Rabb-ı Hâs

Her birimiz bu âleme biricik bir mühürle geldik. Parmak izimiz gibi, kalp atışımız gibi, ruhumuzun da Hakk’a bakan eşsiz bir penceresi vardır. O pencerenin adı, o bağın sırrı, o terbiyenin kaynağı Rabb-ı Hâs’tır. Bu, Hakk’ın bütün âlemlerin Rabbi olan ism-i âzamı Allah’ın, sadece sana, senin istidadına, senin kabiliyetine, senin yolculuğuna özel olarak tecellî eden yüzüdür. O, senin varlık toprağını süren, istidat tohumunu sulayan, sana has terbiye edicidir. Bu hikmeti anlamak, kendini bilmenin, dolayısıyla Rabbini bilmenin de anahtarını ele geçirmektir. Zira insan, kendi hususî Rabbinin aynasında kendini seyreden ve yine o aynadan Hakk’a vasıl olan bir yolcudur.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Arapça lügatinde “Rabb” kelimesi; bir şeyi kemâle erdiren, terbiye eden, yetiştiren, ıslah eden ve mâliki olan demektir. “Hâs” ise, umûmî olanın zıddı, yani özel, hususî, bir şeye veya bir kimseye mahsus olan mânâsına gelir. Bu iki kelime birleştiğinde karşımıza çıkan ilk anlam “Özel Terbiye Edici”dir. Fakat irfan yolunda bu, bir lügat bilgisinden ibaret değildir; bu, sâlikin varlık sebebinin, yolunun ve vuslatının sırrıdır.

Tasavvuf ıstılahında Rabb-ı Hâs, her bir varlığın Hakikat-i Muhammediyye’den kendi payına düşen ve onun varlık sahasına çıkmasından, terbiyesinden ve nihayetinde Hakk’a rücû etmesinden sorumlu olan İlâhî İsim’dir. Varlığın zuhûr ediş serüveni, Hakk’ın Zât mertebesinden âlemlere tenezzülünü anlamayı gerektirir.

Her şeyden evvel, mutlak gayb olan, hiçbir isim ve sıfatla kayıtlanamayan, akılların ve idraklerin ötesindeki Zât-ı Mutlak vardır. O, kendi kendine “Ben gizli bir hazine idim, bilinmeyi sevdim (istedim) ve bilinmekliğim için mahlûkatı halk ettim” kudsî hadîsinde işaret buyurulduğu üzere, kendi güzelliğini ve kemâlini görmek ve göstermek murad etti. Bu sevgi ve irade, ilk taayyün olan Taayyün-i Evvel’i, yani Ahadiyet mertebesini meydana getirdi. Bu mertebe, Zât’ın tüm isim ve sıfatları kendinde potansiyel olarak, henüz ayrışmamış bir halde tuttuğu mutlak birlik makamıdır. Burası “her şeyin O olduğu” ama henüz hiçbir şeyin “kendi olarak” belirmediği bir Hüvviyet sırrıdır.

Bu ilk taayyünden sonra, Taayyün-i Sânî denilen Vâhidiyet mertebesi gelir. Rabb-ı Hâs kavramının belirdiği yer burasıdır. Vâhidiyet mertebesi, Ahadiyet’te potansiyel olarak bulunan bütün İlâhî İsimlerin (Esmâ-i İlâhiyye) ve onların gerektirdiği hakikatlerin birbirinden ayrışıp belirlendiği ilim mertebesidir. Senin, benim, bir çiçeğin, bir yıldızın, zerreden küreye her ne varsa hepsinin ezelî hakikati, yani potansiyel varlığı, bu mertebede birer “sabit hakikat” ( A'yân-ı Sâbite ) olarak mevcuttur. A'yân-ı Sâbite, Hakk’ın ilminde var olan, ancak dış âlemde henüz bir vücûd kokusu koklamamış olan ezelî istidatlarımızdır.

Her bir ayn-ı sâbite, yani her birimizin o ezelî hakikati, kendi varlık sahasına çıkabilmek için Vâhidiyet mertebesindeki İlâhî İsimler hazinesinden bir ismin tecellîsini talep eder. O ayn-ı sâbitenin kabiliyetine, rengine, meşrebine en uygun olan, onun varlığını ve terbiyesini üstlenecek olan o hususî isme, biz Rabb-ı Hâs diyoruz. Senin Rabb-ı Hâs’ın, senin ezeldeki sâbit hakikatinin diliyle Hakk’tan talep ettiği ve senin varlığının zuhûruna sebep olan İlâhî İsim’dir. Birinin Rabb-ı Hâs’ı el-Latîf ismidir; onun bütün hayatı, imtihanı, zevki bu ismin tecellîleri etrafında döner. Diğerininki el-Kahhâr’dır; o, celâl tecellîleriyle terbiye görür. Bir başkasınınki el-Vedûd’dur; o da sevgi ve muhabbet yoluyla Hakk’a yürür.

Zât-ı Mutlak, kibriyâ ve azamet perdesinin ardındadır. O’na doğrudan ulaşmaya, O’nu olduğu gibi idrak etmeye hiçbir mahlûkun tâkati yetmez. O, bize olan rahmetinden ötürü, her birimize kendi kaldırabileceğimiz, kendi anlayabileceğimiz, kendi meşrebimize uygun bir “yüz” ile, bir “isim” ile yönelir. İşte o isim, bizim Rabb-ı Hâs’ımızdır. Biz O’na Allah diye sesleniriz, ama O bize Rabb-ı Hâs’ımız cihetinden cevap verir. Bizim duamız, ibadetimiz, yönelişimiz hep o hususî kapıdan geçer. Kur’ân-ı Kerîm’deki peygamber dualarında sıkça “Rabbî! / Rabbimiz!” (Ey Rabbim! / Ey Rabbimiz!) diye niyaz edilmesi, bu ince sırra bir işarettir. Her peygamber, kendi ümmetinin ve kendi vazifesinin gerektirdiği tecellîye mazhar olan Rabb-ı Hâs’ına yönelmiştir.

Bu yüzden kâinatta çeşitlilik ve renklilik vardır. Her varlık, kendi Rabb-ı Hâs’ının dilince tesbih eder. Bülbülün şakıması da, fırtınanın uğultusu da, bir ârifin kalbindeki vecd de, bir bebeğin gülümsemesi de hep farklı Rabb’lerin, yani farklı isimlerin tecellîleridir. İrfan ehli nazarında hiçbir ibadet ve tesbih boşuna değildir; her biri, bir şekilde kendi Rabb-ı Hâs’ına yönelmiştir. Bütün bu hususî Rablerin Rabbi ise, bütün isimleri kendinde toplayan Allah ism-i şerifidir. Yolculuk, kendi özel Rabb’inden başlayarak, O’nun da Rabbi olan İsm-i Câmi’ye, yani Allah lafzının işaret ettiği mertebeye doğrudur. Kendi hakikatini bilmek, bu Rabb-ı Hâs’ı tanımakla başlar. Zira o, senin varlığının şifresi, ezelî programın ve ebedî yol haritandır.

Terzibaba'nın Nazarıyla Rabb-ı Hâs: Aslı ve Mertebesi

Rabb-ı Hâs bahsini anlamak için nazarımızı, eşyanın suretine değil, o suretin ardındaki hakikate, yani Vücûd mertebelerine çevirmemiz icap eder. Bu âlemde gördüğümüz her ne varsa, kökü ve aslı yukarıda olan bir ağacın dalları, yaprakları gibidir. Meyveyi anlamak için köke inmek, dalı bilmek için gövdeyi tanımak şarttır. Rabb-ı Hâs, yani her birimize mahsus o “Özel Rab,” bu köklerin en derinde, Zât’ın ilk tenezzülâtında gizli bir sırdır. Bu sırrı aralamak, kişinin kendi hakikatine doğru attığı en mühim adımlardan biridir.

Bu bahiste, Cenâb-ı Hakk’ın mutlak gayb olan Zât mertebesinden, kesret âlemi dediğimiz bu görünen dünyaya nasıl tenezzül ettiğini, bu iniş esnasında ilâhî isimlerin nasıl bir vazife gördüğünü ve Rabb-ı Hâs’ın bu muazzam ilâhî işleyişin neresinde durduğunu Terzibaba Hazretleri’nin irfan mektebinin usûlünce anlamaya gayret edeceğiz. Bu bilgi, zihni dolduran bir malumat değil, kalbi dirilten bir marifet olmalıdır.

Zât'ın Tenezzülâtı: Vâhidiyet Mertebesi ve Ayn-ı Sâbite

Her şeyden evvel, Zât-ı Mutlak vardı. O, her türlü isimden, sıfattan, şekilden ve suretten münezzeh, idrakin ve tasavvurun ötesinde, kendi kendine var olan mutlak Hüvviyet idi. Bu mertebeye, Zât’ın Gayb’ı veya Amâ (kör duman) denir. Orada ne “Ben” ne de “Sen” vardır; ne isim ne de resim. Sadece mutlak birlik, yani Ahadiyet söz konusudur.

