Rüya
Rüya, tasavvuf irfânında zâhir ile bâtın, mülk ile melekût arasında bir berzah mahiyetinde olan Alem-i Misal mertebesinin insandaki idrak aynasıdır. İnsanın zâhirî duyulardan geçici olarak sıyrılarak bâtınî idrak sahasına yönelmesiyle açılan bu mertebe, gayb âleminin mânâlarının lâtif sûretlere bürünerek tecellî ettiği bir müşahede sahasıdır. Sâlikin mânevî seyrinde bir pusula, ikaz yahut müjde vazifesi gören rüya; Zuhurat, İlham ve Keşf ile yakından irtibatlı olup kalbin tasfiyesine ve nefsin tezkiyesine rehberlik eder. Terzibaba Necdet Ardıç'ın irfân mektebinde ise rüya, sadece uyku hâlindeki basit düşlerden ibaret görülmeyip Rüya Mana Alemi hakikatleriyle doğrudan irtibatlandırılır; aynı zamanda bütün bir şehâdet âleminin hakikatte bir rüya olduğu ve insanın bu gaflet uykusundan uyanması gerektiği esasına dayandırılır. Bu seyrin en kâmil rehberi ise rüyaların te'vilini ilâhî bir ilim olarak alan Hz. Yusuf (a.s.) meşrebidir.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Arapça re'â (رأى) fiil kökünden gelen rü’yâ (رؤيا), lügatte uykuda görmek, uykuda müşahede edilen hayal ve sûret mânâlarına gelir. Aynı kökten türeyen rû’yet ise gözle ve basiretle görmek, şahit olmak demektir. Tasavvuf lisanında rüya, zâhirî hislerin sükûnete erdiği uyku veya yakaza hâlinde, nefsin lâtif latifeler vasıtasıyla misâl âlemine urûc etmesi ve orada zuhûr eden ilâhî mânâları sûret libası altında idrak etmesidir.
Nebevî lisan rüyanın mahiyetini üç temel kısma ayırarak beyan buyurmuştur. Resûl-i Ekrem (s.a.v.
Bu taksime göre Rahmânî olan sâlih rüyalar, hakiki bir ilâhî tecellî olup "mübeşşirât" olarak adlandırılmış ve "Mü’minin sâlih rüyası, nübüvvetin kırk altı cüzünden bir cüzdür" nebevî müjdesiyle taltif edilmiştir. Nitekim Fahr-i Kâinât (s.a.v.) Efendimiz'e vahyin ilk başlangıcı da altı ay boyunca sabah aydınlığı gibi zuhûr eden "rüyâ-yı sâdıka" ile tahakkuk etmiştir. İkinci kısım olan şeytânî rüyalar (hulm), nefsi ve kalbi korkutmak, hüzne boğmak yahut sâlikin ayağını kaydırmak için kurulan süflî vehimlerdir. Üçüncü kısım olan nefsânî rüyalar ise dimağın gündüz yaşadığı hâllerin, arzu ve endişelerin hayal perdesine yansıyan yankılarından ibarettir.
Rüya bahsinde en mühim hususiyetlerden biri de "rû'yet" ile "te'vîl" arasındaki farktır. Kur’ân-ı Kerîm’de Yûsuf Sûresi’nde Hz. Yusuf (a.s.) kıssası üzerinden bu hakikatin sırları açılır. Buna mukabil âyetin devamında babası Hz. Zira te’vil kelimesi "evvel" kökünden gelip bir sûreti ilk aslına ve bâtınî hakikatine döndürmek demektir.
Bütün bunların fevkinde, irfân ehli rüyayı sadece ferdî uyku tecrübeleriyle sınırlı tutmaz; zâhirde yaşanan bütün bir dünya hayatının aslında koca bir uyku ve rüya olduğunu beyan eder. Seyyidü’l-mürselîn Efendimiz’in: “İnsanlar uykudadır, ölünce uyanırlar” kelâm-ı şerifi, bu âlemdeki cismanî varlığın ve benlik davasının bir gaflet uykusu olduğuna işaret eder. İbnü'l-Arabî Hazretleri'nin Fusûs'taki ifadesiyle: "Şu kâinat ki ilâhî Zât’ın varlığında hayâlât ve rüyadan ibarettir." Dolayısıyla sâlikin hakiki gayesi, hem gece uykusunda gördüğü lâtif remizlerin sırrına ermek hem de gündüz yaşanan bu zâhirî kesafet rüyasından irfân ve tevhid nûruyla ebediyen uyanmaktır.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba Necdet Ardıç, yaklaşık altmış beş yılı aşan tasavvufî seyri boyunca rüya ve zuhûrât mevzuunu irfân mektebinin vazgeçilmez bir esası olarak ele almıştır. 1958 senesinden itibaren binlerce rüya ve zuhûrâtı bizzat kayda geçiren Terzibaba, bu kayıtları yüzü aşkın dosya ve iki yüzü aşkın eserinde muhafaza etmiş, bu sahanın hurafeler ve zannî rüya tabirleri elinde heba edilmesini önlemek gayesiyle irfânî bir usul ortaya koymuştur. Onun nazarında rüya, dervişin mânevî seyrindeki ahvâlini tartan bir mizan, mürşid ile mürid arasındaki rabıtayı kuran bir dil, fakat asla takılıp kalınmaması gereken bir geçiş mahallidir.
