, ancak o âleme olan hasretimizi dile getirmeye yarar.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Lâhut kelimesi, Arapça köken itibariyle “ilâhlık, ulûhiyet” mânâsına gelen “el-Lâh” isminden türetilmiştir. Tıpkı beşeriyet mânâsındaki “Nâsût”un “nâs” yani insan kelimesinden gelmesi gibi. Lâhut, İlahî Zât’a mahsus olan âlemdir. O, bütün isimlerin, sıfatların, şekillerin ve suretlerin ötesinde, her türlü kayıttan münezzeh olan Mutlak Varlık’ın kendisidir. Tasavvuf büyükleri, varlığı daha iyi idrak edebilmek için onu mertebelere ayırmışlardır. Bu mertebelerin en yücesi, en kuşatıcısı ve her şeyin menşei olan mertebe, Lâhut âlemidir.

Terzibaba Efendimiz, bu âlemi anlatırken onun isimsizliğine, sıfatsızlığına ve her türlü taayyünden (belirginlikten) arınmışlığına dikkat çeker. O, öyle bir mertebedir ki, hakkında konuşmak bile bir tenezzüldür. Zira orada ne isim vardır, ne resim, ne de sıfat.

Kudreti yüce, şanı azametlidir: kendinden gayri ilah söz konusu değildir. Ne Hakk’a nihayet var, ne de zuhur yerleri olan alemlere bir son vardır!.. Buna rağmen, izah sadedinde alemler için, toplu olarak on sekiz ve tafsilatıyla da on sekiz bindir demişler... Ancak bu alemlerin hepsi , “hazaratı hamsei ilahi” yani (beş ilahi mertebe), ya da bir diğer günümüz tabiriyle (beş ilahi mertebe) ismi altında beş alemde toplanır. 1- GAYBI MUTLAK Bu alemin çeşitli isimleri vardır... Gayb-ı mutlak, alemi lahut, (ölçü ve şeklin söz konusu olmadığı) Lâ Taayyün alemi, (bırakma, yayılma, her yana) sirayet alemi, ıtlak alemi, mutlak â’ma, sırf vücud, mutlak vücud, sırf zat, ümmül kitab, mutlak beyan, yayılma noktası, gaybların gaybı... Evet, yukarıda sayılan isimlerin hepsi, aynı mertebenin ismidir... Ve bu itibarla, bu makamda hazret-i Hak, tam bir izzet ve alemlerden istiğna ile anılır. Hakikatte bu makamda, ne makam, ne mertebe, ne isim, ne resim, ne sıfat, ne sıfatlanan vardır!.. Ancak bu durumun idrak edilebilmesi için tabirlere de lüzum var... Zira, bu mertebede Zat, tam bir tenzihdedir. Henüz esma ve sıfat dairesine tenezzül etmemiştir. Bütün isimlerin ve resimlerin Zat-ı Hakda, yoklukda olduğu makamdır.

Lâhut âlemi, “Gayb-ı Mutlak”tır; yani mutlak bilinmezliktir. “Gaybın anahtarları O’nun indindedir, onları ancak O bilir.” Bu mertebe, Zât-ı Mutlak’ın henüz isim ve sıfatlarıyla tecellî etmediği, kendi kendine olduğu Ahadiyyet (mutlak teklik) durağıdır. Burada Hakk, tam bir tenzih (her türlü eksiklikten ve yaratılmışlık özelliğinden soyutlama) halindedir. Bütün çokluk, bütün kesret, bu mertebede potansiyel olarak, ilmî bir surette mevcuttur ama henüz açığa çıkmamıştır. Bu sebeple ona “Lâ Taayyün”, yani “belirginliğin olmadığı âlem” denir.

Bu âlem, meşhur hadîs-i kudsîde işaret edilen “gizli hazine”nin ta kendisidir. Cenâb-ı Hakk, bilinmeyi murad edince bu hazineden tecellîler coşmuş ve âlemler zuhûra gelmiştir.

Şimdi BEN GİZLİ BİR HAZİNE İDİM BİLİNMEKLİĞİMİ ARZU ETTİM VE BU HALKI HALKETTİM. Demek ne demektir... Bütün bu âlemler meydana gelmezden evvel Cenâb-ı Hakk neredeydi? Hani bir soru sordular. âlemler yaratılmazdan evvel neredeydi. A’madaydı dedi. Ama nasıl bir şey. Altında ve üstünde bulut olmayan bir yerdi. Yani Cenâb-ı Hakk kendi zatında hiçbir varlık hükmü söz konusu olmaksızın, esmâ ve sıfatın bir zuhuru söz konusu olmaksızın, kendi salt İlâhi varlığında yaşamaktadır.

Bu “A’mâ” tabiri, Lâhut mertebesinin idrak edilemezliğini anlatan en güzel ifadelerdendir. A’mâ, körlük değil, görülecek bir “gayrı” olmayan mutlak Birlik demektir. Orada ne bakan vardır, ne bakılan. Ne bilen vardır, ne bilinen. Sadece Hüve (O) vardır. Lâhut, bu Hüviyet mertebesidir.

Ârifler, bu hakikati anlatmak için “derya” misalini çok kullanırlar. Lâhut, bütün âlemleri içinde barındıran o ezelî ve ebedî deryadır. Diğer âlemler ise o deryadan coşan dalgalar gibidir.

“Gayb âlemi” ve “şehadet âlemi”... “Dünya” ve “ahiret” âlemleri) olarak da anılır bu iki âlem... Yukarıda ayrı ayrı belirtilen dört âlem, dört derya mesabesindedir. Mülk, Melekût, Ceberût ve Lahut... İşte bu dört derya, ezeli ve ebedî olup, başlangıcı ve sonu yoktur. Birinci derya “Zat”tır... “Lahut” da derler... “ küntü kenzen mahfîyyen fe ahbibtü en u’rafe”, “gizli bir hazineydim ”, hükmüne ve düsturuna göre; “Zat’ı ilahî” coşarak “ceberut âlemi” ni zuhura getirdi... “Âlem-i Ceberut” coşunca da, “âlem-i Meleküt” meydana geldi. Ve “âlem-i Meleküt” coşarak “âlem-i Mülk” zuhura geldi. Coşmadan murad, zatî meyil ve zatî meyilin gerekliliğidir.

Bu sıralama, bir zaman sıralaması değil, bir vücûdî mertebelenmedir. Lâhut deryası, Zât’ın ilmiyle coşunca Ceberût (Ruhlar ve Melekler âlemi), o da coşunca Melekût (Misal âlemi) ve en son olarak da bizim içinde yaşadığımız, duyularla algıladığımız Mülk (Şehâdet âlemi) meydana gelmiştir. Her bir âlem, bir üsttekinin daha kesif, daha kayıtlı bir tecellîsidir. Lâhut, en lâtif, en kayıtsız ve en mutlak olanıdır. Bütün bu âlemler, o tek ve sonsuz Lâhut deryasının farklı tezahürleridir. Dalga, deryadan ayrı bir varlığa sahip değildir; onun sadece bir hâlidir. Bütün kâinat da Lâhut deryasının bir anlık tecellîsinden ibarettir.

Bu yüzden, bütün çokluğun aslı Tek’liğe, yani Vahdet’e dayanır. Terzibaba Hazretleri, Kur’ân-ı Kerîm’in başındaki “Elif-Lâm-Mîm” harflerini bu kevnî hakikatlerin bir anahtarı olarak okur ve “Lâm” harfinin Lâhut âlemine işaret ettiğini söyler:

“Lam” lahut alemi yani bütün bu alemleri bakın çengeli ile birlikte tutmuştur mana Lahut alemi.

Lâm harfinin şekli, yukarıdan aşağıya inen bir çengel gibidir. Bu, Lâhut âleminin, kendisinden sonra gelen bütün âlemleri nasıl kuşattığını, nasıl kendi hükmü altında tuttuğunu gösteren latif bir işarettir. Nasıl ki “bir” sayısı bütün sayıların, “elif” harfi de bütün harflerin aslı ise, Lâhut âlemi de on sekiz bin âlemin aslı, kaynağı ve hakikatidir. Bütün kesret, o mutlak Vahdet’e dayanır ve varlığını O’ndan alır.

Istılahî olarak Lâhut, Mülk, Melekût ve Ceberût’un üzerinde yer alan dördüncü ve en üst mertebedir. Ancak bu dört âlemi de kuşatan, hepsini kendi varlığında toplayan bir beşinci hazret daha vardır: İnsân-ı Kâmil. Zira İnsan-ı Kâmil, bu dört âlemin tamamının bir özetidir, bir nüsha-i kübrâdır.

İnsan-ı Kamil bütün mertebeleri câmidir... “İsmi Azam” makamıdır .. “İsmi Azam” bütün İlahî isimlere câmi olduğu gibi, İnsan-ı Kamil de “Mülk alemi”, “Meleküt alemi”. “Ceberut alemi” ve “Lahut alemi”nin cümlesini câmidir... Zahirde ve batında însan-ı Kamil’in kuşatmadığı hiç bir mekan yoktur Zati bir sirayet ile her şeyde hükmünü yürütür ve belki de o şeyin aynıdır!..

Bu sebeple, Lâhut âlemini bilmek, kâinatı bilmektir. Kâinatı bilmek ise kendini bilmektir. Çünkü o “gizli hazine” olan Lâhut, en kâmil mânâda İnsan-ı Kâmil’in kalbinde tecellî etmiştir. Yol, dışarıdan içeriye, kesretten Vahdet’e, Mülk âleminden Lâhut âlemine doğru bir seyahattir. Bu seyahatin sonunda sâlik anlar ki, aradığı her şey zaten kendi içinde mevcuttur. Lâhut, uzaklarda bir yer değil, varlığımızın en derinindeki hakikattir.

