Rabb-ı Hâs
Cenâb-ı Hakk ile her birimizin arasında, kimsenin kimseye benzemeyen, eşsiz ve özel bir bağ vardır. Tıpkı parmak izimiz gibi, ruhumuzun da Hakk’a bakan biricik bir penceresi bulunur. İşte bu en mahrem, en kişisel irtibatın sırrını açan anahtar kavramlardan biri Rabb-ı Hâs’tır. Bu kavram, bütün âlemlerin Rabbi olan Allah’ın, her bir varlığa kendi istidadı, kabiliyeti ve hakikati doğrultusunda nasıl bir terbiye ile tecelli ettiğini anlamamıza yardımcı olur. Her varlığın O’na giden kendine has yolunu, bu yolun nasıl işlediğini ve bu yolculuktaki ilâhî düzeni Rabb-ı Hâs bahsiyle idrak etmeye başlarız.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Sunulan kaynaklarda Rabb-ı Hâs kavramının dilsel kökeni üzerine bir açıklama yer almaz. Bunun yerine, kavram doğrudan doğruya varlık ve ilâhî isimler arasındaki temel bir ilişkiyi ifade etmek için kullanılır. Bu yaklaşıma göre var olan her şey, ister insan, ister hayvan, ister bir bitki veya cansız bir nesne olsun, varlığını ve özelliklerini ilâhî isimlerden birinin tecellisinden alır. İşte bir varlığı doğrudan doğruya terbiye eden, onun varoluşuna hükmeden bu hususi ilâhî isme o varlığın “Rabb-ı Hâssı” yani “özel Rabbi” denir.
Temel fikir şudur: Varlık âlemindeki her bir mevcudun, Hakk’ın küllî rubûbiyetinden (Rabliğinden) aldığı özel bir pay vardır. Bu pay, o mevcudun hakikatiyle uyumlu olan bir ilâhî isimdir. Bu anlamda Rabb-ı Hâs, o varlığın bâtını, yani iç hakikati ve ruhu olurken, varlığın kendisi de o ismin zâhiri, yani dışa vuran sureti ve tecelli ettiği yer (mazhar) olur.
Ya'nî her bir mevcudun, "ulûhiyyet" mertebesinden aldığı hisse ve nasîb, ancak kendisinin Rabb-i hâssı olan bir "isim"dir; ve o mevcudun Allah'a irtibatı, o isim vâsıtasıyladır; ve o ismin "eser"i, o mevcûd olduğundan, onun sûret-i zâhiresidir. Ve o "isim", o mevcudun bâtınıdır ve hakikatidir. — A'yân-ı Sâbite
Bu izaha göre, her bir varlık kendi Rabb-ı Hâssı vasıtasıyla Âlemlerin Rabbi olan Allah’a bağlanır. Bu, Hakk’a giden yolların neden “mahlûkatın nefesleri adedince” olduğunu da açıklayan bir anahtardır.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın sohbet ve şerhlerinde Rabb-ı Hâs kavramı, varoluşun sırrını, kaderi, imtihanı, ibadeti ve seyr-i sülûku anlamak için merkezî bir rol oynar. Bu kavram, âlemdeki zıtlıkların ve çeşitliliğin ilâhî birlik içindeki yerini gösteren bir pusula gibidir. Terzibaba, bu kavramı açıklarken genellikle Muhyiddin İbnü’l-Arabî ve onun Ahmed Avni Konuk tarafından yapılan şerhlerini temel alır, ancak bunları kendi irfanî süzgecinden geçirerek dinleyicisine sade ve yaşanır bir dille aktarır.
Her Varlığın Kendine Has Rabbi ve Yolu
Bu, ilk bakışta şaşırtıcı gelebilir. Çünkü bu, sadece müminin değil, kâfirin de; sadece balın değil, zehrin de kendi “doğru yolu” üzerinde olduğu anlamına gelir. En'âm Sûresi şerhinde aktarılan bir bölümde bu durum şöyle izah edilir:
Örneğin mü'min “Hâdî” ve kâfir “Mudill” ve zehir “Dârr” ve bal “Nâfi’” isimlerinin görünme yerleridir. Bunların her birisi, terbiyesi altında bulundukları ismin gereklerine tâbi'dirler. Bundan dolayı hepsi, hâs isimlerine göre sırât-ı müstakîm üstünde yürürler. Fakat bu isimlerin, yolları bir dîğerine göre sırât-ı müstakîm değildir. Örneğin Dârr isminin yolu, Nafî’ isminin yoluna göre doğru olmaz. — En'âm Sûresi
Bu ifadeler, her varlığın kendi Rabb-ı Hâssının hükmü altında olduğunu ve o ismin gerektirdiği fiilleri ortaya koyduğunu anlatır. Hâdî (hidayet veren) isminin mazharı olan mümin, hidayet yolunda; Mudill (dalalette bırakan) isminin mazharı olan kâfir ise dalalet yolunda kendi Rabb-ı Hâssının “doğru yolu” üzerindedir. Bu, o varlığın kendi hakikatinin gereğini yerine getirmesi anlamında bir “doğruluk”tur. Mü'minûn Sûresi şerhinde bu konu daha da açılır: Hakk’ın iki genel sırât-ı müstakîmi vardır; biri Hâdî isminin, diğeri Mudill isminin yoludur. Bu isimler, kendilerine bağlı olanları kendi yollarında terbiye eder ve alınlarından tutup kendi yollarının sonuna kadar götürürler. Ancak Rabbü’l-erbâb (Rablerin Rabbi) olan Allah Teâlâ, Hâdî isminin yolcularından razı iken, Mudill isminin yolcularına gazap eder. Bu ayrım, Fâtiha Sûresi’nde dile getirilen “nimete erdirdiklerinin yolu” ile “gazaba uğramışların yolu” arasındaki farka işaret eder.