Rüya ve Zuhûrât Arasındaki Fark: Misâl Âleminin Lügatı
Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Terzi Baba'ya Dair Zuhûrât (3) adlı eserinde Terzibaba, rüya ile zuhûrât arasındaki derin farkı ve misâl âleminin hususi dilini izah eder. Ona göre piyasada dolaşan alelâde "rüya tabirleri" kitapları, hiçbir asla ve sahih irfâna dayanmayan, zannî ve nefsânî vehimlerden ibarettir. Gerçek bir rüya ve zuhûrât tabiri ise ancak Yusuf Sûresi'nde işaret buyurulan ilâhî seçilmişlik ve mürşid-i kâmilin yanında samimiyetle talim edilen irfâniyet bilgisiyle mümkündür.
Bu eserde, rüyet ile te'vil arasındaki fark Yûsuf aleyhisselâm'ın a'yân-ı sâbitesinin nüzûlü ve bâtın gözüyle görmesi üzerinden şerhedilir. Dervişlerin gördüğü Peygamber Efendimiz (s.a.v.) tecellîleri ve mürşidin zuhûrâtı da bu lâtif lügat ile okunmalıdır. Resûl-i Ekrem Efendimiz’in "Beni rüyada gören uyanıkken görmüş gibidir, zira şeytan benim sûretime bürünemez" hadisi muktezasınca, Peygamber tecellîsiyle müşerref olmak en yüce bir tasdiktir; ancak bu tecellînin dahi sâlikte benlik ve gurur vesilesi yapılmaması, hüsn-i edeb ile Hakk'ın lütfu bilinmesi şarttır.
Mânevî Tuzaklar ve Aldatıcı Zuhûrât: Nefsânî ve Şeytânî Kurgular
Terzibaba, Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Tuzak, Mekr, Hileli Zuhûrât (6) adlı eserinde, rüya sahasının derviş için en kaygan ve en tehlikeli vartalarından biri olduğunu açıkça sergiler. Tasavvufî edepten ve sahih irfân ilminden nasibi olmayan kimseler, süflî varlıkların ve nefsin kurduğu aldatıcı tuzaklara kolayca düşerler.
Terzibaba, nefsin hayal sahasını "hayâl-i sagîr" (küçük hayal) olarak adlandırır. Bu saha, kişinin beşerî aklının, nefs-i emmâresinin düşkün hallerinin ve şeytânî fısıltıların cirit attığı bir alandır. Süflî güçler, bu hayal kanalından kişiye kendisini yüce makamlarda, şifacı veya mânevî görevli gibi gösteren kurgu sahneler sunarlar. İrfân ehli olmayan ham sâlikler yahut gafil kimseler, bu aldatıcı görüntüleri Rahmânî bir tecellî zannederek büyük bir hüsrana sürüklenirler.
Buna mukabil, "aynı ile vâki" olan, yani görüldüğü gibi zuhûr eden sahih müşâhedelere rüya değil hakiki "zuhûrât" denir. Aklı ve basireti nefsin esaretinden kurtulmamış kimselerin bu sahih zuhûrâtı yaşaması mümkün değildir.
Sâlikin Seyrü Sülûkunda Bir Mizan Olarak Rüya: Veled-i Kalb ve Mertebeler
Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 1) ve Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2) eserlerinde, sâliklerin mânevî seyrinde görülen rüyalar ve bu rüyalara mürşid ve rehber tarafından verilen tabirler geniş yer tutar.
Bu hikâyelerde görüldüğü üzere rüyalar, sâlikin seyrindeki terakkileri veya duraklamaları haber veren lâtif remizlerle doludur. Rüyada süt ve sütten mamul şeylerin görülmesi zâhir ve bâtın ilme delalet ederken; metro, tren yahut vasıtalar seyrü sülûka işaret eder. Ancak Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2)'de açıklandığı üzere, dervişin rüyalara gereğinden fazla ehemmiyet verip onları bir mânevî perde hâline getirmesi de menedilmiştir. Sâlik abdestli ve besmele ile uyumalı, Hakk'ın lütfedeceği tecellîyi beklemeli; fakat gözünün önüne Kâbe dahi açılsa sûrete takılmayıp Hakk'ı sırf O'nun rızası için anmaya devam etmelidir.