Terzibaba'nın Nazarıyla Lahut: Aslı ve Mertebesi

Dört Deryanın İlki: Zât'ın Tecellî Ufku Olarak Lâhut

İrfan ehli, varlığı bir bütün olarak görür ve bu bütünü anlamak için mertebelerden, yani ilâhî hazretlerden bahseder. Bu mertebeler, birbirinden kopuk katmanlar değil, aynı hakikatin farklı tecellî yüzleridir. Terzibaba Hazretleri, bu yapıyı "dört derya" misaliyle gönlümüze yaklaştırır. Bu deryaların her biri, bir diğerinden coşarak zuhûra gelmiş, âdeta bir okyanustan taşan nehirler gibi kesret âlemini var etmiştir.

Yukarıda ayrı ayrı belirtilen dört alem, dört derya mesabesindedir. Mülk, Meleküt, Ceberut ve Lahut... İşte bu dört derya, ezeli ve ebedî olup, başlangıcı ve sonu yoktur. Birinci derya “Zat”tır... “Lahut” da derler... “ küntü kenzen mahfîyyen fe ahbibtü en u’rafe”, “gizli bir hazineydim ”, hükmüne ve düsturuna göre; “Zat’ı ilahî” coşarak “ceberut alemi” ni zuhura getirdi... Ona “ruh-u izafî” de derler... “Alem-i Ceberut” coşunca da, “alem-i Meleküt” meydana geldi. Ve “alem-i Meleküt” coşarak “alem-i Mülk” zuhura geldi. Coşmadan murad, zatî meyil ve zatî meyilin gerekliliğidir.

Lâhut, bu dört deryanın birincisidir. Fakat o, diğerleri gibi bir "derya" olmanın ötesinde, deryaların kendisinden coştuğu "Zât"tır. Yani Lâhut, Zât-ı Mutlak'ın kendine en yakın, en perdesiz tecellî ufkudur. O, Cenâb-ı Hakk'ın "Ben gizli bir hazineydim, bilinmekliği sevdim (muhabbet ettim)" kudsi hadîsinde işaret ettiği o "gizli hazine"nin ilk açılımıdır.

Bu açılım, bir "coşma" ile ifade edilir. Bu coşma, zaman içinde gerçekleşen bir patlama değil, Zât'ın kendi kendine olan muhabbetinin, yani "zatî meyil"in bir gereğidir. Hakk, kendi güzelliğini ve kemâlini görmek ve göstermek murad edince, bu muhabbet bir tecellî dalgası halinde Lâhut’tan Ceberût’a, Ceberût’tan Melekût’a ve oradan da bizim içinde yaşadığımız Mülk âlemine, yani şehadet âlemine doğru tenezzül etmiştir. Bütün bu zuhûrat, bir an içinde, hatta andan daha kısa bir sürede gerçekleşmiştir.

Bu alemlerin hepsi “tarfetül ayn” da yani göz açıp kapaması kadar ve hatta çok daha kısa bir süre içinde “Zat” tan zuhura geldi... Nitekim Kur’anı Keriym Kamer suresi 54. sure 50. ayette; “ve ma emrüna illa vahıdetün kelemhın bil basarı” “Emrimiz, bir tek emirdir, Göz kırpması gibidir” Yani, bizim emrimiz olmaz ancak bir defa göz açıp kapayıncaya kadar yahut daha kısada olur.

Bu "tarfetü'l-ayn" (göz açıp kapama) ifadesi, mertebeler arası geçişin zamansal ve mekânsal bir ardışıklık olmadığını, her şeyin "AN"da olup bittiğini, daha doğrusu sürekli olmakta olduğunu gösterir. Lâhut, geçmişte kalmış bir başlangıç noktası değil, şu anda dahi bütün âlemlerin varlığını kendisinden aldığı, her an faal olan bir hakikat merkezidir. O, bütün varlığın dayandığı Vahdet (birlik) kutbudur. Diğer âlemler ise bu Vahdet’in tafsilâtından, yani detaylı açılımlarından ibarettir.

Âlemlerin Koordinatları: Hurûf-u Mukattaa'da Lâhut'un Sırrı

Kur'ân'ın bazı sûrelerinin başında yer alan ve mânâsı kapalı harfler olan Hurûf-u Mukattaa, bu sırlardan biridir. Zâhir âlimleri bu harfler için "Allah ile Resûlü arasında bir şifredir" derken, ehlullah bu şifrelerin anahtarlarını gönül hazinelerinde bulmuşlardır. Terzibaba Hazretleri, Bakara Sûresi'nin başındaki "Elif-Lâm-Mîm" harflerinin, bütün bir kevnî yapının, yani âlemlerin koordinatları olduğunu bizlere müjdeler.

“Elif, Lâm, Mim” (Sûre 2 ayet 1) huruf-u mukattaa diye tabir olunan, bugünkü bilgilerimizle açıklayamadığımız bu harfler Kamil insanın isimlerinden bir isimdir. İnsan-ı Kamil’in bir ismidir Elif, Lam, Mim Aynı zamanda. Bunlardan (elif) → Ahadiyet mertebesini, (lam) → Lahut mertebesini, (mim) → Makam-ı Muhammediyi temsil ediyor. Aynca bir bakıma bu alemlerin koordinat noktalannıda belirtmektedirler.

"Lâm" harfi, Lâhut âleminin, yani Ulûhiyet (İlâhlık) mertebesinin sembolüdür. "Elif", Zât'ın mutlak birliği olan Ahadiyet mertebesini; "Mim" ise bütün bu ilâhî hakikatlerin toplandığı ve en kâmil sûrette zuhûr ettiği Hakikat-i Muhammediyye'yi temsil eder. Bu üç harf, âdeta bir sacayağı gibi, bütün varlık binasını ayakta tutan temel direklerdir.

Terzibaba Hazretleri, bu harflerin ilişkisini daha da derinleştirerek, onların aslının "Elif" olduğunu söyler. Diğer bütün harfler, o tek ve biricik Elif'in farklı kıvrımlarından, farklı tecellîlerinden ibarettir.

Eliften sonra gelen buradaki “Lam” elifin kıvrılması yine aynı eliften meydana geliyor, bütün harfler eliften meydana geliyor.

Lâhut'u temsil eden "Lâm" harfi, Ahadiyet'i temsil eden "Elif"in bir "kıvrımı"dır. Yani Lâhut, Ahadiyet'in kendisinden gayrı bir şey değildir; O'nun bilinmeklik muradıyla kendi üzerine bir nevi teveccüh etmesi, kendi hakikatini tafsil etmeye yönelmesidir. Bu yönelişle Ulûhiyet mertebesi, yani bütün ilâhî isimlerin ve sıfatların potansiyel olarak bulunduğu Lâhut âlemi belirginleşir. Bu mertebe, sayısız ismin ve sıfatın kaynağı olmasına rağmen, özünde Elif'in, yani Ahadiyet'in birliğinden asla ayrılmaz. Bu sırrı anlayan sâlik, kesret (çokluk) içinde Vahdet'i (birliği) müşahede etmeye başlar. Her harfte Elif'i, her tecellîde Zât'ı görür.

Tenezzül ve Tevhid: Lâhut'tan Mülk Âlemine Seyir

Lâhut âlemi, ilâhî sıfatların ve isimlerin henüz Zât'ta gizli olduğu, ayrışmadığı bir birlik ve topluluk mertebesidir. Bu mutlak birliğin hayat, ilim, irade, kudret gibi farklı sıfatlar halinde ve bu sıfatların tecellîleri olan sayısız mahlûkat şeklinde zuhûra gelme sürecine "tenezzül" yani "iniş" denir. Terzibaba Hazretleri, bu nüzûl (iniş) seyrini Kelime-i Tevhid'in "Lâ ilâhe illallah" formülü üzerinden, harflerin sırrıyla açıklar.

[353] “Lâm” lâhût, “Elif” ise ahadiyyetin sıfat mertebesindeki temsilcileridir. Onların önüne bir Elif getirilerek “Lâm”da şedde ile lâhût tecellisi şiddetlendirilerek, “İllâ” ya dönüştü. Bu şu demek oldu. Ey sıfatlarım bundan sonra yavaş yavaş âlem-i mülke doğru siz de nüzule geçeceksiniz. Orada faaliyete geçtiğinizde “Sakın ha!” kendi başınıza işler yapmayasınız. Ben sizlere birer kimlik; hayat, ilim, irade, kudret, kelam, semi, basar gibi özellikler verdim. Bunların üzerinde sizlere ait ayrı bir saltanatınız yoktur. “Bu saltanat ancak Allah olan bana aittir” diyerek Allah, “İllâ” (الا) bölümünü oluşturdu.

"Lâm" harfi, yani Lâhut âlemi, önüne bir "Elif" (Ahadiyet'in birliği) alarak ve şedde ile kuvvetlenerek "İllâ" (ancak O) kelimesine dönüşüyor. Bu dönüşüm, ilâhî sıfatların âlem-i mülke, yani görünen dünyaya doğru inişinin başlangıcıdır. Lâhut'un o mutlak birliğinden çıkan sıfatlara (hayat, ilim, irade...) birer "kimlik" verilir, ancak bu kimlik onlara müstakil bir varlık bahşetmez. Onlar, kendilerine ait bir saltanatları olmayan vekillerdir. Yegâne saltanat sahibi, "İllâ" ile işaret edilen Mutlak Varlık'tır.

Bu noktada, "İlah" ve "ilâhe" ayrımı devreye girer. Lâhut, mutlak "İlah"ın mertebesidir. Orada ikilik yoktur. Ancak bu mertebeden tecellî eden her bir isim ve sıfat, âlemde bir "ilâhe" yani izafî (göreli) bir ilâhî güç olarak görünür. Hayat bir "ilâhe"dir, kudret bir "ilâhe"dir, her bir varlık, bir ismin mazharı olarak bir "ilâhe"dir. Tehlike, bu izafî güçlerin, bu vekillerin, kendilerini asıl sanmalarıdır.

