Nasut
Tasavvuf düşüncesinde kâinat, tek bir mutlak Varlık’ın farklı mertebelerde tecellî etmesiyle anlaşılan katmanlı bir yapıdır. Nasut âlemi, bu yapının en zâhirî, yani duyularla idrak ettiğimiz katmanını ifade eder. İçinde yaşadığımız bu fiziksel dünya, insanlık âlemi, yalnızca bir madde yığını değil, aynı zamanda daha yüksek hakikatlerin tecellî ettiği, bir gayeye hizmet eden ve mânevî yolculuğun başlangıç noktasını oluşturan bir mertebedir. Terzibaba İrfan Mektebi’nin kaynakları, nasut kavramını bu çok boyutlu yapısı içinde ele alarak onun hem vücûdî yerini hem de insan için taşıdığı anlamı aydınlatır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Sunulan kaynaklarda nasut kelimesinin dilbilimsel kökenine dair bir açıklama bulunmamakla birlikte, terim olarak ne anlama geldiği çeşitli eserlerde tanımlanmıştır. Nasut, en temel anlamıyla “insanlık âlemi” demektir. Risâle-i Gavsiyye şerhinde bu âlem, “içinde bulunup şu an yaşadığımız âlem” olarak tarif edilir. Bu, insanın beş duyusuyla algıladığı, cisimlerin ve olayların yer aldığı fiziksel boyuttur.
Muhyiddin İbnü'l-Arabi’nin Özün Özü ve Sırrın Sırrı adlı eserinde, Terzibaba’nın şerhiyle sunulan açıklamaya göre nasut, varlığın beş temel mertebesi olan Hazarat-ı Hamse’den dördüncüsüdür ve “Şuhud-u Mutlak” yani mutlak şahitlik, gözlem ve idrak âlemi olarak isimlendirilir. Bu tanım, nasutun sadece bir madde âlemi olmadığını, aynı zamanda Hakk’ın tecellîlerinin “görüldüğü” ve “şahit olunduğu” bir sahne olduğunu vurgular. Bu eserde nasut âlemi için birçok eş anlamlı isim zikredilir:
4- ŞUHUD–U MUTLAK Dördüncü hazret şehadet alemidir. Mülk alemi, nasut alemi, halk alemi, his alemi, anasır alemi, yıldızlar ve felekler alemi, mevalid alemi (bunlardan murad, maden, nebat ve hayvanlardır) Ve arşı azîm dahi bu alemdendir. Cisimler aleminin cümlesini ihata eder. Bu şehadet aleminin dışında kalan diğer alemlere, “gayb alemi” veya “emr alemi” derler. — Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4)
Görüldüğü gibi nasut; mülk, şehadet, halk ve his âlemi gibi isimlerle de anılır. Bu âlem, cansız varlıklar (madenler), bitkiler, hayvanlar, yıldızlar, gezegenler ve hatta cisimler âleminin tamamını kuşatan Arş-ı Azîm’i bile içine alır. Bu geniş tanım, nasutun basitçe “dünya” demekten çok, görünen, hissedilen ve cisimsel olan her şeyi kapsadığını gösterir. Onun zıddı ise duyularla algılanamayan “gayb âlemi” veya “emr âlemi”dir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın eserlerinde ve sohbetlerinde nasut kavramı, kâinatın varoluş düzeni, insanın mânevî yolculuğu ve ibadetlerin bâtınî anlamı gibi birçok temel konuyu açıklamak için bir anahtar olarak kullanılır. Nasut, sadece varlık mertebelerinin en alt basamağı olarak değil, aynı zamanda ilâhî fiillerin zuhûr ettiği, insanın kemâle ermesi için hazırlanmış bir sahne ve Zâtî tecellînin özel bir mekânı olarak ele alınır.
Varlık Mertebeleri İçindeki Yeri ve Mânevî Yolculukla İlişkisi
Nasut, genellikle Lahut, Ceberut ve Melekut âlemlerini takip eden, en dıştaki veya en aşağıdaki halka olarak resmedilir. Nusret Tura, Mektuplarda Yolculuk — M. Nusret Tura adlı eserinde bu sıralamayı şöyle ifade eder: En dışta Lahut âlemi, onun içinde Ceberut, sonra Melekut ve daha sonra da nasut âlemi bulunur; merkezde ise insan-ı kâmil yer alır. Bu tasavvur, nasut âleminin kâinatın merkezine, yani insana hizmet eden bir çevre olduğunu gösterir.
Terzibaba, Risâle-i Gavsiyye şerhinde bu âlemler arasındaki geçişlerin mânevî yolculuğun basamakları olan şeriat, tarikat ve hakikat ile ilişkisini kurar. Bu, nasutun soyut bir kâinatî terim olmaktan çıkıp sâlikin tecrübesiyle nasıl birleştiğini gösteren önemli bir yaklaşımdır:
− Nâsut ile melekût arasındaki her tavır şeriat, melekût ile ceberût arasındaki her tavır tarikat, ceberût ile lâhut arasındaki her tavır da hakîkâttır. — Risâle-i Gavsiyye
Terzibaba bu ifadeyi şöyle açıklar: Nasut, içinde yaşadığımız fiziksel âlem; melekût ise onun bir üstündeki esmâ (ilâhî isimler) âlemidir. İşte şeriat, bu iki âlem arasındaki ilişkiyi, yani insanın fiziksel dünyadaki (nasut) eylemlerinin ve niyetlerinin, esmâ âlemindeki (melekût) karşılıklarını düzenleyen ilâhî kanundur. Bu bakış açısıyla şeriat, nasut âlemindeki hayatı anlamlandıran ve onu daha yüksek bir mertebeye bağlayan bir köprü vazifesi görür.