Mürşid-i Kâmilin Gönül Kapısını Açması: Merkez Efendi ve Sümbül Efendi Hadisesi
Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye adlı eserinde Terzibaba, zâhir ulemasından Musa bin Muslihuddin'in (Merkez Efendi) bâtın ufkuna açılışını ve bu dönüşümde rüyanın oynadığı tayin edici rolü ele alır. Musa Efendi, önceleri mürşid-i kâmil olan Sümbül Efendi'yi inkâr edenler arasında iken, Hakk Teâlâ ona bir rüya ile gaflet perdesini yırtmıştır.
Rüyasında Sümbül Efendi, Musa Efendi'nin evinin kapısına dayanmış ve kapının arkasına yığılan onca eşyaya rağmen tek bir hamlede kapıyı kırıp içeri girmiştir. Musa Efendi o kapının kırılma sesiyle derin bir uykudan irkilerek uyanmış ve kendi gafletini idrak etmiştir. Terzibaba bu hâdiseyi irfânî vechile şöyle şerheder: Kapının arkasına yığılan eşyalar, Musa Efendi'nin zâhir ilimlerden ve vehmî benliğinden ördüğü şey'iyât ve zihnî putlardır. Sümbül Efendi ef'âl ve esmâ mertebesinin hakikatleriyle o gönül kapısını çalmış, bâtıl kapısını yıkarak Musa Efendi'yi "İnnî enellâh" sadasıyla gaflet uykusundan uyandırmıştır. Bu rüya, nefsin levvâme mertebesinde tevbeye sarılmasına, zâhir ilminin Hakk'ın ilmi yanında bir hiç olduğunu anlayarak mürşidin eteğine yapışmasına vesile olmuştur. Tıpkı Hz. Musa, Hz. İbrahim ve Hz. Yusuf mertebelerinde görülen rüyalar gibi, bu rüya da Rabbânî irşadın ve açılacak yeni bir mânevî merkezin habercisidir.
Hak ile Uyanıklık ve İlâhî Nezaket: Rüyaların Tabir Usûlü
Muhtelif Mevzular Sohbetleri (2011) eserinde Terzibaba, rüyanın gündüz uyanıklığıyla olan irtibatını ve rüya tabirindeki ilâhî edebi beyan eder. Gündüz Hak ile irtibatını koruyan kimsenin uykusu da salât-ı dâimun sırrına erer ve gördüğü rüyalar Rahmânî olur; nefsine ram olanın uykusu ise nefsânî ve şeytânî hayallerden kurtulamaz.
Rüya tabirinde Terzibaba'nın getirdiği en mühim ölçülerden biri, tıptaki kaideye benzer: "Hastalık yoktur, hasta vardır." Aynı rüyayı on ayrı derviş görse, her birinin mertebesi, istidadı ve zaafları farklı olduğundan mânâsı da on ayrı şekilde tecelli eder. Bir sâlik bulunduğu mertebenin çok üstünden bir zuhûrât görebilir; bir şimşek yahut yıldırım aydınlığı gibi çakan bu tecellî, ona hemen yeni bir ders verilmesini gerektirmez. Zira bu hâl henüz oturmuş bir makam değil, istikbalde oraya ulaşabileceğini müjdeleyen bir ufuk aydınlığıdır.
Ayrıca Terzibaba, rüya tabirinde "ilâhî nezaket" kavramını öne çıkarır. Her rüya sahibine açıkça tabir edilmez.
Bu sebeple mürşid, lüzum gördüğünde "Allah hayırlar versin" diyerek sükût eder ve sâlikin edeb dairesinde kalmasını temin eder.
Cihanın Rüya Oluşu ve Uykudan Uyanış: Kesafetten Letâfete
Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (30) eserinde Terzibaba, rüya meselesini en nihai vahdet zeminine taşır. Bütün insanlığın ve mülk âleminin bir rüya hâlinde olduğunu ve bu hakikatin kâmil mânâda ancak Peygamber Efendimiz (s.a.v.) tarafından insanlığa açıldığını açıklar.
İnsanın gerçekte fâni ve zâil bir sûretten ibaret olduğu, eğer bizzat varlığı kendinden olsaydı ölümün vaki olmayacağı gerçeğiyle bu hayal âlemi izah edilir. Ancak burada iki türlü hayal vardır: Beşerin zihnî vehminden doğan altı boş hayaller ve Hakk Teâlâ'nın esmâ ve sıfâtının tecellîsi olan hakiki hayal. İbnü'l-Arabî'nin beyan ettiği üzere, bütün âlemler Cenâb-ı Hakk'ın esmâ-i hüsnâsının zuhûrları ve O'nun rüyetidir; Hakk yönünden bu zuhûr hakikattir, fakat zâhire takılan beşer yönünden altı boş bir vehimdir.