Bu “İlâheler” özleri itibariyle gerçek “İlah”a bağlı iseler de suretleri itibariyle her biri münferittir. Ancak özleri itibariyle kendilerine ait bir şeyleri olmadığını, “Mutlak İlah”ın vekilleri ve zuhur mahalleri olduklarını bilmeleri ve hadlerini aşmamaları gerekir. İzinsiz olarak vekaletini asâlete dönüştüren, vekaletten de asâletten de ebediyyen mahrum kalmış olur.

Şirk, tam da bu noktada başlar: vekilin kendini asıl sanması, mazharın Zâhir'i unutması, sıfatın Zât'tan ayrı bir varlık iddia etmesi. Lâhut mertebesinin idraki ise, bütün bu "ilâhe"lerin ardındaki tek "İlah"ı görmektir. Bütün bu kesretin, çokluğun, Lâhut deryasından kalkan ve yine o deryaya dönecek olan dalgalardan ibaret olduğunu bilmektir. Bu bilgi, sâliki hem şirkten korur hem de varlığa Vahdet nazarıyla bakma edebi kazandırır.

Ceberût'un Hakikati ve Lâhut'un Vahdet Nazarı

Mertebeler silsilesinde Lâhut'tan sonra gelen Ceberût âlemi, isminden dolayı sıkça yanlış anlaşılan bir kavramdır. "Cebr" kelimesi, zorlama, mecbur etme mânâsına geldiği için, bazıları bu âlemi, varlıkların iradesiz bir şekilde fiilleri işlemeye mecbur edildiği bir kadercilik alanı olarak yorumlamıştır. Ancak Lâhut'un Vahdet nazarından bakıldığında, bu yorumun ne kadar sığ kaldığı ortaya çıkar. Terzibaba Hazretleri, âriflerin bu konudaki derin görüşünü bizlere aktarır:

Ceberût işini cebren yaptıran mânâsınadır. Bâzı cebriyeciler “biz ne için gelmişsek o fiilleri mecbûren işlemek zorundayız” anlayışı içindedirler. Oysa buna karşılık ârifler bu âlemde cebir yoktur çünkü cebir için cebreden ve cebredilen olarak iki varlık gerektiğini belirtmekte ve âlemde iki ayrı varlık olmadığı için cebretmenin söz konusu olmadığını ifâde etmektedirler.

İrfan yolunun inceliği buradadır. "Cebr"in, yani zorlamanın olabilmesi için, bir "zorlayan" (cebreden) ve bir de "zorlanan" (cebredilen) olmak üzere en az iki ayrı varlık gerekir. Hâlbuki Lâhut mertebesinin hakikati, varlıkta Hakk'tan başka bir vücûd olmadığını öğretir. Varlık birdir. O halde kim, kimi zorlayacaktır? Bu, Tevhid muktezası, yani birliğin fıtrî bir sonucudur.

Bu durumda buradaki ifâdeyi nasıl yorumlamak lâzımdır. O da şöyledir, ceberût kendinde olan hakîkâti mutlak surette kemâliyle ortaya çıkarmaktır. Ve ortaya çıkan hiçbir varlık dahi ben ortaya çıkmak istemiyorum deme hakkına sâhip değildir. Örneğin toprağa nohut tohumu ektik ise o tohum nohut olarak çıkmak mecbûriyetindedir. Yoksa ben nohut değil pirinç olarak çıkacağım diyemez.

"Cebr", dışarıdan bir varlığa yapılan bir baskı değil, bir varlığın kendi hakikatinin, kendi özünün, onu kemâliyle ortaya çıkmaya "zorlaması"dır. Her varlığın hakikati, yani onun ilâhî ilimdeki aslı olan A'yân-ı Sâbite'si, Lâhut âleminden kök alır. Ceberût âlemi, bu hakikatin, hiçbir sapma olmadan, tam olarak kendisi olarak zuhûr etmesini sağlayan mertebedir. Nohut tohumu, kendi nohutluk hakikatinin "cebri" altındadır. O, pirinç olmayı seçemez, çünkü onun varlık sebebi, hakikati, nohut olmaktır. Bu bir kısıtlanma değil, bilakis kendi özüne sadakatin en mükemmel ifadesidir.

Bu nazarla bakıldığında, her varlık, Lâhut'tan gelen kendi aslî hakikatini kemâliyle izhar etmekle meşguldür. Bu, Lâhut'un Vahdet sırrının, Ceberût âleminde her varlığın kendi biricik hakikatini ortaya çıkarma "mecburiyeti" olarak tecellî etmesidir. Bu, Hakk'ın her şeye kendi özünden bir yol çizdiğinin ve her şeyin o yolda, o "sırât-ı müstakîm"de yürüdüğünün en güzel ispatıdır.

Terzibaba Geleneğinde Lahut'in Yaşanması

İrfan yolu, bilmekten geçip olmaya varan bir yoldur. Hakikatler, dimağda birer fikir, lügatte birer kelime olarak kaldıkça, susamış birine suyun formülünü anlatmaktan farksızdır. Mesele, o suyu bulmak, kana kana içmek ve o suyun kendisi olmaktır. Lâhut, Zât deryasıdır; bu deryaya dalan sâlikin hâli, yolculuğu, ibadeti, zikri ve edebi bu yüce mertebenin rengine boyanır. Bu bölümde, Terzibaba İrfan Mektebi'nin rahle-i tedrisinde, Lâhut âleminin sülûk yolundaki tecrübî yansımalarına, yani yaşanmasına nazar kılınacaktır.

Seyr-i Sülûk'un Zirvesi: Bekā Billâh ve "Yâ Samed" Zikri

Hakikat yolcusu olan sâlikin seyahati, kendi vehmî varlığından Hakk'ın hakikî Vücûd'una doğrudur. Bu yolculuğun en çetin menzillerinden biri, "fenâ fillâh" yani Hakk'ın varlığında kendi benliğini yok etmektir. Sâlik burada, bir damlanın okyanusa düşüp kaybolması gibi, kendi cüz'î varlığını Küllî Varlık'ta eritir. Lâkin yolculuk burada bitmez. Asıl marifet, o okyanustan yeni bir sûretle, Hakk ile var olarak geri dönmektir. Bu makama, Lâhut âleminin sâlikteki tecellîsine Bekā billâh (Hak'ta bâki olma) denir.

Bu makam, kuru bir bilgi değil, baştan aşağı bir dönüşümdür. Terzibaba Necdet Ardıç Efendimiz'in sohbetlerinde bu hâl şöyle dile gelir:

Yaşantısı: Daha evvelki mertebede Hakk’ta fâni olup, kendini kayıp (gaip) eden, yok olan sâlik, bu mertebeye ulaşırsa tekrar kendine gelir. Fakat bu kendine geliş eski hâliyle değil yeni hâliyle ve çok latîf olacaktır. Onu gören, yine eskisi gibi o hâliyle zanneder. Fakat bu defa o, Hak ile bâki (beka billâh) olarak hayatına devam etmeye başlar. Bu kişinin ahlâkı “Allah’ın ahlakıyla ahlaklanmak” hikmeti gereği gayret etmektir. Çok farklı ve değişik bir yaşamdır. Muhafazası oldukça zordur. Bu mertebeden halâs olup uruc etmenin anahtarı: “Samed” ismidir. Marifet mertebesinin başlangıcıdır.

Sâlik, fenâ makamında "yok" olduktan sonra "var" olurken, eski kimliğine dönmez. Artık o, Hakk'ın gören gözü, işiten kulağı, tutan eli olmuştur. Dışarıdan bakanlar, aynı bedeni, belki aynı ismi görseler de, o bedenin içindeki "sultan" değişmiştir. Artık fiillerin fâili, sıfatların mevsûfu, zâtın sahibi Hakk'tır. Bu, "Allah'ın ahlakıyla ahlaklanmak" sırrının vücut bulmuş hâlidir. Bu, ahlâkî bir çabanın ötesinde, vücûdî bir hakikattir.

Bu yüce makamın muhafazası zordur, çünkü beşeriyetin ve kesret âleminin kayıtları, kişiyi sürekli eski hâline, nefsanî benliğine çekmeye çalışır. Bu noktada zikir, bir çapa gibi sâliki hakikate bağlar. Bu makamın zikri "Yâ Samed"dir. Lâhut âleminin zikri "Samed"dir, çünkü es-Samed, "hiçbir şeye muhtaç olmayan, her şeyin kendisine muhtaç olduğu" demektir. Sâlik, "Yâ Samed" dedikçe, kendi fânî varlığının mutlak muhtaçlığını ve Hakk'ın mutlak Gani ve Samed olduğunu her nefeste hatırlar. Bu zikir, benlik vehminin yeniden filizlenmesine engel olan mânevî bir kalkandır. Her "Yâ Samed" nidası, "Varlık Senindir, ben bir hiçim, her şey Sana muhtaçtır" demenin zikir lisanıyla ifadesidir. Bu idrak, Marifet yani hakikî bilginin kapısını aralar. Artık sâlik, varlığın Allah'ın sıfatlarından ibaret olduğunu sadece bilmez, her an müşâhede eder. Bu seyir, "Seyri maallah" yani Allah ile beraber bir seyirdir. Artık sâlik yalnız yürümez; attığı her adımda, aldığı her nefeste Hakk ile beraberdir.

Lâhut'u Bedene İndirmek: Namazda Mertebeleri Cem Etmek

Lâhut âlemi, Zât'a ait, idrakin ötesinde bir mertebe gibi görünse de, irfan ehli için o, her an tecrübe edilebilir bir hakikattir. Bu tecrübenin en kâmil yaşandığı yerlerden biri de namazdır. Namaz, sıradan bir jimnastik veya bir dizi duanın tekrarı değil, müminin miracı, yani Hakk'a yükselişidir. Bu yükseliş, sâlikin kendi varlığında bütün vücût mertebelerini cem etmesi, yani birleştirmesiyle mümkün olur.