A'yân-ı Sâbite ve İstidat: Terbiyenin Ezelî Kaynağı
Peki, bir varlığın Rabb-ı Hâssı neye göre belirlenir? Terzibaba’nın açıklamaları, bu sorunun cevabını “a'yân-ı sâbite” ve “isti’dâd” kavramlarına bağlar. A'yân-ı sâbite, varlıkların henüz dış âlemde zuhur etmeden önce, Hakk’ın ilminde sabit olan ezelî hakikatleri, bir nevi ilâhî programlarıdır. Her bir “sabit ayn”, kendi özündeki bilkuvve (isti’dâd) diliyle Hakk’tan ne olacağını talep eder. Hakk’ın halk etmesi, iradesi ve kudreti de bu ilme, yani o şeyin hakikatinin ne olduğuna tâbidir.
Enfâl Sûresi tefsirinde bu süreç, “İlim, ma'lûma ya’ni bilinene tâ'bîdir” kaidesiyle açıklanır. Yani Hak, ilâhî ilminde sâbit olmayan bir şeyin ortaya çıkmasını irade etmez. Mü'minûn Sûresi şerhinde ise bu daha da netleştirilir:
"Emr-i irâdî", abdin ilm-i ilâhîde sâbit olan hakîkatinin ve "ayn-ı sâbite"sinin lisân-ı istîdâdı ile talep ettiği şey üzerine Hakk'ın verdiği hükümdür. [...] Meselâ ism-i Hâdî'nin sûret-i ilmiyyesi Hak'tan kendi üzerine hidâyete hükmolunmasını talep eder; ve Hak da öyle hükmeder. Ve kezâ ism-i Mudill'in sûret-i ilmiyyesi de Hak'tan kendi üzerine dalâlete hükmolunmasını ister; Hak dahi öyle hükmeder. Bu hükümler kazâ-yı ilâhî olup aslâ tebeddül (değişiklik) etmezler. — Mü'minûn Sûresi
Buna göre kul, aslında kendi ezelî hakikatinin istediği şeyle zuhur eder. Rabb-ı Hâs, bu ezelî istidadın tecellisini sağlayan ve onu terbiye eden ilâhî isimdir. Bu sebeple, kaynakta (Enbiyâ, 21/23) âyetine atıfla belirtildiği gibi, Hak Teâlâ yaptığından sorumlu tutulmazken, onlar ise sorguya çekileceklerdir ve bu durumun bir anlamı da burada ortaya çıkar: Kul, kendi istediği hükümle halk edildiği için sorgu yine kula döner.
Tekvinî ve Teklîfî Emir: İtaat ve İsyanın Hakikati
Rabb-ı Hâs kavramı, tasavvufun en zorlu meselelerinden biri olan kader ve irade arasındaki ilişkiyi anlamak için “tekvinî emir” ve “teklifî emir” ayrımını kullanır.
- Emr-i Tekvinî (Zuhûr Emri): Bir şeyin ne olduğunu belirleyen ilâhî emirdir. Bu, doğrudan doğruya o şeyin a'yân-ı sâbitesi ve Rabb-ı Hâssı ile ilgilidir. Bu emre karşı gelmek mümkün değildir; her varlık, zuhûr gayesine uygun hareket eder.
- Emr-i Teklîfî (Sorumluluk Emri): Peygamberler aracılığıyla gelen, bir şeyin ne yapması gerektiğini bildiren ilâhî emirdir (şeriat). Bu emir, insana bir seçim ve sorumluluk yükler.
A'lâ ve Gâşiye Sûreleri tefsirinde bu ayrım şöyle açıklanır: Kulun ezelî istidadına isabet eden tekvinî emir, eğer teklîfî emre aykırı olmayı gerektiriyorsa, o kuldan bu dünyada muhalefet, küfür veya isyan zuhur eder. Bu durumda kul, tekvinî emre (yani Rabb-ı Hâssının gereğine) itaat etmiş, fakat teklîfî emre (şeriata) isyan etmiş olur. Buna karşılık, teklîfî emre uyan bir kimse ise hem tekvinî hem de teklîfî emre uymuş olur.
Meşiyet emrine göre kul her iki halde de Hakk'a itâat etmiş bulunur. Çünkü kul, kendi hâs Rabb‟i olan ilâhî ismin sırât-ı müstakîmi üzerinde yürür. Ve hiçbir kimsenin kendi hâs Rabb‟i olan ismin hükümlerine muhâlefete kudreti yoktur. Bundan dolayı her bir isim, kendi kulundan râzıdır ve kul da bütün hallerinde ona itaâtkârdır. — A'lâ ve Gâşiye Sûreleri
Bu bakış açısı, âlemdeki her olayın ilâhî irade dâhilinde olduğunu, ancak insanın şeriata uyma veya uymama sorumluluğunun ortadan kalkmadığını bir arada görmeyi sağlar. Şûrâ Sûresi tefsirinde belirtildiği gibi, kişi kendi Rabb-ı Hâssına itaat etmiş olur, ama bu her zaman Âlemlerin Rabbi olan Allah’a (O’nun razı olduğu teklifî emre) itaat ettiği anlamına gelmez.
TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180)’deki bir sohbette bu zorunlu yürüyüşün mahiyeti daha da aydınlatılır. Merbûbun, yani Rabb-ı Hâssına bağlı olan varlığın, kendi yolundaki yürüyüşü “cebrîdir” yani zorunludur. Ancak bu, dışarıdan bir varlığın dayattığı bir zorlama değildir. Terzibaba’nın şerhten aktardığına göre, a'yân-ı sâbite halk edilmiş olmadığı için, bu cebir “kendinden yine kendinedir.” Yani varlık, kendi ezelî hakikatinin programını icra etmeye mecburdur. Bu, bir elma çekirdeğinin elma ağacı olmak dışında bir seçeneğinin olmamasına benzer. Rabb-ı Hâs, o varlığın kendi öz programının işlemesi için gerekli olan ilâhî irade ve terbiyedir.