Şeriat, tarikat, hakikat ve mârifet basamakları, insanı bu rüyadan uyandıran ilâhî tertiplerdir; sâlik hiçbir mertebede duraklamadan hakiki uyanıklığa doğru seyrine devam etmelidir.
Halvetî-Uşşâkî Usûlünde Zikir, Letâif ve Rüya İmtihanı
İbretlik Bir Hikâye — Ustadan Uranos'a Tavsiyeler eserinde Terzibaba, Halvetî ve Uşşâkî yolunda dervişin ders geçişlerinin ve rûhî tekâmülünün rüya ve zuhûrât ile nasıl takip edildiğini açıklar. Halvetî ricali, bâtın âleminde müşahede edilen zuhûrâtı mertebe mertebe tespit etmiş, her bir nefis mertebesinin zikrini ve geçiş işaretlerini tayin etmiştir.
Yedi nefis ve Beş Hazret mertebeleri boyunca sâlikin seyri, Kelime-i Tevhid'den başlayarak İsm-i Celâl (Allah) ve İsm-i Hû zikirlerine doğru ilerler. İlk basamak olan nefs-i emmâre dairesi vahşî hayvan tabiatıdır; rüyada yırtıcı hayvanların veya domuzun itlaf edilmesi yahut tesirsiz hâle getirilmesi, emmâre nefsin hükmünün kırıldığına işaret eder. Ancak bu işaretler zuhûr etmeden, kendi hevasıyla yahut aceleyle üst derslere geçmek sâlikte boğaz sıkışması, dimağ karmaşası ve rûhî buhranlar meydana getirir. Terzibaba bu mektuplarda, sâlikin letâiflerine dikkat çekerek derslerin hâle ve ehil mürşidin nezaretine göre verilmesi gerektiğini, rüyalardaki işaretlerin dervişin nefsini terbiye etmek için birer ilâhî mizan olduğunu talim eder.
Benlik İddialarının ve Hayâlî İcazetlerin İptali: Nefsî Kurgulara Karşı Ayırt Edici Ölçü
Cem'o ve Fark'o eserinde Terzibaba, rüya ve zuhûrâtın nefsânî ihtiraslara ve icazet iddialarına alet edilmesine karşı şiddetli bir irfânî tavır koyar. Mânevî meclislerde bazı kimselerin gördükleri hayalleri, vehimleri ve cin taifesinin fısıltılarını "Rahmânî zuhûrât" zannederek kendilerine hilafet veya kutbiyet payesi biçmelerini tenkit eder.
Hakiki icazet, bir kimsenin gördüğü hayalî rüyalarla yahut nefsinin kurguladığı senaryolarla değil; Zât'ın ahlâkıyla ahlâklanmak, mürşide tam teslimiyet ve şeriat-ı mutahharaya sadakatle elde edilir. Terzibaba, dervişin rüyasında gördüğü şekillerin dıştan bir görüntüden ibaret kalmasını şu çarpıcı misalle izah eder: Tıpkı televizyon ekranında leziz bir yemeği görüp de ona ulaşacak teslimiyet ve amel kaşığına sahip olmamak gibi, sûretleri görmek insanı kâmil kılmaz. Mürşidin hakiki sohbeti ve nazarı olmadan, rüyalara dayanarak makam iddiasında bulunmak insanın kendi kendini aldatmasından ve büyük bir nedamete sürüklenmesinden başka bir netice vermez.
Rüya ile Müşahede ve Halvetî-Celvetî Ayrımı: Hakiki Rü'yet
İnci Tezgâhı (1) eserinde Terzibaba, rüya âlemi ile zâhirî şehâdet âlemi arasındaki perdeyi kaldırarak meseleyi en ince noktasına bağlar. Mânâ âlemine iki yolla ulaşılır: Biri rüya yoluyla, diğeri ise madde âlemi zannedilen şehâdet âleminin hakikatini idrak ederek. Bu şehâdetteki mânâ idrakine ilham denir.
Terzibaba, bizzat yaşadığı Ye’cûc ve Me’cûc müşahedesini aktarırken iki türlü görüşü tefrik eder: Birincisi uykuda rüya ile görülen rüyadır; ikincisi ise rüyada doğrudan müşahededir ki bu hakikate çok daha yakın, diri bir idraktir.