Terzibaba Hazretleri, "salât" kelimesinin harflerinde saklı olan bu sırrı şöyle açıklar:

Salât (صَلاَةُ) kelimesindeki (ص) sad sıfat alemini, (ل) lam lâhût alemini, (ة) te ise tevhidi içerir. Müslüman namaz kıldığı esnada, fizikî hareketleriyle ef’âl, söylediği sözler ile esmâ mertebelerini; salât kelimesinin “Sad”ı ile sıfat, “Lam”ı ile lâhût mertebelerini ve en nihayet “Te” si ile de bütün bu mertebelerin tevhidini kendinde cem eder. Tevhid-i ef’âl, tevhid-i esmâ, tevhid-i sıfat ve tevhid-i zât mertebelerini özümser ve namaz, kendinden kendine olur. Bunu sadece irfan ehli olan yolcular tecrübe eder. Mi’rac olan namaz budur.

Sâlik, namaza durduğunda sadece bedeniyle kıbleye yönelmez; bütün varlığıyla, hazarât-ı hamse denilen beş temel varlık mertebesini kendi özünde toplar. Rükûsu, secdesi gibi fiilleriyle "ef'âl âlemini"; okuduğu sûre ve dualarla "esmâ âlemini"; kalbî huşûsu ve tefekkürüyle "sıfat âlemini" yaşar. Ve "salât" kelimesinin tam ortasındaki "Lâm" harfiyle, Lâhut âlemine, yani Zât mertebesine bir pencere açar. Namazın sonunda gelen "tahiyyat" ve selam ise, bu mertebelerin hepsinin Tevhid potasında eriyip birleştiği "Te" harfinin sırrını taşır.

Bu idrakle kılınan namazda, artık kılan ile kılınan, ibadet eden ile ibadet edilen ikiliği ortadan kalkmaya başlar. "Namaz, kendinden kendine olur" sözü, işte bu Cem makamı idrakine işarettir. Hakk, kendi Zât'ını, sıfatlarını, isimlerini ve fiillerini, kulunun sûretinde müşahede eder. Kul, Hakk'a ayna olur. Bu, iftitah tekbiriyle başlar. Eller, kulak memesine değerken "Ey insan, ağzından çıkanı kulağın duysun!" uyarısı yapılır. Avuçlar Kâbe'ye, yani Zât'ın sembolüne döner. Avuç içlerindeki 18 ve 81 rakamları, Hakk'ın 99 ismine; beş parmak, beş hazrete işaret eder. Sâlik, "Allahu Ekber" derken sadece dünyayı değil, kendi izâfî varlığını da arkasına atar. Artık o, Hakk'ın huzurunda, Hakk ile Hak olarak durmaktadır. Lâhut tecrübesi, böylece sâlikin en gündelik ibadetinin tam kalbine yerleşir.

Gönül Zemzemi ve Mürşidin Elif'i: Hakikatin Edebi ve Talimi

Lâhut mertebesinin idraki, sâlike birdenbire bahşedilen bir lütuf olduğu kadar, o lütfu taşıyabilme edebi ve istidadını da gerektirir. Kalbe doğan ilhamlar, mânevî fısıltılar, birer hakikat pınarıdır. Lâkin bu pınarların suyu, kıymeti bilinmezse akıp gider. Bu incelik, Hz. Hacer'in Zemzem suyunu buluşu kıssasında anlatılır.

Zemzem, ilâhî ve Muhammedî hakîkatler pınarıdır. Hz. Hacer’in zemzem suyunu bulduğunda, suyun boşa akmaması için “Zem zem (dur dur)” demesi, gönle gelen ilâhî hakîkatleri kaçırmayıp, değerini vererek koruma altına almamız içindir. Bu hakîkatler gönle doğduğunda, kıymet bilinmeyerek gelip geçerse onlardan istifade edemeyiz.

Sâlikin kalbi, Safâ ile Merve arasında koşturan Hz. Hacer'in çaresizliği gibi bir arayış içindedir. Cenâb-ı Hakk, bu samimi arayışa bir "zemzem", yani bir hakikat pınarı fışkırtarak cevap verir. Sülûkün edebi burada başlar. O ilhamı, o mânâyı hemen harcamamak, uluorta konuşmamak, üzerine tefekkür etmek, onu "zem zem" diyerek kendi gönül havuzunda biriktirmek gerekir. Lâhut'tan gelen tecellîler latiftir, nazlıdır. Edebe riayet etmeyen, kıymet bilmeyen kalpten yüz çevirirler.

Bu mertebeleri aşmak ve bu edebi öğrenmek için devreye Mürşid-i Kâmil girer. Mürşid, sâlikin elinden tutan ve onu mertebeler arasında yürüten rehberdir. Bu rehberliğin anahtarı ise çoğu zaman harflerin sırrında gizlidir. Özellikle de "Elif" harfinde.

Elif dediğimiz zaman - eski bilgilerimizi tazelemeye çalışırsak - bunun 12 noktadan oluştuğunu, ilk 7 noktasının ettur-u seb'a (yedi tur) denilen nefsin 7 mertebesini, sonra gelen 5 noktanın da hazarat-ı hamse (beş hazret) mertebesini ifade etmekte olduğunu hatırlarız.

Elif, Ahadiyet'in, yani mutlak Birliğin sembolüdür. Mürşid, sâlikin seyrine bu Elif'ten başlar. Önce, Elif'in ilk yedi noktasıyla sembolize edilen nefsin yedi mertebesini (ettur-u seb'a) ona aştırır. Nefs-i Emmâre'nin karanlığından, Nefs-i Kâmile'nin nuruna doğru bir yolculuktur bu. Bu yedi vadi aşıldıktan sonra, sıra varlık mertebelerine, yani beş hazrete gelir. Mürşid, sâlike Nâsût (beşeriyet), Melekût (esmâ), Ceberût (sıfat) ve en nihayetinde Lâhut (Zât) âlemlerini tanıtır ve yaşatır. Bütün bu mertebelerin birliği ise İnsân-ı Kâmil mertebesidir. Bütün bir seyr-i sülûk, bir "Elif" harfinin içine gizlenmiştir. Mürşid, bu Elif'i sâlikin kalbine nakşeden sanatkârdır. Lâhut'a varan yol, bu Elif'in sırrını çözmekten geçer.

"Bak-Ara" ve "Lâ-İllâ": Lâhut İdrakinin Anahtarları

Lâhut tecrübesi, sâlikin hem kâinata hem de kendi varlığına bakışını kökten değiştirir. Bu yeni bakış açısını kazanmanın iki temel usûlü vardır: Birincisi, ilâhî kelâm olan Kur'ân-ı Kerîm'i bir kâşif gibi okumak; ikincisi ise Tevhid kelimesinin sırrını kendi varlığında fiilen yaşamaktır.

Kur'ân, sadece okunup geçilecek bir metin değil, her harfinde âlemler gizli olan bir hazinedir. Terzibaba Hazretleri, Bakara Sûresi'nin ismindeki ince bir işarete dikkatimizi çeker:

Bak-ara şeklinde telâffuz edilmesi halinde bizleri başka bir gerçekle karşı karşıya getiren bu sure, sanki okuyucuyu ikaz etmekte, başından sonuna kadar bak-ara demekte hatta daha geniş manasıyla da bütün Kur'an-ı Keriym-i başından sonuna kadar bakıp aramamız istenmektedir.

Bu "bak-ara" emri, sâliki pasif bir alıcı olmaktan çıkarıp aktif bir arayıcıya dönüştürür. Bu arayışla Kur'ân'a yönelen yolcu, "Elif, Lâm, Mîm" gibi Hurûf-u Mukattaa'da sadece sessiz harfler değil, varlığın koordinatlarını görür. "Elif" Ahadiyet'i, "Mîm" Makam-ı Muhammedî'yi ve "Lâm" da doğrudan Lâhut âlemini temsil eder. Kur'ân, bu gözle bakıldığında, Lâhut deryasından gelen ve yine o deryaya götüren bir gemi olur. Her âyet, o deryadan bir damla, bir dalga, bir işarettir.

Bu arayışın sonunda varılan nihai durak ise, Tevhid'in en saf hâlidir. Bu, "Lâ ilâhe illallah" kelimesinin sırrını yaşamaktır. Bu sır, yokluk ve varlığın, nefy (inkâr) ve ispatın cem makamıdır.

Siz ‘Lâ’ diye kendinizi inkâr ederseniz, ‘İLLÂ’ olarak ben dostunuz kalırım. Ki asıl saltanat sahibi de zâten benim, bu idrake vardığınız zaman “Kulhüvallah” Âyetimi okumuş olursunuz. Kendisine göndermiş olduğum Habîbimin habîb-i olursunuz.

Yolcu, "Lâ" kılıcıyla kendi nefsini, enaniyetini, izâfî varlığını ortadan kaldırır. "Ben varım" iddiasını kurban eder. Bu yokluk meydanında, geriye sadece "İllâ", yani "O'ndan başka" bir şeyin olmadığı hakikati kalır. "Ben" gidince, "O" kalır. Bu, fânî olanın Bâkî olanda yok olması ve O'nunla Bâkî olmasıdır. Bu idrake varan kişi, İhlâs Sûresi'nin sırrına ermiş, Allah'ın sevgilisinin (Habibullah) sevgilisi olma şerefine nail olmuştur. Lâhut, artık onun için uzak bir âlem değil, kendi hakikatinin ta kendisidir.

Füsûsu'l-Hikem'de Lahut

Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri, Füsûsu'l-Hikem'de Lâhut kavramının sırlarını, özellikle Îsevî hikmetin anlatıldığı fasılda aralar. Lâhut’un ne olduğunu anlamak, Nâsût’un, yani insanlığın ve âlemin ne olduğunu anlamanın anahtarıdır. Füsûs’a göre Lâhut, uzaklarda bir âlem değil, varlığın ta kendisi, hayatın özü ve her an mevcut olan temel bir hakikattir.