Bu noktada akla gelen önemli bir soru, Rabbü’l-Erbâb olan Allah’ın bu duruma rızasıdır. TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180)’de bu konuya (Zümer, 39/7) âyeti olan “Hak Teâlâ ibâdının küfrüne razı olmaz” ifadesiyle açıklık getirilir. Rabb-ı Hâs olan bir isim (mesela Mudill), kendi hükmünün tecelli ettiği varlıktan razıdır. Ancak bütün isimlerin Rabbi olan Allah Teâlâ, kullarının küfründen razı değildir. Yani rubûbiyet mertebesinde her ismin kendi tecellisinden razı olması ile ulûhiyet mertebesinde Allah’ın teklîfî emre aykırı olan fiillerden razı olmaması farklı mertebelerin gerçeklikleridir. Mücadele ve imtihan da tam bu noktada başlar.
Razı ve Merzî: Rab ile Kulu Arasındaki Karşılıklı Hoşnutluk
Rabb-ı Hâs ile onun tecelli ettiği varlık (merbûb) arasında tek taraflı bir hâkimiyet değil, karşılıklı bir rıza ilişkisi vardır. A'yân-ı Sâbite kitabında bu konu derinlemesine işlenir. Rabb-ı Hâs, kendi hakikatini ve kemalini o varlıkta açığa çıkardığı için o varlıktan “razı”dır. Varlık da kendisini yokluktan varlığa çıkaran, ona hayat ve özellikler veren Rabb-ı Hâssından razıdır. Bu durumda varlık, Rabbi tarafından “razı olunmuş” yani “merzî” olur. Razı olunmuş olmak ise bir saadet halidir.
Ve saîd Rabb'i indinde marzî olan kimsedir. Halbuki hazret-i vücûdiyyede, Rabb'i indinde marzî olmayan kimse yoktur. Zîrâ o Rab, onun üzerine rubûbiyyetini ibkâ eder, baki kılar. Böyle olunca o kimse, Rabb'i indinde marzidir. Marzî ise saîddir yani razı olunmuş ise saiddir. — A'yân-ı Sâbite
Bu, her varlığın kendi vücûdî konumunda bir tür mutluluk ve tatmin içinde olduğu anlamına gelir. Çünkü her varlık, kendi Rabb-ı Hâssının sanatını mükemmel bir şekilde sergiler. Elbette bu, bir isme göre “saîd” (mutlu, bahtiyar) olanın, başka bir ismin bakış açısından “şakî” (bedbaht) olarak görülmesine engel değildir. Mudill isminin tecellisi, Hâdî isminin tecellisi nazarında şakîliktir. Ancak her varlık, kendi Rabbi katında razı olunmuş bir konumdadır. Bu karşılıklı rıza hali, varoluşun en temel hareketlerinden biridir.
Hayal, İdrak ve Rabb-ı Hâs'ı Belirleyen Ameller
Kişinin Rabb-ı Hâssı ezelî istidadıyla belirlenmiş olsa da, bu dünyadaki yaşantısı, amelleri ve idrak seviyesi o Rabb-ı Hâssın nasıl ve hangi yönde tecelli edeceğini etkiler. Böylece kişi, iradesini kullandığı ölçüde Rabb-ı Hâssının tecellisine yön vermiş olur.
En'âm Sûresi tefsirinde ise bir başka tehlikeye işaret edilir. Kişinin “gördüm, duydum, konuştum” dediği mânevî tecrübeler, eğer hakiki bir müşahedeye dayanmıyorsa, aslında onun hayal mertebesinde oluşan “Rabb-ı Has”ları olabilir. Bu, kişinin hayal, vehim ve nefs-i emmâre üçlüsünün etkisiyle kendi içinde oluşturduğu sahte bir rab anlayışıdır. Bundan kurtulmanın yolu ise, marifet sahibi bir mürşide teslim olup hakiki müşahedeye geçmektir. Bu uyarı, Rabb-ı Hâs kavramının sadece nazarî bir ilim olmadığını, aynı zamanda seyr-i sülûk yolunda dikkat edilmesi gereken pratik bir tehlikeyi de barındırdığını gösterir.
Rabb-ı Hâssın Tecellisi: Ressam ve Çekirdek Misalleri
Terzibaba, Rabb-ı Hâs kavramının nasıl işlediğini somutlaştırmak için TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180)’deki sohbetlerinde İbnü'l-Arabî’den aktarılan güçlü misalleri kullanır. Bunlardan biri ressam misalidir. Bünyesinde mimarlık, hattatlık, ressamlık gibi birçok sıfat barındıran bir sanatkâr düşünelim. Bu kişi, ressamlığını göstermek istediğinde bir levha üzerine resim yapar. O levha, o kişinin “ressam” isminin tecelli ettiği yer (mazhar) olur ve o ismin terbiyesi altındadır.
Bu misal, bir varlıkta bir Rabb-ı Hâssın (ressam ismi) nasıl baskın olduğunu, ancak bu tecellinin diğer ilâhî sıfatların (ilim, irade, kudret) desteği olmadan gerçekleşemeyeceğini gösterir. O varlığa hükmeden ve onun kimliğini belirleyen, baskın olan isimdir.
Bir diğer güçlü misal ise çekirdektir. Tek bir ceviz çekirdeği, kendisinden sonra silsileler halinde gelecek sayısız ceviz ağacının ve onların bütün teferruatının bilgisini içinde barındırır. Terzibaba’nın aktardığına göre, nasıl ki o tek çekirdekten milyonlarca ağaç çıkma kabiliyeti varsa, her bir varlık da küllî rubûbiyetten kendi Rabb-ı Hâssı olan ismiyle nasibini alır ve o isme göre bir kemâlât sergiler. Bu, âlemdeki çeşitliliğin tek bir kaynaktan nasıl çıktığını ve her bir parçanın kendi özel terbiyecisiyle nasıl bir ilişki içinde olduğunu anlatan bir remizdir.