Ancak nasut âlemindeki yaşantı yalnızca fiziksel duyulardan ibaret değildir. Risâle-i Gavsiyye şerhinde Terzibaba, bu fiziksel yaşantının yanında bir de "hayâli ve vehmi yâni tefekküri" bir yaşantımız olduğuna dikkat çeker. Tehlikeli olan da budur. Çünkü bu zihinsel yaşantı, zanlarla doludur ve insanı sürekli başkalarıyla meşgul ederek kendine dönmekten alıkoyar. Bu durum, nasut âleminde yaşarken bile hakikatten uzaklaşma, zihinsel kurguların içinde kaybolma riskini beraberinde getirir. Dolayısıyla nasut âlemindeki yolculuk, sadece fiziksel eylemleri değil, aynı zamanda bu vehmî ve hayalî yaşantıdan sıyrılarak gerçeğe tutunma mücadelesini de içerir.
Ef'âl Âlemi Olarak Nasut: Zuhûrun Sahnesi
Terzibaba’nın pek çok eserinde nasut, “Ef’âl Âlemi” yani fiiller, eylemler âlemi olarak tanımlanır. Bu, nasutun vücûdî işlevini, yani varoluştaki rolünü açıklayan temel bir tanımdır. Vahiy ve Cebrâîl, Enbiyâ Sûresi ve Gökyüzü İnsanları Araştırması gibi eserlerde bu tanım neredeyse kelimesi kelimesine tekrarlanarak kavramın bu yönü pekiştirilir:
Madde - Cisim -Melikiyyet : Ef’âl âlemi: “Âlem-i Nasût” “Vücûd’u mutlak”ın her mertebede, “vücûd’u mevcud” olarak zahir ismiyle zuhur edişinden ibarettir. — Vahiy ve Cebrâîl
Bu tanıma göre nasut âlemi, kendi başına var olan bağımsız bir gerçeklik değildir. O, Mutlak Varlık’ın (Vücûd-u mutlak), Allah’ın “ez-Zâhir” (Görünen, Apaçık Olan) isminin bir tecellîsi olarak “mevcut varlık” (vücûd-u mevcud) suretinde görünmesinden ibarettir. Yani gördüğümüz, dokunduğumuz her şey, ilâhî fiillerin birer sonucudur ve Mutlak Varlık’ın kendini açığa vurduğu bir sahnedir. Bu, nasut âleminin maddeselliğini inkâr etmez, fakat ona ilâhî bir kaynak ve anlam yükler.
Gökyüzü İnsanları Araştırması (Cilt 2) ve Vahiy ve Cebrâîl gibi eserlerde bu mertebeye dair ilginç bir ayrıntı daha verilir: "Bu mertebenin alt bölümü de “misâl âlemi”dir, cinlerin halk edildiği yer de burasıdır." Bu ifade, âlem-i misali nasut mertebesiyle ilişkili, onun bir alt bölümü gibi konumlandırır. Bu yaklaşım, nasutun sadece kaba ve yoğun maddeden ibaret olmadığını, kendi içinde daha latif boyutları da barındırdığını düşündürür.
Nasut Âleminin Gayesi: İnsanın ve Hakikat-i Muhammedî'nin Zuhûru
Peki, bu fiziksel âlem, bu fiiller sahnesi neden var edilmiştir? Her Şey Merkezinde mi? adlı eserde Terzibaba, bu sorunun cevabını doğrudan insanın varlığına bağlar. Nasut âlemi, tüm unsurlarıyla birlikte, en kâmil varlık olan insanı ortaya çıkarmak için bir hazırlık sürecidir.
Bütün cemadat, hayvanat, nebadat, nasut alemi, Ademi ortaya çıkarmak içindir. Adam olması için “Ya Adem” hitabı ortaya çıkacaktır. — Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye
Bu yaklaşıma göre, cansız varlıklar (cemâdât), bitkiler (nebâtât) ve hayvanlar (hayvanât) âlemleri, hepsi bir araya gelerek nasut âlemini oluşturur ve bu âlemin varlığının nihai amacı, yeryüzünde halife olacak olan “Âdem”in zuhûrudur. Nasut, insanın maddî ve mânevî tekâmülü için gerekli olan zemini sağlar. Bu âlemdeki cismanî farklılıklar ve görünüşteki çelişkiler bile, aslında ilâhî isimlerin (esmâ) tecellîlerinin bir gereğidir. Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye eserinde belirtildiği gibi, "cismani anlayışa uygun düşmeyen hatta aykırı, ters düşen şeyler ESMA/İSİMLER anlamına uygun olabilirler." Bu, nasut âlemindeki çeşitliliğin ve zıtlıkların ardındaki ilâhî hikmeti anlamak için bir anahtardır.
