Sahv

Sahv, ilk bakışta "ayıklık" gibi görünse de, bu, hakikat bahrine dalmamış olanın lügatindeki ayıklıktır. Bahsettiğimiz Sahv, Vahdet şarabıyla kendinden geçmiş bir canın, yine o Vahdet'in sahibi olan Hakk'ın emriyle ve izniyle kendine gelmesi, fakat bambaşka bir "kendilik" ile gelmesidir. O, sarhoşluktan sonraki ayıklık değil, sarhoşluğun ta kendisini idrak etmiş bir ayıklıktır. Terzibaba geleneğinde bu makam, yolun sonu, yani kulluğun zirvesi ve peygamberlerin mirası olarak görülür. Zira Hakk’a vâsıl olmak bir marifettir; ama Hakk ile halkın içinde olabilmek, Muhammedî meşrebin en kâmil tecellîsidir.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Sahv kelimesi, Arapça kökeni itibarıyla (صَحْو), bulutların dağılıp gökyüzünün açılması, havanın berraklaşması, uykudan veya baygınlıktan uyanma, sarhoşluğun gitmesi gibi mânâlara gelir. Bu kök mânâsı, bir bulanıklığın, bir kapalılığın ardından gelen açıklık, netlik ve şuurdur.

Tasavvuf ıstılahında ise Sahv, çok daha derin ve katmanlı bir hâli ifade eder. Sahv’ı anlamak için, onun hem zıddı hem de yoldaşı olan Sekr'i (manevi sarhoşluk) bilmek gerekir. Sekr, sâlikin Hakk’ın tecellîleri karşısında aklının ve benliğinin sınırlarının eridiği, kendini Vahdet deryasında yitirdiği, istiğrak (derin bir manevi hâle dalma) hâlidir. Bu makamda sâlik, kesret (çokluk) perdesini göremez olur; her yerde ve her şeyde sadece Hakk’ı müşahede eder. Bu, öyle bir şaraptır ki, içen "Ben Hakk'ım" der, çünkü kendi vücûdunu Hakk’ın Vücûdunda erimiş, fânî olmuş bulur. Bu, tehlikeli olduğu kadar elzem bir geçittir. Tehlikelidir, çünkü sâlik bu makamda kalırsa, şeriatın ve kulluğun gereklerini yerine getiremez, halktan kopar. Elzemdir, çünkü bu tecrübe yaşanmadan, Vahdet-i Vücûd (varlığın birliği) hakikati, kitâbî bir bilgi olmaktan öteye geçip bir hâl ilmine, bir zevke dönüşmez.

Sahv, bu Sekr denizinden sahile çıkmaktır. Lâkin bu, eski sahile geri dönmek değildir. Bu, Vahdet denizinin incilerini toplamış olarak, yeni bir şuurla ve yeni bir idrakle karaya ayak basmaktır. Bu yüzden arifler iki tür Sahv’dan bahsederler:

1. Sahv-ı Evvel (Birinci Ayıklık): Manevi sarhoşluğu hiç tatmamış olan avâmın, yani sıradan insanların ayıklığıdır. Bu kimseler, şeriatın zahirî hükümleriyle yaşarlar. Onlar için Hâlık ayrı, halk ayrıdır. Bu, Tenzih (Hakk'ı halktan soyutlama, O'nun hiçbir şeye benzemediğini bilme) esasına dayalı bir görüştür. Bu ayıklık, imanın temelidir ve gereklidir. Ancak bu, henüz kesretin ardındaki birliği göremeyen bir ayıklıktır. Bu, Fark makamıdır; yani Hakk'ı halktan ayrı bilme hâlidir.

2. Sahv-ı Sânî (İkinci Ayıklık): Asıl maksat olan Sahv'dır. Bu, Sekr tecrübesinden, yani Cem makamından (Hakk'ı kesret olmaksızın müşahede etme) sonra gelen ayıklıktır. Sâlik, Vahdet denizine dalmış, benliğini orada eritmiş, fakat Cenâb-ı Hakk'ın "geri dön" emriyle tekrar kesret âlemine, yani çokluk dünyasına döndürülmüştür. Artık o, Birinci Ayıklık'taki gibi Hakk'ı halktan ayrı görmez. O şimdi, halkın içinde Hakk'ı, Hakk ile görür. Her bir zerrede O'nun Esmâ'sının tecellîsini, her bir olayda O'nun fiilinin işleyişini müşahede eder. Bu, hem Tenzih'i hem de Teşbih'i (Hakk'ın halktaki zuhûrunu görme) birleştiren Cem makamı'dır. Sâlik, bir gözüyle Hakk’ın "O'nun benzeri hiçbir şey yoktur" (Şûrâ, 11) tenzihini, diğer gözüyle "Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü oradadır" (Bakara, 115) teşbihini seyreder.

Bu İkinci Ayıklık, peygamberlerin ve onların kâmil vârisleri olan mürşidlerin makamıdır. Onlar, halkın içindedirler, yerler, içerler, beşerî görevlerini eksiksiz yaparlar ama bir an bile Hakk'tan gafil olmazlar. Onların ayıklığı, şeriatı hakikatin diliyle, hakikati de şeriatın edebiyle yaşamaktır. Onlar, "abduhu ve resûluhu" sırrına ermişlerdir. "Abduhu" (O'nun kulu) olmaları, onların Sahv hâlini, yani yaratılmışlık konumlarını ve kulluk görevlerini bihakkın idrak etmelerini ifade eder. "Resûluhu" (O'nun elçisi) olmaları ise, Sekr makamında tattıkları Vahdet sırrını, halka taşıyabilme yetkisini ve gücünü gösterir.

Bu yüzden Cüneyd-i Bağdâdî gibi büyükler, Sahv'ı Sekr'den üstün görmüşlerdir. Çünkü Sekr, bir "kendinden geçme" hâlidir; kişi Hakk'ta fânî olmuştur ve iradesi elinden alınmıştır. Sahv ise, Hakk ile "kendine gelme" hâlidir. Kişi, Hakk'ın kendisine iade ettiği irade ve şuurla, O'nun yeryüzündeki halifesi olarak görev yapar. Sekr, Hakk'a yolculuktur (seyr ilallah). Sahv ise, Hakk ile birlikte yolculuktur (seyr fillah).

Yolumuzda mürşid, sâliki Sekr'in cezbesinde bırakmaz. Onu elinden tutar, o Vahdet tecrübesini yaşatır ve sonra tekrar Sahv makamına, yani hizmet ve kulluk şuuruna çeker. Asıl marifet, arşa çıkmak değil, arştan aldığı haberle yeryüzünde dosdoğru yürüyebilmektir. İnsân-ı Kâmil, bu İkinci Ayıklık'ın yaşayan timsalidir. O, hem kesretteki vahdeti hem de vahdetteki kesreti aynı anda müşahede eden, Muhammedî mîzan üzere dengede duran kimsedir. Onun her sözü, her fiili bu dengeden beslenir. Sahv, bu dengeye verilen isimdir; sâlikin yolculuğunun son durağı ve kulluğunun başlangıcıdır.