Ancak Hakk, kudsi hadiste işaret buyurulduğu üzere, kendi güzelliğini ve kemâlini görmek ve göstermek murad etti. Bu ilâhî sevgi ve murad, ilk taayyün, yani ilk belirme olan Taayyün-i Evvel’i zuhûra getirdi. Bu, Zât’ın kendi kendine tecellîsidir. Henüz yaratılmış bir şey yoktur, ama yaratılacak her şeyin potansiyel olarak var olduğu bir mertebedir. Bu, Ahadiyet mertebesidir; bütün isimlerin ve sıfatların Zât’ta henüz ayrışmadan, potansiyel olarak bulunduğu birlik makamıdır. Bir tohumun içinde bütün bir ağacın gizlenmesi gibi…

Rabb-ı Hâs sırrının kapısını aralayacağımız eşik, bu mertebeden bir sonraki tenezzülde, yani Taayyün-i Sânî’de, diğer adıyla Vâhidiyyet mertebesinde ortaya çıkar. Vâhidiyyet, Ahadiyet’te potansiyel olarak bulunan bütün ilâhî isimlerin (Esmâ-i İlâhiyye) birbirinden ayrıştığı, yani ilmen temeyyüz ettiği mertebedir. Burası, Cenâb-ı Hakk’ın ilim sıfatının tecellîgâhıdır. Artık sadece “Birlik” değil, “Bir’in içindeki çokluk” söz konusudur. El-Alîm (her şeyi bilen), er-Rahmân (sonsuz merhamet eden), el-Kahhâr (kahreden), el-Musavvir (şekil veren) gibi bütün isimler, burada kendi hakikatleriyle belirginleşir.

Bu Vâhidiyyet mertebesinde, yani Hakk’ın ilminde, yaratılacak olan her bir varlığın ezelî bir hakikati, bir “sabit prototipi” mevcuttur. Bunlara A'yân-ı Sâbite (sabit hakikatler/arketipler) denir. Senin, benim, bir çiçeğin, bir yıldızın, en küçük bir zerrenin dahi Hakk’ın ilminde ezelden beri var olan bu sâbit hakikati, dış âlemde henüz vücut kokusu koklamamış ilmî suretidir.

Her bir ayn-ı sâbite, yani her bir varlığın ezelî hakikati, Vâhidiyyet deryasındaki ilâhî isimlerden birinin veya birkaçının baskın hükmü altındadır. O varlığın kabiliyetini, istidadını, karakterini ve bu âlemdeki vazifesini belirleyen işte bu hükümran isimdir. O isme, o varlığın “Özel Rabbi,” yani Rabb-ı Hâs’ı denir.

Mesela, bir ayn-ı sâbite vardır ki, onda el-Cemîl (Güzellik Sahibi) ismi baskındır. O hakikat bu âlemde tecellî ettiğinde, bir güle, bir tavus kuşuna veya sanatçı ruhlu bir insana dönüşür. Onun Rabb-ı Hâs’ı, el-Cemîl isminin tecellîsidir. Bir başka ayn-ı sâbite’de el-Celîl (Azamet Sahibi) ismi galiptir; o da bu âlemde bir dağ, bir okyanus veya celalli bir hükümdar olarak zuhûr eder. Her birimiz, kendi sâbit hakikatimizin talep ettiği, istidadına uygun düşen bir ilâhî ismin terbiyesi altındayız. O isim, bizim Rabb-ı Hâs’ımızdır ve biz bu dünyaya, o ismin bir tecellîsi, bir mazharı (görünme yeri) olmak için gönderildik. Yolculuğumuz, aslında O’na doğrudur.

Her Zerre Kendi Lisanınca Söyler: Tesbihin ve İbadetin Çeşitliliği

Bu hakikati anladığımızda, kâinattaki o baş döndürücü çeşitliliğin sırrı da önümüze serilir. Neden bir insan diğerine benzemez? Neden birinin duası diğerinin duasına, birinin meşrebi ötekinin meşrebine uymaz? Neden kimi coşkun bir derviş, kimi sessiz bir âbid, kimi celalli bir mücahid olur?

Cevap, Rabb-ı Hâs’ların farklılığındadır. Her varlık, kendi Rabb-ı Hâs’ının lisanıyla konuşur, O’nun gerektirdiği şekilde ibadet eder ve O’nun boyasıyla boyanır. Kur’ân-ı Kerîm’in buyurduğu gibi, “Her biri kendi salâtını ve tesbihini bilmiştir.” (Nur, 41). Bu ayet, tam da Rabb-ı Hâs hakikatine işaret eder. Arının tesbihi bal yapmak, bülbülün tesbihi gül için şakımak, âlimin tesbihi ilmini yaymak, cömerdin tesbihi infak etmektir. Herkes kendi istidadının, yani kendi Rabb-ı Hâs’ının gereğini yapar.

Bir kimsenin Rabb-ı Hâs’ı er-Raûf (Çok Şefkatli) ismi ise, o kimsenin kalbi bütün mahlûkata karşı bir şefkat ve merhametle dolar. Onun ibadeti, yetimin başını okşamak, aç bir kediyi doyurmak olur. Bir başkasının Rabb-ı Hâs’ı el-Adl (Mutlak Adaletli) ismi ise, o kişi de hayatı boyunca adaleti ayakta tutmak için çabalar; onun en büyük zikri, haksızlığa karşı durmaktur.

Bu yüzden, irfan sahibi bir kimse, insanların farklı meşreplerini ve ibadet tarzlarını yadırgamaz. Bilir ki her biri, kendi Rabb-ı Hâs’ının emriyle, kendi sâbit hakikatinin sevkiyle hareket etmektedir. Karanlık bir odada fili elleyenlerin hikâyesindeki gibi, herkes fili kendi dokunduğu yerden tarif eder. Hortumuna dokunan onu bir hortuma, bacağına dokunan bir direğe benzetir. Hepsi de kendi açısından haklıdır ama hiçbiri filin bütününü tarif edemez. Tıpkı bunun gibi, her kul da Hakk’ı kendi Rabb-ı Hâs’ının penceresinden seyreder ve O’na o pencereden yönelir. Ârif olan ise, bütün pencerelerin aynı saraya açıldığını bilir ve kimseyi kınamaz.

Bu çeşitlilik, ilâhî bir zenginliktir. Zira Hakk, bütün isimleriyle tecellî etmek ister. Eğer herkes aynı olsaydı, aynı şekilde ibadet etseydi, ilâhî isimlerin birçoğu gizli kalırdı. El-Gaffâr (Çok Affeden) ismi, günah işleyen bir kul ister ki affediciliği tecellî etsin. Eş-Şekûr (Şükrün Karşılığını Fazlasıyla Veren) ismi, şükreden bir kul ister ki cömertliği ortaya çıksın. Varlıktaki her hal, her fiil, her meşrep, aslında bir ilâhî ismin tecellî talebidir. Ve her kul, kendi Rabb-ı Hâs’ının tecellîgâhı olarak bu ilâhî senfonide kendi notasını icra eder.

Perdelenme Bir Lütuf mudur? Rabb-ı Hâs'ın Rahmet Ciheti

İlk bakışta, Rabb-ı Hâs’ın kul ile Zât-ı Mutlak arasına giren bir “perde” olduğu düşünülebilir. Mademki hedefimiz Hakk’ın Zât’ına vasıl olmaktır, o halde bu aradaki özel Rab, bir engel değil midir? Bu, meselenin en ince ve en rahmet dolu noktasıdır. Evet, Rabb-ı Hâs bir perdedir. Ama bu perde, bir engel olmak için değil, bir lütuf ve koruma olmak için vardır.

Gözlerimiz, güneşin bütün haşmetine, bütün ışığına ve ısısına doğrudan bakmaya dayanamaz. Güneşin Zât’ına bakmaya kalkan göz kör olur. Biz güneşi ancak onun yeryüzündeki eşyayı aydınlatan, renkleri ortaya çıkaran, bizi ısıtan “tenezzül etmiş” ışığı vasıtasıyla idrak eder ve ondan istifade ederiz. Atmosferin, güneşin yakıcı ışınlarını süzen bir perde olması, bizim için bir felaket değil, bir rahmettir.

Rabb-ı Hâs da, kul için böyle bir rahmet perdesidir. Zât-ı Mutlak’ın, hatta bütün Esmâ-i İlâhiyye’nin bir bütün olarak tecellîsinin ezici ve yok edici haşmetine hiçbir mahlûk dayanamaz. Hz. Musa’nın Tur Dağı’nda “Rabbim, bana kendini göster” talebine karşılık, dağın paramparça olması bunun en büyük misalidir. O dağ bile bir ismin tecellîsine dayanamamıştır.

Cenâb-ı Hakk, sonsuz rahmetiyle, kulun istidadına ve taşıma kapasitesine göre tecellî eder. Bu tecellînin kanalı, Rabb-ı Hâs’tır. Rabb-ı Hâs, o sonsuz ve mutlak Vücûd’u, kulun anlayabileceği, hissedebileceği, ilişki kurabileceği “özel” ve “sınırlı” bir forma indirger. Bu, ilâhî bir tenezzüldür; yani yücelikten, kulun seviyesine bir iniştir. Bu iniş, bir küçülme değil, bir lütuf ve sevgidir.

