Mirac
Mirac, Hz. Muhammed’in (s.a.v.) bir gece Mescid-i Haram’dan Mescid-i Aksa’ya, oradan da göklere yükselerek Hakk’ın huzuruna kabul edilişini anlatan müstesna bir hadisedir. Tasavvuf geleneğinde bu olay, sadece peygambere mahsus tarihî bir mucize olarak değil, aynı zamanda her mü’minin mânevî yolculuğunun, yani seyr-i sülûkunun bir örneği ve ulaşabileceği en yüksek mertebenin bir ifadesi olarak okunur. Terzibaba’nın yaklaşımında Mirac, insanın kendi hakikatine doğru yaptığı yükselişin, özellikle de namaz ibadetiyle nasıl yaşanabileceğinin bir anahtarıdır. Bu bakış açısı, Mirac’ı her sâlikin kendi mânevî hayatında tecrübe edebileceği bir hakikat olarak ele alır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Arapça bir kelime olan Mirac, “urûc” kökünden türemiş olup “yukarı çıkma vasıtası, merdiven” gibi anlamlara gelir. Istılah olarak ise, Hz. Peygamber’in göklere yükselerek Allah’ın katına çıkışını ifade eder. Bu hadise, genellikle iki aşamada ele alınır. Birinci aşama, gece yolculuğu anlamına gelen ve Kur’ân-ı Kerîm’de aynı adı taşıyan sûrede zikredilen “İsrâ”dır:
Kulunu bir gece, Mescid-i Harâm’dan kendisine bazı ayetlerimizi göstermek için, etrafını mübârek kıldığımız Mescid-i Aksâ’ya götüren Allah, her türlü noksan sıfatlardan münezzehtir. Şüphesiz O, her şeyi hakkıyla bilen, hakkıyla görendir.” (el-İsrâ, 17/1). — TARİKATLARDA MÜBÂREK GÜN VE GECELERİN YERİ VE EHEMMİYETİ— Lisans Tezi
Bu ayet, yolculuğun Mekke’den Kudüs’e olan kısmını anlatır. İkinci aşama ise Mescid-i Aksa’dan başlayarak semâ katmanlarına ve ilâhî huzura yapılan yükseliştir ki bu da “Mirac” olarak adlandırılır. Kur’ân’da Mirac kelimesi bu şekliyle geçmese de, “yükselme dereceleri” anlamında “meâric” kelimesi Allah’a nispet edilmiştir (Meâric 70/3).
Hadis kaynaklarında Mirac hadisesi çeşitli rivayetlerle detaylandırılır. Bu rivayetlere göre Cebrail (a.s.), Kâbe’de bulunan Hz. Peygamber’in göğsünü açıp zemzemle yıkadıktan sonra iman ve hikmetle doldurur. Ardından Burak adlı bir binekle onu Beytülmakdis’e (Mescid-i Aksa) götürür. Orada peygamberlere namaz kıldıran Hz. Muhammed (s.a.v.), daha sonra semânın katmanlarına yükselir. Her katta sırasıyla Hz. Âdem, Hz. Îsâ, Hz. Yusuf, Hz. İdris, Hz. Hârûn, Hz. Mûsâ ve son olarak yedinci semada Hz. İbrahim ile görüşür. Sidretü’l-müntehâ’ya vardıktan sonra Allah’ın huzuruna çıkar. Bu buluşmada ümmetine elli vakit namaz farz kılınır. Dönüşte Hz. Mûsâ’nın tavsiyesi üzerine Hz. Peygamber, defalarca Hakk’a müracaat ederek namazın beş vakte indirilmesini sağlar. Ayrıca bu gecede Bakara Sûresi’nin son iki ayetinin vahyedildiği ve Allah’a şirk koşmayanların affedileceği müjdesinin verildiği de rivayet edilir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın anlatımlarında Mirac, insanlık seyrinin en kemalli noktası ve her sâlikin kendi mânevî yolculuğunun bir haritası olarak öne çıkar. Bu hadise, sadece geçmişte yaşanmış bir olay değil, aynı zamanda insanın kendi hakikatine, yani Rabbine ulaşma arzusunun nasıl gerçekleşeceğini gösteren canlı bir örnektir. Mirac, bu yönüyle, Seyr-i Süluk yolunun zirvesini ve gayesini teşkil eder.