Terzibaba'nın Nazarıyla Sahv: Aslı ve Mertebesi

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin sohbetlerinde ve eserlerinde sahv hâli, ilâhî bir ikramın neticesi olarak sık sık karşımıza çıkar. Bir "Şekerci Dede" vardır ki, sâlike mânevî şekerler, yani tecellîler ikram eder. O şekerlerin lezzetiyle sâlik kendinden geçer, bir sekr hâline bürünür. Lâkin yolculuk burada bitmez. O şekerleri hazmetmek, o sarhoşluktan sonra uyanıp âlemi yeni bir gözle, Hakk’ın gözüyle seyretmek gerekir. Bu uyanış, bu ayıklık, bu yeni ve kâmil görüş, sahv makamıdır.

Sekr Şarabından Sahv Ayıklığına: Mânevî Sarhoşluk ve Uyanış

İrfan yolunda sâlik, ilâhî güzelliğin ve celâlin tecellîleriyle karşılaştığında, benlik duvarları sarsılır. Aşk ateşiyle yanar, ilâhî şaraptan içer ve bir sarhoşluk hâline girer. Bu, Hakk’ın Zâtî tecellîsinin, kulun beşerî takatini aştığı bir vecd anıdır. Bu hâle sekr, yani mânevî sarhoşluk denir. Bu hâldeyken kul, âlemi ve kendini unutur, sadece Hakk’ı hisseder. Lakin bu, geçici bir hâldir. Asıl kemâl, bu sarhoşluktan sonra gelen ayıklıktadır. Terzibaba Hazretleri, bu geçişi İnsân Sûresi'ndeki "şarâben tahûrâ" (tertemiz içecek) âyetinin sırrıyla açıklar:

İşte mânevi şeker-sekr ikram edilip, manevi Sekr halinde olan salik, “Şekeri Dede” nin verdiği şekerler ile artık. Âlemi et, yağ tabakası gözü ile değil, Ak-dide ile yani Ulûhiyyet gözü- İnsân-ı Kâmil’in gözü ile görür. Bu hâlden çıkan kişinin hâline sahv derlerler… Bu da uyanıklık ve şuur halidir… Cem’den sonra ki fark hâlide diyebiliriz.

Bu sohbet, meselenin özünü ortaya koymaktadır. Sekr hâli, bir ikramdır. "Şekerci Dede" yani Mürşid-i Kâmil'in eliyle veya doğrudan Hakk’tan gelen bir tecellî ile sâlik, bildiği, alıştığı beşerî görüşünü kaybeder. Artık "et, yağ tabakası gözü" ile değil, "Ak-dide" ile, yani arınmış, perdesiz, Ulûhiyet nuruyla aydınlanmış bir basîret ile görmeye başlar. Bu, İnsân-ı Kâmil'in gözüdür. Bu göz, eşyanın hakikatini, her zerredeki ilâhî sırrı müşahede eder.

Terzibaba Hazretleri'nin "Bu hâlden çıkan kişinin hâline sahv derler" demesi, sekr'in içinde kalınıp yaşanacak son durak olmadığını gösterir. O bir dönüşüm kapısıdır. O kapıdan geçilir ve sahv makamına, yani "uyanıklık ve şuur hali"ne varılır. Bu uyanıklık, eski beşerî şuur değildir. Bu, sekr tecrübesiyle genişlemiş, ilâhî hakikatleri hazmetmiş yeni bir şuurdur.

Bu sebeple sahv, sekrden daha üstün bir makam olarak görülür. Çünkü sahv sahibi, sekr ehlinin yaşadığı istiğrak (kendinden geçme) hâlini tatmış, onun ötesine geçmiş ve o tecrübeyi kendi varlığına sindirerek tekrar halk arasına, vazife alanına dönmüştür. O, artık hem tecellînin haşmetiyle sarhoş, hem de şeriatın ve aklın gerektirdiği edeple ayık olmayı başaran, iki kanatlı bir kuştur. Bu, "[Cem](/wiki/Cem makamı)’den sonraki fark hâli"dir. Cem'de Hakk ile birliği yaşadıktan sonra, fark'ta yani kesret âleminde her şeyi yerli yerinde, Hakk’ın birer tecellîsi olarak görme idrakidir.

Abdülkadir Geylânî Hazretleri'nin Fethu'r Rabbani'sinden bir cümle, bu yolculuğun özünü ifade eder:

Mevla yakınlığı korkusunu alıncaya kadar sarhoşlukları geçmez. Ona kavuşunca ayıklık bulurlar. Allah yoluna ilk giren, âsi kulları ve fâsık kimseleri bırakır. Ama irfan sahibi olanları arar.

Sahv, bu "ayıklık bulma" hâlidir. Sarhoşluk, vuslatın, yani "O'na kavuşmanın" bir adımıdır. Kavuşma gerçekleşince, sâlik ayılır. Ama bu ayıklık, eski bir gaflet uykusuna dönüş değildir; bilakis, her şeyi Hakk’ın nuruyla gördüğü, irfan sahibi olduğu bir uyanıklıktır.

Telvîn'den Temkîn'e: Sahv'in Seyr-i Sülûktaki Makamı

Tasavvuf büyükleri, sâlikin mânevî yolculuğundaki hâl değişimlerini anlamak için bir dizi kavram çifti kullanmışlardır. Bunlar, yolun farklı aşamalarını ve sâlikin tecrübelerini tanımlar. Sahv kavramını da bu bütünün içinde anlamak gerekir. En meşhurlarından biri telvîn-temkîn ikilisidir. Terzibaba Hazretleri, Nahl Sûresi tefsirinde bu konuyu açar:

Tasavvufta telvin ve temkin kavramları vardır… Sözlükte “renklenmek, boyanmak” anlamındaki telvîn ile “yerleşmek, karar kılmak, sabit olmak” anlamındaki temkîn tasavvuf literatüründe fenâ-bekā, sekr-sahv, cem‘-fark gibi karşıt terimler olarak kullanılmıştır... Telvîn kulun hallerinde değişiklik göstermesidir... Sâlik Hakk’a vuslatı gerçekleştirince temkin sahibi olur... Buna göre telvînden sonraki temkin hali cem’den sonra fark, sekrden sonra sahv, fenâdan sonra bekā hali gibidir. Telvîn hal sahiplerinin, temkin hakikat ehlinin sıfatıdır. Kul sülûk yolunda bulunduğu müddetçe telvîn ehlidir (mütelevvin, mülevven).

Bu izah, sahv makamının ne denli yüksek bir mertebe olduğunu gösterir. Telvîn, sâlikin yolda olduğu, hâlden hâle girdiği, bir an coşup bir an durulduğu, bir an genişleyip bir an daraldığı "renklenme" dönemidir. Bu, bir istikrarsızlık değil, yolun fıtratıdır. Sâlik, ilâhî isimlerin farklı tecellîleriyle boyanır, her tecellîde farklı bir hâle bürünür.

Temkîn ise "yerleşmek, karar kılmak"tır. Artık sâlik, hâllerin rüzgârıyla savrulmaz. Çünkü o, hâlleri var eden Hakk’a vâsıl olmuştur. Vuslat, yani Hakk’a eriş, sâlike bir istikrar, bir denge kazandırır. Bu temkîn makamı, sahv makamının ta kendisidir. Nasıl ki sekr, telvînin en coşkun hâllerinden biriyse, sahv de temkînin en belirgin vasfıdır.

Sahv sahibi, yani temkîn ehli, Nûr Sûresi'nde anlatılan o mübarek "ricâl", yani Allah erleridir:

Ricâlun lâ tulhîhim ticâratun velâ bey’un an zikri(A)llâhi ve-ikâmi-ssalâti ve-îtâ-i-zzekâti... (Onlar öyle erlerdir ki, ne ticaret ne de alışveriş onları Allah’ı anmaktan, namazı kılmaktan ve zekâtı vermekten alıkoymaz.)