Kul, “Allah” dediğinde, aslında farkında olarak veya olmayarak kendi Rabb-ı Hâs’ına seslenir. Duası, niyazı, tövbesi hep o kapıdan geçer ve o kapıdan cevap bulur. Er-Rezzâk isminin terbiyesindeki bir kul, rızık darlığına düştüğünde, bütün isimlerin sahibi olan Allah’a değil, doğrudan kendi Rabbi olan er-Rezzâk’a yönelir ve oradan yardım görür. Bu, Hakk’ın kuluna olan yakınlığının ve her kul ile özel olarak ilgilendiğinin en büyük delilidir.

Rabb-ı Hâs, kulu Hakk’tan ayıran bir duvar değil, kulu Hakk’a bağlayan bir köprüdür. O, bir perde olduğu kadar, bir delildir. O, Zât’ı örttüğü kadar, Zât’a işaret eder. Seyr-i sülûk denilen manevî yolculuk da zaten bu perdenin ardındaki hakikate erme çabasından başka bir şey değildir. Sâlik, önce kendi Rabb-ı Hâs’ını tanır, O’nun ahlakıyla ahlaklanır, O’nun boyasıyla boyanır. Bu mertebeyi tamamladıktan sonra ise, mürşidinin himmetiyle, kendi Rabb-ı Hâs’ının da diğer bütün isimler gibi, o Tek olan Allah’ın bir tecellîsi olduğunu idrak eder ve böylece “isimlerden, isimlerin Sahibine” doğru yolculuğuna devam eder.

Kendi varlığında tecellî eden o Özel Rabbinin farkına var. Meşrebinin ne olduğunu, kalbinin neye aktığını, hangi ilâhî ismin seni çağırdığını anlamaya çalış. Zira kendini bilmek, Rabbini bilmektir. Ve kendi Rabb-ı Hâs’ını bilmek, Hakk’ı bilme yolundaki ilk ve en mühim adımdır. O, sana şah damarından daha yakındır ve seni, senden iyi bilir. O’nun terbiyesine teslim ol ki, seni bütün isimlerin sahibi olan Sevâd-ı Azam’a, yani Zât denizine ulaştırsın.

Terzibaba Geleneğinde Rabb-ı Hâs'in Yaşanması

Evvelki sohbetlerimizde Rabb-ı Hâs kavramının ne olduğunu, Vücûd mertebelerindeki yerini, Zât-ı Mutlak'tan âleme tenezzülündeki sırrını bir nebze olsun aralamaya gayret ettik. Lâkin irfan, sadece bilmekle kâmil olmaz. Bilinenin hâl edinilmesi, ilmin irfana, irfanın da yaşantıya dönüşmesi gerekir. Hakikat, kuru bir bilgi yığını değil, sâlikin kalbinde ve ruhunda tecellî eden canlı bir ateştir. Bu bölümde, o ateşin yol üzerindeki dervişi nasıl yaktığını, pişirdiğini ve nihayetinde bir nûra dönüştürdüğünü, yani Rabb-ı Hâs'ın seyr-i sülûk yolunda nasıl yaşandığını, nasıl tecrübe edildiğini ele alacağız.

Bu kavram, kütüphane raflarında tozlanacak bir hikmet incisi değildir. O, dervişin her nefes alıp verişinde, çektiği her zikirde, döktüğü her damla gözyaşında, aştığı her nefs basamağında bizzat yaşadığı hakikatin ta kendisidir. Yol, O'na doğrudur; yolcu O'nun hükmü altındadır; menzil de yine O'nun tecellîsinde fâni olmaktır.

Seyr-i Sülûk: Kendi Hakikatine Yolculuk

Tasavvuf yolu, yani seyr-i sülûk, dışa doğru bir genişleme değil, içe doğru bir derinleşme yolculuğudur. Bu, kulun kendi hakikatine, ilm-i ilâhîde sâbit olan aslına, yani ayn-ı sâbite'sine doğru yaptığı bir seferdir. Ve bu seferin kılavuzu, pusulası ve varış noktası, kulun kendi Rabb-ı Hâs'ıdır.

Her birimiz, Cenâb-ı Hakk'ın sonsuz isimlerinden bir ismin özel bir tecellîsiyle bu âleme zuhûr etmişizdir. Bizim istidadımız, yani potansiyelimiz, kabiliyetlerimiz, meyil ve zaaflarımız, hepsi o ismin hükmü altındadır. O isim, bizim Rabb-ı Hâs'ımızdır; yani bizim özel terbiye edicimiz, bizi kemâle erdirmekle görevli olan hususî Rabb'imizdir. Dolayısıyla sülûk etmek, bilinmez bir diyara gitmek değil, zaten içimizde saklı olan, bizi bizden iyi bilen o Rabb'in tecellîlerini örten perdeleri bir bir kaldırmaktır.

Yolda karşılaştığın her imtihan, kalbine gelen her sıkıntı, ruhunu ferahlatan her ilham, aslında Rabb-ı Hâs'ının sana bir seslenişidir. O, seni terbiye etmek için bazen Celâl sıfatıyla tecellî eder; nefsini ezer, kibrini kırar, acziyetini sana tattırır. Bazen de Cemâl sıfatıyla zuhûr eder; sana lütfeder, sevgisiyle seni sarıp sarmalar, şevkini ve muhabbetini artırır. Sâlik, başına gelen her hâli, O'ndan gelen bir mektup, bir terbiye dersi olarak okumayı öğrendiği vakit, yolculuğun sırrına ermeye başlar. Artık "Neden bu benim başıma geldi?" diye sormaz; "Rabb'im bu tecellî ile bana ne öğretmek istiyor?" diye sorar. Bu soru, sülûkün en temel adımıdır. Çünkü bu soruyla birlikte kul, kaderin ve kâinatın işleyişinin kendi Rabb-ı Hâs'ının terbiyesi altında olduğunu idrak etmeye başlar. Yol, O'nun tecellîsinden ibarettir ve yolcu da o tecellînin mazharından başka bir şey değildir.

Mürşid-i Kâmil: Rabb-ı Hâs'ın Tecellî Ettiği Ayna

Kul kendi hakikatini, kendi Rabb-ı Hâs'ını nasıl tanıyacak? Gözü perdeli, kalbi paslı olan, kendi içindeki hazineyi nasıl keşfedecek? Bu noktada, yolun olmazsa olmazı, Cenâb-ı Hakk'ın kullarına en büyük lütuflarından biri olan mürşid-i kâmil devreye girer.

Mürşid-i kâmil, kendi nefsini Hakk'ta fâni kılmış, kendi Rabb-ı Hâs'ının tecellîsinde erimiş ve artık bütün Esmâ'nın dengeli bir tecellîgâhı hâline gelmiş olan İnsân-ı Kâmil'dir. O, cilâlanmış, sırrı dökülmemiş, pırıl pırıl bir ayna gibidir. Mürid, o aynanın karşısına geçtiğinde, aynada mürşidin şahsını değil, kendi hakikatinin bir yansımasını görür. Mürşid, müridin Rabb-ı Hâs'ının tecellî edeceği bir mazhar, bir tecellîgâh vazifesi görür.

Mürşid, müride "Senin Rabb-ı Hâs'ın şudur," diye bir liste vermez. O, hâliyle, sözüyle, sükûtuyla, verdiği zikir ve vazifelerle müridin kalbindeki pası silmeye başlar. Müridin kalbi temizlendikçe, kendi Rabb-ı Hâs'ının nûru orada parlamaya başlar. Mürid, mürşidinde gördüğü bir hâli, bir ahlâkı çok sever, ona hayran olur. Aslında o hayran olduğu şey, mürşidin zâtı değil, kendi Rabb-ı Hâs'ının mürşid aynasından kendisine yansıyan bir cilvesidir. Mürid, o hâle meftun olur çünkü o hâl, onun aslî vatanıdır, kendi hakikatinin kokusunu taşır.

Mürşidin verdiği terbiye, aslında müridin Rabb-ı Hâs'ının terbiyesidir. Mürşid, Hakk'ın terbiye edici (Rab) isminin bu âlemdeki bir elidir, bir vesilesidir. Müridin istidadında hangi ismin hükmü galipse, mürşid ona o ismin tecellîlerine uygun bir yol çizer. Kimi müridi hizmetle, kimi müridi riyâzatla, kimini de tefekkürle terbiye eder. Çünkü bilir ki, her kilidin kendine mahsus bir anahtarı vardır. Mürşidin yaptığı, müridin eline kendi kalbinin kilidini açacak o eşsiz anahtarı, yani Rabb-ı Hâs'ına giden yolu tarif etmektir. Bu sebeple mürşide teslimiyet, aslında kulun kendi hakikatine, kendi Rabb-ı Hâs'ına teslimiyetidir. O'na yapılan hizmet, Hakk'a yapılan hizmettir. Zira mürşid, o an için Hakk'ın terbiye edici yüzünün müride dönük olan vechesidir.

Zikir ve Nefs Terbiyesi: Kalpteki Perdeleri Aralamak

Mürşidin müride verdiği en kıymetli hediye ve Rabb-ı Hâs'a giden yoldaki en tesirli vasıta, hiç şüphesiz zikir'dir. Zikir, sadece bir kelimeyi tekrar etmek değildir. Zikir, bir frekanstır, bir titreşimdir. Her bir Esmâ-i Hüsnâ'nın kâinatta bir karşılığı, bir tecellîsi olduğu gibi, sâlikin kalbinde de bir tesiri vardır. Mürşidin telkin ettiği zikir, müridin Rabb-ı Hâs'ı ile aynı mânevî tınıya sahip olan ilâhî bir kelimedir.