Mirac: İnsanlık Seyrinin Kemal Noktası
Terzibaba’ya göre Mirac, Hz. Âdem ile başlayan insanlık seyrinin Hz. Muhammed (s.a.v.) şahsında kemâle ermesidir. İnsanın “esfeli sâfilîn”den yani en aşağı mertebeden kendi aslına dönüş yolculuğu, Mirac ile tamamlanmıştır. Bu nedenle Hz. Peygamber son peygamber, kitabı da son kitaptır.
Eğer Mi’rac yapılamamış olsaydı, insanlık asla ebedi varlığa ulaşamaz, hasret ve gurbette kalırdı. “Hakikat-i Muhammedi”nin yer yüzünde zuhur mahalli olan peygamber/rasul ve İnsan-ı Kamil/Hazret-i Muhammed (as) olmasaydı insanlık alemi için bu oluşum hayal olurdu. İnsanlığın o zatın şahsında ulaştığı son nokta “Mi’rac”tır. — Dur Rabbın Namazda (Cilt 2)
Bu kemal noktasına ulaşılırken insan beyninin tam kapasiteyle çalıştığına dikkat çekilir. Normalde insan beyni “akl-ı cüz” yani parçalı akıl itibarıyla sınırlı bir kapasite kullanırken, Mirac gecesi Hz. Muhammed (s.a.v.) “akl-ı küll” yani küllî akıl itibarıyla beyninin tamamını kullanmıştır. Bütün insanlığa da bu tam kapasite bilkuvve verilmiştir. Terzibaba’ya göre bu, Allah’ın adaletidir; böylece kimsenin “Benim kapasitem o seviyeye yetmezdi” diye bir bahanesi kalmamıştır. Sâlikin gayesi de atıl durumdaki bu kapasiteyi harekete geçirerek kendi aklını “akl-ı küll”e yöneltmektir.
Sâlikin Seyri Olarak Mirac: Mübarek Geceler ve Mertebeler
Terzibaba, Mirac’ı sâlikin kendi mânevî hayatında adım adım yaşadığı bir süreç olarak yorumlar. Bu süreç, mübarek gecelerle remzedilir. Her bir mübarek gece, sâlikin seyrindeki bir aşamaya işaret eder:
- Regaib Gecesi: Hakk’a olan rağbetin ve talebin artmasıdır.
- Mevlid Gecesi: Bu rağbet neticesinde “Hakikat-i Muhammedi”nin sâlikin gönlünde doğmasıdır.
- Berat Gecesi: Güçlenen bu mânevî yaşamla kişinin nefsinden kurtuluş beratını almasıdır.
- Mirac Gecesi: Beratını alan sâlikin mânevî yükselişe, yani kendi mirâcına çıkmaya aday olmasıdır.
- Kadir Gecesi: Mirac’ını tamamlayan sâlikin kendi kadrini, kıymetini bilmesi ve Rabb’inin ona tecelli ettiği anı yaşamasıdır.
Bu yaklaşımda Mirac, tek bir gecede olup biten bir hadise değil, uzun bir seyr-i sülûkun neticesidir. Nitekim Hz. Peygamber’in Mirac’ı da Hira’daki tefekkür günlerinden başlayarak yaklaşık on beş senelik bir mânevî hazırlığın sonunda gerçekleşmiştir. Bu, sâlike kendi miracını gerçekleştirmek için nasıl bir gayret göstermesi gerektiğini anlatan bir derstir.
Regaib gecesi ifadesiyle seyrine başlayan derviş yani manevi rağbet oldu. Mevlut gecesi ifadesiyle gönül evladını faaliyete geçirir. Daha sonra beratını alır. Daha sonra miracını yapar. Daha sonra kadrini yaşar. Daha sonra da şükür, Ramazan bayramını yapar. Bu haller cemal tecellisidir. — Duhân Sûresi
Mirac gecesi ile Kadir gecesi arasındaki fark da bu münasebetle anlam kazanır. Terzibaba’nın bir lisans tezinde aktarılan ifadesine göre, “Mi’râc gecesinde kul Rabb’ine yükseliyor, Kadir gecesinde ise Rab kuluna ulaşıyor.” Bu, yükseliş olmadan ilâhî tecellinin tam olarak idrak edilemeyeceğini gösterir.