Terzibaba Hazretleri, bu âyeti şerh ederken "ayıklık" kavramını tam da bu noktada tanımlar:

Ayıklık odur ki, avâkıb-ı umûra vâkıf ve Hak’dan âgâh olmakla berâber, hayât-ı beşere lâzım olan umûr-ı dünyeviyyeye de sa’y etmektir. Nitekim (Nûr, 24/37) ya’nî “Ricâl vardır ki, onlan ticâret ve alış veriş Allah’ın zikrinden meşgûl etmez” âyet-i kerîmesi bu tâife hakkındadır.

Sahv budur. Ne dünyanın meşgalesi onu Hakk’tan gafil bırakır, ne de Hakk ile meşguliyeti onu dünyadaki vazifelerinden alıkoyar. O, çarşının ortasında zikirdedir. Alışveriş yaparken de Hakk iledir, namaza durduğunda da. Çünkü o, temkîn ehlidir. Kalbi Hakk’ta sabitlenmiştir. Bu, Muhammedî meşrebin, yani Peygamber Efendimiz'in (s.a.v) yolunun en kâmil tezahürüdür. Zira O, hem mi'râcın zirvesine çıkmış, hem de dönüp ümmetinin arasına karışmış, en mükemmel sahv hâlinin sahibi olmuştur.

Mahv ve Sahv: Yokluktan Sonra Gelen Hakkanî Varlık

Sahv hâlinin derinliğini tam olarak kavrayabilmek için, onun öncesinde yaşanan büyük dönüşümü, yani mahv hâlini anlamamız gerekir. Mahv, sâlikin izâfî varlığının, beşerî sıfatlarının Hakk’ın Vücûd'u karşısında erimesi, yok olmasıdır. Bu, bir tür mânevî ölümdür. "Ölmeden evvel ölünüz" sırrının tecellîsidir. Bu mutlak yokluk (mahv-ı mutlak) tecrübesinden sonradır ki, Hakk kuluna Kendi varlığından yeni bir hayat, yeni bir varlık bahşeder. Sahv, bu yeni varlığın ayıklığıdır.

Terzibaba Hazretleri, İbnü'l-Arabî Hazretleri'nin Lübbü'l-Lübb eserinden yaptığı nakillerle bu sırrı şöyle açar:

” Arif tamamiyle tükenip, helâk olup, bitmişken: Cenabı Hakk kendi varlığından yeni varlık ve hayat verip; “sibgatullah” a yani “ilahî boyaya” boyar, böylece içinde ve dışında bulunan bütün sıfatları değişir!.. ... O tecelli halinde, ne ilim, ne marifet, ne şuur vardır; orası “mahv-ı mutlak” yani “mutlak yokluk” halidir... “sahv”e geldiğinde, artık anlayışı ve bilişi tamdır!..

Bu ifadeler üzerinde derinlemesine tefekkür etmek gerekir. Arif, kendi çabasıyla değil, Hakk’ın tecellîsinin kahredici gücüyle "tükenir, helâk olur, biter". Orada ne benlik kalır ne de benliğe ait sıfatlar. İlim, marifet, şuur gibi bildiğimiz ne varsa hepsi yok olur. Bu, mahv-ı mutlak hâlidir.

Bu mutlak yokluğun ardından Cenâb-ı Hakk, o kulunu "kendi varlığından yeni varlık ve hayat" ile diriltir. Ona sibgatullah, yani "Allah'ın boyası"nı vurur. Bu, İbrahim Sûresi'ndeki "O gün yer başka bir yerle, gökler de başka göklerle değiştirilir" (14/48) âyetinin sırrının, ârifin iç dünyasında zuhûrudur. Onun eski arzı (nefsî varlığı) gitmiş, yerine Hakkanî bir varlık gelmiştir.

Bu yeni varlıkla birlikte kul, "sahv"e, yani ayıklığa gelir. Ama bu ayıklık, eskisinden bambaşkadır. Artık "anlayışı ve bilişi tamdır". Çünkü ona "Hakkani göz", "Hakkanî kulak" ve "Hakkani lisan" verilmiştir:

O arife “Hakkani göz”, “Hakkanî kulak” ve “Hakkani lisan” verilir!.. Onunla yokluktan varlığa, ayıklığa geldiği zaman bütün eşyada lisansız olarak sual - cevaba başlar...

Artık o, kendi beşerî gözüyle değil, Hakk’ın nuruyla bakar. Kendi kulağıyla değil, Hakk’ın işittirmesiyle duyar. Kendi diliyle değil, Hakk’ın söyletmesiyle konuşur. Bu, "Bana yaklaşan kulumun gören gözü, işiten kulağı, konuşan dili olurum" kudsî hadîsinin tam tecellîsidir. Bu mertebedeki bir ârif, kâinattaki her zerreyle, her varlıkla onların hâl diliyle konuşur. Onların tesbihini duyar, hikmetini anlar. Çünkü o, sahv makamında, Hakk’ın Varlığı ile var olmuş, Hakk’ın ilmi ile bilir hâle gelmiştir. Bu, artık ilme'l-yakîn değil, ayne'l-yakîn ve hakka'l-yakîn mertebesidir.

Sahv Sahibinin Gözüyle Âlem: Cem' ve Fark'ın İrfânı

Sahv makamına erişen ârif, yani temkîn ehli, âleme nasıl bakar? Onun görüşü, bizimkinden nasıl farklılaşır? Bu sorunun cevabı, sahv hâlinin en kâmil meyvesini, en ulvî neticesini barındırır. Sahv sahibi, Cem ve Fark'ı, yani Birlik ve Çokluk'u aynı anda idrak eden bir irfana sahiptir. O, sekr hâlinde yaşadığı Cem tecrübesini, yani her şeyin Hakk'ta yok olduğu Birlik sırrını kaybetmeden, Fark âlemine, yani bu kesret (çokluk) dünyasına döner. Artık onun için çokluk, birliği gizleyen bir perde değil, birliğin sonsuz vechelerle tecellî ettiği bir ayna olur.

Terzibaba Hazretleri'nin yine Şeyh-i Ekber'den aktardığı şu sözler, bu görüşün anahtarını verir:

Ehli keyfin bütün mezheblere, mülke, ve makamata karşı tam bir anlayışı, idraki, ihatası vardır... Bunlar gerek ilahî, gerekse kevnî olsun hiç bir şeye karşı cahil değildir!.. İlmi tam ve kapsamlıdır... Allahu teala veya zuhurları hakkında ne söylenirse, tam keşif sahibi olarak onu söyleyeni, hangi mertebeden ve ne makamdan aldığını ve söylediğini bilir... Ayrıca, söyleyeni de mazur görür ve yersiz görmez!.. Zira, bilir ki Hak Teala yersiz bir şey halketmemiştir.

Sahv irfanı budur. Bu makamın sahibi, her görüşün, her düşüncenin, her hâlin hangi ilâhî ismin tecellîsinden kaynaklandığını bilir. O, bir Yahudi'nin neden Mûsevî, bir Hristiyan'ın neden Îsevî olduğunu, bir filozofun neden aklıyla sınırlı kaldığını, bir âbidin neden ibadetle meşgul olduğunu, bir âşığın neden yandığını bilir. Çünkü o, bütün bu tecellîlerin kaynağı olan Vâhidiyyet mertebesindeki ilâhî isimlerin (esmâ-i ilâhiyye) sırrına vâkıf olmuştur.