Aynı eserde bu gaye, daha da derin bir boyuta taşınır. Âdem'in zuhûru ve nasut âleminin varlığı, "Elif-Lam-Mim" harfleriyle özetlenen "Hakikat-i Muhammedî'nin kendisidir." Bu yoruma göre nasut âlemi, nihayetinde bütün mertebelerde zuhûr eden Ahadiyet'in (Elif), Ulûhiyet'in (Lam) ve Hakikat-i Muhammedî'nin (Mim) açığa çıktığı bir alandır. Nitekim eserde bu harflerin anlamı şöyle açıklanır:
Elif; Ahadiyetin bütün mertebelerde zuhuru, Lam; Uluhiyetin bütün mertebelerde zuhuru, Mim; Hakikati Muhammed iye’nin bütün mertebelerde zuhurunu göstermektedir. — Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye
Dolayısıyla nasut âlemi, sadece Âdem'i değil, onun kâmil numunesi olan ve varlığın özünü teşkil eden Hakikat-i Muhammedî'yi izhar etmek için vardır.
Nasut Âleminin Kâbe'si: Beyt-ül Haram
Terzibaba’nın sohbetlerinde ve yazılarında nasut kavramıyla ilgili en özgün ve sık tekrarlanan yorumlardan biri, bu âlemin mânevî merkezinin Kâbe (Beyt-ül Haram) olduğu fikridir. Bu yorum, Kamer Sûresi, Duhân Sûresi, İzmir İrfan Sohbetleri ve Sohbet Arası Sohbetler gibi birçok farklı kaynakta karşımıza çıkar. Terzibaba’ya göre, her varlık mertebesinin, Cenâb-ı Hakk’ın Zât’ının tecellî ettiği bir merkezi (tecelligâh) vardır.
“Esma” Meleküt merlebesinde, zat-i tecelligah “Beyt-ül Ma’mur” dur. Bu yüzden melekler orasını tavaf etmektedirler. “Ef’al” nasut mertebesinde ise, zat-i tecelligah “Beyt-ül Haram” dır. Orasını da insanlar tavaf etmektedir. — Gökyüzü İnsanları Araştırması (Cilt 1)
Bu açıklamaya göre, esmâ âlemi olan melekûtun Zâtî tecelligâhı, gökteki Kâbe olarak bilinen Beyt-ül Ma’mur’dur ve melekler burayı tavaf eder. Fiiller âlemi olan nasutun Zâtî tecelligâhı ise yeryüzündeki Kâbe, yani Beyt-ül Haram’dır ve insanlar da bu yüzden onu tavaf ederler. Terzibaba, İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000)’de bu durumu bir komutanın en küçük birliğini bile bizzat ziyaret etmesine benzeterek somutlaştırır. Cenâb-ı Hakk’ın Zât’ı ile her mertebede tecellî etmesi, o mertebeye özel bir kutsiyet ve merkez kazandırır. Bu sohbetinde Terzibaba, bu Zâtî tecellînin önemini şöyle bir misalle anlatır:
Diyelim ki reis-i Cumhur yahut bir paşa geliyor en ucra köşede askeri birliğini kontrol ediyor, işte bakın Zat’ı ile oraya gelmesi, büyük birliğe de geliyor, orta birliğe de geliyor, bölüklere de geliyor işte her kademeyi gidip orada kontrol etmesi Cenab-ı Hakk’ın bütün alemlerde Zat’i olarak var olması orada tecellisi zuhuru demektir. — İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000)
Bu münasebetle, insanların Kâbe’yi tavaf etmesi, sadece tarihsel bir ibadet değil, aynı zamanda nasut âleminin vücûdî merkezinde, ilâhî Zât’ın tecellî ettiği noktada gerçekleştirilen âfâkî bir eylemdir. Bu yorum, tavaf ibadetine derin bir bâtınî anlam katarken, nasut âleminin de değersiz bir madde dünyası olmadığını, bilakis ilâhî Zât’ın tecellîsine mazhar olan şerefli bir mekân olduğunu gösterir.
Nasut Âleminin Olgunlaşması ve Kur'an'ın Nüzûlü
Terzibaba, nasut âleminin merkezi olan Beyt-ül Haram'a Kur'an'ın inmesi olayını, bu âlemin kolektif bilincinin gelişimine bağlar. Sohbet Arası Sohbetler CD 9 (2002) ve İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000) gibi sohbetlerinde bu konuyu detaylandırır. Kur'an-ı Kerim, Levh-i Mahfuz'dan Beyt-ül Ma'mur'a ve oradan da Beyt-ül Haram'a indirilmiştir. Bu son inişin zamanlaması, nasut âlemindeki insanlığın durumuyla doğrudan ilişkilidir.
işte bu Berat gecesi ifadesiyle belirtilen zaman sürecinde dünyada yaşayan insanların idrak seviyeleri Kur’an-ı Kerim’i anlayacak seviyeye gelmiş olmalarından dolayıdır ki kendilerine inmeye başlamıştır. — Sohbet Arası Sohbetler CD 9 (2002)
Bu yaklaşıma göre, vahyin nasut âlemine inişi keyfî bir zamanda olmamıştır. İnsanlık, Hz. Âdem'den itibaren peygamberler vasıtasıyla mânevî bir tekâmül sürecinden geçmiş, her peygamberle idrak seviyesi bir üst dereceye çıkmıştır. Hz. Muhammed (s.a.v.) zamanına gelindiğinde, nasut âlemindeki "insan akılları, insan beyinleri" Kur'an'ın getireceği Zâtî hakikatleri alacak kapasiteye ulaşmıştır. Terzibaba, İzmir İrfan Sohbetleri’nde bu durumu şöyle ifade eder: "Kur’an-ı Kerim gelmezden evvel insanlık alemi henüz daha Kur’an-ı Kerim’deki manaları ifadeleri anlayacak kafa yapısına düşünce yapısına sahip değillerdi." Eğer bu olgunluk daha önce veya daha sonra gerçekleşseydi, vahyin zamanlaması da ona göre değişecekti. Bu, nasut âlemini, ilâhî kelâmın muhatabı olmak için tekâmül eden, hareketli ve öğrenen bir varlık alanı olarak resmeder.