Sülûk ve Terbiye: Rabb-ı Hâs'ı Tanımak ve Aşmak
Rabb-ı Hâs kavramı, kaderin mutlak bir kilidi değil, aynı zamanda mânevî yolculuğun (seyr-i sülûk) da bir haritasıdır. İnsan, diğer varlıklardan farklı olarak, sadece tek bir ismin dar çerçevesine hapsolmak zorunda değildir. Peygamberlerin daveti, insanları daha şümullü ve cemâlî isimlerin terbiyesine çağırmaktır.
Mü'minûn Sûresi tefsirinde, bu yolculuğun dört muhtemel durumu analiz edilir:
- Aslında bir Cemâl isminin mazharı olup davete uyarak hem zâhiren hem bâtınen o ismin terbiyesinde olanlar.
- Aslında bir Celâl isminin mazharı olup davete uyar gibi görünse de (münafıklık), içten içe kendi Rabb-ı Hâssının zevkini sürdürenler.
- Aslında bir Celâl isminin mazharı olup daveti açıkça reddedenler (küffâr).
- Aslında bir Cemâl isminin mazharı olup, geçici sebeplerle daveti reddetse de, bir gün hidayet bularak aslına dönenler.
Bu tasnif, mânevî yolculuğun karmaşıklığını ve herkesin yolunun bir olmadığını gösterir. Peygamberlerin ve onların vârisleri olan mürşidlerin daveti, kişiyi kendi hakikatinden koparıp başka bir şeye dönüştürmek değildir. Zira ilâhî hakikatler değişmez. Davet, daha ziyade, kişiyi ârızî (sonradan gelme) ve nefsânî sıfatlardan arındırarak aslî Rabb-ı Hâssının en saf haline ulaştırmak veya daha câmî (toplayıcı) bir ismin, nihayetinde “Allah” isminin potasına dâhil etmektir.
Muhammed Sûresi tefsirinde bu geçişin önemli bir sonucu belirtilir: “Allah ismi şerîfi cami’ isim olduğundan bir insânda zuhur ettiğinde o varlıkta artık Mudil ismi Rabbi has olarak faaliyet sürdüremez.” Bu, mânevî ilerleme ile kişinin câmî ismin himayesine girdiğini ve böylece Mudill gibi celâlî bir ismin artık o kişi üzerinde aslî bir terbiye gücü (Rabb-ı Hâs) olarak kalamayacağını gösterir.
Rûm Sûresi tefsirinde bu durum, bir bardak suyun denize dökülmesine benzetilir: Su değişmez, ama denize karışarak onda fâni olur. Kişinin kendi Rabb-ı Hâssını tanıması, bu yolculuğun en önemli adımlarındandır. Kur'ân-ı Kerîm'de Yolculuk — 53. Âyetler ve Terzi Baba kitabında, Terzibaba’nın Rabb-ı Hâssının “Selâm” ismi, talebesi Murat Derûni’nin ise kendisine verilen mahlâs ve “Nûr” ismi etrafındaki istişareler, bu sürecin yaşayan bir gelenek olduğunu gösterir. Bu, mürşidin rehberliğinde sâlikin kendi özel Rabbini tanıdığı ve O’nun terbiyesine girdiği bir süreçtir.
İnsan-ı Kâmil'in Farkı: Rabb-ı Hâs Olarak "Allah" İsmi
Her varlık bir veya birkaç ismin baskın tecellisi altındayken, İnsan-ı Kâmil bu kuralın zirvedeki istisnasıdır. Onun Rabb-ı Hâssı, bütün isimleri kendinde toplayan “Allah” ismidir. Bu, onda bütün ilâhî isimlerin dengeli bir şekilde zuhur etmesini sağlar. TB. Fusûs Mukaddimesi’nde Ahmed Avni Konuk’un belirttiği gibi, Peygamber Efendimiz (s.a.v.) bi’l-asâle İnsan-ı Kâmil’dir ve onun Rabb-ı Hâssı “Allah” ismidir. Diğer peygamberler ve velîler de “Allah” isminin mazharı olmakla birlikte, onlarda bu ismin altındaki isimlerden biri daha baskın çıkar ve onların Rabb-ı Hâssları olur. Bu da onların meşreplerini oluşturur.
Bu eşsiz durumu Terzibaba, TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180)’deki sohbetinde şöyle açıklar:
Her bir varlık için ne varsa ağaç, kul, melek, madde, kuş, nur ve diğerleri ne varsa her bir mevcut için Allah’tan hassaten, hususi olarak onun Rabbının gayrısı yoktur. Yani bu alemde ne kadar varlık varsa hususi Rabbından başkası yoktur onun. Yani Rabb-ı hassı vardır. Onun için de kül olması imkansız olur. Yani her bir varlığın kendine ait bir Rabb-ı Hassı olduğundan bunun genel olarak bütün sıfat-ı ilahiye esma-i ilahiyeyi bünyesinde bulundurması imkansız olur. — TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180)
Bu ifade, sıradan bir varlığın neden bütün isimleri kuşatamadığını net bir şekilde ortaya koyar: Çünkü her varlık, belirli bir Rabb-ı Hâs ile kayıtlıdır ve bu kayıt, onun “kül” yani bütün olmasını engeller. Bu mazhariyet, yani bütün isimleri küllî olarak tecelli ettirme yeteneği, yalnızca İnsan-ı Kâmil’e mahsustur.