Aynı eserde Halvetîlik ile Celvetîlik meşreblerinin rüyaya bakışı da mukayese edilir. Halvetî olan sûfiler dâimâ rüya âlemiyle meşgul olup seyrü sülûklarını onunla yürütürler. Celvetî olanlar ise hikmet-i ilâhiyyeyi doğrudan müşahede edip mücerred rüyaya tenezzül etmezler; nûr ile eşyayı seyrederler. Ancak rüya âlemini de inkâr etmezler. Celvetîlik mükaşefe ve irşadda daha yukarı mertebededir; zira Celvetî her şeyi "Kemâ hüve Hakkun" (her şeyin hakikatini vererek) gözüyle görür. Böylece derviş, rüyanın lâtif remizlerinden istifade ederken Celvetî neşveyle eşyanın hakikatini zâhirde müşahede etme kemâlâtına davet edilir.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: İshak Fassı — Hikmet-i Hakkıyye
İshak Fassı, rüya kavramını hazret-i hayâl ile zâhirî his âlemi arasındaki münasebet ve te’vil zarureti çerçevesinde ele alır. Şerhte açıklandığı üzere ma'nâ-yı ilmî-i küllî, ümmü'l-kitâbdan levh-i mahfûza ve oradan âlem-i misâle iner; nihayetinde âlem-i histe mütecessid olarak duyularla idrak edilir. Âlem-i misâl, ilimden kevne nâzil olan vücûdun dördüncü mertebesi olup buna "âlem-i hayâl-i mutlak", insandaki hayale ise "âlem-i hayâl-i mukayyed" denir. Şayet insanın hayal aynasına nâzil olan sûretler âlem-i misâlden inmişse, bu sûretler hak ve sabittir; zira âlem-i misâl Hakk'ın ilim hazinesidir ve orada hata vaki olmaz. Âlem-i misâlden gelen sûretler tabire muhtaç olmadan zâhirde aynen zuhûr ederse buna "keşf-i mücerred", tabire muhtaç olan sûretlere ise "keşf-i muhayyel" adı verilir.
Bu fassın merkezinde Hz. İbrâhim (a.s.)’ın rüyasında oğlu İshak (a.s.)’ı kurban ettiğini görmesi kıssası yer alır. Hz. Ancak menâm hazret-i hayâldir ve hayal mertebesi tabir ister. Hz. İbrâhim keşf-i mücerrede alıştığı için bu rüyayı tabir etmeyip zâhiri üzerine almış, gördüğü sûreti bizzat oğlu zannederek onu boğazlamaya teşebbüs etmiştir. Hâlbuki rüyada İshak sûretinde görünen şey teslimiyet ve inkıyad remzi olan bir koç idi.
Hak Teâlâ bu hâdiseyi: “Muhakkak bu apaçık bir imtihandır” (Sâffât, 37/106) âyetiyle tavsif buyurmuştur. Terzibaba'nın TB. Kelime-i İshâkiyye şerhinde bu imtihanın sırrı derinleştirilir. Terzibaba'ya göre Hz. İbrâhim rüyayı ilk anda te'vil edip hemen bir koç kurban etmeye kalkışsaydı, nefsânî olarak oğlunu kayırma ihtimali ve şüphesi ortaya çıkardı. Hâlbuki bir insanın evladını kurban etmeye yönelmesi nefsine en ağır gelen imtihandır. Bu sebeple Hz. İbrâhim rüyayı te'vilsiz tatbike yönelerek nefsini bütünüyle Hakk'ın emrine teslim etmiş, ardından Hak Teâlâ koçu fidye kılarak hem kurbanı tamamlamış hem de mevtın-ı rüyanın tabir istediğini ilmen talim buyurmuştur.
Fassın zirve noktası, rüyaların çoğunluğunun keşf-i muhayyel cinsinden olup mutlaka tabir gerektirdiğidir. Mevtın-ı rüyaya hakkını vermeyen kimse, Takıyy bin Mahled örneğinde olduğu gibi mahrumiyete uğrar. Takıyy bin Mahled rüyasında Resûlullah (s.a.v.)’in kendisine süt içirdiğini görmüş, uyanınca "Beni rüyada gören uyanıkken görmüş gibidir" hadisini zâhiri üzerine alarak o sütü istifra etmiştir; böylece içtiği süt nispetinde bâtınî ilimden mahrum kalmıştır. Zira Resûl-i Ekrem (s.a.v.) kendisine kadehle süt verildiğinde onu içmiş ve "ilim" ile te'vil buyurmuştur. Süt bedenin gıdası olduğu gibi, ilim de ruhun gıdasıdır.
Fusûsu'l-Hikem: Yûsuf Fassı — Hikmet-i Nûriyye
Yûsuf Fassı, rüya hakikatini misâl-i mutlakın zâtî sıfatı olan "Nûr"un hazret-i hayâl üzerine inbisât etmesi esasına bağlar. Ehl-i inâyet olan peygamberler için bu nûrun hazret-i hayal üzerine açılması vahyin menbaıdır.