Mescid-i Haram'dan Mescid-i Aksâ'ya: Zât'tan Sıfata Seyir
Terzibaba, Mirac’ın neden doğrudan Kâbe’den başlamayıp önce Kudüs’e (Mescid-i Aksa) bir yolculuk içerdiğini işârî bir dille açıklar. Bu yolculuk, mânevî mertebeler arasındaki bir seyri simgeler:
- Mescid-i Haram (Kâbe): “Beytullah” yani Allah’ın evidir. Zât makamını, Ahadiyyet mertebesini temsil eder. Hakikatiyle orada olan bir kimse zaten devamlı bir “gönül miracı” halindedir.
- Mescid-i Aksa: “En uzak mescid” demektir. Bu, ilâhî zuhurun en son mertebesi olan madde âlemini ve insanın bedenini simgeler. Burası aynı zamanda sıfat âleminin de bir ifadesidir.
Bu yoruma göre, Hz. Peygamber zaten sürekli Hakk’ın huzurunda, yani bir mirac halindeydi. Ancak bu hakikati ümmetine öğretebilmek için zâhiren de bir yolculuk yapması gerekiyordu. Bu sebeple, Zât âleminin ifadesi olan Mescid-i Haram’dan, sıfat âleminin ifadesi olan Mescid-i Aksa’ya bir “iniş” veya “yürüyüş” gerçekleşmiştir. Zât âleminin dışına çıkılmıştır ki, tekrar Zât âlemine dönüş, yani Mirac mümkün olsun.
Niçin Mi’râc doğrudan "Kâbe-i Şerîf "ten olmadı da Kudüs-ü Şerîf'e gidip oradan vaki oldu? El cevap: Çünkü Kâbe-i Şerîf "Beytullah'tır (Allah'ın evi). Beytullah/Allah'ın evi, makâm-ı zâttır, mertebe-i ahadiyyet tir. Orada hakîkatiyle var olan, daima "gönül mi'râc"ındadır. Hz. Resûlullah’ın (s.a.v.) devamlı Hakk'ın huzûrunda olduğun dan sürekli Mi'râc hâlindeydi. Bu oluşumu /hak hat i kat ümmetine bildirmesi için zâhiren de Mi'râc'ın olması gerekiyordu. — TARİKATLARDA MÜBÂREK GÜN VE GECELERİN YERİ VE EHEMMİYETİ— Lisans Tezi
Bu aynı zamanda sâlikin yolculuğunu da anlatır. Kişi, kendi bedenini ve içinde yaşadığı dünyayı (Mescid-i Aksa) bir “mukaddes ev” olarak idrak etmeli, oradan mânevî yolculuğuna başlayarak Zât’ın tecelli mahalli olan gönül Kâbe’sine (Beytullah) ulaşmalıdır.
Salât: Mü'minin Miracı
Terzibaba’nın öğretisinde Mirac kavramının en yoğun işlendiği alan namaz ibadetidir. Hz. Peygamber’in “Namaz, mü’minin miracıdır” hadisi, bu yaklaşımın temelini oluşturur. Eğer namaz bir mirac ise, o halde namaz kılan bir mü’minin neden mirac ehli olamadığı sorusu, namazın hakikatinin anlaşılması gerektiğini ortaya koyar. Mirac, namazın içinde gizli olan bir kabiliyettir ve bu kabiliyeti açığa çıkarmak, sâlikin idrakine ve gayretine bağlıdır.
Elli Vakit Namazın Sırrı
Mirac’da namazın önce elli vakit olarak farz kılınıp sonra beş vakte indirilmesi, Terzibaba’ya göre basit bir pazarlık değil, mânevî mertebeleri anlatan bir derstir. Beş vakit namaz, her mü’minin bedenen kılması gereken asgari sınırdır. Ancak muhabbet ve irfanla kılınan bir namaz, sevap olarak elli vakte bedeldir. Bu, Cenâb-ı Hakk’ın hadisin sonunda şöyle buyurmasıyla açıklanır:
Allah telala Hazretleri Ya Muhammed (s.a.v) namazlar günde beş vakitten ibarettir her namaz için 10 sevap vardır, bu da 50 vakit namaz demektir diye buyurdu. — Sohbet Arası Sohbetler CD 12 (2002-2003)
Bu aynı zamanda seyr-i sülûktaki mertebelere de işarettir. Kişi, seyrine beş vakit namazla başlar. Mânevî olarak yükseldikçe, her mertebede kıldığı namazın değeri ve sayısı da mânen artar. Örneğin, Âdemiyet mertebesinde kılınan namaz ile İbrahimiyet veya Museviyet mertebesinde kılınan namaz aynı değildir. Hakikat-i Muhammediyye mertebesine ulaşan bir kimse ise yirmi dört saatini irfan ve idrak içinde geçirdiğinden, onun için namaz elli vakit hükmüne ulaşır. Bu, bedenen sürekli namaz kılmak değil, aklı ve kalbi sürekli Hakk ile tutarak ibadet halinde olmaktır.