Lâhut: İlâhî Hayatın Tecellîsi ve Nâsût’un Hakikati

Şeyh-i Ekber, Füsûs’ta Hz. İsa’ya atfedilen hikmetleri şerh ederken, Lâhut ve Nâsût kavramlarını birbiriyle olan ilişkisi içinde ele alır. Bu ikili, birbirinden ayrı iki âlem değil, bir hakikatin iki yüzü gibidir. Biri bâtın, diğeri zâhir; biri ruh, diğeri o ruhun göründüğü surettir. Terzibaba Necdet Ardıç Efendimiz’in Şeyh-i Ekber’den süzülen şerhlerinde bu hakikat şöyle dile gelir:

İmdi eşyada sâri olan hayâttan bu mikdâr "lâhût" ile tesmiye olunur. Ve "nâsût", / ancak kendisiyle bu ruhun kâim olduğu mahaldir. Binâenaleyh onunla kâim olması sebebiyle nâsût, "rûh" tesmiye olunur.

Varlıkta gördüğümüz, hissettiğimiz, adına "hayat" dediğimiz o akış, o canlılık, o hareket, Lâhut âleminin bu âlemdeki tecellîsidir. Lâhut, ilâhîlik, tanım olarak budur: Eşyaya sirayet etmiş, her zerrede hükmünü yürüten ilâhî hayattır. Bizim beşeriyetimiz, bedenimiz, yani Nâsût âlemimiz ise, o Lâhutî ruhun ayakta durduğu, kendisini izhar ettiği mahal, bir mesken, bir tecellîgâhtır. Nasıl ki elektrik lambada ışık olarak görünürse, Lâhutî hayat da Nâsûtî bedende can olarak, şuur olarak, idrak olarak görünür. Terzibaba, "bizim içimizdeki ‘ruh’ ‘Lahut’ hakikatindedir," buyurur. Çünkü o ruh, Hakk’ın Nefes-i Rahmânî’sinden bir nefestir. Her birimize üflenen o can, Lâhut deryasından bir damladır.

Sıfat, Zât’ın Aynısıdır: Hayat Olarak Lâhut

İrfan yolunda ilerlerken karşımıza çıkan en temel derslerden biri, Hakk’ın Zâtı, sıfatları ve fiilleri arasındaki ilişkiyi doğru anlamaktır. Arifin kalbinde bu düğüm şöyle çözülür: Sıfat, Zât’tan ayrı değildir; O’nun aynıdır. Bu, Lâhut bahsini anlamak için kilit noktadır.

Çünkü rûh nefes-i Rahmânîdir; ve hayât rûhun sıfat-ı zâtiyyesidir. Binâe- naleyh Hayât, sıfât-ı ilâhiyyeden bir sıfattır. Ve sıfât ise zâtın “ayn”ıdır. İşte hayâta bunun için “lâhût” tesmiye olunur. Ve bu rûhun kāim bulunduğu ve taalluk eylediği mahalle dahi “nâsût” ta'bîr olundu.

Hayat, ruhun ayrılmaz bir sıfatıdır. Ruh ise ilâhî bir nefestir. O halde hayat, ilâhî bir sıfattır. Ve en mühimi: İlâhî sıfat, Zât’ın kendisinden gayrı, O’na sonradan eklenmiş bir şey değildir; O’nun ta kendisidir. Öyleyse “Hayat” dediğimiz şey, Hakk’ın Zât’ının tecellîsinden başka nedir ki? Bu yüzden, bu ilâhî sıfat olan Hayat’a “Lâhut” denilmiştir.

Bu idrak, sâlikin bakışını değiştirir. Artık kendi canını, nefes alıp verişini, damarlarında dolaşan kanı basit bir biyolojik olay olarak görmez. Her nefeste Lâhut âlemiyle olan bağını, her an Hayy isminin tecellîsi altında olduğunu hisseder. Bütün kâinat, bu bakışla dev bir Nâsût manzarasıdır ve bu manzarayı ayakta tutan, ona can veren görünmez ruh ise Lâhut’tur. Varlığı bir ağaca benzetirsek, dalları, yaprakları, meyveleriyle Nâsût, o ağacın köklerinden en ucundaki filize kadar yürüyen özsuyu ise Lâhut’tur.

Lâhut ve Vücûd Mertebeleri: Zirvedeki Yer

Şeyh-i Ekber ve onun izinden giden arifler, varlığı daha iyi anlamak ve anlatmak için onu mertebelere ayırmışlardır. Bu, varlığın bölündüğü anlamına gelmez; sadece bizim idrakimizin basamaklarıdır. En meşhur tasniflerden biri, varlığı beş temel hazret veya mertebede ele alan hazarât-ı hamse (beş ilâhî hazret) şemasıdır. Bir diğer tasnif ise dörtlü bir yapı sunar. Lâhut, bu haritanın en tepesinde, her şeyin kaynağı olarak yer alır.

Ba’zıları da dört isim ile icmâl edip “lâhût”, “ceberût”, “melekût”, “nâsût”derler. “Lâhût” bî-keyfiyet ve bî-renk olan zâttan ibârettir ki, buna “Hû” ile işâret ederler. Onun için “Hû” isminin zikrine “lâhûtî” ve “Allah” isminin zikrine de “ceberûtî” derler.

En üstte, her türlü sıfattan, isimden, renkten ve şekilden münezzeh olan, “nasıl”lığı bilinemeyen (bî-keyfiyet) Zât âlemi olan Lâhut vardır. Ona ancak “Hû” (O) ismiyle işaret edilebilir, çünkü her türlü tanımın ötesindedir. Zikrin en derin hali olan “Hû” zikri, sâliki bu Lâhutî şuura taşımayı hedefler.

Lâhut’un bir alt mertebesi, sıfatların ve isimlerin belirdiği Ceberût âlemidir. Bu mertebenin ismi “Allah”tır, çünkü bütün esmayı kendinde toplar. Onun altında meleklerin ve ruhların bulunduğu Melekût âlemi ve en nihayetinde bizim içinde yaşadığımız, şehadet ve madde âlemi olan Nâsût gelir. Demek ki Lâhut, sadece bir âlem değil, bütün âlemlerin kendisinden zuhûra geldiği, renksiz, şekilsiz, mutlak kaynak ve menşedir.

Lâhut: Mutlak Birlik ve Belirlenimsizlik Âlemi (Ahadiyyet)

Lâhut’u, varlığın en başı, “kün” emrinden bile önceki an olarak düşünelim. Hakk’ın kendi kendine olduğu, “Ben gizli bir hazine idim” buyurduğu o mutlak yalnızlık ve teklik hali… Hakikat ehli, bu hale işaret etmek için de “Lâhut” ismini kullanmışlardır. Bu mertebede Lâhut, Ahadiyet ile, yani hiçbir ikiliğin, çokluğun, ismin ve sıfatın olmadığı mutlak birlik ile eş anlamlı hale gelir.

Şimdi, bu "Hakiki Varlık" Hakk'ın varlığıdır ve bütün varlıkların başlangıcıdır. Bu başlangıca, hakikat ehli, şimdi içinde bulunduğumuz taayyün (belirginleşme) mertebesinde, birtakım terimlerle işaret etmişlerdir ki, onlar: Ahadiyyet mertebesi (birlik mertebesi), zâtın künhü (özü), sırf zât, mutlak gayb, lâhût âlemi (ilahi âlem), lâ-taayyün âlemi (belirginleşmeme âlemi)...

Lâhut, aynı zamanda lâ-taayyün âlemidir, yani hiçbir şeyin henüz belirlenmediği, tayin edilmediği, potansiyel halde bulunduğu Zât deryasıdır. O, Gayb-ül Guyub’dur, yani gaybların bile gaybı, en derindeki sır. Terzibaba Hazretleri’nin sohbetinde bu hal “Bu bütün alemler var olmazdan evvelki Allah’ın kendi kendiyle olduğu halidir” şeklinde izah edilir. Lâhut’un en yüce, en aşkın manası budur. O, her türlü isim ve sıfatın ötesinde, kendi Zât’ında Ganî olan Hakk’ın halidir.

Kur’ân’ın Rûmuzunda Lâhut: Elif-Lâm-Mîm Sırrı

Bu kadar derin, bu kadar bâtınî bir hakikatin, Hakk’ın kelâmı olan Kur’ân-ı Kerîm’de bir işareti olmaz mı? Arifler, Kur’ân’ın sadece zâhirî manasına değil, harflerinin ve kelimelerinin taşıdığı bâtınî işaretlere de nazar ederler. Özellikle sûre başlarında bulunan ve manası kapalı olan harflere (Hurûf-u Mukattaa), kâinatın bir şifresi, bir koordinat sistemi olarak bakmışlardır.

الۤمۤ ... “Elif Lam Mim zalikel kitabe la raybe fih” işte bu kitap üzerinde şüphe yoktur, الۤمۤ de insan-ı kamilin rumuzudur zaten ve bu الۤمۤ aynı zamanda alemlerin koordinatı olduğunu beyanekteler, “Elif” ahadiyet mertebesi, bütün alemleri kapsamış 13 noktalı zaten “Elif”. “Lam” lahut mertebesi bütün bu alemlerde faaliyette olan mertebedir, “Mim” ise Hakikat-i Muhammedi ve bütün alemlerde faaliyette olan zuhur mahallidir.