Sâlik, o zikri tekrar ettikçe, kalbi o ismin nûruyla yıkanmaya, cilâlanmaya başlar. Paslı bir metalin zımparalanarak alttaki parlak özünün ortaya çıkması gibi, zikir de kalbin üzerindeki gaflet, mâsivâ ve enâniyet paslarını temizler. Bu temizlenme süreci, nefs mertebelerinde yükselmekle eş zamanlı ilerler.

Nefs-i Emmâre basamağındaki sâlik, Rabb-ı Hâs'ının Celâl tecellîleri altında ezilir. Günahları, isyanları, kibri ona birer perde olur. Çektiği zikir, bu karanlık kuyudan çıkması için ona uzatılan bir iptir. Nefs-i Levvâme'ye yükseldiğinde, yaptığı hatalardan pişmanlık duymaya başlar. Bu pişmanlık, Rabb-ı Hâs'ının "et-Tevvâb" (tevbeleri çokça kabul eden) isminin bir tecellîsidir. Artık Rabb'i ile arasında ince bir bağ kurmaya başlamıştır. Nefs-i Mülhime'de, kalbine ilhamlar gelmeye başlar. Rabb-ı Hâs'ı, ona rüyalarla, sezgilerle, manevî fısıltılarla yol gösterir. Bu, "el-Hâdî" (hidayet veren) isminin bir tecellîsidir. Nefs-i Mutmainne'ye ulaştığında ise kalp, zikirle itminan bulur, huzura erer. Artık sâlik, Rabb-ı Hâs'ının varlığını ve terbiyesini şüphesiz bir şekilde hissetmeye başlar. O'na tam bir güven duyar. Bu makam, Rabb-ı Hâs ile kul arasındaki perdelerin büyük ölçüde kalktığı, vuslatın kokusunun alınmaya başlandığı bir bahçedir.

Bu süreç devam ederek Radiyye (Rabbinden razı olan), Mardiyye (Rabbinin de kendisinden razı olduğu) ve nihayet Kâmile (Safiyye) mertebelerine ulaşır. Her bir mertebe, Rabb-ı Hâs'ın bir başka vechesinin, bir başka sıfatının sâlikte zuhûr etmesidir. Zikir, bu yolculuğun yakıtı; nefs tezkiyesi ise bu yolculuğun kendisidir. Her bir perde kalktığında, sâlik kendi Rabb'ini biraz daha net görür, biraz daha O'nun ahlâkıyla ahlâklanır.

Vuslat: Rabb'inin Boyasıyla Boyanmak (Sıbgatullah)

Seyr-i sülûkun nihayeti, fenâ makamlarıdır. Fenâ, yok olmak demektir. Ama bu, bir hiçliğe karışmak değil, damlanın deryaya kavuşması gibi, cüz'ün küll'e rücû etmesidir. Sâlik için bu yolculuktaki ilk ve en temel fenâ, "fenâ fi'r-Rabb" yani kendi Rabb-ı Hâs'ında fâni olmaktır.

Bu makamda sâlik, kendi iradesinin, kendi sıfatlarının ve kendi varlığının, aslında Rabb-ı Hâs'ının iradesi, sıfatları ve varlığının bir gölgesinden ibaret olduğunu yaşayarak idrak eder. Artık "ben" demez, çünkü ortada bir "ben" kalmamıştır. Kendi fiillerinin fâili olarak Rabb-ı Hâs'ını görür. Kendi varlığının, O'nun varlığıyla kâim olduğunu bilir. Bu, "Lâ fâile illallah" (Allah'tan başka fâil yoktur) sırrının kalpte tecellî etmesidir.

Bu fânilik hâli, bir yok oluş değil, hakiki varlığa ermektir. Sâlik, kendi cüz'î varlığından geçince, Rabb-ı Hâs'ının sıfatlarıyla beka bulur, yani varlığını O'nunla sürdürür. İşte "tahalluk bi ahlâkıllah" yani Allah'ın ahlâkıyla ahlâklanma sırrı burada tecellî eder. Kul, kendi Rabb-ı Hâs'ının ahlâkıyla ahlâklanır. Eğer Rabb-ı Hâs'ı "er-Rahmân" isminin tecellîsi altındaysa, o kul yeryüzünde rahmetin bir tecellîsi olur. Eğer "es-Sabûr" isminin hükmü altındaysa, en çetin imtihanlar karşısında sarsılmaz bir sabır âbidesi hâline gelir. Eğer "el-Vedûd" ise, muhabbetin ve sevginin bir menbaı olur.

Bu hâl, Kur'ân-ı Kerîm'de "Sıbgatullah" yani "Allah'ın boyası" olarak ifade edilir. "Allah'ın boyasıyla boyandık. Boyası O'nunkinden daha güzel olan kim vardır?" (Bakara, 138). Rabb-ı Hâs'ında fâni olan kul, O'nun boyasıyla boyanmıştır. Artık kendi rengi, kendi kimliği kalmamıştır. O'nun rengi, renksizlik rengidir; bütün renkleri içinde barındıran bir nûrdur. Baktığı zaman Hakk ile bakar, konuştuğu zaman Hakk ile konuşur, tuttuğu zaman Hakk ile tutar. O, artık Rabb-ı Hâs'ının bu âlemdeki gören gözü, işiten kulağı, konuşan dili olmuştur.

Rabb-ı Hâs'ın irfan yolundaki yaşantısı budur. Bir ilim olarak başlayıp, bir aşk ile devam eden ve nihayetinde vuslat ile, yani kulun kendi Rabb'inde fâni olup O'nunla beka bulmasıyla neticelenen kutlu bir yolculuktur. Bu, her dervişin kendi özünde yaşadığı, kendi istidadına göre tecrübe ettiği eşsiz bir maceradır.

Füsûsu'l-Hikem'de Rabb-ı Hâs

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin hikmet deryasında, Rabb-ı Hâs bahsi en girift, en ince sırlardan biridir. Bu öyle bir anahtardır ki, onu eline alan, hem kendi varlığının hem de kâinatın şifrelerini çözmeye başlar. Terzibaba Necdet Ardıç Efendimiz’in sohbetlerinde sıkça altını çizdiği bu temel, kökünü Şeyh-i Ekber’in Füsûsu’l-Hikem’inde, yani “Hikmetlerin Özleri” adlı o muazzam eserinde bulur.

İbn Arabî Hazretleri, bu mühim meseleyi en açık şekliyle Hârûn Fası’nda, yani Hz. Hârûn’a bahşedilen hikmetin anlatıldığı bölümde ele alır. Konu, Kur’ân-ı Kerîm’de geçen İsrailoğulları’nın altından bir buzağıya tapma hadisesidir. Zâhirde bakıldığında bu, apaçık bir şirk, bir yoldan çıkma hâdisesidir. Lâkin ârifler, hâdiselerin zâhirine değil, bâtınına, yani iç yüzündeki ilâhî hikmete bakarlar. Şeyh-i Ekber de tam olarak bunu yapar ve bu kıssanın perdelerini aralayarak bize Rabb-ı Hâs sırrını açar.

Onun irfan nazarında, varlıkta Hakk’tan gayrı bir mevcut yoktur. O hâlde bir şeye tapılıyorsa, o ibadet, bir şekilde mutlaka Hakk’a döner. Çünkü tapılacak başka bir varlık yoktur. Öyleyse İsrailoğulları’nın hatası neydi? Şeyh-i Ekber’in işareti şudur ki, onların hatası bir ilâha tapmaları değil, ilâhı o buzağı sûretine hapsetmeleri, O’nu o form ile sınırlamalarıdır.

Rabb-ı Hâs, her bir kulun, hatta her bir zerrein varlık âlemine çıkmadan evvel ilm-i ilâhîdeki sâbit hakikatinin (ayn-ı sâbite) bağlı olduğu ve terbiyesini üstlenen hususî ilâhî isimdir. Cenâb-ı Hakk’ın Zât mertebesi her türlü kayıttan, isimden ve sıfattan münezzehtir. O’nun ilk tenezzülü olan Vâhidiyyet mertebesinde, sonsuz isimleri ve sıfatları belirir. Bu isimlerden her biri, kâinattaki bir varlığın “Rabbi”, yani terbiye edicisi olur. Her birimizin aslı, Allah’ın ilminde bir istidattır. Bu isti'dâd, yani fıtrî kabiliyet, kendi dilince Hakk’tan bir tecellî talep eder. Hakk da o istidadın talebine, o istidada en uygun olan ismiyle icabet eder. İşte o isim, o varlığın Rabb-ı Hâs’ıdır.

Şimdi tekrar buzağı kıssasına dönelim. İsrailoğulları, Mısır’dan çıktıktan sonra, Sâmirî adında birinin öncülüğünde, içlerindeki bir özlemle, somut, gözle görülebilir bir tecellî aradılar. Onların o andaki toplu hâli, fıtrî istidatları, böyle bir tecellîyi talep etti. Sâmirî de onların bu talebine, buzağı sûretiyle bir ayna oldu. O buzağı, onların o andaki kolektif Rabb-ı Hâs’larının bir tecellîsi, bir mazharıydı. Onlar buzağıya secde ederken, aslında farkında olmadan, kendi istidatlarının talep ettiği ve o surette tecelli eden ilâhî isme yöneliyorlardı.