Namazın Rükünlerinde Mirac
Terzibaba, namazın her bir rüknünün (kıyam, rükû, secde, oturuş) Mirac seyrindeki farklı mertebeleri temsil ettiğini anlatır. Namaz kılan kişi, farkında olmasa dahi bedeniyle bu mânevî yolculuğu canlandırır:
- Kıyam (Ayakta duruş): İbrahimiyet mertebesini ve bitkiler âlemini temsil eder. İnsan, ayakta “Elif” harfi gibi durarak tevhidin ilk adımını atar.
- Rükû (Eğilme): Museviyet mertebesini ve hayvanlar âlemini temsil eder. Kişi, “Dal” harfi gibi eğilerek bir sonraki aşamaya geçer.
- Secde (Yere kapanma): İseviyet mertebesini, yani fenâfillâh (yokluk) halini ve madenler âlemini temsil eder. “Mim” harfi gibi yere kapanan kul, kendi varlığını Hakk’ın varlığında yok eder.
- Ka’de (Oturuş): Muhammediyet mertebesini temsil eder. Tahiyyatta oturan kişinin bedeni, Arapça harflerle “Muhammed” ismini yazar. Başı “mim”, gövdesi ve bacakları “ha”, topukları yine bir “mim” ve kolları da “dal” harfini oluşturur. Bu, namazın zirvesi ve sâlikin asıl makamıdır.
Bu yorumda namaz, sadece bir borç ödeme değil, aynı zamanda bütün varlık âlemlerini (nebat, hayvan, maden) insanın şahsında Hakk’a sunma ve onları da mirac ettirme fiilidir. Yediğimiz gıdalar bizde enerjiye, düşünceye ve duaya dönüşerek Hakk’ın huzuruna yükselir. Böylece insan, farkında olmadan bütün kâinatın mirac kanalı olur.
"Dur, Rabbin Namaz Kılıyor!": Rubûbiyet Sırrını Anlamak
Terzibaba’nın ve İrfan Mektebi’nin üzerinde önemle durduğu konulardan biri, Mirac’da son perdeye gelindiğinde Hz. Peygamber’e söylendiği rivayet edilen “Dur, Rabbin namaz kılıyor!” ifadesidir. Bu ifade, çeşitli sohbetlerde ve yazılarda katman katman açılır.
Bu sözün hangi mertebeden söylendiği sorusu, farklı idrak seviyelerine göre cevaplanır. Bir yoruma göre bu, Rubûbiyet (terbiye edicilik) mertebesinin sırrını açan bir ifadedir. “Rabbin namazı”, Esmâ-i İlâhiye’nin kâinattaki sürekli faaliyeti ve tecellisidir. Ağacın yaprak açması, çiçeğin koku vermesi, her varlığın kendi varlık gayesini yerine getirmesi, onun “namazı” ve “ibadeti”dir. Hz. Peygamber, Mirac’da bütün bu ilâhî faaliyetleri müşahede etmiş ve son perdenin arkasındaki sırrın bu olduğunu idrak etmiştir.
Dur, rabbin namaz kılıyor. Burada bir ikaz var. Dur, sen yokluktasın yani fenafillah halindesin, sende zuhur eden isimler, sıfatlar hepsi Rabbine aittir. Rabbin ise bütün isimleri cem etmiş olan Rabbul erbabtır. Bu anlayışta ol demektir. — Dur Rabbın Namazda (Cilt 2)
“Rabbın namaz kılıyor” hitabı, Hakk’ın kuldaki namazıdır. Hakk’ın, abd mertebesindeki kulunu, zatıyla, sıfatlarıyla, isimleriyle inşa ve imar etmesi, onu tezyin etmesidir. Kulun hakk’âni vasıf ve özelliklerler ile kendi nefsinde hakk’ı bulmasıdır. Gayrılığın ortadan kalkması ile Hakk, her vasfıyla abd (kul) dan tecelli ve zuhur mahalli olmaktadır. — Dur Rabbın Namazda (Cilt 2)
Mirac ve Hakikat-i Muhammediyye
Mirac’ın nihai neticesi, Hz. Muhammed (s.a.v.)’in kendi hakikatini ve Rabbini müşahede etmesidir. Bu müşahede, Mirac’ın dönüşünde “Beni gören Hakk’ı görmüştür” (Men reânî fekad ree’l-Hakk) hadisiyle insanlığa bir müjde olarak sunulmuştur. Bu, İnsân-ı Kâmil’in, Hakk’ın aynası ve tecelli mahalli olduğunun en kâmil ifadesidir.