Bu yoruma göre “Elif” (ا), tek ve dik duruşuyla, her şeyin başlangıcı olan Ahadiyet’i temsil eder. “Lâm” (ل), Elif’in açılımıdır; o mutlak birliğin, sıfatlar ve hakikatler âlemine inişini, yani Lâhut mertebesini simgeler. “Mîm” (م) ise, bu ilâhî hakikatlerin toplandığı ve âlemlere yayıldığı zuhur mahalli olan Hakîkat-i Muhammediyye’yi ifade eder. Fatiha’dan hemen sonra gelen bu üç harf, bütün bir varlık mertebelerini özetlemektedir: Ahadiyet’ten Lâhut’a, Lâhut’tan da Muhammedî hakikate iniş…

Şeyh-i Ekber’in Füsûs’taki bakışıyla Lâhut, tek bir tanıma sığdırılamayacak kadar zengin ve katmanlı bir hakikattir. O, Hz. İsa’nın şahsında tecellî eden ilâhî hayattır. O, Zât’tan ayrı olmayan Hayy sıfatının kendisidir. O, varlık mertebelerinin en üstünde yer alan, renksiz ve şekilsiz Zât âlemidir. O, her şeyin kendisinden zuhûr ettiği Ahadiyet deryasıdır. Ve o, Kur’ân’ın ilk harflerinde gizlenmiş ilâhî bir sırdır. Bu sırrı yaşamak, kendi Nâsût’umuzda, yani insanlığımızda, o Lâhutî ruhun tecellîsine ayna olabilmektir. Her nefeste O’nunla olduğumuzu, her an Hayy isminin bizi ayakta tuttuğunu idrak etmektir.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Lahut âleminin sırrına daldıkça, aklın sınırlarında durup kalakaldığı bir menzile varırız. Burası, zıtların birbiriyle harp ettiği değil, birbirini kucakladığı bir visal yurdudur. Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’de, bilhassa Îsevî hikmette bize araladığı kapı, bu zıtların birliği, yani irfan dilindeki adıyla Cem makamı üzerine kuruludur. Nasıl olur da mutlak, sınırsız, her türlü kayıttan münezzeh olan Lâhût, şu gördüğümüz, dokunduğumuz, kayıtlı ve sonlu olan Nasut âleminde, yani insanlık ve cisimler âleminde kendini gösterir? Bu, aklın değil, aşkın ve irfanın çözeceği bir muammadır.

Bu muammanın anahtarı, hakikatin tekliğinde gizlidir. Şeyh-i Ekber, Îsevî kelimede bu sırrı şöyle açar:

Çünkü tek ruh, zuhûr yerinin gerekliliklerine göre ortaya çıkar. (...) Şimdi, eşyada yaygın olan hayattan bu miktar "lâhût" olarak adlandırılır. "Nâsût" ise, ancak kendisiyle bu ruhun ayakta durduğu yerdir. Bu sebeple, onunla ayakta durması nedeniyle nâsût, "ruh" olarak adlandırılır. Ya'ni suver-i eşyâya sirâyet eden hayâtın bu mikdârına “lâhût” denildi. Çünkü rûh nefes-i Rahmânîdir; ve hayât rûhun sıfat-ı zâtiyyesidir. Binâe-naleyh Hayât, sıfât-ı ilâhiyyeden bir sıfattır. Ve sıfât ise zâtın “ayn”ıdır. İşte hayâta bunun için “lâhût” tesmiye olunur.

Bir olan "tek ruh", yani İlâhî Hayat, Cenâb-ı Hakk'ın Nefes-i Rahmânî'si, bütün varlığa yayılmıştır. Bu hayatın kendisine "Lâhût" denir. Bu Lâhûtî hayatın tecellî ettiği, içinde barındığı her bir suret, her bir beden ise "Nâsût"tur. Deve böğürür, koyun meler, insan konuşur. Sesler farklıdır, çünkü boğazlar, bedenler, yani Nâsûtlar farklıdır. Ama hepsine o sesi verdiren hayat nefesi, o Lâhûtî ruh birdir. Zıtların birliği budur: Lâhût ve Nâsût, ayrı iki varlık değildir. Biri İlâhî hayatın kendisi, diğeri o hayatın göründüğü ayna. Ayna başka, içindeki görüntü başkadır ama o görüntü aynasız da olmaz. Nâsût, Lâhût ile kaimdir, onunla can bulur. Bu yüzden mecâzen, Nâsût’a da, yani bedene de "ruh" denilmiştir. Bu, Zât ile sıfatın, gizli ile âşikârın, Bâtın ile Zâhir’in iç içe geçtiği o eşsiz tecellî anıdır.

Fakat bu sırrı idrak etmek, ince bir köprüde yürümek gibidir. Bu birlik tecellîsini gören göz, eğer tenzih (Hakk'ı yaratılmışlardan soyutlama) kanadından mahrumsa, teşbih (Hakk'ı yaratılmışlara benzetme) tuzağına düşer. Tıpkı Hz. İsa’nın (a.s.) kavminin düştüğü gibi. Onlar, Nâsût’taki Lâhûtî tecellîyi, yani İsa’daki o İlâhî ruhu gördüler ama Nâsût’u Lâhût’un kendisi zannettiler. Bedeni, Zât’ın ta kendisi sandılar. Bu, teşbihin ifrata varmasıdır. O zaman Cenâb-ı Hakk, bizzat Hz. İsa’nın diliyle bu yanlışı düzeltir ve bize edebi öğretir:

“sen mi insanlara beni ve anamı Allahtan başka iki ilah tutun dedin” bunun üzerine İsa (a.s.) anlatılan teşbih sebebiyle tenzih yollu قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِۤى اَنْ اَقُولَ مَا لَيْسَ لِى بِحَقٍّ (...) sen sübhansın dedi ve devam etti benim için Hakk olmayan bir şeyi beyanem olmaz” (...) Böylece İsa (a.s.) kavminin dediği şeyden kendisini tenzih etti. Çünkü onlar tenzihsiz olarak mutlak bir teşbih yoluna girmişlerdi, itikadları buydu. (...) İşte Muhammediyetin getirmiş olduğu (a.s.v.) Efendimizin getirmiş olduğu tenzih ve teşbihi tevhid etmektir.

Hz. İsa'nın "Sübhâneke" (Sen her türlü eksiklikten münezzehsin) demesi, teşbih karşısında tenzihin kılıcını çekmektir. "Evet, bende bir tecellî var ama ben O değilim. O, benim ve her şeyin hakikati olan Zât'tır ve O, bir bedene sığmaktan, bir surete hapsolmaktan münezzehtir" demektir. Kâmil yol, Muhammedî mîzan, bu iki kanatla uçmaktır: Gözünle kesrette (çoklukta) Vahdet'i (birliği) görecek, kalbinle Vahdet'in her türlü kesretten münezzeh olduğunu bileceksin. Lâhût’un Nâsût’taki tecellîsini görüp "Hû" diyeceksin, ama aynı anda O'nun hiçbir şeye benzemediğini bilip "Lâ ilâhe illâ Hû" sırrına ereceksin.

Bu idrak seviyesine ulaşan ârif için artık bütün kâinat, Lâhût âleminin sırlarını fısıldayan bir kitaba dönüşür. Her zerre, o İlâhî Zât’ın bir harfi, bir kelimesi olur. Terzibaba Sultanımızın buyurduğu gibi:

“Hep kitab-ı hakkdır eşya sandığın ol okur kim seyru evtan eylemiş” Yani bütün baktığın eşya sandığın ne varsa hep hakkın kitabıdır bunlar. Ama bu kitabı kim okur nefis mertebelerini hazarat-ı hamse mertebelerini seyretmiş geçmiş olan bu alem kitabını sayfa sayfa okur.

Bu kitabı okumanın bir usûlü vardır. "Seyr-i evtan eylemiş", yani varlık vatanlarında seyahat etmiş, nefs mertebelerini ve ilâhî hazretleri (beş âlemi) geçmiş bir kalp lazımdır. Bu seyr ü sülûk yolculuğu, sâliki, kâinat kitabının anahtarı olan Kur'ân-ı Kerîm'in ve İnsan-ı Kâmil'in sırrına vâkıf kılar. Bu anahtar, Bakara Suresi'nin başındaki o sırlı harflerdedir:

الۤمۤ ذَلِكَ الْكِتَابُ لارَيْبَ فِيهِ (...) “Elif, Lam, Mim”de; Elif: Ahadiyet mertebesi, Lam: Lahut mertebesi, Mim: Hakikai Muhammedi mertebesidir. Al sana bir kitap.

"Lâm" harfi, Lâhût âleminin bir koordinatıdır. Ârif, kâinata baktığında bu harfleri, bu mertebeleri okur. O, bir ağacın yeşilinde de, bir çiçeğin renginde de, bir insanın yüzünde de Lâhût’un "Lâm"ını, Ahadiyet’in "Elif"ini, Hakikat-i Muhammedî’nin secdedeki "Mim"ini seyreder. Bütün zıtlıklar, bütün farklı suretler, bu üç temel harfin, bu üç ana mertebenin değişik şekillerde zuhûra gelmesinden ibarettir.

Bu bakış açısı o kadar derindir ki, zâhirde "isyan" veya "sapma" olarak görülen şeyler bile, Lâhûtî idarenin bir parçası olarak görülür. Hûd Suresi'ndeki o muazzam âyet, bu sırrı ifşâ eder: "Hiçbir canlı yoktur ki, Hak onun alnından tutmuş olmasın. Benim Rabbim muhakkak doğru yol üzeredir." (Hûd, 11/56). Şeyh-i Ekber ve onun izindeki Terzibaba Sultanımız, bu âyeti yorumlarken, en isyankâr görünenin bile aslında kendi istidadının gerektirdiği yolda, kendi A'yân-ı Sâbite'sinin (ezelî hakikatinin) icabı olan sırât-ı müstakîmde olduğunu söylerler.

Hûd (a.s.)ın kavmi Âd idi; Hak Teâlâ, adem-i itâatlarından dolayı, onları batıdan esen rüzgar ile helak etti. Ve onların adem-i itaatları yani itaatsızlıkları hevâ-yı nefsânîlerinden idi. Ve nefis ise Cenâb-ı Lâhût’tan yüz çevirme ve arkasını dönme üzeredir. Binâenaleyh Hak onları nefislerinin arkasını dönme neş’et eden hevâ ile, ya’nî batıdan esen rüzgar ile sevk etti; ve o rüzgar ile nefislerinden ifna eyledi.

