İçeriğe atla
Riyazat
18px

Riyazat

Riyazat, tasavvuf yolunda sâlikin nefsin hayvânî ve süflî arzularını dizginlemek, tabiatın karanlık perdelerinden kurtulup kalbini ve ruhunu saflaştırmak gayesiyle girdiği iradî perhiz ve mânevî terbiye disiplinidir. Bu amelî yolculuk; az yemek, az uyumak, az konuşmak ve halktan uzlete çekilerek Hakk ile baş başa kalmak gibi esaslar üzerine kurulur. Seyrin gayesi nefsi büsbütün yok etmek değil, hevâya tabi kuvveleri terbiye ederek hakikatin tecellîlerine ayna kılmaktır. Mücâhedenin en zahmetli basamağı sayılan riyazat, nazariyatta kalan bilgiyi canlı bir zevke ve hakiki müşâhedeye dönüştüren köprü vazifesi görür.

Kavramın Kökeni ve Anlamı

Tasavvuf ıstılahında riyazat, sözlükteki "terbiye etmek, alıştırmak ve boyun eğdirmek" kök manasına dayanarak, nefsin azgın ve serkeş sıfatlarının kırılması ve rûhânî latîfelerin bedenin kesafetine galip gelmesi ameliyesidir. Tasavvuf yolunda Nefs, yapısı gereği emmârelik vadisinde süflî zevklerin, hevâ ve heveslerin peşinden koşar; bu sebeple sâlikin kendi başına terk edemeyeceği bağımlılıkları ve hayvânî tabiatı terbiye altına alması elzemdir. Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür adlı eserde belirtildiği üzere Halvetiyye yolunda nefsin kötülüklerden ve günahlardan arındırılması esastır; bunun yolu da nefisle mücadele ve zikirdir. Aynı eserde tasavvufta önem verilen az yeme, az konuşma, az uyuma, inzivâ, zikir, fikir ve şeyhe gönülden bağlı olma ilkelerine riayet edilmesinin müşâhedeye varan mücâhede yolunun temeli olduğu şöyle kaydedilir:

Halvetiyye’de nefsin kötülüklerden ve günahlardan arındırılması esastır. Bunun yolu da nefisle mücadele ve zikirdir. Genellikle tasavvufta önem verilen az yeme, az konuşma, az uyuma, inzivâ, zikir, fikir, şeyhe gönülden bağlı olma ilkelerine Halvetîlik’te hassasiyetle uyulur. Müşâhede mertebesine ulaşmak için mücâhede şarttır. — Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür

Kavramın tasavvufî kökeni, peygamberlerin ve büyük velîlerin hayatlarındaki inziva ve nefs terbiyesi tecrübelerine dayanır. Terzi Baba (Cilt 1) eserinde aktarıldığı üzere, Hz. Peygamber’in henüz risalet vazifesi verilmeden önce Hira mağarasında yalnız başına tefekküre dalması, sessizlik ve huzur içinde maddî hayatın gürültülerinden uzaklaşarak Rabbini zikretmesi bu terbiyenin temel dayanağıdır. Oradaki derin tefekkür ve riyazat hâli, onun hissiyatını inceltmiş, kalbini sükûnete erdirmiş ve ruhunu ilâhî hitabı karşılamaya hazırlamıştır. Sûfîler de bu sünnete ittiba ederek Halvet ve riyazatı sülûkün ayrılmaz bir unsuru kılmışlardır.

Terzibaba'nın Yaklaşımı

Nefisle Büyük Savaş ve Mücâhedenin Müşâhedeye Tohum Olması

Terzibaba Necdet Ardıç'ın anlatımında tasavvuf, kitaplardan zâhiren ve lafzî olarak okunup geçilecek bir malumat yığını değildir. Hakiki irfan sahasına adım atabilmek, o yollardan daha önce geçmiş ehil bir ârifin gözetiminde, riyazat çalışmalarıyla nefse karşı büyük bir savaşa girişmeyi şart koşar. Dur Rabbın Namazda (Cilt 1) eserinde bu husus açık bir dille ifade edilir:

Tasvvuf konusu sadeci zahiren ilmi olarak okunarak, elde edilecek bir ilim değildir. O yollardan daha evvelce geçmiş bir gerçek arifin kontrolu neticesinde, oldukça uzun bir süre, riyazat çalışmaları ile birlikte, kişinin kendi nefsiyle büyük bir şavaşa girişmesi çalışmasıdır. Peygamberimizin, “küçük savaştan büyük savaşa gidiyoruz” dediği savaştır. — Dur Rabbın Namazda (Cilt 1)

Bu savaşın gayesi, nefsin vesvese, hayal ve hevâdan ibaret olan karanlık bağlarını çözmektir. Zira kişinin kendine en yakın olan nefsini bilip tanımadan Hak’tan ve Allah’tan bahsetmesi kuru bir ezberden öteye geçmez. Müşahedesi olmayanın sözü tahkik değil nakildir. Bu sebeple Terzibaba, Abdülkâdir Geylânî hazretlerinin sözüne işaret ederek Mücâhede olmadan müşâhedenin asla meydana gelmeyeceğini belirtir.