İbnü'l-Arabî ve Konuk'un şerhinde bu rivayetin derin irfânî mânâsı açılır. Hz. Âişe zâhirî bir nazarla vahyin ilk altı ayını rüya saymış, uyanıklıktaki melek nüzûlünü ise his âlemine hamletmiştir. Hâlbuki Fahr-i Âlem (s.a.v.) Efendimiz: "İnsanlar uykudadır, öldükleri vakit uyanırlar" hadis-i şerifiyle zâhirde uyanıklık sanılan şehâdet âlemini de uyku ve hayale ilhak buyurmuştur. Dolayısıyla Resûl-i Ekrem (s.a.v.) Efendimiz'in bütün dünya hayatı rüya mesabesindedir; zira yakazada gördüğü her sûreti o sûretin bâtınî mânâsına nazar ederek tabir buyurmuştur. Bu sebeple uykuda görülen şey kabilinden vârid olan her tecellî âlem-i hayâldendir ve menâm içinde menâmdır.
Fassın en can alıcı mukayesesi, Hz. Yûsuf (a.s.)’ın rüya idraki ile Hz. Muhammed (s.a.v.)’in idraki arasında kurulur. Hz. Yûsuf çocukken on bir yıldızın, güneşin ve ayın kendisine secde ettiğini görmüş (Yûsuf, 12/4); yıllar sonra Mısır'da ana-babası ve kardeşleri tahtının önünde hürmetle eğilince: "Babacığım! İşte bu, daha önce gördüğüm rüyanın yorumudur. Rabbim onu gerçekleştirdi." (Yûsuf, 12/100) demiştir. Konuk'un şerhinde beyan edildiği üzere Hz.
Terzibaba, TB. Kelime-i Yûsufiyye şerhinde bu iki peygamberî idrak arasındaki mertebe farkını izah eder. Hz. Yûsuf misâl âleminde gördüğü rüyanın şehâdet âleminde tahakkuk ettiğini belirterek his ile hayali tefrik etmiştir. Peygamber Efendimiz (s.a.v.
Ana bölümde rüya ile rû'yet ve te'vil ayrımı için söylenen hususlar, Fusûs'taki bu iki fassın hükümleriyle aynı hakikate işaret eder; İshak Fassı rüyanın mutlaka tabir isteyen bir berzah olduğunu ortaya koyarken, Yûsuf Fassı bütün şehâdet âleminin bir hayal olduğunu ve hakiki uyanıklığın ancak Muhammedî irfânla gerçekleştiğini temellendirir.
Mesnevî-i Şerîf
Cilt 1: Padişahın Rüyası ve İnsân-ı Kâmilin Mevtın Tasarrufu
Mevlânâ Mesnevî’nin birinci cildinde, hasta cariyeyi tedavi etmekten âciz kalan hekimlerin ardından padişahın mescide koşup ağlayarak Hakk'a iltica etmesini ve bu münâcât esnasında daldığı uykuda gördüğü müjdeyi anlatır:
62. Ağlama esnasında onu uyku kaptı. O rüyada gördü ki, bir pîr yüz gösterdi. [...] 63. Dedi: Ey şah müjde! Hacetin revadır. Eğer sana yarın bir garib gelirse, bizdendir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1
Konuk'un şerhinde bu rüyanın "keşf-i mücerred" nev'inden olduğu açıklanır. Konuk rüyayı üç kısma ayırır: Keşf-i mücerred, sâlikin rûhunun gayb âlemindeki bir sûreti hayalden mücerred olarak görmesi ve bu sûretin his âleminde aynıyla zâhir olmasıdır; tabire muhtaç değildir. Keşf-i muhayyel, nefsin ve kuvve-i mütehayyilenin müdahalesiyle mânânın hissî bir kisveye bürünmesidir (ilmin süt sûretinde görülmesi gibi) ve mahir bir muabbir tarafından tabir edilmeyi gerektirir. Hayâl-i mücerred ise nefsânî hâtıraların ve evhâmın dimağda yerleşmesiyle ortaya çıkan asılsız düşlerdir (adgâs ü ahlâm). Padişah ertesi gün pencerede beklerken, rüyada misâlî sûretini gördüğü hekîm-i ilâhînin cismânî sûretiyle çıkageldiğini müşahede etmiştir.
Yine aynı ciltte kazâ-yı mübrem ve kazâ-yı muallak bahsinde Konuk, evliyânın tasarruf dairesini şerheder. Kazâ-yı mübremde başa gelecek bir belânın zuhûru mutlak olduğundan, kâmil velî kudret-i Hakk ile o belânın mevtınını tebdil eder; takdir olunan musibeti uyanıklık mevtınından rüya ve hayal mevtınına nakleder. Sâlik rüyasında yaralanıp zahmet çeker, uyanınca ise vücûdunu sıhhat üzere bulur; zira zaman ve mevtın itibarî olup hakikatte her iki hâl de birer hayal mertebesidir.