Rûm Sûresi şerhinde, kemâle ermeden önce İnsan-ı Kâmil’in de diğer insanlar gibi belirli bir Rabb-ı Hâssı olduğu, ancak kemâlâtla birlikte bütün isimlerin onda zuhur ettiği, fakat aslî Rabb-ı Hâssının hükmünün yine de diğerlerine galip geldiği açıklanır. Bu, İnsan-ı Kâmil’in bütün isimleri kuşatırken kendi meşrebini de koruduğunu gösterir. Dolayısıyla onun mazhariyeti, tek bir ismin değil, bütün isimleri toplayan “Allah” isminin mazhariyetidir. Hadîd Sûresi tefsirinde de bu makama işaret edilerek, Hazreti Muhammed’in miracının sıfatından zâtına, diğer peygamber ve evliyaların seyrinin ise ef’alden kendi Rabb-ı Haslarına olduğu belirtilir.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Hûd Fassı
Hûd Fassı’nın şerhinde Rabb-ı Hâs kavramı, varlık âlemindeki çeşitliliğin ve zıtlıkların ilâhî düzendeki yerini açıklayan “sırât-ı müstakîm” (doğru yol) bahsiyle ele alınır. Bu yaklaşıma göre, var olan her şey kendi Rabb-ı Hâssının, yani onu terbiye eden özel ilâhî ismin belirlediği biricik bir yol üzerindedir. Bu, Hûd Sûresi’nde geçen şu âyetle temellendirilir: “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki, idaresi ve yönetimi O’nun elinde olmasın. Benim Rabbim, hiç şüphe yok ki, doğru yoldadır.” (Hûd, 11/56). Bu fassın en temel vurgusu, her varlığın kendi hakikatine uygun olan bu “doğru yol” üzerinde, Rabb-ı Hâssı tarafından perçeminden tutulmuş olarak yürüdüğüdür.
Bu bakış açısı, ilk anda çelişkili gibi görünen durumları bir araya getirir. Buna göre sadece müminin değil, kâfirin de; sadece balın değil, zehrin de kendi hakikatine göre bir “doğru yolu” vardır. Her varlık, kendisini terbiye eden ismin gereğini yerine getirmektedir. Şerhte bu durum şöyle açıklanır:
Meselâ mü'min Hâdî; ve kâfir Mudill; ve zehir Dârr; ve bal Nâfi' isimlerinin mazharlarıdır. Bunların her birisi taht-ı terbiyesinde bulundukları ismin muktezâsına tâbidirler. Binâenaleyh cümlesi, ism-i hâslarına nisbetle sırât-ı müstakîm üstünde yürürler. Fakat bu isimlerin tarîkleri yekdîğerine nisbetle sırât-ı müstakîm değildir. Meselâ Dârr isminin tarîki, Nâfi' isminin tarîkine nisbeten müstakîm olmaz. — Kelime-i Hûdiyye
Buna göre, Hâdî (hidayet veren) isminin mazharı olan mümin ile Mudill (dalalete düşüren) isminin mazharı olan kâfir, kendi Rabb-ı Hâsları nazarında doğru yoldadırlar. Çünkü her ikisi de kendi ezelî istidatlarının gereğini yerine getirmektedir. Ancak bu yollar birbirine göre doğru değildir; biri diğerine göre “üzerine gazap olunmuş ve dalalette olan” zümresine dâhil görünür. Bu durum, varlıktaki her fiilin, o varlığın kendi hakikatinin zorunlu bir sonucu olduğunu gösterir. Nitekim şerhte, kişinin kendi nefsinde bir harekete kudreti olmadığı, Rabb-ı Hâssının onu “cebren” kendi yolunda yürüttüğü ifade edilir. Bu cebir, varlığın kendi ezelî hakikatinden kaynaklanan bir zorunluluktur.
Bu fassın şerhindeki bir diğer önemli nokta, bütün bu farklı ve birbirine zıt gibi görünen yolların, nihayetinde bütün isimleri kendinde toplayan “Allah” isminin küllî sırât-ı müstakîmi içinde yer aldığıdır. Her bir isim, kendi özel yolunda yürüse de, bütün bu yollar “Allah” ismiyle ifade edilen Zât’a ulaşır. Bu genel yol üzerinde ise ancak bütün isimlerin mazharı olan İnsan-ı Kâmil yürüyebilir. Diğer bütün varlıkların yolları, bu ana yoldan ayrılan tali yollar gibidir.
Fusûsu'l-Hikem: İsmail Fassı
İsmail Fassı’nın şerhinde Rabb-ı Hâs, varlık ile Hakk arasındaki karşılıklı “rıza” ilişkisi ve varlığın saadetinin (mutluluğunun) kaynağı olarak işlenir. Bu fassa göre her bir varlık (merbûb), kendisini terbiye eden Rabb-ı Hâssı olan ilâhî isme göre “saîd”dir, yani kendi vücûdî konumunda mutludur. Çünkü her Rabb-ı Hâs, kendi sanatını ve kemalini sergilediği mazharından razıdır; mazhar olan varlık da kendisini var eden Rabbinden razıdır. Bu karşılıklı rıza hali, varoluşun temel bir hareketidir.
Bu fassın şerhinde, Rabb-ı Hâs ile onun mazharı olan varlık arasındaki ilişki, “bâtın” ve “zâhir” (iç ve dış) benzetmesiyle derinleştirilir. Buna göre her varlığın Rabb-ı Hâssı, o varlığın bâtını, hakikati ve ruhudur. Varlığın kendisi ise o ismin zâhiri, yani dışa vuran suretidir. Dolayısıyla varlıktan ortaya çıkan fiiller, aslında o varlığın değil, onun bâtını olan Rabb-ı Hâssının fiilleridir.
Bu ilke, bir varlığın kendi Rabb-ı Hâssı katında neden daima razı olunmuş (merzî) olduğunu açıklar. Mademki fiil Rabb’e aittir, o halde kul kendi fiilinden sorumlu tutulamaz ve bu durumdan ötürü “mutmain”dir. Ancak bu, şeriat sorumluluğunun ortadan kalktığı anlamına gelmez. Şeriat nazarında Hâdî isminin fiilleri övülürken, Mudill isminin fiilleri yerilir. Her varlık kendi Rabb-ı Hâssı katında razı olunmuş olsa da, bir başka Rabb-ı Hâs nazarında razı olunmuş olması gerekmez.
Bu fassa göre rıza, iki mertebede incelenir: Birincisi, her varlığın kendi Rabb-ı Hâssı katındaki özel (mukayyed) rızasıdır. İkincisi ise bütün isimleri kendinde toplayan ve Rabbü’l-erbâb (Rablerin Rabbi) olan “Allah” isminin mutlak rızasıdır. Bu mutlak rızaya ancak bütün ilâhî isimlerin dengeli bir şekilde tecelli ettiği İnsan-ı Kâmil mazhar olabilir. Diğer varlıkların saadeti kendi Rabb-ı Hâsları ile sınırlıyken, İnsan-ı Kâmil’in saadeti mutlaktır.