Terzibaba’nın yorumlarında bu hadise, Cenâb-ı Hakk’ın kuluna “sen” diye hitap etmesinin zirvesidir. İnsân-ı Kâmil şerhinde belirtildiği gibi, Hakk’ın kuluna “sen” demesi, onu müstakil bir varlık olarak değil, Kendi zâtî tecellisiyle zuhura getirdiği bir muhatap olarak kabul etmesidir. Mirac gecesi farz kılınan namaz, işte bu “sen”liğe, yani abdiyet (kulluk) şerefine verilmiş en büyük lütuftur. Bu, kulun kendi beşeriyetiyle yaptığı bir ibadet değil, Hakk’ın kendi zâtî fiilini o kulda zuhura getirmesidir. Bu idrakle kılınan namaz, sıradan bir ibadet olmaktan çıkıp, Hakk’ın kulda kendi kendine yöneldiği bir ubûdet fiiline dönüşür.
Böylece Mirac, Hz. Muhammed (s.a.v.)’in şahsında tüm insanlığa açılmış bir mânevî yükseliş yolu, namaz ise bu yolu yürümenin en kâmil vasıtası olarak anlaşılır. Bu yolun sonunda sâlik, kendi varlığının Hakk’ın tecellilerinden ibaret olduğunu idrak ederek, “çık aradan kalsın Yaradan” sırrına erer ve kendi miracını tamamlamış olur.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Muhammediyye Fassı
Muhammediyye Fassı’nın şerhinde Mirac, yolculuğun kendisinden ziyade, varılan son noktadaki nihai sırrı açıklamasıyla öne çıkar. Bu sır, yolcunun bizzat kendi hakikatini müşahede etmesidir. Şerhe göre, Mirac gecesi Hz. Peygamber’e gösterilen “en büyük âyet” (Âyet-el Kübrâ), kâinattaki herhangi bir harika veya başka bir âlem değil, bizzat kendi hakikati olan “Hakikat-i Muhammediyye”nin kendisine açılmasıdır.
Bu yorum, Fusûs geleneğindeki temel bir ilkeye dayanır: Hz. Muhammed (s.a.v.), bütün ilâhî isim ve sıfatların en kâmil tecelli mahalli (mazharı) olması itibarıyla, Hakk’ın Zât’ına en büyük delildir. Mirac, bu hakikatin teorik bir bilgiden keşfe, yani bizzat yaşanan ve görülen bir müşahedeye dönüştüğü andır. Şerhte bu durum şöyle açıklanır: Hakikat-i Muhammediyye, bütün ilâhî hakikatleri bir çekirdek gibi içinde barındırır. Ancak bu hakikatler, Hz. Peygamber’in beşerî sûretine (sûret-i Muhammediyye) zamanla, yeri geldikçe bildirilmiştir. Mirac gecesi, işte bu çekirdeğin tam olarak açıldığı ve ağacın bütün dalları, yaprakları ve meyveleriyle birlikte sahibine göründüğü andır.
İşte miraç gecesi لَقَدْ رَاَى مِنْ اَيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى 53/18 “Rabbının büyük ayetlerini gördü” dediği bu hakikattir. Yoksa herhangi bir yerde bir dağ gördü, herhangi bir yerde başka alemleri gördü gibi Ay’ı Güneş’i gördü gibi değildir. “Ayet-el Kübra” o gece Hakikat-i Muhammedi olan kendi hakikatinin kendine açılmasıdır. O gece O da bunları fark etti. Bu hakikatleri miraç gecesi farketti. — TB. Kelime-i Muhammediyye
Bu müşahedenin bir sonucu olarak, Mirac’dan sonra Hz. Muhammed (s.a.v.), “Beni gören Hakk’ı görmüştür” buyurabilmiştir. Çünkü o artık, kendi varlığının Hakk’ın en kâmil aynası olduğunu keşif yoluyla idrak etmiştir. Bu Fass’ın şerhi, Mirac’ı sadece bir peygamber mucizesi olarak değil, aynı zamanda seyr-i sülûkun nihai hedefini gösteren bir ilke olarak ortaya koyar: Kişinin Rabbine yolculuğu, en sonunda kendi hakikatini bilmesi ve bulmasıyla tamamlanır. Bu bakımdan Fusûs şerhleri, ana bölümde Terzibaba’nın Yaklaşımı başlığında anlatılan “Mirac’ın, insanlık seyrinin kemal noktası olması” fikrine klasik bir dayanak sunar. Yolculuğun gayesi, dışarıda bir yere varmaktan ziyade, insanın kendi varlığında dürülü olan bütün âlemleri ve ilâhî hakikatleri açığa çıkarmasıdır.