Cilt 5: Cihânın Rüya Oluşu ve Kesrette Vahdet
Beşinci ciltte Mevlânâ, mülk âleminin hakikatte bir rüyadan ibaret olduğunu ve sûret âlemindeki zâhirî eksilmelerin hakiki cevhere tesir etmeyeceğini beyan eder:
1723. Bu cihân rü'yâdır; zan içinde durma, eğer rü'yâda bir el giderse korku yoktur. [...] 1727. Sûret ile käim olan bu cihân için Peygamber buyurdu ki: "Uyuyanın rüyasıdır." — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5
Konuk'un şerhinde açıklandığı üzere Fahr-i Kâinât (s.a.v.) Efendimiz: "Dünya uyuyan kimsenin rüyasıdır" ve "İnsanlar uykudadır, öldükleri vakit uyanırlar" hadis-i şerifleriyle şehâdet hazretini hayal hazretine ilhak buyurmuştur. Gündüz uyanık olduğunu zanneden gafil insan aslında ilk uyku içindedir; gece uykuya daldığında ise rüya içinde rüya (ikinci uyku) görmüş olur. Mevlânâ bu cildin 1295-1296. beyitlerinde rüyayı kesrette vahdetin müşahhas bir misâli kılar: İnsan uykuya daldığında rüyada pek çok farklı şahıs görür ve onlarla konuştuğunu sanır; hâlbuki konuşan da dinleyen de kendi tek nefsidir. Vahdette kesretin ve kesrette vahdetin sırrı rüya aynasında böylece aşikâr olur.
Cilt 12: Üç Yolcu Kıssası ve Keşf-i Mücerred
On ikinci ciltte bir Müslüman, bir Mûsevî ve bir Îsevî yol arkadaşının kıssası anlatılır. Yolda bir miktar yiyecek kalınca, gece hangisinin rüyası daha latîf çıkarsa payı onun yemesi kararlaştırılır. Sabah olunca Mûsevî rüyasında Hz. Mûsâ ile Tûr dağına çıktığını, Îsevî ise Hz. Îsâ ile dördüncü kat semaya yükseldiğini anlatır. Sıra Müslüman'a gelince o, rüyasında Resûlullah Mustafa (s.a.v.)’in huzûruna gelerek: "O biri Tûr'a koştu, diğeri göğe çıktı; sen kalk helvayı ye" buyurduğunu ve emr-i nebevîye imtisalen helvayı yediğini söyler:
2516. Sonra ona dediler ki: "Vallâhi, doğru rüyayı sen gördün ve bu bizim yüz rüyamızdan iyidir. 2517. Ey sürûrun babası! Senin rü'yân uyanıklıktır. Zîrâ onun eseri uyanıklıkta ayandır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12
Konuk'un şerhinde açıklandığı üzere Mûsevî ve Îsevî'nin gördükleri rüyalar te'vile muhtaç olan "keşf-i muhayyel" nev'indendir; Müslüman'ın gördüğü rüya ise eseri uyanıklıkta zâhir olan ve tabir istemeyen "keşf-i mücerred" mertebesidir.
Ana bölümde Abdülkâdir Geylânî menkıbesi vesilesiyle zikredilen dervişin rüyasında kurban edilerek kazânın mevtın değiştirmesi ve bütün dünya hayatının bir gaflet uykusundan ibaret oluşu bahsi, Mesnevî şerhindeki bu beyit ve açıklamalarla aynı mânâ zeminine dayanır; Mesnevî, rüyanın hem sâlik için bir keşf kapısı hem de vahdeti idrak ettiren bir temsil olduğunu teyit eder.
Kavramlar Ağında Rüya
- Alem-i Misal: Rüyanın müşahede sahası olup gayb âleminin mânâlarının lâtif sûretlere büründüğü berzah mertebesidir; misâl âleminin hususi lügatı bilinmeden rüyaların hakiki mânâsına vâkıf olunamaz.
- Zuhurat: Uykuda veya yakazada nefsin müdahalesi olmaksızın hakikatin aynen müşahede edilmesidir; tabire muhtaç olmayan sâlih ve keşf-i mücerred tecellîler hakiki zuhûrât kabul edilir.
- İlham: Zâhirî şehâdet âlemindeki sûretlerin bâtınî mânâsının doğrudan kalbe doğmasıdır; rüyaların uyanıklık hâlinde idrak edilen vecihleri ilham ile irtibatlıdır.
- Keşf: Kalp gözünün açılmasıyla misâlî veya rûhânî sûretlerin müşahedesidir; rüyalar keşf-i mücerred ve keşf-i muhayyel mertebeleriyle sâlike açılan gayb pencereleridir.
- Rüya Mana Alemi: Beşerî hayallerin ve vehimlerin ötesinde, dervişin seyrü sülûkunu ve hakikat mertebelerini teftiş eden Rabbânî idrak dairesidir.