Fusûsu'l-Hikem: Âdem Fassı
Âdem Fassı’nın şerhinde Rabb-ı Hâs kavramı, İnsan-ı Kâmil’in diğer varlıklardan ayrılan temel özelliğini ve insanın iç dünyasındaki mânevî mücadeleyi açıklamak için kullanılır. Bu fassa göre her varlık, ilâhî isimlerden sadece birinin veya birkaçının dar çerçevesiyle sınırlıyken, İnsan-ı Kâmil’in Rabb-ı Hâssı, bütün isimleri kendinde toplayan “Allah” ismidir. Bu nedenle o, bütün ilâhî isimlerin dengeli bir şekilde tecelli ettiği bir ayna olur. Diğer varlıkların her biri, kendi Rabb-ı Hâssı olan ismin kulu iken, İnsan-ı Kâmil doğrudan doğruya Allah’ın Zât’ının kuludur.
Her varlığın kendine ait bir Rabb-ı Hassı vardır, kendine has bir Rabbi vardır, ama insanın Rabbi ise Rabbül erbab olan Allahtır. Yani Zat, Rabların Rabbi olandır. Yusuf (a.s.) zindandan çıkarken zindan arkadaşlarına tavsiyede bulunuyor, يَا صَاحِبَىِ السِّجْنِ ءَ اَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ اَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ 12/39 “Sizin ayrı ayrı var zannettiğiniz rablar mı daha hayırlıdır, (rabbı has) yoksa Rabbı Erbab vahid ve kahhar olan Allah’mı daha hayırlıdır?”. — TB. Kelime-i Âdemiyye
Bu ayrım, ibadetin yönünü de belirler. Sıradan bir varlık, kendi Rabb-ı Hâssına ibadet eder ve bu ibadet, Zât’a yapılan küllî ibadetin sadece bir parçasıdır. İnsan-ı Kâmil’in ibadeti ise kısmî değil, küllîdir ve Hakk’ın bütün vecihlerine yöneliktir. Diğer yandan, insanın Rabb-ı Hâssının “Allah” ismi olması, onun iç dünyasını bir “muharebe meydanına” çevirir. Çünkü diğer varlıklarda tek bir Rabb-ı Hâs mutlak hâkimken, insanda bütün zıt isimler (Rablar) hâkimiyet kurmaya çalışır. Terzibaba’nın sohbetlerinde bu durum, insanın nefsindeki Celâl ve Cemâl isimlerinin mücadelesi olarak açıklanır. Nefis tezkiyesi ve mânevî yolculuk, bu muharebe meydanında Rahmânî ve Cemâlî isimlerin galip gelmesini sağlama sürecidir.
Fusûsu'l-Hikem: Nûh Fassı
Nûh Fassı’nın şerhinde Rabb-ı Hâs, peygamberlerin davetinin (da’vet) hikmetini ve mânevî yolculuğun (seyr-i sülûk) nasıl işlediğini anlamak için merkezî bir anahtar olarak kullanılır. Eğer her varlık zaten kendi Rabb-ı Hâssının hükmü altında ve kendi “doğru yolu” üzerinde ise, peygamberlerin insanları Allah’a davet etmesinin anlamı nedir? Bu fassa göre davet, bir varlığı kendi hakikatinden koparıp başka bir şeye dönüştürmek değildir, zira ilâhî hakikatler değişmez. Davetin asıl amacı, kişiyi ya üzerindeki ârızî (sonradan edinilmiş) sıfatlardan temizleyerek aslî Rabb-ı Hâssının saf haline döndürmek ya da onu daha dar ve hususi bir ismin terbiyesinden, daha geniş (vâsi) ve kuşatıcı (câmî) bir ismin terbiyesine yükseltmektir.
Esmâ cihetinden da'vet ise böyle değildir. Bu cihetten med’uvv bir ismin terbiyesinden diğer ismin terbiyesine da’vet olunur. Meselâ Hâfıd veyâ Müntakim ve Mudill isimlerinin mazharları olan kimse, bu isimlerin mukābili olan Râfi' ve Rahîm ve Hâdî isimlerine da’vet olunur. Zîrâ evvelki isimler, sonrakilerden daha dar ve daha husûsîdir; ve celâlîdir. Sonrakiler ise evvelkilerden daha vâsi' ve daha kâmildir; ve cemâlîdir. Şu hâlde med'uvv, dıyktan vüs'ate ve Celîl'den Cemâl'e davet edilmiş olur. — Kelime-i Nûhiyye
Bu süreçte sâlik, kendi Rabb-ı Hâssını tanıyarak işe başlar. Zira mânevî yolculuğun amacı, kişinin kendi hakikatini, yani Rabb-ı Hâssı olan ismin hazinesinde gizli olan kemalatı fiile çıkarmasıdır. Bu fassa göre, bir kişinin hayalinde kurduğu Allah tasavvuru, aslında çoğunlukla kendi Rabb-ı Hâssının bir yansımasıdır. Gerçek mârifet, bu özel Rab’den başlayarak bütün Rablerin Rabbi olan Rabbü’l-erbâb’a, yani “Allah” ismine ulaşmaktır. Bu da ancak peygamberlerin ve onların vârislerinin davetine uymakla mümkün olur. Bu davet, kişinin kendi cüz’î ve sınırlı Rabliğinden, Hakk’ın küllî ve mutlak Rabliğine bir yolculuktur.
Fusûs şerhlerindeki bu derinlikli analiz, Rabb-ı Hâs kavramının kader, irade, ibadet ve mânevî terbiye gibi konuları nasıl bir bütünlük içinde ele aldığını göstermektedir.