Hataları, bu yönelişin kendisi değil; bu yönelişi mutlaklaştırmalarıydı. Hakk’ı, o sonsuz ve kuşatıcı olan Zât’ı, bir buzağının daracık sûretine indirgediler. “İşte sizin de, Mûsâ’nın da ilâhı budur!” dediler. Yani, kendi hususî Rablerini, bütün âlemlerin Rabbi olan mutlak Rab ile karıştırdılar ve O’nu sınırladılar. İşte en büyük şirk, Hakk’ı bir sûrete, bir fikre, bir isme hapsetmektir. Ârif için ise her sûret O’nun bir tecellîsidir ama O, hiçbir sûrete sığmaz.

Bu noktada, Hz. Mûsâ ile Hz. Hârûn’un tavırlarındaki hikmet ortaya çıkar. Hz. Hârûn, kavminin içindeydi, onların hâlini, o andaki mânevî ihtiyaçlarını ve istidatlarının neyi talep ettiğini biliyordu. Bu yüzden onlara daha yumuşak yaklaştı. Çünkü onların o buzağıda, kendi Rabb-ı Hâs’larının bir yansımasını bulduğunu sezmişti. Onları kınarken bile, “Ey kavmim, siz bununla yalnızca imtihan edildiniz. Şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân’dır” diyerek, onların daralttığı Rab telakkisini, bütün isimleri kuşatan Rahmân ismine, yani daha geniş bir ufka doğru açmaya çalıştı.

Hz. Mûsâ ise, Tûr Dağı’nda doğrudan Zât tecellîsinin ateşiyle yanmış, tenzih-teşbih dengesi içinde tenzih kanadı ağır basan bir makamdan geliyordu. O makam, Hakk’ı her türlü sûretten, her türlü benzetmeden arındırma makamıdır. Bu yüzden kavmini bir buzağı sûretine taparken görünce öfkelendi. Elindeki levhaları atması, Şeyh-i Ekber’e göre, kavminin düştüğü bu daraltmaya, bu teşbih (benzetme) taşkınlığına karşı bir tenzih (yüceltme) gayretiydi. Ancak daha sonra, kardeşi Hârûn’u dinleyince işin hakikatini anladı. Anladı ki, her insan kendi kabı kadar alır; her kalp, kendi Rabb-ı Hâs’ının tecellîsini alacak genişliktedir.

Bu hikmet, sâlikin yolculuğu için çok şey ifade eder. Her birimizin Hakk’a giden yolu, kendi Rabb-ı Hâs’ımızdan geçer. Senin kalbin belki Rahîm isminin tecellîsine daha açıktır, bir başkasınınki Cebbâr ismine, bir diğerininki Vedûd ismine... Çektiğimiz zikirler, yaptığımız ibadetler, bizi yavaş yavaş kendi hakikatimize, yani Rabb-ı Hâs’ımıza uyandırır. Mürşid-i kâmil, işte bu noktada sâlikin nabzını tutan bir tabip gibidir. Senin hangi ismin terbiyesi altında olduğunu sezer ve sana o ismin tecellîlerini çekecek, seni o ismin ahlâkıyla ahlâklandıracak zikri, vazifeyi telkin eder.

Ârif nazarında, kâinattaki her ibadet bir şekilde Hakk’a yönelir. Puta tapan da, ateşe tapan da, aslında Hakk’ın o suretlerdeki bir tecellîsine, kendi dar idrakinin ve Rabb-ı Hâs’ının izin verdiği ölçüde yönelir. Fakat bu, “Ne olsa fark etmez” demek değildir. Zira bu yönelişin isabeti ve kapsamı, kişinin idrakine bağlıdır. En isabetli ve en kâmil ibadet, Hz. Muhammed Mustafa’nın (s.a.v) getirdiği yolla yapılan ibadettir. Çünkü O, İnsân-ı Kâmil olarak, bütün isimleri kendinde toplayan Allah lafzının mazharıdır. Onun yolu, herhangi bir hususî Rab ile sınırlı kalmayıp, bütün Rablerin Rabbi olan Allah’a, yani Tevhid hakikatine götüren yoldur.

Peygamber Efendimiz’e öğretilen ve bizlere de bir miras olan o kutlu dua, “Rabbi zidnî ‘ilmâ” (Rabbim, ilmimi artır) duası, bu açıdan manidardır. Bu dua, sadece “Bana daha çok bilgi ver” demek değildir. Bu, “Yâ Rabbi! Ey benim hususî Rabbim! Tecellîlerini artır! Varlığımı genişlet ki, Seni sadece bu daracık surette, bu buzağıda değil; her surette tanıyabileyim. İdrakimi genişlet ki, Seni bir isimle değil, bütün isimlerinle, bütün tecellîlerinle sevebileyim. Beni sınırlı olanın esaretinden kurtar, sonsuz olanın vuslatına erdir!” demektir. Bu, buzağıya tapanların hatasından kurtulma duasıdır. Bu, kendi Rabb-ı Hâs’ını bilme, onunla hemhâl olma ama onda takılıp kalmayıp, onun bir kapı olduğunu idrak ederek bütün isimlerin sahibi olan Mutlak Zât’a yürüme talebidir.

Füsûs, böyle bir hikmet kitabıdır. Bize, bir kıssadan yola çıkarak varlığın en temel işleyişini, kul ile Hakk arasındaki en mahrem ilişkiyi, yani Rabb-ı Hâs sırrını anlatır. Bize öğretir ki, yolculuk kendimizedir. Kendi hakikatimize, kendi Rabbimize... Ve o Rabb’i bulduğumuzda anlarız ki, O, hiçbir zaman bizden ayrı değildi. O, bizim varlığımızın ta kendisiydi; biz ise O’nun tecellî ettiği bir aynadan ibarettik.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin hikmet pınarından beslenen Füsûsu'l-Hikem deryasına daldığımızda, Rabb-ı Hâs meselesinin ne kadar ince ve derinlikli bir sırra işaret ettiğini daha iyi anlarız. Bu kavram, birbiriyle çelişir gibi görünen hakikatleri bir araya getiren bir anahtar gibidir. Hakikat yolcusu olan sâlik için bu anahtarı doğru kullanmak, seyr-i sülûkun en mühim dönemeçlerinden biridir. Zira Rabb-ı Hâs, hem Zât-ı Mutlak’a ulaştıran bir rehber, hem de O’nu örten en latif perdedir. İşte bu, hakikat ilminin en nazik noktalarından olan zıtların birliği meselesidir.

Nasıl olur da bir şey, hem yol gösterici bir delil, hem de yolu kapatan bir perde olabilir? Bu sorunun cevabı, varlığın mertebelerinde gizlidir. Cenâb-ı Hakk, mutlak gayb olan Hüvviyet ve Ahadiyet mertebesinden, isim ve sıfatlarının tecellî ettiği Vâhidiyyet sahasına tenezzül buyurduğunda, her bir varlığın hakikati olan A'yân-ı Sâbite (sâbit hakikatler), kendi istidadı ve kabiliyeti lisanıyla Hakk’tan bir tecellî talep etmiştir. İşte o varlığın terbiyesini, varlık sahasına çıkışını ve kemâle ermesini üstlenen bu hususî ilâhî isme biz Rabb-ı Hâs diyoruz. Bu, kulun Hakk’a açılan ilk ve en özel kapısıdır. Bu kapı olmasa, kulun Zât-ı Mutlak’a yönelmesi, O’nu tanıması ve sevmesi mümkün olmazdı. Bu cihetten Rabb-ı Hâs, kul için en büyük rahmet ve en açık delildir. O, kulun elinden tutan, onu kendi hakikatine doğru adım adım yürüten "özel terbiye edicidir".

Ancak madalyonun bir de diğer yüzü vardır. Sâlik, bu özel kapıdan içeri girip, kendi Rabb-ı Hâs’ının tecellîlerinin lezzetine ve nuruna gark olduğunda, büyük bir imtihanla yüzleşir. Eğer bu tecellîyi, Hakk’ın mutlak ve sonsuz Vücûd’unun tamamı zannederse, o rahmet kapısı bir anda bir perdeye, hatta bir zindana dönüşür. Kendi Rabb-ı Hâs’ının tecellîsini mutlaklaştırır ve Hakk’ı o ismin suretine hapseder. İsrailoğullarının buzağıya tapmasındaki sır budur. Onlar, Hakk’ı inkâr etmediler; bilakis, Hakk’ın tecellîsini aradılar. Fakat buldukları tecellîyi (buzağı suretini) o kadar benimsediler ki, Rabb-ı Mûsâ’yı, yani tüm isimleri ve tecellîleri kuşatan daha küllî bir mertebeyi unuttular. Kendi dar idraklerinde Hakk’a bir sınır çizdiler. Yolculukta kullanılan sal, nehri geçmek için elzemdir; ama karşı kıyıya vardıktan sonra onu sırtında taşımaya devam etmek, yolculuğa engel olur. Rabb-ı Hâs da böyledir; o, "Rabler'in Rabbi" olan Allah'a ulaştıran bir vasıtadır, nihai gaye değildir.

Bu mesele, bizi doğrudan doğruya tasavvufun en temel dengesi olan tenzih ve teşbih konusuna getirir.