Risâle-i Gavsiyye şerhinde mücâhede ile müşâhede arasındaki münasebet tohum ile meyve ilişkisi üzerinden kurulur. Mücâhede, sâlikin nefsi için değil Hak için cehdetmesidir:

Ve daha dedi ki − Yâ Gavs, mücâhede, müşâhede denizlerinden bir denizdir ve balıkları da vâkıflardır. Müşahede denizine girmeyi irâde edene, mücâhede gerekir. Zîrâ, mücâhede müşâhedenin tohumudur! — Risâle-i Gavsiyye

Mücâhede tohumu hangi gaye üzerine ekilirse müşâhede meyvesi de o tohumun cinsinden zuhûr eder. Hak yolunda cehd eden kulun idraki ve şuuru açılır. Terzibaba bu eserde, kişinin günlük hayatın akışı içinde karşılaştığı tereddütlerde nefsânî hazları değil zikir ve ibadeti tercih etmesinin rûhâniyetini güçlendireceğini bildirir. Kalbi mücâhedeye meyleden kula Cenâb-ı Hakk yardım eder ve onun seyrini kolaylaştırır.

Aynı hakikat İnsân-ı Kâmil (Cilt 3) şerhinde de işlenir. Sâlikin zâtî hakikati ve aslı ezelîdir; Kadîm isminin tecellîsine mazhar olabilmek için kalbî ve bedenî sahayı dünya kirlerinden arındırmak gerekir. Terzibaba burada hiçbir maddî menfaat gözetmeksizin sırf Hak muhabbeti ve Hak ilmi için gösterilen gayretin bizzat mücâhede olduğunu kaydeder:

Ama bunun oluşması için de o çevreyi temizlemek gerekiyor. Kadim esmasının tecellisine mahal hazırlamak gerekiyor. İşte o da, mücahede ile oluyor. Bu yaptığımız şeylerin hepsi mücahede. Kesinlikle hiç bir maddi menfaat gözetmeden, hepimiz özel olarak Hakk muhabbeti, Hakk ilmi için gayret sarfetmeye çalışıyoruz.. işte bu, bir mücahede, bir çalışmadır. — İnsân-ı Kâmil (Cilt 3)

Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür kitabındaki Soru-Cevap bölümünde ise Terzibaba, sâlikin sadece farzları yerine getirmesinin veya şeyhin himmetine güvenip kendi gayretini terk etmesinin yeterli olmadığını açıkça vurgular. Farzların yanı sıra nâfile ibadetler (kurb-ı nevâfil) ile Hakk’a yakınlaşmak esastır. Kişinin içindeki "Mudill" esmâsına bağlı karanlık sahaların "Hâdî" esmâsının idaresine geçmesi için iç bünyede uzun soluklu bir savaş verilmelidir. Nefs-i emmârenin, vehim ve hayal askerlerinin istilâ ettiği beden mülkü ancak idrâkî zikir, fikir ve riyazatla temizlendikten sonra sulha kavuşur ve mi‘rac yolculuğuna ehil hâle gelir.

İdris (a.s.) Kıssası, Riyâzat-ı Şakka ve Cesedin Nûra Tahavvülü

Terzibaba’nın riyazat bahislerinde üzerinde en çok durduğu peygamber kıssası Hz. İdris’tir. TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet, Lokmân Sûresi ve Dur Rabbın Namazda (Cilt 1) eserlerinde İdris (a.s.)’a tahsis edilen "hikmet-i kudsiyye"nin sebebi açıklanırken onun tuttuğu "riyâzat-ı şakka" (pek azametli ve zahmetli riyazat) tafsilatıyla ele alınır. İdris (a.s.), nefsini hayvânî sıfatlardan, tabiatın bağlayıcı tesirlerinden ve ârızî noksanlıklardan şiddetli bir riyazatla temizlemiş; nihayetinde rûhâniyeti hayvâniyetine galip gelerek beşeriyetinden bütünüyle soyunmuş ve ilk mi‘rac sahibi olmuştur. Rivayetlerde onun on altı sene boyunca yiyip içmediği, uyumadığı, beşeriyetinden geçerek mücerret bir akıl ve saf bir şuur hâline geldiği aktarılır.

Buradaki "hayvâniyet" tabirini Terzibaba hususi bir dikkatle şerh eder. Hayvan kelimesi hakikatte "yaşayan an, canlı varlık" manasına gelir ve insandan sonra mahlûkatın en kemalli mertebesidir. Ancak insan bu mertebeyi yerinde kullanmayıp nefsin vurucu, kırıcı ve parçalayıcı heveslerine esir olduğunda hayvânî sıfatlar bir arıza ve zulmet hâlini alır. Riyazatın gayesi işte bu nefse ait arızaları tasfiye etmek ve rûhâniyeti hâkim kılmaktır.

TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet şerhinde bu tasfiyenin bedendeki tecellîsi ve Güneş feleğine (felek-i şems) yükselişin sırrı şöyle açıklanır:

Felek-i şemse cisim ile uruç maddeten mümkün değildir. Yani şu bedenlerle oraya yükselmek mümkün değildir. Mümkün olunduğu farz olunsa şems cismi yakar ve onun kesafetini yok eder. Çünkü küre-i şems ve küre-i arz gibi soğuk bir cisim değil ateşten bir buhar haldedir. O makama ancak ruhen yükselmek mümkündür. Yani ceset ile güneşe gitmek mümkün değildir. İşte İdris’de (a.s.) cesedini nura tahavvül ettirdiğinden dolayısıyla o nuruyla, o ruhuyla oraya yükselmiştir. Zira latif ruh kesif cisim gibi ateşte yanıp yok olmaz. Nitekim riyazatla latifleşen evliyaullahtan ateşte yanmamak ve suya batmamak ve havada uçmak gibi asar-ı ruhiye zahir olur. — TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet

Riyazat ile kesafetini kaybedip lâtifleşen beden, nûra inkılâb eder. Nitekim Hz. İbrahim’in ateşte yanmamasının hikmeti de cesedini rûhâniyetine tebdil etmiş olmasında yatar. Lâtif rûh kesif cisim gibi ateşte yanmaz. Terzibaba, akl-ı cüz dairesinde kalan ve beden bağlarından sıyrılamayan nazarî düşünürlerin bu hâlleri idrak edemeyeceğini; Hakikat-i Muhammediye yolunda akl-ı kül ile bakan sâliklerin ise bu mertebeleri zevk edeceğini belirtir.

Bununla birlikte Terzibaba hem Lokmân Sûresi hem de Dur Rabbın Namazda (Cilt 1) eserinde bu şiddetli riyazatın zamanımızdaki tatbikatına dair mühim bir sınır çizer. Geçmiş devirlerde yaşayan peygamber ve velîler tabiat şartları içerisinde tabii bir hayat sürdürdüklerinden böylesi ağır riyazatları icra edebilmişlerdir. Ancak içinde bulunduğumuz asrın yoğun ve şiddetli çalışma hayatı içerisinde bu derece ağır bir riyazatı tatbik etmek mümkün değildir. Dolayısıyla sâlik kendi çağının şartlarını göz ardı etmemeli, ifrata düşmeden gücü nispetinde iradesini eğitmelidir.

Ayrıca Lokmân Sûresi şerhinde riyazatın nihaî gayesinin gaybî imandan tahkikî müşahedeye geçmek olduğu şöyle vurgulanır:

Bütün bu anlatılanları bir cümle ile özetlersek gerekirse diyebiliriz ki; îmân gaybedir, şehâdete îmân gerekmez. Bu bakımdan eğer biz bu âlemde Hakkın varlığını müşahede ediyorsak îmâna gerek kalmıyor, îmân düşüyor, îmân görevini yerine getirmiş müşahedeye dönüşmüş oluyor. Bu halin diğer ifadesi ise “îkân” dır. Belirli çalışmalar ve riyazatları sonunda Hakk'ı müşahede edemeyip ALLAH'a hâlâ îmân yollu yaklaşmaya çalışıyorsak ondan epeyce uzaktayız demektir. — Lokmân Sûresi

İtidal Ölçüsü: Fıtratı Ezmeden Terbiye ve Mutedil Çizgi

Riyazatta gözetilmesi gereken en temel denge, nefsi ezmekle serbest bırakmak arasındaki itidal çizgisidir. Terzibaba Sâd Sûresi tefsirinde, Hz. Eyyûb’un hastalığından kurtuluşu ve yeminini yerine getirmesi kıssalarını işarî olarak şerh ederken bu mutedil ölçüyü vazeder. Hz. Eyyûb’a ayağını yere vurması emredildiğinde oradan fışkıran soğuk su mârifetullahtır. Sâlik de beden arzında nefsânî hastalıkları defetmek için zikir ve mücâhede adımıyla yere vurmalı, ilâhî rahmetin serinliğiyle yıkanıp nefsin şehvet ateşini söndürmelidir.

Diğer yandan Hz. Eyyûb’un hanımına vurma yemini karşısında Cenâb-ı Hakk’ın yüz saplı bir ot demetiyle bir defa vurmasını emretmesi, riyazatta ruhsat ve azimet dengesini öğretir:

İşarî anlamda ise kişinin seyrinde meşakkatli azimetlere dalıp ifrata kaçmadan, ruhsatı da gözeterek mutedil bir çizgide yürümesinin gereğine işaret eder. Çünkü tasavvuf yolunda asıl olan, nefsi bütünüyle yok etmek değil; onun fıtrî istidadını muhafaza ederek ilâhî dengeye uygun biçimde terbiye etmektir. Zira nefis terbiyesinde mücâhede ve riyâzet elzemdir; ancak onu ölçüsüzce ezmek, fıtratın potansiyelini köreltir; tamamen serbest bırakmak ise hevâya esir eder. Buradaki hikmet, nefsi aşırılıklardan arındırıp Hakk’a hizmet edecek bir itidale kavuşturmaktır. — Sâd Sûresi

Nefis tümüyle yok edilmesi gereken bir düşman değil, Hakk’a binek kılınacak bir vasıtadır. Ölçüsüz riyazat fıtratı köreltirken, başıboşluk hevâya esir eder. Aynı eserde Hz. Süleyman’ın emrine verilen rüzgâr da nefis kuvvelerinin terbiye edilmesine remz kılınır: Nefsin hevâya meyilli kuvvetleri mücâhede ve riyazetle disiplin altına alındığında, kalpte muhabbet ve şevk rüzgârları esmeye başlar ve sâlik çetin menzilleri bu rüzgâr ile süratle aşar. Şehvet ateşi (hamîm) ile gaflet donukluğunun (gassâk) oluşturduğu nefis cehennemi, zikir ve murâkabe ile itidale kavuşturulur.