Bu yüzden kimseyi kınamaz, kimseyi hor görmez. Herkesi ve her şeyi "mazur görür ve yersiz görmez". Çünkü bilir ki, her varlık ve her hâl, kendi istidat ve kabiliyetine göre bir ilâhî ismin zuhur yeridir (mazhar). Ve "Hakk Teâlâ yersiz bir şey halketmemiştir". Bu, en geniş merhametin ve en derin hikmetin birleştiği bir bakıştır.

Bu, Peygamber Efendimiz'e (s.a.v) verilen "Cevâmiu'l-kelim" (az sözle çok mânâ ifade etme ve kelimelerin bütününü kavrama) sırrının vârisliğidir. O, bütün ilâhî isimleri kendinde toplayan Hakikat-i Muhammedîye'ye vâsıl olduğu için, bütün tecellîleri ihata eder, anlar ve yerli yerine koyar.

Terzibaba Hazretleri'nin irfan mektebinde sahv, sâlikin seyr-i sülûkunun zirvesidir. O, sekr ile yaşanan ilâhî vuslatın, temkîn ile istikrar bulduğu; mahv ile yaşanan yokluğun, Hakk ile bâkî olma (bekābillah) hâline dönüştüğü; Cem ile idrak edilen birliğin, Fark âleminde her şeye hikmet ve merhametle bakışı getirdiği kâmil bir uyanıklık makamıdır. Bu, sadece Hakk'ı bilmek değil, Hakk ile bilmek, Hakk ile görmek ve Hakk ile olmaktır.

Terzibaba Geleneğinde Sahv'in Yaşanması

Sahv makamı, Hakk ile olduğunun idrakiyle, ama aynı zamanda halk içinde vazifesini yerine getirme şuurudur. O, Zât’ın tecellîsinde fâni olmanın getirdiği sekr (mânevî sarhoşluk) hâlinden sonra, o tecellînin nûruyla aydınlanmış bir şuurla yeniden kesret âlemine dönüp bakabilme sanatıdır. Tasavvuf, baştan sona bir hâl ilmidir. Bilinenin, tadıldığı, yaşandığı ve nihayetinde sâlikin bizzat kendisi olduğu bir sülûk yolculuğudur. Sahv makamı da, her nefeste talim edilen, zikirde, hizmette, sohbette ve sükûtta ilmek ilmek dokunan bir mânevî elbisedir.

Terzibaba İrfan Mektebi'nde sahv, yolun her aşamasında müridin dengesini bulması için elzem olan bir mîzan, bir terazi olarak kabul edilir. Mürid, seyr-i sülûkünde nice hâller yaşar. Bazen coşar, taşar; kalbi bir derya gibi dalgalanır. Bu sekr anları, yolda ilerlediğinin müjdecisidir, lakin bu hâllerde takılıp kalmak en büyük tehlikedir. Mürşidin vazifesi ve mektebin usûlü, müridi bu coşkunluk anlarından sonra tekrar ayaklarını yere bastığı, ama bu defa yere daha hikmetli, daha şuurlu bastığı bir ayıklık hâline, yani sahva getirmektir. Bu, İnsân-ı Kâmil olma yolunun, yani Hakk’ın yeryüzündeki halifesi olma sırrının en temel adabıdır. Çünkü halife, hem Hakk’ın sırrını taşır hem de halkın derdiyle dertlenir. Bu ise ancak sahv makamında kemâliyle mümkün olur.

Zikir ve Murakabe: Sahv'in Kalpteki Mîzânı

Yolumuzun temeli zikir üzerine kuruludur. Kontrolsüz ve mürşidsiz yapılan zikir, sâliki kolayca sekr hâlinin coşkunluğuna atabilir. Kişi, zikrin getirdiği mânevî zevkte kaybolur, kendini bir şey zannetmeye başlar. Terzibaba geleneğinde zikir, sahvı hedefleyen bir mîzan ile yapılır. Zikrin amacı, sâliki bu dünyadan koparıp bir hayal âlemine taşımak değil, bu dünyayı Hakk’ın nuruyla görmesini sağlamaktır. Zikirle parlatılan kalp aynası, sadece gayb âleminden gelen ışıkları yansıtmakla kalmaz; o ışıkla aydınlanmış olan bu kesret âlemini de hakikatiyle yansıtmaya başlar. Derviş, “Allah” dedikçe, her zerrede O’nun esmâsının tecellîsini görmeye başlar. Bu, sekr hâlindeki gibi her şeyi "Hakk" görüp eşyanın kendi mertebesindeki hükmünü inkâr etmek değil; her şeyin Hakk’tan ve Hakk ile kâim olduğunu bilerek, her birine kendi mertebesinin hakkını veren bir şuurla bakmaktır. Bu, sahv ehlinin bakışıdır.

Bu denge, zikri takip eden murakabe ile pekiştirilir. Murakabe, zikrin coşkun feyzini sükûnetle demleme, kalbe inen mânâları tefekkürle sindirme anıdır. Sâlik, zikrin sonunda sessizliğe çekilir ve sadece "ol"anı seyreder. Zikirle kabaran gönül denizi, murakabede durulur, berraklaşır. Bu durulma anı, sekrden sahva geçişin en somut tecrübesidir. Dalgaların yerini dingin bir derinlik, köpüklerin yerini ise her şeyi olduğu gibi yansıtan berrak bir yüzey alır. Sâlik, bu tecrübeyi yaşaya yaşaya, artık gündelik hayatın içinde de bu dinginliği korumayı öğrenir. Çarşının gürültüsü, kalbinin sükûnetini bozamaz olur. Bu, zikrin ve murakabenin, sâlike hediye ettiği en büyük sahv nişanıdır.

Hizmet ve Edep: Sahv'in Toplumsal Tecellîsi

Hakiki irfan, uzlette, halvete erilen sırları, tekrar halkın arasına dönüp onların hizmetine sunabilmektir. Sahv makamının en belirgin tecellî alanı burasıdır: hizmet. Sahv ehli, "Hakk’tan aldığı feyizle halka hizmet edileceğini" bilir. Terzibaba mektebinde hizmet, sülûkün ayrılmaz bir parçasıdır. Bir canın demlediği çay, bir diğerinin temizlediği dergâh, bir başkasının hasta bir kardeşiyle ilgilenmesi; bunların her biri, sahv makamının talim edildiği birer zikir halkasıdır. Sekr hâlindeki biri, kendi mânevî zevkinden başka bir şey göremez. Oysa sahv ehli, hizmet ettiği kişide Hakk’ın bir tecellîsini, bir esmâsını görür. O, çayı "falan kişiye" değil, o kişide tecellî eden Hakk’a bir şükran ve muhabbet nişanesi olarak ikram eder. Bu şuurla yapılan hizmet, en büyük ibadettir ve sâliki enâniyetten, yani benlik davasından koruyan en sağlam kalkandır.