Tenzih, Cenâb-ı Hakk’ı Zât’ı itibarıyla her türlü kayıttan, sınırdan, suretten ve mahlûkatın özelliklerinden münezzeh kılmaktır. "O'nun benzeri hiçbir şey yoktur" (Şûrâ, 11) ayet-i kerîmesi, tenzihin zirvesidir. Bu, Hakk’ın akılla idrak edilemeyen, hayal ile kuşatılamayan mutlak aşkınlığıdır.

Teşbih ise, Hakk’ın isim ve sıfatlarıyla kâinattaki her bir zerrede tecellî ettiğini, O’nun Vücûd’unun bütün eşyayı kuşattığını görmektir. "Nereye dönerseniz, Allah'ın vechi (yüzü, zâtı) oradadır" (Bakara, 115) ayeti de teşbihin en açık ifadesidir. Bu, Hakk’ın âlemdeki ve insandaki içkinliğidir.

Rabb-ı Hâs, kulun tecrübe dünyasındaki en yoğun ve en hususî teşbih noktasıdır. Kul, Rabb’ini kendi Rabb-ı Hâs’ının tecellîleri olan sevgi, merhamet, öfke, celâl, cemâl gibi sıfatlarla tanır ve O’na bu suretler üzerinden bağlanır. Bu, son derece doğal ve lüzumlu bir başlangıçtır. Ancak sâlik, sadece teşbihte kalır, yani Hakk’ı yalnızca bu tecellî suretlerinden ibaret sanırsa, şirke düşme tehlikesiyle karşı karşıya kalır. Öte yandan, sadece mutlak tenzihte kalıp Hakk’ın âlemdeki ve kendi nefsindeki tecellîlerini görmezden gelirse, bu defa da O’nu hayattan ve varlıktan koparan bir atalete, bir inkâra sürüklenir.

Bu iki kanadı birleştirecek olan, İnsân-ı Kâmil’dir, kâmil âriftir. Ârif, Şeyh-i Ekber’in tabiriyle "iki gözle" bakar. Bir gözüyle Hakk’ın mutlak tenzihini, hiçbir şeye benzemezliğini müşahede eder. Diğer gözüyle ise O’nun bütün mahlûkattaki teşbihini, her suretteki tecellîsini seyreder. Bu iki bakışı tek bir görüşte birleştirdiği makama, Cem makamı denir. Kâmil ârif, Hakk’ı hem "O" (Hû) olarak Zât’ıyla her şeyden münezzeh bilir, hem de "O"nun tecellîsi olarak her şeyde mevcut ve her şeyi kuşatmış olduğunu idrak eder. Bu, Muhammedî mîzan yani Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) getirdiği o mükemmel denge üzre olmaktır. O, Mirac’a yükseldiğinde Hakk’ı en yüce tenzih mertebesinde müşahede etmiş, geri döndüğünde ise O’nun tecellîlerini halkın arasında yaşamaya ve anlatmaya devam etmiştir.

Bu yüzden kâmil ârif, kendi Rabb-ı Hâs’ına bağlanır ama onunla kayıtlanmaz. Kendi Rabb-ı Hâs’ı vesilesiyle "Rabbü'l-Erbâb"a (Rablerin Rabbi'ne) ibadet eder. Bilir ki, Vedûd isminin tecellîsine mazhar olan bir kalbin Rabbi ile Kahhâr isminin tecellîsine mazhar olan bir kalbin Rabbi, aynı "Allah" isminin farklı tecellîleridir. Birini diğerine üstün görmez, her birinin Hakk’ın bir yüzü olduğunu bilir.

Bu durum, Füsûs hikmetinin bir diğer inceliğini açığa çıkarır: Her sâlikin kalbi, yalnızca kendi Rabb-ı Hâs’ının tecellîsini tam olarak kabul edecek hususî bir kapasiteye sahiptir. Bu, kulun ezeldeki sâbit hakikatinin, yani A'yân-ı Sâbite’sinin getirdiği bir özelliktir. Her kalp, kendine özgü bir kap gibidir. Bir bardağın alacağı su miktarı bellidir; ona bir okyanusu sığdıramazsınız. Benzer şekilde, fıtratı ve istidadı Rahmân isminin tecellîsine göre şekillenmiş bir kalbe, Cebbâr isminin tecellîsini aynı yoğunlukta ve saflıkta yüklemeye çalışırsanız, o kalp ya bunu kaldıramaz ya da o tecellîyi kendi rengine boyayarak anlar.

Mûsâ (a.s) Tur Dağı’nda "Rabbim, bana kendini göster, sana bakayım" dediğinde, bu talep onun kendi Rabb-ı Hâs’ının ötesinde, Zât’ı görme arzusuydu. Gelen cevap ise manidardır: "Beni asla göremezsin, fakat dağa bak; eğer o yerinde durursa, sen de beni göreceksin." (A'râf, 143). Hak, Zât’ıyla değil, bir tecellîsiyle dağa yöneldiğinde dağ paramparça oldu. Bu, hiçbir mahlûkun, Zât tecellîsine doğrudan dayanacak gücü olmadığını gösterir. Herkes, ancak kendi Rabb-ı Hâs’ının prizmasından süzülen ışığa tahammül edebilir. Dağ bile bu tecellîye dayanamazken, beşer kalbi nasıl dayansın?

Bu yüzden mürşid-i kâmil, müridinin kalbinin hangi ismin tecellîsine açık olduğunu bilir ve ona o ismin zikrini telkin eder. Bu, bir doktorun hastanın bünyesine ve hastalığına göre ilaç vermesi gibidir. Herkese aynı zikri, aynı riyazeti vermek, kalplerin fıtrî yapısını hiçe saymak olur. Sâlik, kendi Rabb-ı Hâs’ına uygun zikirle meşgul oldukça, kalbindeki paslar silinir, ayna saflaşır ve o özel Rabbin tecellîsi kalpte tam olarak parlamaya başlar. Bu, sâlikin kendi hakikatine vâsıl olması, yani "Rabbini bilen nefsini bilir" sırrına ermesidir. Yolculuğun sonunda ise, kendi Rabb-ı Hâs’ının da bütün diğer Rablerin de tek bir "Allah" ism-i câmi'sinin hükümleri olduğunu idrak ederek Tevhid denizinde damla olmaktan kurtulup deniz olur. Artık onun için her tecellî, aynı denizin farklı bir dalgasından ibarettir.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Rabb-ı Hâs

Hakikat ilmi bazen en girift ıstılahların, en ince mertebe ayrımlarının içinde gizlidir. Bazen de bir dervişin hikâyesinde kendini ayan beyan gösterir. Önceki bölümlerde, Terzibaba Hazretleri’nin külliyatından ve Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûs’undan süzülen hikmetle Rabb-ı Hâs bahsinin ne denli temel bir mesele olduğunu, Vücûd’un tenezzülâtındaki yerini, sâlikin yolculuğundaki merkezî ehemmiyetini konuştuk.

Şimdi ise durağımız, aşkın sultanı Hz. Mevlânâ’nın dergâhıdır. Hz. Pîr, Şeyh-i Ekber gibi hakikatleri tasnif eden, mertebeleri bir bir sayan bir usûl takip etmez. O, hakikati bir koku gibi havaya salar, bir nağme gibi rüzgâra fısıldar. O, “Rabb-ı Hâs budur, tarifi şudur” demez; lakin Mesnevî-i Şerîf’in her bir beytinde, her bir hikâyesinde o Rabb-ı Hâs ile kul arasındaki o en mahrem, en hususî bağın canlı misallerini önümüze serer. O, kavramı anlatmaz, kavramı yaşatır.

Musa ile Çoban: Suretin Ötesindeki Sadakat

Hz. Mevlânâ’nın en meşhur hikâyelerinden biri, Kelîmullah Hz. Mûsâ ile bir çobanın karşılaşmasıdır. Sahranın ortasında bir çoban, kendi lisanınca, kendi gönlünce Hakk’a yakarmaktadır: “Neredesin ki sana kul olayım, çarığını dikeyim, saçını tarayayım? Sütümü sana içireyim, elini öpeyim, ayağını ovayım…”

Bu sözleri duyan Hz. Mûsâ, şeriatın ve tenzihin muhafızı olarak celâllenir. Çobanı azarlar: “Sen kim oluyorsun da Cenâb-ı Hakk’a böyle cisim ve suret isnat ediyorsun? Bu sözler küfürdür, şirktir. Hakk Teâlâ yemekten, içmekten, giyinmekten, beşerî sıfatlardan münezzehtir.” Çoban, bu ulvî peygamberin heybeti ve sözlerinin ağırlığı altında ezilir, pişmanlıktan ve korkudan elbisesini yırtar, çöle doğru başını alıp gider.

Tam bu noktada, hikâye bir irfan dersine dönüşür. Cenâb-ı Hakk, peygamberine şöyle vahyeder: “Ey Mûsâ! Sen kulumu benden neden ayırdın? Sen birleştirmeye mi geldin, ayırmaya mı? Herkese kendi istidadına göre bir sıfat, kendi anlayışına göre bir dil verdim. Onun sözleri sana göre küfür, ona göre ise imanın ve aşkın ta kendisidir. Kan, şehidin katında temizdir. Biz lafa ve surete bakmayız, biz kalbin içindeki sırra ve niyete bakarız.”