Terzibaba’nın dervişlerine yönelik günlük amelî talimatlarında da bu esneklik ve itidal açıkça görülür. Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2) eserinde yer alan mektubunda, yıllık riyazat orucunun çerçevesini çizerken şu ölçüleri bildirir:

Bu seneki ve her seneki riyazat orucumuz aslı itibari ile kırk gün hayvani gıda yemeden imsaklı ve iftarlı olarak tutmaktır. Ancak her kes için mutlak şart değildir. Kişiler kendi ailevi ve sağlık durumlarını da göz önünde bulundurarak aile yaşantısına bir sıkıntı getirmeyecek şekilde kendisi plânlayabilir. Şöyleki isterse bahsedildiği gibi hayvani gıdasız bir hafta iki hafta veya kendi belirliyeceği bir süre içinde tutabilir. veya iftarsız imsaksız sadece hayvani gıda yemeden bu süreyi istediği kadar yapabilir. Mutlak ma'nâ da âmir bir hüküm değildir. gaye böyle bir sistemin de varlığından haberdar olmaktır. Tabi ki az da olsa bir nefs ve irade çalışmasıdır. — Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2)

Burada görüldüğü gibi riyazat katı, kırıcı ve hayatı felç eden bir zorlama değildir. Asıl gaye kırk gün hayvânî gıda yememek suretiyle nefsi terbiye etmek olsa da, sâlikin ailevi ve sıhhî vaziyetine göre bu müddet bir veya iki haftaya indirilebilir yahut sadece hayvânî gıdayı terk etmek suretiyle tutulabilir. Mühim olan iradenin eğitilmesi ve sâlikin kendi nefsini kontrol altına alabilecek bir uyanıklığa kavuşmasıdır. Aynı eserde belirtildiği gibi, nefsin haset, öfke ve kibir gibi süflî vasıfları ancak tarikat âdâbına uygun bir mücâhede libası giyilerek örtülebilir.

Nefis İneğini Kesmek, Sîmâdaki Sarılık ve Ucub Tehlikesi

Terzibaba Bakara Dosyası çalışmasında Bakara sûresindeki sığırın kurban edilmesi kıssasını nefs terbiyesi ve riyazat zaviyesinden remzî olarak açıklar. Kıssada geçen ineğin kesilmesi, sâlikin beden mülkünü zapteden nefis ineğini terbiye edip boyun eğdirmesidir. Mürşid-i kâmilin nefse ağır gelen riyazat ve mücâhede usullerini tatbik etmesi, öküzün kuyruğundan yapılan kamçı ile vurulup dirilen maktulün hakikati söylemesi gibidir. Derviş diline zikir vurdukça ölmüş olan kalbi dirilir ve nefs-i emmâre ile levvâmenin kıyameti koparak mülhime ufkuna yönelinir:

Kim ki nefsinin hevasını, riyazatın çeşitleriyle öldürürse, Allah onu hakikati ile diriltir. — Bakara Dosyası

Kıssada ineğin renginin parlak sarı olması ve bakanlara sürur vermesi meselesi de riyazat ehlinin hâline bağlanır. Açlık ve perhizle nefsi terbiye eden sâlikin yüzündeki sarılık bir noksanlık değil, ilâhî rızanın ve nûrun tecellîsidir:

Onun levn/rengi safraü fakı’un/parlak tam sarı bir bekare/inektir, nazır/seyredenlere (Kendisine bakanları) sürur/sevindirir (mutluluk verir) Bu riyazat ehlinin yüzündeki sarılığa ve mücahade ashabının müşahadeleri isteyen (rabıta ve zikir ehlinin) yüzündeki nur ve simalarına işarettir. — Bakara Dosyası

Bu sarılık, nefsin râziye mertebesine erdiğinin ve oruç tutan kimsenin yüzünde beliren nûrânî simanın işaretidir. Ancak Terzibaba aynı eserde riyazat yolundaki çok tehlikeli bir vartaya dikkat çeker: Sâlik riyazata başladığında onda bazı rûhânî sıfatlar açığa çıkabilir, gözüne aydınlıklar ve nurlar görünebilir. Şayet sâlik sağlam bir irfan deliline (burhana) tutunmamışsa, bu hâller onda ucub (kendini beğenme) ve gurur doğurur. İbadet ve riyazatla elde edilen hâller benliği beslemeye başladığı anda sâlik vartaya yuvarlanır. Bu sebeple riyazat mutlaka mürşidin nezareti altında yürütülmeli, kurban edilen nefis ineğinden çıkan takvâ eti mürşidin elinde yoğrulup pişirilmelidir.

İradî Ölüm, Cesetlik Kaydından Kurtuluş ve Hak ile Beraberlik

Riyazat ve mücâhedenin en ileri mertebesi sâlikin nefsânî varlığından soyunarak "ölmeden önce ölme" sırrına ermesidir. TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet şerhinde ölüm iki kısma ayrılır: Biri herkesin vakti geldiğinde mecburen tadacağı ıztırarî ölüm, diğeri ise sâlikin kendi ihtiyarıyla nefis sıfatlarını yok ettiği iradî ölümdür:

SUAL: Kıyamet-i suğra ve Kübra ne demektir? CEVAP: Kıyamet-i suğra; Her bir ferdin ölümüyle vaki olan kıyamettir. (Hadis-i Şerif) Bu kişinin kıyametidir buna küçük kıyamet denir. Ölüm dahi iki türlüdür, birisi iradi ölüm; diğeri ıztırari ölümdür. İradeyle ölmek; kişinin kendi kendine iradesiyle ölmesi, Hakk yolunda gidenlerin şiddetli riyazat ve çok mücahede yapmasıyla kendini bu şekilde zapt etmesiyle sıfat-ı nefsaniyelerini imha etmeleriyle zuhura gelir. — TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet

Hadis-i şerifte emredilen bu iradî ölüm, esmâ-i ilâhiyenin Allah ismi altında ve bilhassa "Kahhâr" isminin tecellîsiyle nefsânî sıfatların yok edilmesidir. Bu mertebeye ulaşan sâlikin nazarında ne kendi vehmî vücudu ne de kâinatın kesreti kalır; nereye baksa Hakk’ın tek vechini görür. Artık bakan da gören de Hak olur.