Harflerin Dilinden Nasut: Nûh Kelimesindeki İşaret
Terzibaba, Kur’ân’daki bazı kelime ve harflerin işârî anlamlarını açıklarken de nasut kavramına atıfta bulunur. Örneğin, Hz. Nûh’un ismiyle nasut âlemi arasında remzî bir bağ kurar. Altı Peygamber - Hz. Nuh (a.s) Neciyullah, Zâriyât Sûresi ve Kamer Sûresi tefsirlerinde geçen bu yoruma göre, Nûh (نوح) kelimesindeki “nun” (ن) harfi, diğer anlamlarının yanı sıra nasut âlemine de işaret eder.
Diğer ifade ile (نوح) “Nûh” kelimesinde ki, (nun) harfi, “nûr-u İlâhi” “nur-u Muhammed-î” olduğu gibi, (nâsut” yani “âlemi nâsut” yani insâlık âlemini de ifade etmektedir. Çünkü kendisine ikinci (Âdem) de denmektedir. — Altı Peygamber - Hz.Nuh (a.s) Neciyullah
Bu işârî yoruma göre, Hz. Nûh’un tufan sonrası insanlığın kurtuluşuna (necât) vesile olması, nasut âlemindeki hayatın devamını sağlaması anlamına gelir. Bu yüzden ona “ikinci Âdem” denir. Nûh ismindeki “nun” harfinin nasuta işaret etmesi, onun misyonunun doğrudan bu insanlık âleminin bekasıyla ilgili olduğuna işaret eder. Bu türden bir yorum, nasut kavramının sadece bir varlık mertebesi adı olmanın ötesinde, peygamberler tarihi ve ilâhî kurtuluş planı içinde de bir karşılığı olduğunu düşündürür.
Hakikat Gözüyle Âlemlerin Birliği
Âlemlerin Lahut, Ceberut, Melekut ve Nasut olarak sıralanması, bir öğrenme ve idrak etme haritası sunar. Ancak yolculuğun ileri bir aşamasında bu ayrımların mahiyeti değişir. Mektuplarda Yolculuk — M. Nusret Tura eserinde Nusret Tura, bu mertebeleri saydıktan sonra, zikir ve tesbih ile "hakîkat gözü" açıldığında ulaşılan farklı bir şuur halini anlatır. Bu görüş sahibi olunduğunda, âlemler arasındaki katı sınırlar ortadan kalkar.
Oradan ne oluyor? Ne âlem-i Lâhut var, ne melâike âlemi, ne Nâsut âlemi, ne mücâhadele… hepsi bir aralarda, bir yerlerde görüşüyor. Ama işte insan o görüş sahibi olursa… Hani gözü açık falan derler ya! Kalp gözü ile bakarken insan: Göz böyle olabiliyormuş..! — Mektuplarda Yolculuk — M. Nusret Tura
Bu ifade, nasut âleminin de içinde bulunduğu varlık mertebelerinin, aslında "görüş sahibi" olan için iç içe geçmiş, birbiriyle konuşan hakikatler olduğunu gösterir. "Kalp gözü" açıldığında, kişi bu âlemleri ayrı ayrı kompartımanlar olarak değil, tek bir ilâhî zuhûrun farklı veçheleri olarak bir arada müşahede etmeye başlar. Bu noktada nasut, artık ne en alt mertebedir ne de diğerlerinden kopuktur; her şeyin birbiriyle "görüştüğü" bütüncül bir manzarânın parçası haline gelir.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Mûsâ Fassı
Mûsâ Fassı’nda nasut kavramı, Hz. Mûsâ’nın doğumundan sonra bir sandığa konulup nehre bırakılması kıssasının bâtınî tefsiri üzerinden, son derece zengin bir remzî dille işlenir. Bu tefsire göre kıssadaki her bir unsur, mânevî bir hakikate işaret eder. Nasut, bu yorumun merkezinde yer alır.
Şerhlerde yapılan açıklamaya göre, Hz. Mûsâ’nın içine konulduğu sandık ya da tâbût, onun insanî tabiatını, yani bedenini ve fiziksel varlığını temsil eden nâsûtudur. Onu taşıyan derya (deniz veya nehir) ise, bu cisim aracılığıyla elde edilecek olan ilim deryasıdır. Dolayısıyla bu olay, sadece bir bebeği koruma hikâyesi değil, aynı zamanda ruhun, ilim elde etmek için nasut (beden) vasıtasına binerek ilim deryasına dalmasının bir temsilidir. Ahmed Avni Konuk’un şerhinde bu temel benzetme şöyle kurulur:
“Sandık” Mûsâ (a.s.)ın cisminden ibaret olan "nâsût"tur. "Derya” dahi bu cisim vâsıtasıyla Cenâb-ı Mûsâ'ya vârid olan ilmin sûretidir. — Kelime-i Mûseviyye
Bu benzetmeden yola çıkan şerh, nasut âleminin mânevî yolculuktaki vazgeçilmez işlevini ortaya koyar. İnsanın nazarî, fikrî, hissî ve hayâlî kuvvetlerinin tamamı, bu cismânî yapıya, yani nasuta bağlıdır. Ruh, her ne kadar bedenin yöneticisi (müdebbiri) olsa da, bu yönetimi ve ilim elde etme fiilini ancak bedenin kendi araç ve kabiliyetleriyle gerçekleştirebilir. Terzibaba’nın bir sohbetinde bu ilke, “maddeyi madde ile tedbir eder” şeklinde özetlenir. Yani ruh, nasut âlemindeki etkisini yine nasutun imkânlarıyla gösterir.