Mesnevî-i Şerîf
Mesnevî-i Şerîf ve onun Ahmed Avni Konuk tarafından yapılan şerhinde Mirac, yalnızca Hz. Muhammed (s.a.v.)’e mahsus tarihî bir mucize olarak değil, aynı zamanda her sâlikin kendi mânevî yolculuğunun bir ilkesi ve örneği olarak ele alınır. Bu yaklaşımda Mirac, İlahi Aşk, fenâ ve namaz gibi kavramlarla iç içe geçerek sâlikin kendi hakikatine yükselişinin bir haritasına dönüşür.
Sâlikin Miracı: Kalbin Yedi Mertebesi
Ahmed Avni Konuk’un şerhinde, Hz. Peygamber’in Mirac’ı örnek alınarak her sâlikin kendi kabiliyeti ve mânevî neşesi ölçüsünde bir miracı olduğu vurgulanır. Bu kişisel miracın tamamlanması, kalbin yedi mertebesinin (tavrı) sâlike keşif yoluyla açılmasına bağlıdır. Bu mertebeler, mânevî yükselişin basamaklarıdır. Mevlânâ, bu yükselişin temelini yoklukta, yani fenâda bulur:
Feleğin mi'râcı nedir? Bu yokluktur. Aşıkların mezhebi ve dîni yokluktur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11
Konuk, bu beyti açıklarken sâlikin miracının, kalbin yedi tavrının kendisine açılmasıyla tamamlanacağını belirtir. Şerh-i Ma‘nevî’den özetleyerek aktardığı bu yedi mertebe şöyledir:
- Şeriat Mertebesi: Nûru mavidir.
- Tarîkat Mertebesi: Nûru sarıdır.
- Marifet Makamı: Rûhun makamıdır ve nûru kırmızıdır. Sâlike bu mertebede ilahi aşk şarabı içirilir.
- Mükâşefe ve Müşâhede Mertebesi: Nûru beyazdır. Bu, vuslat (kavuşma) hâlidir.
- Cennet-i Kalb: Hakk’ın muhabbetine ayrılmıştır; nûru yeşildir.
- İlm-i Ledünnî Mahalli: “Hikmet evi” de denir; nûru karadır.
- İlâhî Sırların Hazinesi: “İzzet evi” de denir. Bu, en kâmil kalbin mertebesidir. Bu makamda artık nefis, kalp, akıl gibi ayrımlar kalmaz. Nûru ise renksiz ve işaretsizdir.
Bu tasnif, sâlikin mânevî yükselişinin, yani miracının, belirli duraklardan ve tecrübelerden geçerek nasıl gerçekleştiğini adım adım gösterir.
Akıl ve Aşk: Cibril’in Sınırı
Mesnevî şerhinde Mirac hadisesinin en çok durulan yönlerinden biri, Cebrail’in Sidretü’l-müntehâ’da durması ve Hz. Peygamber’in yola yalnız devam etmesidir. Bu olay, aklın sınırını ve aşkın onun ötesindeki rolünü anlatan bir remiz olarak yorumlanır.