Hizmetin ikiz kardeşi ise edep'tir. Edep, sahv makamının dışa vuran şekli, onun gözle görülür hâlidir. Sahv, bir denge hâlidir. Edep, işte bu dengenin ta kendisidir. Kime, nerede, nasıl davranılacağını bilmektir. Bu bilgi, kitaplardan öğrenilen bir nezaket kuralı değil, varlığın mertebelerini idrak etmekten doğan bir hikmettir. Sahv ehli, mürşidinin huzurunda nasıl duracağını, bir ihvan kardeşiyle nasıl konuşacağını, bir çocuğa nasıl yaklaşacağını, bir bitkiye, bir hayvana nasıl muamele edeceğini bilir. Çünkü o, her birinin Vücûd-ı Mutlak’ın birer tecellîsi olduğunu, her birinin kendi mertebesinde bir hakkı ve bir zikri olduğunu "bilir". Bu bilmek, zihinsel bir bilmek değil, "ayn-el yakîn" derecesinde bir idraktir.

Bu yüzden yolumuzda edebe aykırı bir davranış, sadece bir kabalık değil, tevhid şuurunda bir eksikliğin, yani sahv makamındaki bir zafiyetin işareti olarak görülür. Kişi, eğer gerçekten her şeyin Hakk ile kâim olduğunu idrak etmişse, yani sahv şuuruna ermişse, hangi varlığa edepsizlik edebilir ki? Ettiği her edepsizlik, aslında o varlığın ardındaki hakikate karşı yapılmış olmaz mı? "Edep yâ Hû!" nidası, dergâhların duvarlarında sadece bir süs değil, sahv makamına giden yolun en temel ilkesidir.

Mürşid'in Nazarı: Sahv'in Korunması ve Derinleştirilmesi

Sâlik, tek başına ne kadar gayret etse de, sülûk yolculuğunun tehlikelerle dolu vadilerinde kaybolmaya mahkûmdur. Nefsin ve şeytanın hileleri o kadar incedir ki, kişi kendi mânevî sarhoşluğunu (sekr), erişilmesi gereken nihai hedef sanabilir. Bu noktada, yolun haritasını bilen, tehlikeli geçitleri daha önce aşmış bir kılavuza, yani mürşid'e ihtiyaç vardır. Mürşid, sâlik için yaşayan bir sahv örneği, bir Muhammedî mîzan'dır.

Mürşidin en büyük vazifelerinden biri, müridin hâllerini dengelemektir. Mürid, yaşadığı bir tecellînin coşkusuyla mürşidinin huzuruna gelir. Kâmil mürşid, onun bu hâlini küçümsemez, reddetmez. Çünkü bilir ki o hâl, yolun bir parçasıdır. Ama o hâlde kalmasına da izin vermez. Bazen tatlı bir latifeyle, bazen basit bir hizmetle, bazen de hikmet dolu bir sözle, müridin o sarhoşluk bulutları içinde dağılıp gitmesine engel olur. Onu nazikçe tekrar yeryüzüne, yani sorumluluklarının ve kulluğunun şuuruna indirir. Bu, bir düşüş değil, bir "iniş"tir. Tıpkı Mi'râc'dan sonra Efendimiz'in (s.a.v) ümmetinin arasına tekrar inmesi gibi, bu da bir vazifeye dönüştür. Sekr hâlinde yaşanan tecellî, sahv hâlinde bir ahlâka, bir hizmete, bir kulluk şuuruna dönüşür.

Mürşidin "nazarı", yani bakışı ve mânevî ilgisi, bu süreçteki en güçlü iksirdir. O nazar, müridin kalbindeki en gizli benlik kalıntılarını, en ince kibri ve enâniyeti bir cerrah neşteri gibi temizler. Mürid, mürşidinin huzurunda, kendi hâllerinin ne kadar geçici ve izafî olduğunu anlar. Mürşidinin o sarsılmaz dinginliği, o her şeyi kuşatan tevhid şuuru ve o her şeye hakkını veren adaletli ve merhametli tavrı karşısında, kendi coşkunluklarının ve taşkınlıklarının ne kadar ham olduğunu fark eder. Bu farkındalık, müridi olgunlaştırır. Artık hâllerin peşinde koşan bir "hâl avcısı" olmaktan çıkar, her hâlin Rabb'inden geldiğini bilen ve her hâli bir misafir gibi edeple ağırlayıp yolcu eden bir "makam" ehli olmaya aday olur.

Nihayetinde mürşidin hedefi, müridin içinde uyumakta olan "iç mürşidi", yani Hakk’ın "el-Basîr" (her şeyi gören) isminin tecellîsi olan vicdan ve basireti uyandırmaktır. Sâlik, mürşidinin rehberliğinde kendi hâllerini okumayı, kendi nefsini tartmayı, kendi sekr ve sahv anlarını dengelemeyi öğrendikçe, yavaş yavaş kendi ayakları üzerinde durmaya başlar. Bu, mürşidden kopmak değil, mürşidin ahlâkıyla ahlaklanarak, onun temsil ettiği hakikati kendi varlığında da tecellî ettirmeye başlamaktır. Bu, sahv makamında sebat bulmanın, yani onu bir hâl olmaktan çıkarıp kalıcı bir makam hâline getirmenin yoludur.

Özetle, irfan mektebimizde sahv, sülûkün hem aracı hem de amacıdır. Zikir ve murakabe ile kalpte inşa edilen, hizmet ve edep ile toplumsal hayatta somutlaşan ve mürşidin nazarıyla korunan ve derinleştirilen bir denge sanatıdır. O, Hakk’ın sırrını kalbinde taşırken, halkın arasında bir "yok" gibi, bir "hiç" gibi ama aynı zamanda en onurlu vazifeyi, yani kulluk ve halifelik vazifesini yerine getirebilme şuurudur.

Füsûsu'l-Hikem'de Sahv

Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem deryasında Sahv ve sekr bahsi, varlığın zirvesi olan İnsân-ı Kâmil'in hâlini anlatırken işlenir. Bu konudaki en aydınlatıcı sohbet ise Dâvûd Peygamber'e atfedilen hikmetin incelendiği "Kelime-i Dâvûdiyye" faslında bulunur.

Şeyh-i Ekber, bu fasılda, Fahr-i Âlem Efendimiz'in (s.a.v.) Mi'rac yolculuğundaki o pek nazik hâline dikkatimizi çeker. Efendimiz, Sidretü'l-Müntehâ'yı aşıp Refref'e vardığında, yoldaşı Cibrîl-i Emîn'in geride kaldığı o an, beşerî ünsiyetin son bulduğu, Hakk ile aracısız vuslatın başladığı eşsiz bir makamdır. Ama o yüce makamda bile, Efendimiz'in dilinden dökülen bir istiğfar vardır. İbn Arabî, bu istiğfarın ardındaki sır perdesini aralar.

Mesele, Fetih Sûresi'ndeki "Allah, senin geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlasın diye..." (Fetih, 48/2) müjdesinin bâtınî mânâsını anlamakta yatar. Şeyh-i Ekber, bu "günahın", bildiğimiz anlamda bir isyan veya hata olmadığını, kurbiyetin en üst mertebesine yakışmayan en küçük bir teveccüh olduğunu söyler. O anlık, Cibrîl ile olan ülfete, yani Hakk'tan gayrına bir anlık meyle işaret eder. Cenâb-ı Hakk'ın o anki hitabı, "Bu birkaç adımda ona mı alıştın?" sorusu, bu inceliği gözler önüne serer. Bu, mukarreblerin, yani Hakk'a en yakın olanların "seyyiesi", yani kusur saydığı hâldir.