Bu yorum, daha genel bir ilâhî kanuna işaret eder: Hakk’ın âlemi tedbiri de böyledir. Cenâb-ı Hakk, bu âlemi yine âlemin kendi içindeki sebep-sonuç ilişkileri, kanunlar ve varlıklar aracılığıyla yönetir. Bu, Konuk şerhinde şöyle ifade edilir:
Binâenaleyh Hak Teâlâ âlemi ancak âlem ile, ya'ni âlemden olan şeyler ile tedbîr buyurur. İşte bu tedbîr, âlemde Hakk'ın tedbîridir; ve âlemi ancak yine âlem vâsıtasıyla tedbîr eyler. — Kelime-i Mûseviyye
Bu Fass’taki sır, nasutun bir hapishane veya aşağı bir mertebe olarak görülmesinden ziyade, ruhun ilim ve mârifet yolculuğunda kullanmakla yükümlü olduğu ilâhî bir “sandık” olarak anlaşılmasıdır. Nasut olmadan ne ilim deryasına dalınabilir ne de ruhun getirdiği mânevî hakikatler bu âlemde fiiliyata dökülebilir. Son olarak metin, Hz. Mûsâ’nın bu ilâhî ilimle kendi “zulmet-i tabîatı”nı, yani nasutun getirdiği perdeleri yırttığını belirtir. Bu da nasutun hem bir vasıta hem de aşılması gereken bir perde olma özelliğini bir arada taşıdığını gösterir.
Fusûsu'l-Hikem: Îsâ Fassı
Îsâ Fassı, nasut kavramını, onun zıddı veya tamamlayıcısı olan “lahut” ile birlikte ele alır. Lahut, varlığa sirayet eden ilâhî ruh ve hayat yönünü ifade ederken; nasut, bu ruhun kendisiyle kâim olduğu, ona mekân (mahal) olan cismânî ve beşerî yöndür. Bu ikili, ruh ve beden arasındaki ilişkiyi kâinatî bir düzleme taşır.
Şerhte bu ayrım net bir şekilde ortaya konulur. Eşyaya sirayet eden hayata “lahut” denilirken, bu hayatın barındığı bedene “nasut” adı verilir. Terzibaba, bir sohbetinde bu ilişkiyi şöyle açıklar:
Bütün bu alemde mevcut olan ruh-u külli ilahi ruh bu alemin lahutu bunu görüntüye getiren, kesafet ile taşıyan da nasut alemidir. Yani madde alemidir. Yani mükevvenat alemidir. — TB. Kelime-i Îseviyye
Ancak Îsâ Fassı’nın asıl odak noktası, Hz. Îsâ’nın özel durumudur. O, babasız dünyaya geldiği için nasutu, yani beşerî yönü, diğer insanlardan farklı bir nitelik taşır. Onun nasutu, lahutun yani ilâhî ruhun o kadar yoğun tesiri altındadır ki, mecâzen onun nasutuna (bedenine) dahi “ruh” denilmiştir. Bu sebeple kendisine hem ruhen hem de cismen “Ruhullah” denir. Bu, nasutun lahut tarafından nasıl dönüştürülebileceğinin zirve bir örneğidir.
Bu Fass, nasut-lahut ilişkisini doğru anlamamanın nasıl bir inanç sapmasına yol açtığını da Hristiyanlık örneği üzerinden açıklar. Şerhe göre onlar, Hz. Îsâ’nın bu karmaşık yapısını idrak edemeyerek, lahutun nasuta hulûl ettiği (içine girdiği) veya onunla birleştiği (ittihâd) gibi yanlış fikirlere kapılmışlardır. Oysa Hz. Îsâ’nın hakikati, bakanın bakış açısına göre farklı şekillerde tecellî eden çok yönlü bir ayna gibidir: O, beşerî yönüyle (nasut) “Abdullah” (Allah’ın kulu), ölüleri diriltmesi gibi olağanüstü fiilleriyle (lahutî tesir) “Ruhullah”tır.
Bu Fass’taki incelik, nasutun sâbit ve tek tip bir gerçeklik olmadığını göstermesidir. O, lahutî tecellînin yoğunluğuna göre farklı derecelerde şeffaflaşabilen, dönüşebilen bir yapıdır. Hz. Îsâ’nın nasutu, bu dönüşümün en kâmil örneği olarak sunulur ve nasutun lahut karşısındaki konumunu anlamak için bir anahtar işlevi görür.
Fusûsu'l-Hikem: Âdem Fassı
Âdem Fassı, nasut kavramına diğer Füsûs şerhlerinden farklı, oldukça özgün ve kapsayıcı bir tanım getirir. Bu tanıma göre nasut, sadece içinde yaşadığımız fiziksel âlem ya da insan bedeni demek değildir. Nasut, bu ikisinin birleşiminden oluşan daha bütüncül bir hakikattir.