Akıl, Cibril gibi der ki: Ey Ahmed! Eğer bir adım atarsam beni yakar. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1
Ahmed Avni Konuk, bu beytin şerhinde Cebrail’in “akl-ı küll”ün, yani küllî aklın mazharı olduğunu ve makamının akıl mertebesiyle sınırlı olduğunu belirtir. Mirac gecesinde Sidretü’l-müntehâ, suretlerin ve belirlenimlerin son bulduğu sınırdır. Aklı temsil eden Cebrail bu sınırı geçemez ve “Eğer bir parmak kadar yaklaşırsam, yanarım” der. Bu yanma, Cebrail’in Cebrailliğinin, yani ona ait sıfatın ve kimliğin yok olması anlamına gelir. Ahmed Avni Konuk’a göre bu durum, sâlikin kendi miracında da yaşanır. Sâlikin cüz’î aklı da bir noktaya kadar ona rehberlik eder, ancak o sınırdan öteye geçiş ancak ilahi aşk ile mümkündür. Nitekim Hz. Peygamber, o aşk menzilinde yalnız kalmıştır.
Miracın Bineği: Sabır ve Yokluk
Mesnevî’de Mirac’ın bineği olan Burak da remzî bir dille ele alınır. Burak, dışarıdan gelen bir varlık değil, bizzat Hz. Peygamber’in kendi amellerinin ve mânevî hâllerinin bir sureti olarak görülür. Konuk’un Cilt 13’teki şerhine göre, Hz. Peygamber’in çektiği belalara karşı gösterdiği sabır, Burak suretinde tecelli etmiş ve onu gök katlarının üzerine çıkarmıştır.
Mustafa'yı gör! Vaktâki onun sabrı Burak oldu, onu tabakaların yukarısına çekti. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13
Benzer şekilde, Cilt 7’deki bir başka beyitte, sâlikin bineğinin “yokluk”, yani fenâ hâli olduğu ifade edilir. Kişi, evliyâullahın safında durup onlar gibi amel ettiğinde kendi varlığından sıyrılıp yokluk mertebesine ulaşır. İşte bu yokluk, onu bir Burak gibi daha ileri bir makam olan “bekā-billah” (Allah ile var olma) mertebesine çeker.
Eğer mi'râca mensub olanların safında durursan, yokluk seni Burak gibi yukarıya çeker. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7
Bu yorumlar, Mirac’a çıkaran gücün dışarıdan bir yardım değil, sâlikin kendi içsel gayreti, sabrı ve varlığından vazgeçişi olduğunu gösterir.
Mü’minin Miracı Olarak Namaz
Bu mânevî yükselişin mü’minin hayatındaki en somut karşılığı ise namaz ibadetidir. Ahmed Avni Konuk, Cilt 4’teki şerhinde, namazın hakikatinin Hakk’ın kokusunu almak olduğunu belirtir ve bunu şu hadis-i şerifle temellendirir: “Namaz mü’minin miracıdır” (الصلاة معراج المؤمن). Konuk’a göre Hz. Peygamber, dünyevî fiiller içinde en özel ilâhî tecellileri namazda bulduğunu ifade etmiştir. Bu yorum, Mirac’ın namaz ibadetiyle her mü’min için yaşanabilir bir tecrübe olduğu fikrinin köklü bir damarını göstermektedir.
Kavramlar Ağında Mirac
Mirac hadisesi, tasavvufî okumada pek çok kavramla iç içe geçen zengin bir anlam haritası sunar.
-
Seyr-i Süluk: Mirac, sâlikin mânevî yolculuğunun en kâmil örneği ve zirvesi olarak kabul edilir. Mübarek gecelerle remz edilen aşamalar, tıpkı bir seyr-i sülûk gibi, sâlikin kendi miracına adım adım nasıl hazırlanacağını gösterir.
-
Hz. Muhammed (s.a.v.): Mirac, bütünüyle Hz. Muhammed (s.a.v.)’in şahsında gerçekleşen bir hadisedir. Ancak bu olay sadece onun tarihsel bir mucizesi değil, aynı zamanda onun kendi hakikati olan “Hakikat-i Muhammediyye”yi müşahede ettiği ve böylece insanlık seyrini kemâle erdirdiği bir tecrübedir.
-
Salât: “Namaz, mü’minin miracıdır” hadisi ekseninde Mirac, namaz ibadetinin bâtınî hakikati olarak yorumlanır. Namazın rükünleri, Mirac’daki mânevî yükselişin bedensel bir temsili olurken, elli vaktin beş vakte indirilmesi de irfanla kılınan bir namazın nasıl katlanarak değer kazandığını anlatır.
-
Fena: Mirac yolculuğunun en ileri noktalarına ulaşmak, sâlikin kendi varlığından vazgeçmesiyle mümkündür. Mesnevî şerhinde belirtildiği gibi, sâlikin bineği “yokluk” yani fenâ hâlidir. “Dur, Rabbin namaz kılıyor!” hitabının bir yorumu da sâlikin fenâfillâh makamında kendi fiilinden arınıp Hakk’ın fiilini seyretmesidir.