Aynı eserde bu hâl, Ümmet-i Muhammed’e has olan "maiyyet" (Hak ile beraberlik) sırrıyla irtibatlandırılır. Zâhirde kalan kimseler Hakk’ın yüceliğini mekân yüceliği zanneder ve tenzih adına Hakk’ın maiyyetini sadece nazarî bir bilgi olarak kabul ederler. Zira kendilerini kesif bir cisim olarak görürler. Oysa Hakikat-i Muhammediye yolunda riyazatla terbiye olan sâlik, cesetlik kaydından kurtulur, nefsânî süflî sıfatlardan soyunarak rûhânî ve lâtif bir mekânet kazanır. İşte o vakit Cenâb-ı Hakk’ın kul ile beraberliği fiilen ve zevken aşikâr olur.

Bu amelî disiplinin Terzibaba’nın kendi hayatındaki akisleri Terzi Baba (Cilt 1) eserinde tafsilatıyla yer alır. Uşşâkî meşrebinde yetişen Necdet Ardıç, mürşidleri Hazmi Tûra ve M. Nûsret Tûra’nın gözetiminde küçük yaşlardan itibaren ağır bir riyazat ve seyrü sülûk eğitimi görmüştür. Haftanın günlerinin çoğunu, senenin ise yarısından fazlasını oruçlu geçirmiş; hayvânî gıdalardan arınarak kırk günlük "Erbain" riyazatlarını ardı ardına tutmuştur:

Haftanın günlerinin çoğunluğunu, senenin günlerinin yarısından fazlasını oruçlu geçirirdi. Tasavvufta dervişin kemâle ermesinde önemli olan ve adına da “Erbaiyn” (Kırk gün orucu peş peşe tutmak) denilen riyâzat oruçlarını hayvani gıdalardan arınmış olarak uzun yıllar tutar-ken, bir defasında da üç erbaiyni peş peşe tutmuş ve üçüncü erbaiynin son beş gününü de “iftarsız oruç” şeklinde tutabilen nadir insânlardan biri olmuştur. — Terzi Baba (Cilt 1)

Gençlik yıllarında mânevî dikkatin dağılmaması ve lüzumsuz konuşmaların önlenmesi için ağzına bilye koyarak çalışma hayatını sürdürmesi, riyazatın "az konuşma" rüknüne getirdiği fiilî bir tedbirdir. Keza Ashab-ı Suffa’nın Mescid-i Nebevî sofasında ilim, sohbet ve riyazatla meşgul olması da bu terbiyenin köklü dayanağıdır.

Netice itibarıyla Terzibaba’nın yaklaşımında riyazat; bedeni körü körüne hırpalamak değil, nefsânî hevâyı kırarak fıtrî istidadı nûra tebdil etmektir. Azimet ile ruhsatı dengeleyen, sâlikin çağdaş hayat şartlarındaki takatini gözeten, mürşid terbiyesi altında ve zikr-i dâim eşliğinde yürütülen bu disiplin; sâliki gaybî imandan zevkî müşahedeye, kesafetten letâfete ve vehmî benlikten Hak ile maiyyet şuuruna ulaştıran en esaslı amelî dayanaktır.

Klasik Dayanaklar

Fusûsu'l-Hikem: İdrîs Fassı

İdrîs Fassı'nda riyazat bahsi, Kelime-i İdrîsiyye'ye tahsis edilen "hikmet-i kuddûsiyye" münasebetiyle nefsin hayvânî kayıtlardan bütünüyle arındırılması ve zâtî letâfete kavuşması şeklinde işlenir. Ahmed Avni Konuk'un şerhinde açıklandığı üzere İdris (a.s.), nefsin tabii bulanıklıklarını ve ârızî noksanlıklarını gidermek için "riyâzât-ı şâkka" yolunu tutmuştur:

"Hikmet-i kuddûsiyye”nin Kelime-i İdrîsiyye'ye tahsîsindeki hikmet budur ki: İdrîs (a.s.) riyâzât-ı şâkka ile nefsini sıfât-ı hayvaniyye ve kü- dûrât-ı tabîiyye ve nekāyis-i ârızadan tathîr etmiş; ve âkıbet rûhâniyeti hayvâniyeti üzerine galebe etmekle, kesîrü'l-insilâh ve sahibü'l-mirâc olmuş; ve melâike ve ervâh-ı mücerrede ile muhâtabâtta bulunmuş idi. Nitekim on altı sene yiyip içmediği ve uyumadığı ve akl-ı mücerred hâline geldiği hikâye olunur. — Kelime-i İdrîsiyye

Konuk'un şerhinde belirtildiği gibi nefis tabii kesafetinden ve cismaniyet kayıtlarından kurtulduğunda, akl-ı cüz dairesine hapsolmuş feylesofların inkâr ettiği haller zahir olur. Zira akl-ı cüz sahipleri beşeri yalnız cisimden ibaret gördükleri için yemeden ve uyumadan yaşanamayacağını savunurlar; oysa riyazat ile beden kesafetini aşan kâmiller için bu kayıtlar düşer.