Şeyh-i Ekber, bu noktadan sonra sahv ve sekrin iç içe geçmiş tabiatını, Peygamber Efendimiz'in istiğfarı üzerinden üç farklı bakış açısıyla ortaya koyar. Bu, sâlikin yolculuğundaki üç ayrı mertebenin de bir yansımasıdır:

Fahr-i âlem Efendimiz buyurdular ki: Ey karındaşım Cebrâîl, bu heybetli mevzi'de beni yalnız mı bırakıyorsun? Nidâ geldi ve Hak Teâlâ itâben buyurdu ki: Bu iki üç adımda onunla mı ülfet ettin? İşte bu لِيَغْفِرَ لَكَ اللهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ )Fetih 48/2) [Allah Teâlâ senin geçmiş ve gelecek günahlarını gafr ve setreyledi.] âyet-i kerîmesinde işâret buyurulan günâhdan murâd bu günahdır. Ya'ni seni ülfetten ve gayrın ünsiyetinden pâk ettik ve gayrıdan müstağnî kıldık, demektir. Ve derler ki, Peygam-ber (aleyhi's-sâlâtü ve's-selâm) Efendimiz'in istiğfârı ayıklık hâlinde hâlet-i mestîden idi. Ve bazıları derler ki, belki mestlik hâlinde ayıklık hâlinden istiğfâr eyledi. Ve baʼzıları derler ki, her iki hâlden müstağfir idi. Zîrâ onun nazarı Hakk'a idi. Ve sekr ve sahv ise kābil-i televvün olan bendegâna mah-sustur. O hazrete nisbetle ne sekir ne de sahv vardır.

Bu metin, katman katman açılması gereken bir hazinedir.

Birinci Bakış: Ayıklık (Sahv) Hâlinde Mestlik (Sekr) Hâlinden İstiğfar

"Efendimiz'in istiğfârı ayıklık hâlinde hâlet-i mestîden idi." Sâlik, tecellîlerin şiddetiyle kendinden geçer, manevî bir sarhoşluk olan sekr hâline girir. Lâkin bu hâl geçip de tekrar kendi benlik şuuruna, yani sahv hâline döndüğünde, o sarhoşluk anındaki taşkınlıklarından, belki de edebe mugayir görünen söz ve davranışlarından ötürü bir nedamet duyar. "Keşke o vuslat anında kendimi kaybetmeseydim, kulluk edebimi muhafaza etseydim" der. Bu, fark makamının, yani kulluk şuurunun yeniden tesis edildiği bir ayıklığın istiğfarıdır. Kişi, Cem (birlik) makamında yaşadığı fena hâlinin, Fark (ayrılık) makamındaki kulluk sorumluluklarına halel getirmesinden endişe eder. Bu, şeriatın ve kulluk edebinin esas alındığı, son derece kıymetli bir sahv mertebesidir.

İkinci Bakış: Mestlik (Sekr) Hâlinde Ayıklık (Sahv) Hâlinden İstiğfar

"Belki mestlik hâlinde ayıklık hâlinden istiğfâr eyledi." Bu, daha derin bir mertebenin işaretidir. Burada sâlik, Hakk'ın tecellîsiyle kendinden geçtiği o vuslat anında, bir an olsun aklına gelen ayrılık şuurundan, yani sahv hâlinden istiğfar eder. Vuslatın lezzetini tadarken, bir anlığına bile olsa mahlûkatı, ayrılığı, kendi benliğini hatırlamak, o birlik okyanusunda bir ayrılık damlası gibi kalır. Bu, âşığın mâşukla beraberken bir anlığına başkasını aklından geçirmesi gibi, kurbiyet ehline ağır gelen bir perdedir. "Nasıl olur da O'nunla birlikteyken, O'ndan ayrı olduğum anları hatırlarım?" diye hayıflanır. Bu, Cem makamının saflığını arzulayan, Fark makamının getirdiği her türlü ikiliği bir kusur olarak gören bir istiğfardır.

Üçüncü ve En Yüce Bakış: Her İki Hâlden de Müstağfir Olmak

"Ve ba'zıları derler ki, her iki hâlden de müstağfir idi. Zîrâ onun nazarı Hakk'a idi." Bu, Muhammedî mertebenin, İnsân-ı Kâmil'in sırrıdır. Bu mertebede, sahv ve sekr, birbirine zıt iki hâl değil, sâlikin yolculuğunda uğradığı iki menzil, iki "renk"tir. Peygamber Efendimiz (s.a.v.) ise bu renklerin ötesindedir. O, "renkten renge giren" (mütelevvin) değil, rengin kendisinde eridiği, Hakk'ın boyasıyla boyanmış (sıbgatullah) olandır.

Onun nazarı dâimâ Hakk'adır. Bu yüzden O'na nispetle ne tam bir sekr, ne de tam bir sahv vardır. Çünkü sekr, henüz tam erimemiş bir benliğin sarhoşluğudur. Sahv ise, henüz tam bulamamış bir benliğin ayıklığıdır. O ise, benliğini Hakk'ta fâni kılmış ve Hakk ile bâki olmuştur (Fena fillah ve Beka billah). Onun sahv'ı, sekri içinde barındırır; sekri de sahv'ı içinde taşır. Bu, zıtların birleştiği, tenzih (Hakk'ı mahlûkattan soyutlama) ile teşbih (Hakk'ı mahlûkattaki tecellîleriyle görme) kanatlarının dengede olduğu Cem makamı'nın en kâmil hâlidir. Bu, "Cemu'l-cem" mertebesidir.

Bu sebeple O, hem sekrden hem de sahvdan istiğfar eder. Çünkü her ikisi de, Zât-ı Mutlak'ın karşısında bir "hâl"dir, bir "kayıt"tır. Hâlbuki O'nun makamı, bütün hâllerin ve kayıtların ötesindeki "ilâhî kabza"dır. O, bir hâlden diğerine geçmez; bütün hâller O'nun varlığında tecellî eder ama O'nu kayıtlamaz. İstiğfarı, Zât'ın mutlaklığı karşısında, bu izafî hâllerin varlığından bile Hakk'a sığınmaktır.

Bu inceliği daha iyi kavramak için, irfan yolunun temel düsturlarından birini hatırlamalıyız:

"Hasenâtü'l-ebrâr seyyiâtü'l-mukarrabîn" yaʼnî "Ebrârın hasenatı mukarrabînin seyyiâtıdır" mucibince kendi makâmât-ı aliyyeleri iktizâsınca zünûb addolunan ba'zı ahvâldendir.

Bu söz, manevî mertebelerin ne kadar izafî olduğunu anlatır. Sıradan bir mü'min için büyük bir iyilik, bir nafile ibadet olan bir amel (hasene), Hakk'a en yakın olan mukarreb için bir kusur (seyyie) sayılabilir. Çünkü mukarreb olanın her anı Hakk ile olmalıdır. O anı nafile bir ibadetle bile olsa, Hakk'ın huzurundan bir anlık gafletle geçirmesi, kendi makamına göre bir düşüş addedilir. Bir padişahın huzurundayken, padişahla ilgilenmek yerine odadaki güzel bir süslemeye dalmak nasıl bir edep eksikliği ise, mukarrebin de Hakk'ın huzurunda O'ndan gayrı bir şeyle meşgul olması, kendi mertebesinde bir "günah"tır.

Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) Cibrîl'e olan o anlık ünsiyeti, bu kabilden bir "seyyie"dir. Bizim için Cibrîl'i görmek bir lütuf iken, O'nun için Hakk'ın huzurunda bir perdedir. Onun istiğfarı, bizim günahlarımıza kefaret için değil, kendi yüce makamının gereği olan bu eşsiz edeptendir.

Füsûs'un penceresinden baktığımızda sahv, sekrin zıttı veya ondan sonra gelinen basit bir ayıklık değildir. Bilakis, en kâmil sahv, sekri de içinde eriten, Hakk'ı hem halkta hem de halksız, halkı da hem Hakk'ta hem de Hakk'sız temaşa edebilme halidir. Bu, şeriat ile hakikati, kulluk ile vuslatı, fark ile cem'i birleştiren Muhammedî Mîzan'dır. Peygamberin sahvı, halka rahmet olarak dönmek için vuslat okyanusundan getirdiği bir idrak ve bilme hâlidir. O, sarhoş olmadan bulmuş, ayılmadan bilmiştir. Onun sahvı, Hakk'ı bilmenin ve bildirmenin kendisidir.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’inde sahv makamı, hakikat ilminin en lezzetli bahsi olan zıtların birliği idrakidir. Füsûs’un bize öğrettiği en temel sırlardan biri, hakikatin ancak zıtların cem olduğu bir bakışla tam olarak idrak edilebileceğidir. Sahv, işte bu bakışın kendisidir.

Sekr, yani manevi sarhoşluk hali, çoğu zaman tecellînin bir yönünün sâliki istila etmesidir. Sâlik, Cemâl tecellîsinin coşkunluğuyla kendini kaybeder veya Celâl tecellîsinin heybeti altında ezilir. Bunlar yolun halleridir, lakin menzil değildir. Menzil, bu iki tecellînin, bu iki zıt gibi görünen hakikatin, sâlikin kalbinde birleştiği yerdir. Bu birleşme, Muhammedî sahvın ta kendisidir.

Şeyh-i Ekber’in hikmet pınarından içenler bilir ki, Hakk Teâlâ hem Tenzih hem de Teşbih ile bilinir. Bu, hakikat kuşunun iki kanadıdır. Tek kanatla uçulmaz.

Tenzih, Cenâb-ı Hakk’ı her türlü noksanlıktan, yaratılmışlığa ait özelliklerden uzak tutmaktır. “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur” (Şûrâ, 11) ayetinin sırrıdır. Bu kanat, sâliki şirke düşmekten, Hakk’ı mahlûkata benzetme hatasından korur. Bu, Celâl’in tecellîsidir, bir haşyet ve mesafe idraki verir.

Teşbih ise, Hakk’ın isim ve sıfatlarıyla âlemde tecellî ettiğini, her şeyde O’nun bir isminin zuhûr ettiğini görmektir. “Nereye dönerseniz Allah’ın yüzü oradadır” (Bakara, 115) ve “Biz ona şah damarından daha yakınız” (Kaf, 16) ayetlerinin sırrıdır. Bu kanat, sâlike Hakk’ın kâinattaki varlığını, yakınlığını ve sevgisini hissettirir. Bu, Cemâl’in tecellîsidir, bir ünsiyet ve kurbiyet (yakınlık) hali bahşeder.

Sekr halindeki derviş, genellikle bu kanatlardan birini daha kuvvetli çırpar. Teşbih ağır basarsa panteist bir vecd içinde her şeyi O sanır. Tenzih ağır basarsa, Hakk’ı o kadar uzağa koyar ki, âlemle O’nun arasındaki bağı göremez.

Kâmil sahv, bu iki kanadı aynı anda, bir ahenk içinde çırpmaktır. Bu, [Muhammedî mîzandır](/wiki/Muhammedî mîzan); ne ifrat ne tefrit. Sahv makamındaki ‘ârif, tek bir bakışta hem tenzihi hem teşbihi görür. O, bir çiçeğe baktığında hem onun kendi formunu, rengini, kokusunu, yani mahlûk oluşunu (halk) görür, hem de o çiçekte tecellî eden Musavvir, Latîf, Bedî’ isimlerinin sahibini (Hakk) görür. Biri diğerini iptal etmez. O bilir ki, Hakk, halk ile zâhirdir; halk ise Hakk ile bâtındır.

Füsûs’un bize öğrettiği budur: Hakk, Zâtı itibariyle âlemlerden ganîdir (tenzih), ama isimleri ve sıfatları itibariyle âlemlerde zâhirdir (teşbih). Sahv sahibi, bu iki hakikati aynı anda yaşar. O, insanlarla insan gibi konuşur, dünyanın kurallarına uyar. Bu onun Fark halidir; her şeyin kendi mertebesindeki hakkını verir. Ama o esnada kalbi bir an bile Hakk’tan gafil değildir. Her suretin ardındaki Sîret’i, her eserin ardındaki Müessir’i müşahede halindedir. Bu da onun Cem halidir.

Bu iki halin birleştiği o yüce makama [Cem makamı](/wiki/Cem makamı) veya Cem’ül-cem denir. Bu, sahvın zirvesidir. Bu makamda sâlik, hem Hakk’ı Hakk olarak, hem halkı halk olarak görür; ne Hakk’ı halk ile karıştırır ne de halkı Hakk’tan büsbütün kopuk görür. O, “Hakk, Hakk’tır; kul, kuldur” derken en kâmil ubudiyeti sergiler. Ama aynı zamanda, kulun varlığının Hakk’ın varlığına dayandığını, kulun fiilinin ardındaki hakiki Fâil’in Hakk olduğunu da bilir ve yaşar.

Şeyh-i Ekber Hazretleri’nin işaret ettiği gibi, Hakk Teâlâ Kur’ân’da Kendini zıt isimlerle tanıtır: O, Evvel’dir ve Âhir’dir. O, Zâhir’dir ve Bâtın’dır. Akıl bu zıtlıklar karşısında çaresiz kalır. Ama irfan ehlinin kalbi, bu zıtların tecellî ettiği bir berzah, bir ayna olur. ‘Ârifin kalbi o kadar genişler ki, hem Evvel’in kadîmliğini hem Âhir’in sonsuzluğunu; hem Zâhir’in âşikârlığını hem Bâtın’ın sırrını aynı anda içinde barındırır.

Sahv halindeki kâmil insan, bu zıtların canlı bir timsali olur. O, hem Celâl’in heybetiyle titreyen bir kuldur, hem de Cemâl’in lütfuyla coşan bir âşıktır. Hem fenâ (yokluk) denizinde kaybolmuştur, hem de bekâ (varlık) sahilinde Hakk ile var olmuştur. O, Hakk’ın gözüyle halka bakar, halkın diliyle Hakk’a niyaz eder. Onun varlığı, tenzih ile teşbihin, şeriat ile hakikatin, zâhir ile bâtının düğüm noktasıdır.