Bu kıssa, Rabb-ı Hâs bahsinin en latif, en dokunaklı şerhidir. Çoban, Zât-ı Mutlak’ın bütün isim ve sıfatlarını kuşatan “Allah” ism-i celîline değil, kendi gönül aynasına yansıyan, kendi istidadının talep ettiği hususî Rabb’ine seslenmektedir. Onun Rabb’i, onun gibi çobandır; çarığa, süte, taranmaya muhtaçtır. Bu, hakikatin kendisi midir? Elbette değildir. Bu, bir teşbihtir, benzetmedir. Lakin çobanın kalbindeki samimiyet, o teşbihin içindeki tenzihi, yani o seslendiği varlığın aslında her şeyden yüce olduğu bilgisini de gizler. Onun hatası surettedir, şekilde yanılmıştır. Ama kalbinin yönü, yani niyeti, dosdoğru Hakk’adır.

Hz. Mûsâ’nın temsil ettiği ise, mutlak tenzih makamıdır. O, Hakk’ı hiçbir şeye benzetmemenin, O’nu her türlü noksanlıktan uzak tutmanın derdindedir. Bu da hakikatin bir başka yüzüdür ve peygamberlik vazifesinin bir gereğidir. Lakin Cenâb-ı Hakk’ın Mûsâ’yı ikazı, bize şunu öğretir: Mutlak tenzih, avâmın değil, havâssın ve peygamberlerin idrak edebileceği bir mertebedir. Herkesi aynı ölçüyle yargılamak, çobandan Mûsâ gibi olmasını beklemek, ilâhî hikmete aykırıdır. Herkes kendi Rabb-ı Hâs’ı, yani kendi istidat aynasına yansıyan tecellî üzerinden Hakk’a yönelir. Mühim olan, o yönelişteki sadakat ve ihlâstır. Seyr-i sülûk, çobanın o ham ve samimi teşbihinden, Mûsâ’nın kâmil tenzihine ve nihayetinde ikisini birleştiren Muhammedî mîzana, yani [cem](/wiki/Cem makamı) idrakine doğru yapılan bir yolculuktur.

Karanlıktaki Fil: Hakikatin Parçaları ve Zannın Tuzağı

Hz. Pîr, bir başka meşhur hikâyesinde, Hindistan’dan getirilen bir filin karanlık bir odaya konulmasından bahseder. Şehir halkı, daha önce hiç görmedikleri bu mahluku merak eder ve odaya girip dokunarak neye benzediğini anlamaya çalışır.

Karanlıkta file yaklaşanlardan biri, eline gelen hortumu yoklar ve “Bu, bir oluk gibidir” der. Bir diğeri, filin kulağına dokunur, “Bu, yelpazeye benziyor” diye hükmeder. Bacağı elleyen, “Bu, bir sütun” derken, sırtına dokunan da “Bu, bir taht gibidir” sonucuna varır. Herkes, kendi elinin değdiği, kendi tecrübe ettiği parçaya göre filin tamamı hakkında bir hüküm verir. Her biri kendi açısından haklıdır; hortum gerçekten oluğa, bacak sütuna benzer. Lakin hiçbiri filin bütününü, hakikatini idrak edememiştir. Hz. Mevlânâ der ki: “Eğer her birinin elinde bir mum olsaydı, o zaman sözlerindeki ayrılık ve ihtilaf ortadan kalkardı.”

Bu hikâye, Rabb-ı Hâs meselesinin bir başka veçhesini, özellikle de tehlikelerini aydınlatır. Karanlıktaki her bir kişi, Hakk’ı kendi Rabb-ı Hâs’ı cihetinden idrak eden sâlikin bir misalidir. Cenâb-ı Hakk, sonsuz isimlerinin her biriyle farklı bir şekilde tecellî eder. Bir kulun istidadı, O’nun “Kahhâr” isminin tecellîsine mazhar olmaya daha yatkındır; o kul, âlemde Hakk’ın kahrını, celâlini, adaletini daha çok görür ve O’nu bu isimle tanır. Bu, filin bacağına dokunup “Bu bir sütundur” demek gibidir. Bir başka kulun fıtratı, “Rahmân” ve “Vedûd” isimlerinin tecellîsine açıktır; o da her yerde sevgi, merhamet ve lütuf görür. Bu da filin kulağına dokunup “Bu bir yelpazedir” demeye benzer.

Sorun nerede başlar? Sorun, herkesin kendi dokunduğu parçayı, filin tamamı sanmasında başlar. Yani, kulun kendi Rabb-ı Hâs’ının tecellîsini, Zât-ı Mutlak’ın yegâne ve mutlak tecellîsi zannedip, “Hakikat sadece budur!” demesiyle başlar. İşte o zaman taassup, kavga, ayrılık zuhûr eder. Kahhâr isminin mazharı olan, Rahmân isminin mazharını “gafletle” suçlar; Rahmân’ın mazharı da Kahhâr’ın mazharını “katı kalplilikle” itham eder. Halbuki ikisi de aynı Hakikat’in, aynı filin farklı parçalarına dokunmaktadır.

Hikâyedeki “mum” nedir? O mum, irfandır, mürşid-i kâmilin nurudur, İnsân-ı Kâmil’in idrakidir. [Kâmil insan](/wiki/İnsân-ı Kâmil), bütün isimleri kendinde cem eden, fili bütün olarak gören, karanlık odaya aydınlığı getiren kişidir. O bilir ki, bacak da, hortum da, kulak da aynı file aittir. Celâl de Cemâl de, Kahır da Lütuf da aynı Hakk’ın tecellîleridir. Bu yüzden ârif, kimsenin ibadetini, kimsenin Hakk’a yönelişini hor görmez. Sadece, o kişinin elindeki parçanın bütün olmadığını, o parçanın ait olduğu bütünü görmesi gerektiğini ona sevgi ve hikmetle hatırlatır. Bu, sâlikin kendi Rabb-ı Hâs’ının dar çerçevesinde hapsolup kalmaması, o hususî kapıdan geçerek bütün isimlerin sahibi olan Rabbü’l-Erbâb’a, yani Rabb-ı Mutlak’a vasıl olması için bir davettir.

"Herkesin Zannınca Yâr Oldum": Tecellînin Şahsîliği

Mesnevî-i Şerîf’in hemen başında, o meşhur Ney takdiminde, kamışlıktan koparılmış olmanın hasretiyle inleyen Ney’in dilinden dökülen bir sır vardır: “Sırrım feryadımdan uzak değildir, lakin her gözde ve kulakta o nur yoktur… Ben her mecliste ağladım, inledim; hem iyi hallilerle oturdum, hem kötü hallilerle… Herkes kendi zannınca benim yârim oldu, ama kimse içimdeki sırları aramadı.”

Bu beyitler, sadece Hz. Pîr’in kendi halini değil, kevnî bir hakikati, ilâhî bir işleyişi dile getirir. Ney, burada İnsân-ı Kâmil’in bir timsali olduğu kadar, Hakk’ın bizzat kendisinin de bir remzidir. “Herkes kendi zannınca benim yârim oldu” mısrası, Rabb-ı Hâs hakikatinin en özlü, en şiirsel ifadesidir.

Cenâb-ı Hakk, her bir kuluna, o kulun kendi “zannı” ölçüsünde tecellî eder. Buradaki “zan”, basit bir kuruntu veya vehim değildir. Bu, kulun [ayn-ı sâbitesinden](/wiki/A'yân-ı Sâbite), yani Hakk’ın ilm-i ezelîsindeki sâbit hakikatinden kaynaklanan fıtrî istidadı, kabiliyeti ve anlayışıdır. Her varlık, Hakk’ın ilminde ne ise, âlemde de o surette zuhûr eder ve Hakk’ı o surete, o istidada göre idrak eder. Hakk, her kulun kalbine, o kalbin alabileceği kadar, o kalbin şekline göre tecellî eder. Bir bardağa okyanusu sığdıramazsınız; ama okyanustan bir bardak su alabilirsiniz ve o bir damla, okyanusun bütün özelliklerini taşır.

Rabb-ı Hâs, o kulun kalbine sığan, o kulun “zannınca” ona yâr olan hususî tecellîdir. Mûsâ’ya Tûr Dağı’nda bir ağaç suretinde “Ben, evet ben, Allah’ım!” diye seslenen de O’dur; çobanın kalbinde çarığa muhtaç bir dost olarak beliren de O’dur. İbrahim’e yıldızda, ayda, güneşte kendini aratan, sonra da hepsini batırıp “Ben batanları sevmem” dedirten de O’dur. Her peygamberin, her velînin, her sâlikin ve hatta her bir zerrenin Hakk ile olan ilişkisi, bu şahsîlik, bu hususiyet üzerine kuruludur.

Bu hakikat, bir yandan büyük bir lütuftur. Zira Hakk, kimseye taşıyamayacağı yükü yüklemez, kimseye anlayamayacağı dilden konuşmaz. Herkesin elinden tutar ve onu kendi yolundan, kendi Rabb’i vasıtasıyla kendine doğru çeker. Öte yandan bu, bir imtihan ve perdedir. Çünkü kul, kendi “zannı” olan o hususî tecellîye takılıp kalırsa, o yârin içindeki asıl sırra, yani Zât-ı Mutlak’ın sonsuzluğuna talip olmazsa, yolculuğu yarım kalır.