Bu fassın şerhinde açılan ikinci mertebe, riyazat ile lâtifleşen nefsin Güneş feleğine (felek-i şems) urûc etmesidir. Kelime-i İdrîsiyye metninde Kur'ân-ı Kerîm'deki "Biz onu yüce bir mekâna yükselttik" (Meryem, 19/57) âyetine işaret edilir. Kesif bir cisim ateşten ibaret olan felek-i şemse maddeten urûc edemez; zira Güneş onu yakıp yok eder. O makama ancak ruhen ve nûrânî letâfetle yükselmek mümkündür:

O makama ancak ruhen yükselmek mümkündür. Yani ceset ile güneşe gitmek mümkün değildir. İşte İdris’de (a.s.) cesedini nura tahavvül ettirdiğinden dolayısıyla o nuruyla, o ruhuyla oraya yükselmiştir. Zira latif ruh kesif cisim gibi ateşte yanıp yok olmaz. Nitekim riyazatla latifleşen evliyaullahtan ateşte yanmamak ve suya batmamak ve havada uçmak gibi asar-ı ruhiye zahir olur. — TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye

İdris Fassı'nın zirve noktası, sâlikin şiddetli riyazat ve mücâhedelerle nefsânî sıfatlarını imha ederek ulaştığı "mevt-i irâdî" sırrıdır. Şerhte aktarılan "Ölmeden evvel ölünüz" hadis-i şerifi uyarınca iradî ölüm, ferdin küçük kıyametidir. Bu hale eren sâlikin nazarında ne kendi vehmî vücudu ne de kesret kalır; nereye baksa Hakk'ın tek vechini müşâhede eder.

Fusûsu'l-Hikem: İlyâs Fassı

İlyâs Fassı'nda riyazat, "hikmet-i İlyâsiyye" çerçevesinde nefis dağının yarılması ve bedenin kesif kayıtlarının düşmesi üzerinden remzedilir. TB. İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları şerhinde Hz. İlyas'ın dağa çıkması ve dağın infilak etmesi bahsi açıklanırken dağın sâlikin cismânî taayyününe işaret ettiği belirtilir:

Ve "cebelin infilâk"ı, yani o dağın patlaması kesret-i riyâzatla o taayyün-u kesifin inşikâkına işarettir. Yani çatlamasına yarılmasına işarettir. Yani bir bakıma hükmünün düşmesine işarettir. Çünkü orada mühim olan onun içindeki varlıktır. Yarılan mahalden ateşten at çıkması", cenâb-ı İlyâs'ın mazhar olduğu ism-i hâs muktezâsınca kendi taayyününden sâdır olan a'mâl suretidir. — TB. İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları

Şerhteki açıklamaya göre sâlik kesret-i riyâzatla beden dağını çatlattığında, içinden ateşten bir at suretinde amelleri zuhûr eder. Bu bineğe binmek salih amellere sarılmaktır; bu mertebede şehvet, gazap, kibir ve haset gibi nefsânî arızalar bütünüyle sakıt olur. Zira bu süflî arzuların mahalli kesif taayyündür; riyazat ile kesafet kalkıp mahal yok olunca arızalar da ortadan kalkar.

Bu fassın derinliği, nefsin öldürülmesinin zâhirî bir helak değil "mevt-i ahmer" (kırmızı ölüm) olduğunun bildirilmesidir. Ehlullah indinde nefsi katletmek cana kıymak değil, nefsin heveslerine muhalefet ederek onun karanlık sıfatlarını izale etmektir. Hz. İdris riyazat ile akl-ı mücerred makamına yükselip melekût âleminde Hakk'ı şuhûd etmiş; ardından İlyas suretinde şehvet mahalli olan kesif cismâniyet âlemine nüzul ederek esfel âleminde de Hakk'ı şuhûd mertebesine nail olmuştur.

Ana bölümde İdris (a.s.)'ın riyazatla nefsânî sıfatlardan soyunması ve mevt-i iradî ile Hakk'ın maiyyetine ermesi şeklinde ifade edilen hakikat, klasik şerhlerde kesret-i riyazatla beden dağının çatlaması ve mevt-i ahmer yoluyla nefsânî sıfatların izalesi dayanağına bağlanır.

Mesnevî-i Şerîf

Mesnevî-i Şerîf'te riyazat ve mücâhede, sâlikin nefis bağlarını çözüp mânevî letâfete kavuşmasını temin eden en temel amelî usûl olarak işlenir. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin beyitleri ve Ahmed Avni Konuk'un şerhinde bu terbiye; zâhirde zahmet gibi görünen perhizin bâtında rahmet suyu olması, mürşid eliyle nefis devesinin inceltilmesi ve nefis bineğine karşı ifrata kaçmadan itidalin muhafaza edilmesi veçheleriyle ele alınır.