Kavmin itaatsizliği, nefsanî hevalarından kaynaklanıyor. Ama o nefis bile, kendi başına "Cenâb-ı Lâhût'tan yüz çeviremez". Onların helâkına sebep olan rüzgâr, aslında kendi hevalarının tecessüm etmiş halidir ve o rüzgârla onları helâke "sevk eden" yine Hakk'ın kendisidir. Bu, Cem makamının zirvesidir. İtaat de O'ndan, isyanın neticesi de O'ndandır. Herkes, alnından tutulduğu kendi Rabb-i Hâss'ının (özel Rabbinin) hükmü altındadır. Zâhirde biri cennete, diğeri cehenneme gider gibi görünür, ama hakikatte hepsi, Lâhûtî iradenin tecellîleri olarak kendi yollarının sonuna ulaştırılır. Zıtlık, bizim sınırlı bakışımızdadır. Hakikat katında ise her şey, mutlak bir nizam içindedir.

Son olarak, bu zıtların birliği meselesini bir perde metaforuyla tamamlayalım. Lâhût olan Zât-ı Mutlak, nasıl olur da bu âlemde hem görünür hem görünmez? Cevap, yine Füsûs'un derinliklerinde gizlidir:

varlığın izafetlerinden olur; ve izafetler ise, zâtın peçe ve perdesidir. (...) İmdi bu “vücûd-ı Hakîkî” vücûd-ı Haktır; ve cemî-i mevcûdatın meb- deidir. Bu mebdee ehl-i hakîkat, şimdi içinde bulunduğumuz mertebe-i taayyünde, birtakım ıstılâhât ile işaret etmişlerdir ki, onlar: Mertebe-i aha- diyyet, (...) âlem-i lâhût, (...) gibi birta- kım esmâdır. Ve esmâ zâtın hicâbı olduğundan, zât bu esmâ tahtında ihtifâ eylemiştir.

Âlemler, sıfatlar, isimler, bütün bu gördüklerimiz ve bildiklerimiz, "izafetlerdir", yani Zât'a nispet edilen şeylerdir. Bu izafetler, Zât'ı bize gösteren bir ayna olduğu gibi, aynı zamanda O'nu gizleyen bir "peçe ve perde"dir. Güneşin ışığı güneşi bize bildirir, ama ışığın şiddeti aynı zamanda güneşe doğrudan bakmamıza engel olan bir perdedir. Bütün bu kâinat, Lâhût âleminin hem tecellîsi hem de perdesidir. Hatta "Lâhût" isminin kendisi bile, isimlendirilen Zât'ı örten bir perdedir. Çünkü Zât, her türlü isimden, resimden, sıfattan ve taayyünden münezzehtir.

Füsûs'un ışığında Lâhût, zıtların düğüm olduğu, birleştiği bir hakikat âlemidir. O, Nâsût'un içinde sırdır. Teşbih ile tenzihin dengesinde bulunur. Kâinat kitabının okunmasıyla bilinir. Ve en nihayetinde, bütün isim ve suret perdelerinin kalkmasıyla yaşanır.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Lahut

Evvelki sohbetlerimizde Lahut âleminin ne olduğunu, Vücûd mertebelerindeki yerini, Zât-ı Mutlak’a bakan yüzünü konuştuk. İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûs’unda bu hakikatin nasıl bir hikmet ile açıldığını, tenzih ve teşbih kanatlarıyla nasıl uçulduğunu gördük. Şimdi ise, sözü Aşkın Sultânı’na, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri’ne getireceğiz.

Hz. Pîr, Lahut âlemini bir âlim gibi tarif etmez, bir şema çizmez. O, bir aşk eri olarak, bu hakikati yaşar ve yaşatır. Onun dilinde Lahut, nazari bir bilgi değil, ruhun iliklerine işleyen bir sızı, bir iştiyak, bir devrandır. Mesnevî-i Şerîf, Lahut âleminin ne olduğuna dair bir tarif kitabı değil, o âlemden ayrı düşmüş ruhun feryadını, oraya dönme arzusunu ve bu yolculuğun nasıl bir hâl ile yaşandığını anlatan bir aşk destanıdır. Bu destanın en canlı sahnesi ise şüphesiz semâdır. Semâ, Lahut hakikatinin bedene dökülmüş, harekete geçmiş, gözle görülür hâlidir.

Semâ: Lâhût Âleminden Gelen "Elest" Sedâsını Hatırlamak

Her şey bir soru ile başladı. Daha zaman ve mekân yokken, ruhlarımız Zât’ın ilminde birer hakikat iken, Cenâb-ı Hakk, “Elestü bi-rabbiküm?” (Ben sizin Rabbiniz değil miyim?) diye sordu. Bütün ruhlar, hep bir ağızdan “Belâ!” (Evet, Rabbimizsin!) diye cevap verdi. Bu, ruhun Lahut âlemindeki ilk ve en temel ahdidir. Bu dünyaya, bu kesret âlemine inişimiz, o ahdi unutturdu. Beden elbisesi, dünya meşgaleleri, nefs perdesi o sedâyı bize unutturdu. Ama ruh, aslını unutmaz. Derinlerde bir yerde o anın hatırasını taşır.

Semâ, bu unutulmuş hatırayı yeniden canlandırma, o ilâhî sedâyı yeniden işitme çabasıdır. Hz. Pîr’in yolundan gidenler semâyı böyle tarif ederler:

Bilir misin semâ' nedir, rûhun Elestü bi-rabbiküm hitâbına cevaben "Bela!" (Evet!) dediğini işitmektir. Kendinden kopmak, O'nun vuslatına erişmektir. Bilir misin semâ' nedir? Dostun hallerini görmektir. Lâhût (ilâhî âlem) perdelerinden Hakk'ın sırlarını işitmektir.

Semâ, bir işitme hâlidir. Ama bu işitme, bildiğimiz kulakla olmaz. Bu, kalp kulağıyla, ruhun hafızasıyla bir işitmedir. Neyin feryadı, kudümün ritmi, okuyucunun nefesi… Hepsi birer vesiledir. O sesler, ruhun derinliklerindeki o "Belâ!" anısını tetikler. Birden sâlik, bu gurbet âleminde, anavatanından bir haber almış gibi olur. O haberle bir iştiyak, bir ızdırap duyar. Bu ızdırap, ayrılığın ızdırabıdır. Bu iştiyak, vuslatın, yeniden bir olmanın iştiyakıdır.

Bu hâl içinde "kendinden kopmak" başlar. "Kendin" dediğin nedir? Bu beden, bu isim, bu sıfatlar, bu "ben" sandığın vehimler bütünü… Semâzen, dönerken bu "ben"likten soyunur. Her dönüşte, nefsine ait bir kabuğu daha atar. Tıpkı yarı boğazlanmış bir kuşun can çekişmesi gibi, nefs-i emmâre o aşk darbesi altında çırpınır. Hz. Pîr ne güzel söyler: "Bilir misin semâ' nedir? Nefs ile harbetmektir. Yarı boğazlanmış kuş gibi kanlı toprak üzerinde çırpınmaktır." Bu çırpınış, ölümün ve yeniden dirilişin tâ kendisidir. Nefs ölür, ruh Lahut âlemindeki diriliğine kavuşur. Bu, aracısız bir vuslattır. Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) buyurduğu "Lî maallâhi vaktün..." (Benim Allah ile öyle bir vaktim vardır ki oraya ne bir mukarreb melek ne de bir mürsel nebi sığabilir) sırrının bir tecellîsidir. Semâ, sâliki işte o aracıların ve perdelerin kalktığı Lahut kapısına, o mahrem "vakit"e taşır.

Kâinatın Zikrine Katılmak: Semâzenin Devranı ve Ecrâm-ı Semâviyye

Semâzen dönmeye başladığında, aslında yalnız değildir. Bütün bir kâinat, onunla birlikte döner. Daha doğrusu, o, kâinatın ezelî devranına katılır. Bu, sadece şiirsel bir benzetme değil, derin bir vücûdî hakikatin ifadesidir. Şârihlerin, yani Mesnevî’yi şerh eden büyüklerin dilinden dinleyelim:

Ve ruhlarındaki iştiyakın ve ızdırabın eseri bedenlerinde ortaya çıkıp semavî cisimlerin Hak'ın varlığının ta kendisi olan sonsuz uzaydaki dönüşleri gibi dönerler.

"Semavî cisimler," yani gezegenler, yıldızlar, galaksiler "Hak'ın varlığının ta kendisi olan sonsuz uzayda" (ayn-ı vücûd-i Hak olan fezâ-yı bî-nihâyede) dönerler. Bütün kevnî âlem, varlığını Hakk’ın Vücûdundan alır ve O’nun Vücûdu içinde var olur. Kâinat, Cenâb-ı Hakk’ın dışında, O’ndan ayrı bir boşlukta yüzmez. Varlık, tektir. O da Hakk’ın Vücûdudur. Bütün bu gördüğümüz ve göremediğimiz âlemler, o Vücûd Deryası’nın dalgalarından, tecellîlerinden ibarettir.

Atomun çekirdeği etrafında dönen elektronlardan, Güneş’in etrafında dönen gezegenlere, galaksilerin kendi merkezleri etrafındaki o baş döndürücü devranına kadar her şey, bir zikir hâlindedir. Her şey, kendi merkezine, yani kendisini var eden ilâhî isme olan aşkıyla, iştiyakıyla döner. Bu, kâinatın sessiz ve aralıksız semâsıdır.

Semâzen, bu kevnî zikre, bu büyük semâya şuurlu olarak katılır. Bir kolunu göğe, Hakk’a açar; bir kolunu yere, halka çevirir. "Hakk’tan alır, halka saçarım. Ben bir vasıtadan, bir köprüden ibaretim," der. Dönerken, kendi küçük "ben" merkezinden çıkar, kâinatın merkezine, yani Vücûd-i Mutlak’a bağlanır. Artık dönen o değildir. Onunla birlikte bütün âlemler dönmektedir. Onun kalbi, kâinatın kalbiyle bir atar. Bu, ferdin, küllî olanla birleşmesi, cüz’ün Küll’e katılmasıdır. Bu devran, Lahut âleminin bu Nâsût (beşerî) âlemindeki ritmidir. O ritmi yakalayan, kâinatın sırrına, varlığın zikrine ortak olur.