Hz. Mevlânâ, bu hikâyeler ve temsillerle bize şunu fısıldar: Kendi Rabb-ı Hâs’ını tanı. O’nunla olan hususî bağını, samimiyetini, aşkını çobanınki gibi saf ve katıksız tut. Ama sakın ola ki o hususî tecellîyi, Hakikat’in tamamı sanma. Karanlıktaki fili elleyenler gibi, elindeki parçayla bütün hakkında hüküm verme. Bil ki senin Rabb-ı Hâs’ın, seni Rabbü’l-Erbâb’a götüren bir kapıdır; o kapıda oyalanma, o kapıyı duvar zannetme. O kapıdan içeri gir ki, bütün isimlerin arkasındaki Müsemmâ’yı, bütün suretlerin ardındaki asıl Sîret’i bulasın. Yolculuk, özelden genele, parçadan bütüne, Rabb-ı Hâs’tan Rabb-ı Mutlak’adır.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Rabb-ı Hâs denizine daldığımız bu sohbetin sonuna geldik. Bu mühim hakikatin irfan haritamızdaki yerini daha net görmek için, Rabb-ı Hâs’ın diğer temel kavramlarla olan incelikli bağlarını, kütüphanemizin üç temel direği olan Terzibaba Hazretleri, Şeyh-i Ekber ve Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin bu meseleye nasıl ışık tuttuğunu ve bu sohbetten çıkarılacak en kıymetli cevherleri özetleyeceğiz.

Kavramlar Ağında Rabb-ı Hâs

Hiçbir hakikat tek başına durmaz; her biri, diğerlerini aydınlatan ve onlarla aydınlanan birer kandil gibidir. Rabb-ı Hâs da, irfan yolunun diğer büyük duraklarıyla sımsıkı bir bağ içindedir.

Bu kavramın en yakın komşusu, şüphesiz Hikmet’tir. Rabb-ı Hâs, bir kula Hakk’ın hangi ismiyle, hangi sıfatıyla terbiye vereceğinin sırrını taşıyan ilâhî program ise, hikmet de o terbiyenin neticesinde kulda açığa çıkan derin anlayış ve isabetli kavrayıştır. Her kulun Rabb-ı Hâs’ı farklı olduğu için, her kulda tecellî eden hikmetin rengi, kokusu, lezzeti de farklıdır. Kahhâr isminin terbiyesinden geçen bir ârifin hikmetiyle, Latîf isminin gölgesinde yetişen bir gönül erinin hikmeti bir olmaz. Rabb-ı Hâs, hikmet pınarının hangi çatlaktan yeryüzüne çıkacağını belirleyen kader noktasıdır.

Bu bağlamda İsmail Fassı, yani Füsûsu'l-Hikem'in İsmail Aleyhisselâm'a ayrılmış bölümü, Rabb-ı Hâs'a teslimiyetin en yüce misalini önümüze koyar. Hz. İbrahim, Rabb’inin emriyle oğlunu kurban etmeye yöneldiğinde, aslında her ikisi de kendi Rabb-ı Hâslarının en zorlu tecellîsine boyun eğmektedir. Hz. İsmail’in “Babacığım, emrolunduğun şeyi yap. İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın” demesi, kendi hakikati olan Rabb-ı Hâs’ın hükmüne kâmil bir rıza göstermesidir. O kurban anında gökten inen koç, Hakk’ın, kulunun Rabb-ı Hâs’ına olan sadakatini ve teslimiyetini nasıl büyük bir rahmet tecellîsiyle karşıladığının müjdesidir. Demek ki sâlik için kendi Rabb-ı Hâs’ını bilmek yetmez; İsmail gibi onun hükmüne teslim olmak, en derindeki bağlılıklarımızı dahi onun yolunda "kurban" edebilmek gerekir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu dijital kütüphanenin temelini oluşturan üç büyük kaynak, Rabb-ı Hâs meselesini üç farklı ama birbirini tamamlayan zaviyeden ele alır. Bu, Hakk’ın aynı hakikati farklı mazharlarda nasıl zenginleştirerek sunduğunun da bir delilidir.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin sohbetlerinde Rabb-ı Hâs, doğrudan doğruya seyr-i sülûkun, yani mânevî yolculuğun merkezine yerleştirilir. O, bu yüce hakikati, Vâhidiyyet (isim ve sıfatların zuhûr ettiği birlik mertebesi) âlemindeki ilâhî taksimattan alıp, dervişin zikir halkasındaki kalp atışına, mürşidiyle olan muhabbetine indirir. Terzibaba için Rabb-ı Hâs, soyut bir hikmet konusu değil, her gün tecrübe edilen, zikirle perdesi aralanan, mürşidin aynasında seyredilen canlı bir gerçektir. Müridin çektiği esmâ zikrinin, onu nasıl kendi Rabb-ı Hâs’ına ulaştıran bir Burak olduğunu, nefs mertebelerinde tırmanırken aşılan her bir zorluğun aslında Rabb-ı Hâs’ın terbiyesinden başka bir şey olmadığını onun sohbetlerinden öğreniriz. Terzibaba, bu meseleyi sâlikin ayağının altındaki toprağa, elindeki tesbihe kadar indirerek yaşanılır kılar.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri ise, Füsûsu’l-Hikem’de bu yapının vücûdî temelini, yani varlık âlemindeki zorunlu yerini kurar. Özellikle Hârûn Fassı’nda İsrailoğullarının buzağıya tapması hadisesini yorumlarken, Rabb-ı Hâs’ı anahtar olarak kullanır. Ona göre mesele, bir şeye tapıp tapmamak değil; Hakk’ın her şeyi kuşatan mutlak vücûdunu, dar bir surete, bir forma (buzağıya) hapsetmektir. Herkes, fıtratının ve istidadının bir gereği olarak kendi Rabb-ı Hâs’ına ibadet eder. Ârif bunu bilir ve hiçbir ibadeti hor görmez. Ancak kâmil odur ki, kendi Rabb-ı Hâs’ının tecellîsine takılıp kalmaz, o özel kapıdan geçerek bütün kapıların sahibi olan Rabbü’l-Erbâb’a, yani Allah ism-i câmiine vasıl olur. İbn Arabî, Rabb-ı Hâs’ın neden var olması gerektiğini, tecellî ve zuhûrun işleyişi içindeki yerini bize en derinlikli şekilde sunar.

Hz. Mevlânâ ise bu hakikati ne Terzibaba gibi doğrudan sülûk diline, ne de İbn Arabî gibi vücûdî bir lisanla anlatır. O, Mesnevî-i Şerîf’te bu sırrı hikâyelerin ve şiirin kanatlarına yükler. Musa ile çobanın meşhur kıssası, baştan sona bir Rabb-ı Hâs şerhidir. Çobanın kaba saba, şekle uymayan yakarışları, kendi Rabb-ı Hâs’ı ile kurduğu samimi ve aracısız bağın ifadesidir. Hz. Musa’nın şeriatın zahirine dayanan uyarısı tenzihi, Hakk’ın “Sen ayırmaya değil, birleştirmeye geldin” diye onu ikaz etmesi ise teşbihin ve her kula kendi Rabb’ı cihetinden muamele edildiği hakikatinin altını çizer. Karanlıktaki fili elleyenlerin hikâyesi de böyledir. Herkesin fili sadece dokunduğu parçasıyla (hortumu, bacağı, kulağı) tanımlaması, her ferdin Hakk’ı yalnızca kendi Rabb-ı Hâs’ının dar penceresinden idrak edip, "hakikat budur" diye mutlaklaştırma yanılgısının eşsiz bir temsilidir. Hz. Mevlânâ, bu derin meseleyi akılla değil, kalple anlamanın yollarını gösterir.

Değerlendirme

Sohbetimizin özü şudur: Rabb-ı Hâs, seninle Hakk arasındaki en özel, en mahrem sırdır. O, senin yaratılış kodun, mânevî parmak izin, Hakk’a açılan sana özel kapındır. Bu yoldaki en temel vazifen, bir başkasının kapısını çalmak değil, kendi kapının hangisi olduğunu bulmak ve o kapının eşiğine yüz sürmektir.

Bu keşif yolculuğunda mürşid bir rehber, zikir ise o kapıyı açacak anahtardır. Rabb-ı Hâs’ın terbiyesi bazen lütuf, bazen kahır suretinde gelir; bazen okşar, bazen tokat atar. Mesele, her iki tecellîde de O’nun aynı terbiye edici elini tanıyabilmektir.

Nihai hedef ise, o özel kapıda bekleyip kalmak değildir. O kapı, içeri girmen içindir. Kendi Rabb-ı Hâs’ının tecellîsinde boğulup onu ilâhlaştırmak Hârûn kavminin hatasıdır. O kapıdan girip, bütün özel Rablerin Rabbi olan, bütün isimleri kendinde toplayan Zât-ı Mutlak’ın sonsuzluğunda fânî olmaktır kemâl. Yol, özelden başlar, genele varır. Yolculuk, kulun kendi Rabb-ı Hâs’ından, âlemlerin Rabbi olan Allah’a doğrudur.

Cenâb-ı Hakk, bizleri kendi Rabb-ı Hâs’ını bilenlerden, onun terbiyesine rıza gösterenlerden ve o özel kapıdan geçip Vuslat’a erenlerden eylesin.