Zahirde Ateş Bâtında Âb-ı Hayat: Pervâne Temsili ve Sükût Riyazatı

Mesnevî'nin dokuzuncu cildinde Mevlânâ, halkın kaçtığı riyazat meşakkatini Hak âşıklarının can attığı bir ateş olarak tavsif eder:

Ey halkın halili, eğer ferzâne isen, ateş senin suyundur ve sen pervânesin. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9

Konuk'un şerhinde açıklandığı üzere dünyevî lezzetlerin peşinde koşan avam zâhirî hazları su, riyazat ve mücâhedeyi ise kaçınılması gereken bir ateş zanneder. Oysa hakiki akıl ve basiret sahibi olan sâlik için durum tam tersinedir; zâhirde ateş görünen riyazat zahmeti bâtında rûhânî diriliğin suyudur. Câhil kimse dünyevî meşakkat çeken dervişe acırken, Hak yolundaki sâlik o câhilin gafletine acır. Riyazat ateşi nefsânî zevkleri yakarak fânî lezzetin yerine bâkî olan rûhânî zevki ikame eder.

Aynı ciltte riyazatın "az konuşmak" rüknü sükûtun bâtınî semeresi münasebetiyle açıklanır:

Vaktāki dile gelir mağzın masrafı olur. Masrafı az yap, ta ki mağz, nağz olarak kalsın! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9

Konuk'a göre söz dilden harf ve ses olarak çıktığında kalpteki mânevî öz (mağz) sarf edilmiş olur. Sözü zaruret miktarında söyleyip dili tutmak, sâlikin tefekküre yönelmesini sağlar; tefekkürde ise nefsânî kuvvelere karşı büyük bir mücâhede sırrı gizlidir. Sükût riyazatı sayesinde bâtının güzelliği ve letâfeti muhafaza olunur.

Mürşid Terbiyesi ve Nefis Devesinin İncelmesi

Mesnevî'nin ikinci cildinde riyazatın sâlikin kendi başına değil, kâmil bir mürşidin nezareti altında yürütülmesi lüzumu vurgulanır. Mevlânâ insan vücudunu ekmeğe ve üzüm salkımına benzeterek şöyle buyurur:

Ekmek parçalanmadıkça ne vakit kuvvet verir; sıkılmamış olan salkımlar ne vakit mey verir? — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2

Konuk'un şerhinde belirtildiği gibi un ve üzüm ehil bir el tarafından yoğrulup sıkılmadıkça gıda ve şarap hâline gelemez. Benzer şekilde sâlikin vücudu da kâmil bir mürşidin uygulayacağı riyazat ve mücâhede ile kırılmadıkça mânevî bir kuvvet kazanamaz ve benlik şişesinden ilâhî aşk şarabı çıkmaz. Yine aynı ciltte A'râf sûresindeki devenin iğne deliğinden geçmesi remzi zikredilerek nefsin inceltilmesi şöyle nazara verilir:

Devenin vücudu ne vakit, riyâzât ve amel makasının gayri ile ince olur? — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2

Konuk'un izahına göre nefis devesinin vehmî vücudu ancak velîler yolunda ihtiyar olunan riyazat ve ameller makasıyla yontulup inceltilebilir. Kesafetini kaybedip iğne deliğinden geçebilecek letâfete eren ruh, zât cennetine duhûl edebilme istidadı kazanır.

Nefis Bineğine Rıfk ile Muâmele ve Bâtınî Takvâ

Mesnevî'nin on birinci cildinde riyazatın hududu ve ifrattan kaçınma ölçüsü nefsin fıtrî hakkı üzerinden tayin edilir:

Nefsin füsünuna az mağrûr ol! Zîrâ Hakk'ın güneşi bir zerreyi örtmez. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11

Konuk bu beytin şerhinde "Nefsin senin binek hayvanındır; ona rıfk ile muâmele et!" hadis-i şerifini zikreder. Şerhe göre sâlikin nefsi büsbütün helak edecek derecede meşru haklarından mahrum bırakması caiz değildir. Riyazat nefsi öldürmek değil, onun meşru ve gayrimeşru tuzaklarına karşı uyanık kalarak süflî hevesleri dizginlemektir.

Aynı ciltte takvâ ikiye ayrılır: Zâhirî takvâ haramlardan sakınıp cevaz-ı şer'î dairesinde nefsin hazzını gözetmek iken; bâtınî takvâ mürşid-i kâmil terbiyesi altında riyazat ve mücâhedeye devam ederek nefsin lüzumsuz hazlarından vazgeçmektir. Bu bâtınî takvâ sâlikin peşin bir huzur ve letâfet zevkine ermesini sağlar.

Ana bölümde riyazatın az konuşma usulü, mürşid terbiyesi altında nefis heveslerinin kırılması ve nefsin bir binek olarak fıtratını köreltmeden itidalle terbiye edilmesi şeklinde ifade edilen esaslar; Mesnevî şerhindeki sükût ile bâtınî özün korunması, nefis devesinin riyazat makasıyla incelmesi ve nefis binek hayvanına rıfk ile muamele ölçüsüyle açık bir mutabakat arz eder.