Ahmed Avni Konuk’un şerhinde ve Terzibaba’nın bu şerh üzerine yaptığı sohbette tekrar edilen bu tanım, nasutun ne olduğunu anlamak için kilit bir ifade sunar. Bu tanıma göre tasavvuf ehli, iki ayrı hakikati birleştirerek onlara ortak bir isim olarak “nasut” derler. Terzibaba, bu tanımı kendi sohbetinde şöyle aktarır:
Tasavvuf ehli alemi his ve şehadet ile Hz. İnsanı cem edip nasut (insanlar alemi) derler. — TB. Kelime-i Âdemiyye
Bu tanımın iki temel bileşeni vardır:
- Âlem-i His ve Şehâdet: Beş duyuyla algıladığımız, şahit olduğumuz bu görünen, fiziksel âlem.
- Hazret-i İnsân: Varlığın merkezinde duran ve bütün ilâhî isimleri kendinde toplayan insan hakikati.
Bu iki unsurun bir araya getirilmesiyle oluşan “nasut” kavramı, kâinatı insandan, insanı da kâinattan ayrı düşünmenin mümkün olmadığını gösterir. Nasut, insanın şahit olduğu ve anlamlandırdığı âlemdir. Bu, âlemin insan için, insanın da âlem içinde var olduğu, birbirini tamamlayan bir bütünlük fikrini pekiştirir. Terzibaba’nın aynı sohbette bu tanımı açarken kullandığı ifade, bu birleşimin önemini vurgular: “His alemi (bizdeki hisler) ile madde alemi birleştirip Hz. İnsan derler.”
Bu Fass’ın nasut kavramına getirdiği bu özel bakış açısı, onu sadece bir varlık mertebesi olmaktan çıkarıp, insanın merkezde olduğu vücûdî bir tecrübeye dönüştürür. Nasut, insanın varlığıyla anlam kazanan ve onun tarafından idrak edilen şehâdet âleminin ta kendisidir.
Fusûsu'l-Hikem: Ya'kûb Fassı
Ya'kûb Fassı’nın şerhi, nasut âlemini, varlığın Mutlak Zât’tan en aşağı mertebeye doğru tenezzül edişini anlatan büyük kâinatî şema içine yerleştirir. Bu şemada nasut, varlık mertebelerinin en sonuncusu, en kesifi (yoğun ve katı olanı) ve en zâhirî olanıdır.
Şerhe göre, Mutlak ve Latîf olan Zât, kendi isim ve sıfatlarının güzelliğini bütün tafsilatıyla görmek için mertebe mertebe tenezzül ederek daha yoğun ve görünür suretlere bürünmüştür. Bu inişin her bir durağına bir “âlem” denir. Bu sürecin en son halkası, nasut âleminin zuhûrudur. Bu mertebe, diğer âlemlerin (Ceberut, Melekut gibi) aksine, sadece hayalî suretlerden değil, aynı zamanda ölçülebilen ve tartılabilen kesif cisimlerden oluşur. Bu yüzden ona “merâtibin eksefi” yani mertebelerin en yoğunu denir. Konuk şerhinde bu mertebenin diğer isimleri şöyle sıralanır:
Ve bu mertebe, merâtibin eksefi olup, ehl-i hakîkat bu mertebeyi: Şühûd-ı mutlak, âlem-i şehadet, âlem-i mülk, âlem-i nâsût, âlem-i halk, âlem-i his, âlem-i anâsır, âlem-i ecsâm, âlem-i mevâlîd ilh... gibi esâmî ile tevsîm ederler. — Kelime-i Ya'kûbiyye
Bu isimlendirmeler, nasutun farklı veçhelerini aydınlatır: O, şahit olunan bir âlem (şehâdet), mülk ve saltanatın tecellî ettiği bir yer (mülk), duyularla algılanan bir boyut (his) ve mahlûkâtın bulunduğu bir saha (halk)dır. Terzibaba, bu mertebeye “Hazret-i Şahadet” de dendiğini, yani buranın Hakk’ın müşahede edildiği bir “hazret”, bir huzur makamı olduğunu ekler.
Bu Fass’taki en temel vurgu, nasut âleminin bu kesif ve maddî yapısının bir kusur olmadığı, bilakis ilâhî isim ve sıfatların “kemâliyle müşâhede edilmesi” gayesine hizmet ettiğidir. Latîf olan Hakk’ın, Zât’ını kesîf suretlerde “halk” olarak isimlendirip izhar etmesi, bu mertebenin varoluş sebebidir. Nitekim şerhte bu durum, “bu sûretle bilcümle esmâ ve sıfatının sûretlerini, kendi vücûdu âyînesinde kemâliyle müşâhede eyledi” cümlesiyle ifade edilir.
Ana bölümde nasut âleminin Kâbe’sinin Beyt-ül Haram olduğu ve buranın bir “Zâtî tecelligâh” olarak tanımlanması, Ya'kûb Fassı’nda nasutun, ilâhî zuhûrun en kâmil ve en net gerçekleştiği sahne olduğu fikriyle uyum gösterir. Her iki yaklaşım da nasut âlemini, ilâhî zuhûrun en somut gerçekleştiği şerefli bir mekân olarak konumlandırır.