Mesnevî-i Şerîf
Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Rabb-ı Hâs kavramını kaderin, ilâhî terbiyenin ve varlıktaki zıtlıkların sırrını açan temel bir anahtar olarak kullanır. Konuk’un açıklamaları, Hazret-i Mevlânâ’nın beyitlerinde işaret edilen derin hakikatlerin Muhyiddin İbnü’l-Arabî hazretlerinin öğretisi ışığında nasıl anlaşılması gerektiğini gösterir. Bu şerhe göre her varlık, kendi Rabb-ı Hâssının, yani onu terbiye eden özel ilâhî ismin hükmü altındadır ve O’na giden kendine mahsus yolda yürümektedir.
Hidayet ve Dalâlet: Herkes Kendi Rabb-ı Hâssının Yolunda
Ahmed Avni Konuk’un şerhinde Rabb-ı Hâs, âlemdeki hidayet ve dalâlet gibi zıt tecellilerin ilâhî düzendeki yerini açıklamak için kullanılır. Birinci ciltte yer alan bir açıklamaya göre, Hakk’ın iki genel “doğru yolu” (sırât-ı müstakîm) vardır: Biri hidâyet veren Hâdî isminin, diğeri ise dalâlete düşüren Mudill isminin yoludur. Bu iki isim, kendilerine bağlı olan varlıkların Rabb-ı Hâslarıdır.
Sûret-i umûmiyyede Hakk'ın iki sırât-ı müstakîmi vardır. Birisi Hâdî ism-i şerîfinin yolu ve diğeri Mudill ism-i şerîfinin yoludur. Bu isimler birer Rabb-i hâsdır ki, kendilerine mensûb olanları, kendi yolları üzerinde terbiye eder. Ve her birisi kendi yolunun yolcularının nâsiyesinden tutup kendi müntehâlarına kadar çeker götürür. Her birisi kendi yolcularından râzıdır; fakat bunların müsemmâları ve Rabbü'l-erbâb olan Allah Teâlâ Hazretleri ism-i Hâdî'nin yolcularından râzıdır ve ism-i Mudill'in yolcularından râzı değildir; onlara gazab eder. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1
Konuk’un bu izahı, her varlığın kendi hakikatinin gereğini yerine getirmesi bakımından kendi Rabb-ı Hâssının “doğru yolu” üzerinde olduğunu gösterir. Ancak bu, Rablerin Rabbi (Rabbü’l-erbâb) olan Allah katında her yolun makbul olduğu anlamına gelmez. Nitekim Konuk, Fâtiha sûresine atıfta bulunarak bu iki yol arasındaki farkın, “nimete erdirdiklerinin yolu” ile “gazaba uğramışların yolu” arasındaki fark olduğunu belirtir.
Mürşidin Hassasiyeti: Kuyumcu ve Müridin İstidadı
Rabb-ı Hâs kavramı, sadece nazarî bir mesele değil, aynı zamanda seyr-i sülûk yolundaki terbiye usulünün de temelidir. Konuk, üçüncü ciltte geçen bir beyitteki “kuyumcu” temsilini açıklarken bu konuya değinir. Burada İnsan-ı Kâmil, her müridin manevî istidadına uygun “yüzükler” yapan bir kuyumcuya benzetilir. Mürşidin bu hassas vazifeyi yerine getirebilmesi, müridin Rabb-ı Hâssını bilmesine bağlıdır.
"Kuyumcu"dan murâd, merâtib yüzüklerini i'mâl ve mürîdlerin yed-i isti'dâdlarının parmaklarına takan "insân-ı kâmil”dir. Onun "endîşe"sinden murâd, sâlikin mazhar olduğu ism-i ilâhînin ve Rabb-i hâssının hâssıyyet ve isti'dâdıdır. Zîrâ insân-ı kâmil hakîmdir. Binâenaleyh her şeyi yerli yerine koyar. Eğer mürîdin isti'dâdı nisbetinde vermezse hakkını vermemiş olur. Ve eğer isti'dâdından fazla verirse onu helâk etmiş olur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3
Bu açıklama, manevî terbiyenin kişiye özel doğasını vurgular. Mürşid, sâlikin hangi ilâhî ismin tecelligâhı olduğunu, yani Rabb-ı Hâssının ne olduğunu gözeterek ona rehberlik eder. Bu, her sâlikin yolunun ve terbiyesinin biricik olduğunu gösterir.
Cüz'î ve Küllî Rahmet
Her varlık kendi Rabb-ı Hâssı aracılığıyla ilâhî rahmetten pay alsa da, bu rahmetin dereceleri vardır. Konuk, beşinci ciltteki şerhinde bu konuyu “rahmet-i cüz’î” ve “rahmet-i küllî” ayrımıyla açıklar. Her bir varlık, kendi Rabb-ı Hâssının dairesi kadar bir rahmete mazhar olur. Bu, cüz’î (kısmî) bir rahmettir. Küllî (bütünsel) rahmet ise, bütün isimleri kendinde toplayan “Allah” isminin tecelligâhı olan İnsan-ı Kâmil’e aittir.
"Rahmet-i cüz'î"den murâd, her bir ism-i ilâhînin, kendi mazharına olan rahmetidir ki, o isim, o mazharın Rabb-i hâssıdır. Rahmet-i âmme-i zâtiyyeden o mazharın nasîbi, kendi Rabb-i hâssı dâiresindedir. Ve "rahmet-i küllî"den murâd, câmi'-i cemî-i esmâ olan "Allah" isminin, kendi mazharı bulunan insân-ı kâmile rahmetidir ki, bilcümle esmâ-i ilâhiyyenin ahkâm ve âsârı onda zâhir olur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5
Bu izah, sıradan bir varlığın kendi özel Rabbi vasıtasıyla aldığı rahmet ile bütün âlemlere rahmet olarak gönderilen Peygamber Efendimiz gibi bir İnsan-ı Kâmil’in mazhar olduğu küllî rahmet arasındaki farkı ortaya koyar. Diğer varlıklar, İnsan-ı Kâmil’e bağlanarak bu küllî rahmetten pay alırlar.