Kavramlar Ağında Riyazat

Riyazat, tasavvufî eğitim sürecinde Nefs mertebelerinin aşılmasında emmâre ve levvâme sıfatlarının kırılması, fıtrî istidadın açığa çıkarılması ve nefsin ilâhî emirlere itaatkâr kılınması vazifesini görür. Bu perhiz ve arınma faaliyeti, sâlikin iç dünyasında nefsânî kuvvelere karşı giriştiği büyük savaş olan Mücâhede ameliyesinin tohumu hükmündedir; cehd olmadan müşâhedenin doğmayacağı ilkesine dayanır. Kalbin mâsivâ gürültülerinden arındırılması gayesiyle girilen Halvet ortamında riyazat; az yeme, az uyuma ve az konuşma gibi zâhirî disiplinlerle mânevî yoğunlaşmayı temin eder. Bütün bu amelî safhalar, sâlikin seyrini zâhirî bilgiden zevkî ve tahkikî idrake ulaştıran Seyr-i Süluk yolculuğunun vazgeçilmez temel basamağını teşkil eder.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Terzibaba Necdet Ardıç'ın eserleri, riyazat disiplinini hem irfânî hikmetleri hem de çağdaş sâlikin amelî ihtiyaçları zaviyesinden ele alır:

Dur Rabbın Namazda (Cilt 1), tasavvufun kitap okumakla değil ehil bir ârif kontrolünde riyazatla yürütülecek büyük bir savaş olduğunu vazeder ve Hz. İdris'in riyazatını zamanın şartlarıyla dengeler. Risâle-i Gavsiyye, mücâhedeyi müşâhedenin tohumu olarak tanımlayan rivayetleri şerh ederek gayret sarf eden kula ilâhî inayetin refakat edeceğini açıklar. TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet, riyazatla nefis sıfatlarının imha edilmesini iradî ölüm (mevt-i iradî) sırrına bağlar ve ceset kaydından kurtulan sâlikin Hak ile maiyyetini inceler. Terzi Baba (Cilt 1), Hz. Peygamber'in Hira'daki riyazatını, Halvetiyye meşrebinin az yeme ve az uyuma gibi esaslarını ve yazarın kendi seyrindeki kırk günlük erbain oruçları ile az konuşma tatbikatını aktarır. Sâd Sûresi, Hz. Eyyûb ve Hz. Süleyman kıssaları üzerinden nefsi büsbütün yok etmeyip fıtratını muhafaza eden mutedil riyazat dengesini ve nefis cehenneminin zikirle teskinini işler. Lokmân Sûresi, riyazatın nihaî gayesinin gaybî imandan hakiki müşâhede ve îkân mertebesine geçmek olduğunu vurgular. İnsân-ı Kâmil (Cilt 3), Kadîm isminin tecellîsine zemin hazırlamak üzere maddî karşılık beklemeden Hak yolunda cehdetmenin mücâhede olduğunu beyan eder. Bakara Dosyası, nefis sığırının boğazlanması remzini, riyazat ehlinin simasındaki sarılığı ve bu yolda açılabilecek nûrânî tecellîler karşısında doğabilecek ucub tehlikesini açıklar. Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2), yıllık kırk günlük riyazat orucunun çerçevesini çizerken sâlikin aile ve sağlık durumuna göre esnetilebilecek amelî ruhsatları bildirir. Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür, Halvetî-Uşşâkî silsilesinde nefsi tezkiye yolunu, kurb-ı nevâfilin gereğini ve iç bünyedeki Mudill-Hâdî mücadelesini ortaya koyar.

Klasik şerh kaynakları ise kavramın Fusûs ve Mesnevî'deki köklerini aydınlatır:

Kelime-i İdrîsiyye ve TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye, Hz. İdris'in riyâzat-ı şakka ile hayvânî sıfatlardan soyunup Güneş feleğine urûcunu ve mevt-i iradîyi şerh eder. TB. İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları, kesret-i riyazatla beden dağının çatlamasını, nefsin heveslerine muhalefet anlamındaki mevt-i ahmeri ve şehvetin düşüşünü remzeder. Mesnevî-i Şerîf Şerhi (Cilt 2, Cilt 9 ve Cilt 11), Ahmed Avni Konuk'un şerhiyle riyazat meşakkatini Hak âşıkları için rahmet suyuna dönüştürür; sükûtun can özünü beslemesini, mürşid eliyle nefis devesinin inceltilmesini ve binek olan nefse rıfk ile muamele kaidesini beyan eder.

Değerlendirme

Riyazat makalesi, nefis terbiyesinin bedeni tahrip eden kör bir çilecilik değil, hayvânî sıfatları dizginleyip rûhâniyeti hâkim kılan şuurlu bir irade eğitimi olduğunu ortaya koyar. Terzibaba'nın yaklaşımında riyazat, sâlikin zihnî ve naklî bilgiden kurtularak hakiki müşâhedeye, letâfete ve Hak ile maiyyet şuuruna ermesini sağlayan vazgeçilmez bir tohumdur. Bu amelî seyr, geçmiş devirlerin ağır perhizlerini taklit etmek yerine çağın ağır çalışma şartlarını gözeten ve azimet ile ruhsatı dengeleyen mutedil bir ölçü üzerine bina edilir. Klasik şerhlerdeki mevt-i iradî, nefs dağının yarılması ve binek olan nefse rıfk ile muamele ilkeleri, Terzibaba'nın amelî talimatlarının kurucu dayanaklarını teşkil eder. Konunun amelî ölçülerini ve nefis fıtratını köreltmeden terbiye etme inceliklerini tahkik etmek isteyenler için Sâd Sûresi ve Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2) metinleri dikkatle incelenmelidir.

Bu makale, Terzibaba İrfan Mektebi Dijital Kütüphanesi Wiki-Enhanced RAG sistemi tarafından 16 kaynak eserden (16 alıntı) sentezlenmiştir.

Versiyon 5.4 | Oluşturulma: 26.10.2026

Kaynak eserleri göster (16)