Mesnevî-i Şerîf
Ahmed Avni Konuk’un şerhiyle zenginleşen Mesnevî-i Şerîf, nasut kavramını sâlikin mânevî yolculuğundaki bir mertebe, bir başlangıç noktası ve bazen de bir engel olarak çeşitli yönleriyle ele alır. Konuk’un açıklamaları, nasutun hem kâinattaki yerini hem de insan-ı kâmilin tecrübesindeki anlamını aydınlatır.
Nasutun Lahutun Mahremi Olması
Mesnevî'nin üçüncü cildinde, mânevî bir sıçrayışla ulaşılan yüce bir hali anlatan bir beyitte nasut, en yüksek hakikat olan Lahut ile bir araya gelir. Bu beyit, bir müridin mürşidinin irşadıyla ulaştığı makamı dile getirdiği bir şükran ifadesidir:
- Bizim nâsûtumuzun mahremi lâhût oldu; senin eline ve koluna âferin olsun! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3
Yani nasut, hem içinde yaşadığımız bu görünen âlem hem de insanlık mertebesinin kendisidir. Lahut ise her türlü nitelik ve renkten arınmış olan Zât mertebesidir. Bu birleşmeden sonraki hâlin ise artık nasut âleminin ifade araçları olan harf ve sesle anlatılamayacağını, çünkü bu mertebede nasutun, Lahut aynasında bir yansımadan ibaret kaldığını belirtir.
Varlık Mertebeleri ve Kalbin İki Yüzü
Dokuzuncu ciltte Konuk’un şerhleri, nasutun varlık mertebeleri arasındaki yerini ve kalple olan ilişkisini netleştirir. Mevlânâ’nın bir beytinde geçen ve dört defa tekrarlanan “can” kelimesini yorumlarken Konuk, bu tekrarların varlığın dört mertebesine işaret ettiğini söyler: Birinci “can” nasuta, ikincisi melekûta, üçüncüsü ceberûta ve dördüncüsü lahuta. Bu sıralamada “nâsûtun rûhu melekût”tur; yani her alt mertebe, bir üstündeki mertebeden can ve hayat bulur.
Aynı ciltte, Mısır Azizi’nin rüyası anlatılırken geçen “gayb gözü” tabiri üzerine Konuk, kalbin yapısına dair önemli bir açıklamada bulunur. Ona göre kalbin iki yüzü vardır: Biri âlem-i melekûta, diğeri ise âlem-i nasuta dönüktür. Bu tasvir, nasutu kalbin bir yüzüyle sürekli baktığı, duyularla idrak edilen fiziksel âlem olarak konumlandırır. Mânevî tecrübeler ve rüyalar ise kalbin diğer yüzünün, yani melekût âlemine bakan yönünün faaliyetiyle gerçekleşir. Böylece nasut, insanın zâhirî, melekût ise bâtınî yönünü teşkil eder.
Aşılamayan Nasut: Beden Sandığı
Mesnevî'nin on üçüncü cildinde geçen bir şerhte nasut, mânevî olarak aşılamadığı takdirde insan için bir hapishaneye dönüşebilecek bir âlem olarak tasvir edilir. Konuk, ruhu madde âleminin üzerine çıkamayan bir kişiyi şöyle anlatır:
O bir baş ki, âlem-i sûret ve nâsûtun fevkı olan âlem-i melekûte ve rûhâniyet âlemine çıkmamıştır, sen o başı hevesât-ı nefsâniyyeden dolayı bu âlem-i tabîat sandığı içinde mahbûs bil! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13
Bu yoruma göre nasut âlemi, “beden sandığı” veya “tabiat sandığı” gibi bir işleve sahiptir. Eğer kişi mânevî bir gayretle bu âlemin üzerine, yani melekût ve ruhaniyet âlemine yükselemezse, nefsanî heveslerin esiri olarak bu “sandık” içinde mahpus kalır. Bu ifade, nasutun yolculuğun kendisi değil, yalnızca başlangıç noktası olduğunu ve hedefin daima onu aşmak olduğunu güçlü bir mecazla anlatır.
Ana bölümde, nasut ve melekût âlemleri arasındaki geçişin mânevî yolculukla ilişkisine değinilmişti. Ahmed Avni Konuk’un şerhindeki bir açıklama, bu geçişin insan nezdinde nasıl bir yapıya oturduğuna dair bir ipucu sunar. Konuk’a göre kalp, biri nasut âlemine, diğeri melekût âlemine dönük iki yüze sahiptir. Bu tasvir, nasut âleminin, kalbin bir yönüyle sürekli irtibat hâlinde olduğu zâhirî bir boyut olduğunu, mânevî yükselişin ise kalbin diğer yüzünü melekûta çevirmesiyle mümkün olduğunu düşündürür.
Kavramlar Ağında Nasut
Nasut âlemi, varlık mertebelerinin en zâhirî katmanı olarak, diğer bâtınî âlemlerle sıkı bir ilişki içindedir. Bu ilişkiler, kâinatın bütünlüğünü ve mânevî yolculuğun seyrini anlamak için bir harita sunar:
-
Hazarat-ı Hamse: Nasut, varlığın beş temel mertebesi olarak bilinen Hazarat-ı Hamse’nin dördüncü halkasıdır. “Şuhud-u Mutlak” yani mutlak şahitlik âlemi olarak isimlendirilen bu mertebe, ilâhî tecellîlerin duyularla idrak edildiği sahnedir.