Ahirette Terbiyenin Devamı
Rabb-ı Hâs ile varlık arasındaki terbiye ilişkisi sadece bu dünya hayatıyla sınırlı değildir. Ahmed Avni Konuk, dördüncü ciltte ahiretteki manevî ilerleyiş (terakki) bahsini işlerken, bu ilerleyişin temelini Rabb-ı Hâs’la kurulan bağda bulur. Ona göre her fert, bu dünyada olduğu gibi ahirette de kendisini ebediyen terbiye eden Rabb-ı Hâssının kemâl dairesini tamamlamakla yükümlüdür.
Bilmelidir ki, her ferdin mazhar olduğu bir ism-i ilâhî vardır ki, o isim onun "rabb-i hâss"ıdır; dünyâda ve âhirette ebediyyen onu terbiye eder. Binâenaleyh herkes o "rabb-i hâss"ının dâire-i kemâlini devr ve ikmâl ile mükelleftir. Hayât-ı dünyeviyyede ikmâl edemeyenler, hayât-ı uhreviyyede ikmâl edeceklerdir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4
Bu bakış açısı, Rabb-ı Hâs’ı, varlığın ezelden ebede uzanan yolculuğunda ona eşlik eden, onu sürekli bir tekâmül içinde tutan ilâhî bir terbiye ilkesi olarak konumlandırır. Bu dünyada tamamlanamayan manevî yolculuk, ahirette yine o özel Rabbin terbiyesi altında devam edecektir.
Ahmed Avni Konuk’un şerhinde Rabb-ı Hâs kavramının, ana bölümde de değinilen tekvinî ve teklîfî emir ayrımını anlamak için merkezî bir anahtar olduğu görülür. İkinci ciltte Konuk, Hazret-i Mûsâ’nın teklîfî emre uyduğunu, Firavun’un ise buna karşı gelirken kendi Rabb-ı Hâssının gereği olan tekvinî (irâdî) emre itaat ettiğini açıklar. Bu yaklaşım, Mesnevî’de zıtlıkların nasıl bir üst birlik içinde anlam kazandığını ve her hadisenin ilâhî düzendeki yerini nasıl bulduğunu gösteren bir bakış açısı sunar.
Kavramlar Ağında Rabb-ı Hâs
Rabb-ı Hâs kavramı, hikmetin mânevî terbiyedeki yerini aydınlatır. Nitekim mürşid-i kâmil, bir “hakîm” olarak her sâlikin Rabb-ı Hâssını ve istidadını gözetir; ona ne eksik ne de fazla, tam da istidadının gerektirdiği terbiyeyi uygulayarak her şeyi yerli yerine koyar.
Kavramın İsmail Fassı ile olan bağlantısı, varlık ile Hakk arasındaki karşılıklı rıza ilişkisini ve saadetin kaynağını açıklar. Bu fassa göre her varlık, kendisini var eden ve terbiye eden özel Rabbinden razıdır ve bu rıza hali, o varlığın kendi vücûdî konumundaki mutluluğunun temelini oluşturur.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Terzibaba’nın sohbet ve şerhleri, Rabb-ı Hâs kavramının anlaşılmasında omurgayı oluşturur. Özellikle TB. Fusûs Mukaddimesi ve bu eserden yapılan sohbet kayıtları, kavramın temelini atan ressam ve çekirdek misalleriyle konuyu somutlaştırır; İnsan-ı Kâmil’in Rabb-ı Hâssının neden “Allah” ismi olduğunu açıklar. TB. Kelime-i Âdemiyye, Kelime-i Hûdiyye ve Kelime-i Nûhiyye gibi Fusûs fassı sohbetleri, kavramın klasik metinlerdeki yerini günümüz dinleyicisi için anlaşılır kılar. Kur'ân-ı Kerîm'de Yolculuk eseri ise, bu nazarî bilginin yaşayan bir gelenek içinde sâlikin mânevî yolculuğunu nasıl şekillendirdiğine dair pratik bir örnek sunar.
Çeşitli sûreler üzerine yapılan şerh ve tefsirler, Rabb-ı Hâs öğretisinin Kur’ân-ı Kerîm’deki izlerini sürer. Enfâl, Mü'minûn ve A'lâ ve Gâşiye Sûreleri tefsirleri, a'yân-ı sâbite, istidat, tekvinî ve teklîfî emir gibi kilit kavramları açıklarken; Şûrâ, Muhammed ve Hadîd Sûresi şerhleri, Âlemlerin Rabbi’nin rızası ile özel Rabbin rızası arasındaki farkı ve mânevî yükselişle daha kuşatıcı isimlerin terbiyesine geçişi ele alır.
Fusûsu’l-Hikem’in Hûd, İsmail, Âdem ve Nûh fassı şerhleri, sırasıyla her varlığın kendi “sırât-ı müstakîm”i, varlığın Rabbiyle karşılıklı rızası, İnsan-ı Kâmil’in istisnai durumu ve peygamberlerin davetinin hikmeti gibi konuları derinlemesine işler. Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî-i Şerîf Şerhi ise bu öğretileri Hazret-i Mevlânâ’nın beyitleri üzerinden şerh ederek hidayet ve dalâlet, mürşidin hassasiyeti ve terbiyenin ahirette de devam etmesi gibi konulara açıklık getirir.
Değerlendirme
Bu nazar, kaderin mutlak zorunluluğu (tekvinî emir) ile şer’î sorumluluğun (teklîfî emir) nasıl bir arada var olduğunu aydınlatır. Böylece Rabb-ı Hâs, sadece bir varoluş ilkesi değil, aynı zamanda kişinin kendi hakikatini tanıyıp daha kuşatıcı ilâhî isimlerin terbiyesine yükseldiği bir seyr-i sülûk haritasına dönüşür. Konunun klasik temellerini daha derinden kavramak için, Hûd Fassı’nda her varlığın kendi Rabb-ı Hâssına göre “sırât-ı müstakîm” üzere oluşunun nasıl açıklandığını incelemek faydalı bir adım olabilir.