Kesretten Vahdete Yolculuk ve Geri Dönüşün Edebi

Semâ, sadece bir vecd hâli, bir kendinden geçme anı değildir. O, aynı zamanda bir seyr-i sülûktur; gidişi ve dönüşü olan, usûlü ve edebi olan bir mânevî yolculuktur. Bu yolculuk, müminin miracı olan namaza çok benzer. Şârihler bu bağı şöyle kurar:

Yani, "Mü'min namaza durduğu vakit onun rûhu kesretten vahdete müteveccihen sefere gider; ve cesedi de ayakta durur ve namazı bitirdiği vakit başını sağa ve sola çevirerek "Es-selâmü aleyküm ve rahmetullah!" ... der. İşte Mevlevîlerin semâ'ı da bu ma'nâya binâen mevzû'dur. Onların ruhları nây ve güzel sesli zevâtın nağmeleri ile namazda olduğu gibi kesretten vahdete müteveccihen sefere gider.

Namaza durduğunda "Allahu Ekber" diyerek dünyayı ve içindekileri arkana atarsın. Bu, Kesret (çokluk) âleminden perdeleniştir. Kıyam, rükû, secde ile ruhun Vahdet (birlik) makamına doğru yükselir. Secde, bu yükselişin zirvesidir; kulun Rabbine en yakın olduğu, "ben"liğin yok olduğu andır. Sonra, teşehhüdde oturur ve yolculuğu tamamlarsın. En sonunda sağa ve sola, yani bütün yaratılmışlara "Es-selâmü aleyküm" diyerek selâm verirsin. Bu, Vahdet âleminden aldığın feyzi, nuru, selâmeti tekrar Kesret âlemine taşıma, onlarla paylaşma hâlidir. Bu, Bekā billâh (Hak ile bâkî olma) makamıdır. Fenâda (yok oluşta) kaybolup gitmezsin; bekâ ile geri döner, halk içinde Hak ile olursun.

Semâ da böyledir. Semâzen dönmeye başlar. Bu, Kesret’ten Vahdet’e giden bir seferdir (urûc). Ruhu, Lahutî aslına doğru yükselir. O yükselişte "kendinden kopar," Dost’un sırlarını işitir, "kalp gözlerini açar, kutsal nurları görür." Bu, fenâ hâlidir. Ama yolculuk burada bitmez. Mutriblerin nağmeleri ve ahenkleri değiştiğinde, semâ durur. Semâzen, postuna oturur ve selâm verir. Bu, Vahdet seferinden Kesret âlemine geri dönüştür (nüzûl). O mânevî sarhoşluktan, ilâhî sırlardan bir pay alarak tekrar beşeriyet âlemine, halkın arasına döner. Ama bu dönüş, gidiş gibi değildir. O artık, Vahdet denizine dalıp çıkmış, üzerine o deryadan inciler takılmış bir gavvastır. Gözleri başka bakar, sözleri başka bir yerden gelir. O, Lahut âleminin bir elçisi gibi, Kesret içinde Vahdet’i yaşayan bir şahit olur.

Hz. Pîr’in yolu, işte bu Cem makamı’dır. Ne sadece halkta kalıp Hak’tan gafil olmak, ne de Hak’ta kaybolup halkı unutmak… İkisi de eksiktir. Kemâl, Hak’tan aldığıyla halka dönmek, halkın içinde Hakk’ın halifesi olmaktır. Semâ, bu büyük hakikatin bedene bürünmüş hâlidir; Lahut âleminin sırlarının, bir devran ve bir selâm ile bu dünyaya nasıl taşındığının en güzel temsilidir.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Lahut

Lâhut hakikatini idrak etmek, komşusu olduğu diğer menzilleri de tanımaktan geçer. Bu kavramlar bir zincirin halkaları gibi birbirine bağlıdır; birini anladığında diğeri aydınlanır. Lâhut, Hazarat-ı Hamse olarak bilinen beş temel vücûd mertebesinin en tepesidir, zirvesidir. O, Zât’ın ilk taayyün ettiği, henüz isim ve sıfatların dahi belirginleşmediği mutlak birlik ufkudur. Bu sebeple, Zât’ın mutlak tekliğini ifade eden Ahadiyyet makamıyla neredeyse eş anlamlıdır; Lâhut, Ahadiyyet hakikatinin tecellî ettiği âlemin adıdır.

Bu yüce mertebeden aşağıya doğru bir tenezzül başladığında, ilk olarak ilâhî kudret ve iradenin tecellî ettiği Ceberut âlemi zuhûr eder. Ceberut, Lâhut’un sonsuz imkânlarının birer “kün” (Ol!) emriyle fiiliyata dökülmeye başladığı yerdir. Ceberut’un altında ise mânâların ve melekî kuvvetlerin bulunduğu Melekut âlemi yer alır. En altta, bizim de içinde yaşadığımız, madde ve cisimler âlemi olan Nasut bulunur. Böylece Lâhut, Nasut’un en derûnî hakikati, Nasut da Lâhut’un en zâhirî elbisesi olur. Bu ikisi arasındaki ilişki, ruh ile beden arasındaki sırra benzer. Bu dört mertebenin en yücesi olan Lâhut, aynı zamanda Arş’ın da ötesindedir. Arş, kevnî yaratılışın ve hükmün tahtı ise Lâhut, o tahtın sahibinin Zât âlemidir.

Sâlikin seyr-i sülûkundaki yolculuğu da bu âlemlere paraleldir. Kul, nefsini terbiye ede ede yükselir. Bu yolculuğun zirvesinde, benliğin tamamen Hakk’ın varlığında eridiği Fenafillah hâli yaşanır. İşte bu hâl, kulun Lâhut âleminin hakikatini kendi vücûdunda bir anlığına tatmasıdır. Bu tecrübenin kalıcı hâle geldiği, benliğin yokluktan sonra Hakk ile yeniden var olduğu makam ise Nefs-i Safiye (veya Nefs-i Kâmile) mertebesidir. Bu mertebedeki insan, Lâhut ile Nasut arasında bir köprü olur; O’nunla duyar, O’nunla görür.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanenin temelini oluşturan üç büyük kaynak, Lâhut denizinden farklı yollarla inciler çıkarır. Her biri, bu yüce hakikati kendi meşrebinin ve üslûbunun rengine boyayarak bizlere sunar.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin sohbetlerinde Lâhut, sâlikin yol haritasının en üst noktası olarak, son derece açık ve yaşanabilir bir hedef şeklinde çizilir. O, Lâhut’u soyut bir hikmet konusu olmaktan çıkarıp seyr-i sülûkun ve ibadetin içine yerleştirir. Kur’ân’daki Hurûf-u Mukattaa’yı âlemlerin birer koordinatı olarak okur ve “Elif-Lâm-Mîm”deki “Lâm” harfinin Lâhut âlemine işâret ettiğini beyan ederek, Kitâb-ı Kerîm’in her harfinin nasıl bütün bir kevnî düzeni içinde barındırdığını gösterir. Namazın içindeki sembolizmde ve “Yâ Samed” zikrinin Bekâ billâh makamıyla ilişkisinde Lâhut’u bir sâlikin ulaşabileceği, tecrübe edebileceği bir menzil olarak anlatır. Böylece en yüce hakikat, müridin seccadesine kadar iner.

Büyük Şeyh İbn Arabî Hazretleri ise Füsûsu’l-Hikem’de, özellikle Îsâ (a.s.) kelimesine ayrılan bölümde, Lâhut’u daha derin bir vücûdî tahlile tâbi tutar. Ona göre Lâhut, ilâhî Zât’ın kendisinden ayrı düşünülemeyecek olan “Hayat” sıfatının ta kendisidir. Nasut ise bu ilâhî hayatın tecellî ettiği beşerî beden, yeryüzündeki mahalldir. Hz. Îsâ’nın babasız zuhûru ve ölüleri diriltmesi, Lâhutî Hayat’ın Nasutî bir kalıpta nasıl en berrak şekilde parlayabileceğinin bir misalidir. İbn Arabî, bu ikiliğin aslında bir birlik olduğunu, Lâhut ile Nasut’un, tenzih ile teşbihin aynı hakikatin iki farklı yüzü olduğunu anlatır. Bu, zıtların birliğinin, yani Cem makamının en yüksek perdeden bir izahıdır.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri ise Mesnevî-i Şerîf’inde Lâhut’u bir âşığın dilinden, bir iştiyak ve hasret ateşi olarak terennüm eder. Ona göre ruh, Lâhut âleminde, yani ezel bezminde “Elestü bi-rabbiküm?” (Ben sizin Rabbiniz değil miyim?) hitabını duymuştur. Dünyaya inişi, o Vahdet diyarından bir ayrılıktır. Semâzenin kendi etrafında dönmesi, işte o Lâhutî kökene duyulan hasretin, o ilâhî nağmeyi yeniden duyma arzusunun bir feryadıdır. Semâ, ruhun bedenin hapishanesinden kurtulup ait olduğu o sonsuz Lâhut fezâsına doğru kanat çırpma denemesidir. Mevlânâ için Lâhut, aklın durduğu, tahlillerin bittiği, sadece aşkın ve vecdin konuşabildiği bir Vuslat diyarıdır.

Değerlendirme

Lâhut, gökyüzünde bir yerlerde asılı duran soyut bir âlem değildir; bilakis, varlığın tamamına can veren, Hayat sıfatıyla her an her zerrede tecellî eden ilâhî Zât’ın kendi varlık ufkudur. Sâlikin yolculuğu, Nasut denilen bu toprak bedenden Lâhut denilen o ilâhî öze doğrudur; ancak bu yolculuk bir yerden bir yere gitmek değil, kendi derinliğindeki o "gizli hazine"yi keşfetmektir. Terzibaba’nın gösterdiği harita, İbn Arabî’nin sunduğu hikmet ve Mevlânâ’nın yaktığı aşk ateşi, hepsi aynı noktayı gösterir: İnsan, kendi Nasutî varlığında Lâhut’un sırrını taşıyan yegâne varlıktır. Bu sırra vâkıf olmak, hem en büyük dert hem de en büyük devâdır.