-
İlahi Aşk: Akıl, Cebrail’in şahsında remz edildiği gibi, sâliki ancak belli bir sınıra kadar taşıyabilir. Sidretü’l-müntehâ’dan öteye geçiş, aklın değil, aşkın gücüyle mümkündür. Bu nedenle Mirac, aklın bittiği yerde aşkın başladığı bir yolculuktur.
-
Keşf: Mirac, hakikatlerin teorik bilgiden bizzat yaşanan bir tecrübeye, yani keşfe dönüştüğü andır. Hz. Peygamber’in Mirac’da gördüğü “en büyük âyet”in kendi hakikati olması, bu yolculuğun nihai gayesinin dışarıda bir şeyi değil, insanın kendi bâtınındaki sırları keşfetmesi olduğunu gösterir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Bu makalede Mirac kavramı, Terzibaba İrfan Mektebi’nin yaklaşımı merkezde olmak üzere, klasik şerh geleneğiyle desteklenerek işlenmiştir.
-
Dur Rabbın Namazda (Cilt 2): Mirac’ın insanlık seyrinin kemal noktası olduğu fikrini ve “Dur, Rabbin namaz kılıyor!” hitabının Rubûbiyet ve fenâfillâh münasebetindeki yorumlarını sunarak makalenin ana öğretisel çerçevesini oluşturur.
-
TARİKATLARDA MÜBÂREK GÜN VE GECELERİN YERİ VE EHEMMİYETİ— Lisans Tezi: Mirac yolculuğunun Zât makamından sıfat makamına iniş ve tekrar yükseliş olarak yorumlanmasını ve Mirac ile Kadir geceleri arasındaki farkı açıklayan önemli işârî yorumları içerir.
-
TB. Kelime-i Muhammediyye: Fusûsu’l-Hikem şerhi üzerinden, Mirac’da görülen “en büyük âyet”in bizzat Hz. Peygamber’in kendi hakikati (Hakikat-i Muhammediyye) olduğu yorumunu sunarak konuya klasik bir derinlik katar.
-
Duhân Sûresi ve Sohbet Arası Sohbetler CD 12 (2002-2003): Mübarek gecelerin seyr-i sülûktaki yerini ve namazın elli vakte bedel olmasının sevap ve mertebe yönünden anlamını açıklayan tamamlayıcı bilgiler sağlar.
-
Mesnevî-i Şerîf Şerhi (Cilt 1, 7, 11, 13): Ahmed Avni Konuk’un şerhleri aracılığıyla Mirac’a dair klasik tasavvufî remizleri aktarır. Aklın sınırı ve aşkın rolü, sâlikin miracının kalbin yedi mertebesiyle ilişkisi, sabır ve yokluğun mânevî birer binek oluşu gibi konular bu eserler üzerinden temellendirilmiştir.
Değerlendirme
Mirac kavramı, Terzibaba’nın anlatımlarında tarihsel bir mucize olmanın ötesine geçerek her insanın kendi mânevî yolculuğu için takip edebileceği canlı ve erişilebilir bir haritaya dönüşür. Bu yaklaşımın en belirgin özelliği, Mirac’ı doğrudan doğruya “Namaz mü’minin miracıdır” ilkesiyle birleştirerek onu her sâlikin hayatına taşımasıdır. Namazın her bir rüknü bu yükselişin bir basamağı, “Dur, Rabbin namaz kılıyor!” hitabı ise kulun kendi varlığından arınıp Hakk’ın fiilini seyrettiği fenâ makamının bir ifadesi olarak yorumlanır.
Bu okuma, Mesnevî şerhlerinde vurgulanan aşkın akla üstünlüğü ve fenânın bir binek olması gibi ilkelerle ve Fusûs geleneğinde Mirac’ın nihai gayesinin kişinin kendi hakikatini bilmesi olduğu fikriyle güçlü bir uyum içindedir. Böylece Mirac, sadece Peygamber’e mahsus bir hadise değil, aynı zamanda insanın kendi bedenini ve ibadetini birer “merdiven” kılarak Rabbine nasıl yükseleceğinin sırlarını açan bir anahtar haline gelir. Bu sırların en somut tecelli alanı ise, hakikatiyle idrak edilmesi hedeflenen Salât ibadetidir.