- Hz. Yusuf (a.s.): Rüyaların te'vilini ilâhî bir ilim olarak alan ve hadiselerin zâhirî sûretinden bâtınındaki ilk mânâya geçişin (te'vilü'l-ehâdîs) kâmil rehberidir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
- Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Terzi Baba'ya Dair Zuhûrât (3): Terzibaba'nın altmış beş yıllık tasavvufî tecrübesinde rüya ve zuhûrât kayıtlarının ehemmiyetini, misâl âleminin remizlerini ve Peygamber tecellîlerinin irfânî edebini temellendirir.
- Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Tuzak, Mekr, Hileli Zuhûrât (6): Nefs-i emmârenin ve süflî güçlerin kurduğu hayâl-i sagîr kurgularını ifşa ederek dervişi aldatıcı ve nefsânî zuhûrât tuzaklarına karşı uyarır.
- Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 1) ve Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2): Rüyanın dervişin seyrindeki mânevî nabız olduğunu, ruh ile nefis arasındaki akitten doğan veled-i kalbin durumunu ve rüyalara takılıp kalmadan Hakk'ın zikrine odaklanma esasını gösterir.
- Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye: Merkez Efendi'nin rüyasında mürşidi Sümbül Efendi'nin gönül kapısını kırıp bâtıl putları yıkması hâdisesi üzerinden, rüyanın gafletten uyanışa ve irşada vesile oluşunu işler.
- Muhtelif Mevzular Sohbetleri (2011): Gündüz Hak ile beraber olanın uykusunun da korunacağını, rüya tabirinde şahsî istidatların gözetilmesini ve gayb sırlarını vakitsiz açmamanın ilâhî bir nezaket olduğunu açıklar.
- Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (30): Bütün dünya hayatının gaflet uykusu içindeki bir rüya olduğunu ve tevhid yolunun insanı bu rüyadan uyandırma gayesini en nihai vahdet zemininde beyan eder.
- İbretlik Bir Hikâye — Ustadan Uranos'a Tavsiyeler: Halvetî-Uşşâkî usûlünde esmâ zikirleri ile nefis mertebelerinin rüya ve zuhûrât işaretleriyle takibini, ders geçişlerindeki ölçüleri ele alır.
- Cem'o ve Fark'o: Rüyaları nefsin ikbal ve icazet davasına alet etmenin tehlikelerini vurgulayarak hakiki mânânın şekilperestlikten ve kuru iddialardan arınmakla kazanılacağını hatırlatır.
- İnci Tezgâhı (1): Rüyada rüya ile rüyada müşahede farkını, tevhid nûruyla açılan rüya tabiri sırrını ve Halvetî-Celvetî meşreblerinin rüyaya bakışını cem eder.
- Kelime-i İshâkiyye ve TB. Kelime-i İshâkiyye: Hz. İbrâhim'in kurban kıssası üzerinden mevtın-ı rüyanın mutlaka tabir istediğini, keşf-i mücerred ile keşf-i muhayyel ayrımını ve nefsin teslimiyet imtihanını klasik şerh ve irfânî açılımla açıklar.
- Kelime-i Yûsufiyye ve TB. Kelime-i Yûsufiyye: Hazret-i hayâlin nûr ile inbisâtını, vahyin rüya ile başlangıcını, Hz. Yûsuf'un rüya tabiri mertebesi ile Muhammedî vahdet idraki arasındaki farkı temellendirir.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1, Cilt 5 ve Cilt 12: Gayb hekîminin rüyada keşf-i mücerred ile müjdelenmesini, kazâ-yı mübremin rüya mevtınına tebdilini, dünyanın uyuyanın rüyası olduğunu ve üç yolcu kıssasında uyanıklıkta eseri zâhir olan rüyanın faziletini şerheder.
Değerlendirme
Rüya, Terzibaba mektebinde nefsânî vehimlerle yahut alelâde tabir kitaplarıyla tüketilemeyecek kadar ciddî bir mânevî mizan ve sâlikin seyrini tartan rûhânî bir nabızdır. Dervişin mânevî seyrinde yol gösterici olan bu berzah tecellîsi, nefsin ve süflî güçlerin hileli kurgularından ancak ehil bir mürşid-i kâmilin irfânî nezareti ve misâl âleminin lügatını bilmekle ayırt edilebilir. Fusûsu'l-Hikem'in İshak ve Yûsuf fassları rüyanın mutlaka tabir isteyen tabiatını ve bütün kesret âleminin hakikatte ilâhî bir hayal olduğunu temellendirirken, Mesnevî şerhi bu hakikati kazânın mevtın değiştirmesi ve kesrette vahdetin müşahedesiyle teyit eder. Hakiki irfân, gece görülen rüyaların remizlerine takılıp kalmak değil, zâhirde yaşanan bu gaflet uykusundan ölmeden evvel uyanarak vahdet nûruyla müşerref olmaktır. Bu hakikatin inceliklerini derinlemesine kavramak isteyenler için Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Terzi Baba'ya Dair Zuhûrât (3) ve TB. Kelime-i Yûsufiyye eserleri istikamet verici birer rehberdir.