-
Lahut, Ceberut ve Melekut: Bu üç âlem, nasutun üstündeki bâtınî mertebeleri oluşturur. Varlık, en latîf olan Lahut’tan (Zât âlemi) başlayarak Ceberut (sıfatlar) ve Melekut (isimler) üzerinden en kesif ve zâhirî olan nasuta (fiiller) doğru tenezzül eder. Nasut, bu ilâhî hakikatlerin en somut şekilde açığa çıktığı son duraktır. Özellikle melekût ile ilişkisi, kalbin biri nasuta (zâhire), diğeri melekûta (bâtına) bakan iki yüzüyle temsil edilir.
-
Halk Alemi: Bu terim, nasut âleminin eş anlamlılarından biridir. Nasut, Cenâb-ı Hakk’ın “halk etme” fiilinin tecellî ettiği, yani mahlûkatın varlık bulduğu saha olduğu için “halk âlemi” olarak da isimlendirilir.
-
Alem-i Misal: Nasut âlemi sadece kaba maddeden ibaret değildir. Bazı kaynaklarda âlem-i misal, nasut mertebesinin bir alt bölümü veya onunla ilişkili daha latîf bir boyut olarak konumlandırılır. Bu, nasutun kendi içinde de katmanları olduğunu gösterir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Terzibaba İrfan Mektebi’nin nasut kavramına yaklaşımını aydınlatan eserler, konuyu hem kâinatî bir düzen hem de insânî bir tecrübe olarak ele alır:
Terzibaba’nın şerhleri ve sohbetleri, nasut kavramının merkezî yorumlarını şekillendirir. Özün Özü ve Sırrın Sırrı şerhi, nasutu Hazarat-ı Hamse içindeki yerine yerleştirir. Risâle-i Gavsiyye şerhi, nasut ile diğer âlemler arasındaki geçişleri şeriat, tarikat ve hakikat basamaklarıyla ilişkilendirir. Her Şey Merkezinde mi? adlı eseri, nasut âleminin gayesinin insanı ve Hakikat-i Muhammedî’yi ortaya çıkarmak olduğunu vurgular. Vahiy ve Cebrâîl, Gökyüzü İnsanları Araştırması gibi çeşitli eserler ve sohbetler ise nasutun “Ef’âl Âlemi” (Fiiller Âlemi) olduğunu ve bu âlemin Zâtî tecelligâhının Kâbe (Beyt-ül Haram) olduğunu ısrarla belirtir. İzmir İrfan Sohbetleri ve Sohbet Arası Sohbetler gibi kayıtlarda, Kur’an’ın bu âleme inişinin, insanlığın idrak seviyesinin olgunlaşmasına bağlı olduğu açıklanır.
Ahmed Avni Konuk’un şerhleriyle sunulan Fusûsu'l-Hikem’in ilgili bölümleri, kavramın klasik tasavvuftaki derinliğini ortaya koyar. Kelime-i Mûseviyye, nasutu ruhun ilim deryasına dalmak için kullandığı bir “sandık” (beden) olarak tefsir eder. Kelime-i Îseviyye, nasut-lahut ilişkisini ruh ve beden üzerinden ele alır. Kelime-i Ya'kûbiyye ise nasutun, varlık mertebelerinin en kesif ve en son halkası olduğunu belirtir.
Yine Ahmed Avni Konuk’un şerhettiği Mesnevî-i Şerîf, nasutu sâlikin yolculuğundaki rolüyle ele alır. Bu şerhlerde nasut, aşılması gereken bir “tabiat sandığı” olabileceği gibi, mânevî yükselişle “lahutun mahremi” olabilen bir başlangıç noktası olarak da gösterilir.
Değerlendirme
Nasut kavramı, Terzibaba İrfan Mektebi’nin nazarında, varlık mertebelerinin en aşağısı veya maddî bir hapishane olmaktan çıkarak ilâhî zuhûrun en somut ve şerefli sahnesi olarak yeniden anlam kazanır. Bu yaklaşımın en belirgin özelliği, nasutun “Ef’âl Âlemi” (Fiiller Âlemi) olarak tanımlanması ve bu âlemin mânevî merkezinin, Zâtî tecellînin gerçekleştiği Beyt-ül Haram (Kâbe) olduğunun vurgulanmasıdır. Bu yorum, fiziksel âleme ve bu âlemdeki ibadetlere derin bir vücûdî anlam katar.
Klasik şerhler, özellikle Fusûsu’l-Hikem ve Mesnevî-i Şerîf’teki açıklamalar, bu yaklaşımı destekleyen zengin bir altyapı sunar. Nasut, bu eserlerde ruhun mârifet yolculuğunda kullanmak zorunda olduğu bir “vasıta” veya “sandık” olarak görülür; amaç bu sandıkta hapsolmak değil, onu bir araç bilerek ilim deryasına açılmaktır. Âdem Fassı’nda geçen ve nasutu “insan ile görünen âlemin birleşimi” olarak tanımlayan yorum ise, kâinatın insandan, insanın da kâinattan ayrı düşünülemeyeceği fikrini pekiştirir. Bu bütüncül bakış, nasut âlemini, insanın varlığıyla anlam kazanan ve onun kemâli için hazırlanmış bir tecellî sahnesine dönüştürür. Kavramın fiillerle olan bu yakın ilişkisini daha derinden anlamak için, onun Kelime-i Mûseviyye’de “ilim elde etme vasıtası” olarak yorumlanan sandık temsiliyle birlikte düşünülmesi faydalı olacaktır.