Bu sebeple, Füsûs penceresinden bakıldığında sahv, sarhoşluktan ayılmak gibi basit bir geri dönüş değildir. Bilakis, bütün zıtlıkları, bütün tecellîleri, bütün halleri içinde eriten, kuşatan ve aşan bir vücûdî idrak seviyesidir. Sekr, bir tecellînin sâliki yutmasıdır. Sahv ise, sâlikin bütün tecellîleri hazmeden bir denize dönüşmesidir. Sekr halindeki Hallâc “Ene’l-Hakk” dediğinde, o tecellînin ateşi onu yakmıştır. Ama sahvın sultanı olan Peygamberimiz (s.a.v.), Mi’râc’ın en mahrem anlarından sonra dönüp “abdühû ve resûlühû” (O’nun kulu ve elçisi) makamında durmuştur. En büyük vuslat, en kâmil ubûdiyyet idrakini doğurmuştur. İşte bu, zıtların en güzel şekilde birleştiği, sahvın en kâmil tecellîsi olan [İnsân-ı Kâmil](/wiki/İnsân-ı Kâmil) sırrıdır.

Hakiki sahv, içinde bütün sarhoşlukları barındıran, ama hiçbirine esir olmayan o Muhammedî denge halidir. O, Hakk’ı hem “O” (Hû) diye uzağında ve münezzeh bilmek, hem de “Sen” diye karşında ve yakınında bulmaktır. Bu iki görüşü birleştirebilen, sahvın lezzetine ermiştir.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Sahv

Hazret-i Mevlânâ, hakikatleri kuru bilgiler yığını olarak sunmaz. O, bir ressam gibi mânâları renklere, bir bestekâr gibi sırları nağmelere döker. Onun Mesnevî-i Şerîf’i, sâlikin yolda karşılaştığı her bir hâlin, her bir makamın canlı birer tablosudur. Sahv yani mânevî ayıklık da bu tablolardan biridir. Lâkin bu ayıklık, sıradan bir aklı başındalık değildir. O, ilâhî aşk şarabıyla sarhoş olduktan (sekr) sonra ulaşılan bir ayıklık, Vahdet deryasına daldıktan sonra kesret (çokluk) sahiline Hakk ile dönmenin adıdır. Cenâb-ı Pîr, bu yüksek hâli, zıtların ahengi içinde, hikâyeler ve temsillerle gönlümüze nakşeder.

Dünyanın Direği Gaflet, Âlemin Ruhu Ayıklık

Hazret-i Pîr, bu gördüğümüz, içinde yaşadığımız dünyanın düzeninin, bir tür gaflet üzerine kurulduğunu söyler.

Ey can, bu âlemin direği gafletdir. Ayıklık bu cihan için âfetdir.

Bu söz ilk bakışta hayrete düşürür. Mevlânâ burada, iki farklı ayıklık ve iki farklı gaflet olduğunu bizlere sezdirir. Eğer bütün insanlar, her an ölümü ve büyük kıyameti düşünerek yaşasaydı, kimsenin dünya işleriyle, imar ve ticaretle uğraşacak neşesi ve hırsı kalmazdı.

Bu cihân derhal vîrân olurdu; ademlerden hırslar dışarı giderdi.

Bu hırs, bu dünyaya yönelik arzu, bu âlemin çarkını döndüren yakıttır. Bu, avamın gafletidir. Hak’tan habersiz, sadece kendi nefsinin hazları peşinde koşan, "hodbîn" yani kendini görenlerin gafletidir.

Peki, bu gafletin karşısındaki "ayıklık" nedir? Mevlânâ’nın övdüğü, kâmillerin hâli olan sahv, dünyadan el etek çekip bir köşeye çekilmek değildir. O, tam tersine, dünya işlerinin içinde olup, kalben Hak ile olmaktır. Şârihin de işaret ettiği gibi:

Ayıklık şudur ki, işlerin sonuçlarına vakıf ve Hak'tan haberdar olmakla beraber, insan hayatına lazım olan dünyevi işlere de çaba göstermektir. Nitekim رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ (Nûr, 24/37) yani "Erler vardır ki, onları ticaret ve alışveriş Allah'ın zikrinden meşgul etmez" ayet-i kerimesi bu zümre hakkındadır.

Hakiki sahv budur. Bu, "hakbîn" yani Hakk’ı görenlerin ayıklığıdır. Onlar, dünya pazarının ortasında stoku, siparişi, alacağı vereceği hesaplarken, bir an bile zikirden, Hakk’ı anmaktan geri durmazlar. Onların elleri kârda, gönülleri Yâr’dadır. Bu ayıklık, ruhâniyet âleminden bir esintidir. Dünyaya ait hırs buzunu eriten bir güneştir.

Ayıklık güneş ve hırs buzdur. Ayıklık su, bu âlem kirdir.

Bu ayıklık, o ruhânî âlemden bu dünyaya azar azar sızar. Zira Cenâb-ı Hakk’ın hikmeti, dünyanın düzeninin de sürmesini gerektirir. Eğer o ayıklık seli bir anda gelse, gaflet üzerine kurulu dünya barajını yıkar, her yeri harabeye çevirirdi.

O cihandan az tereşşuh erişir; ta ki cihanda hırs ve hased kalkmıya.

Demek ki sahv, dünyadan kaçmak değil, dünyanın içinden Hakk’a yol bulmaktır.

Sekr Sarhoşluğu ve Sahv Ayıklığı: Herîse ve Su ile Yağ

Sahvın en temel karşıtlığı, mânevî sarhoşluk demek olan "sekr" hâliyledir. Sâlik, yolda ilerlerken ilâhî tecellîlerin şiddetiyle kendinden geçer. Hazret-i Pîr, bu iki hâli bir temsil ile anlatır:

Bu halk ayıklık vaktinde su ve yağ gibi birbirlerine muhâlifdirler ve her biri kendi mertebesinin hükmünü muhâfaza eder. Fakat sarhoşluk vaktinde cisim içinde cân gibi birbirleriyle müttehid olurlar.

Ayıklık, yani sahv hâli, "fark" makamıdır. Her şeyin ayrı ayrı göründüğü, suyun sudan, yağın yağdan ayrı durduğu kesret âlemidir. Bu âlemde kurallar, sınırlar, sen ve ben vardır. Lâkin ilâhî aşk sarhoşluğu (sekr) bastırdığında, bu ayrımlar kalkar. Herkes ve her şey, etle buğdayın birbirine karışıp eridiği "herîse" yemeği gibi olur.

Herîse gibi olmuştur. Orada fark yoktur. Bir fark yoktur ki, o murâda gark yoktur.

Bu "herîse" hâli, cem makamı'dır. Bu makamda kâfirle mü'min, dostla düşman bir görünür. Çünkü bakan göz, benlik gözü değildir; her şeyde tecellî eden Hakk’ın Vahdet nurudur.

Mesnevî'deki sarhoş ile polis hikâyesi, bu iki hâlin birbirini anlayamayışını resmeder. Polis, ayıklığın, zâhirî aklın ve şeriatın temsilcisidir. Sarhoşa "Ne içtin?" diye sorar. Sarhoş, sekr hâlinin mantığıyla cevap verir: "Testidekinden içtim." Polis, "Testide ne var?" der. Cevap yine aynıdır: "İçtiğimden var." Bu bir kısırdöngüdür. Çünkü sarhoş, kendi hâl âleminin dışına çıkıp da ayık birinin anlayacağı dilde konuşamaz.

Bu sarhoşluk, yani fenâ-fillâh (Hakk'ta yok olma) hâli, yolun sonu değildir. Orada kalmak, bir nevi mânevî noksanlıktır. Nitekim şârih, bu hâldeki sâliklerin dilinden şöyle der:

"Eğer bulunduğumuz hâl-i fenâdan hâl-i "sahv"a gelebilmiş olsa idik; bizler de hâl-i sahv içinde ve tavr-ı akılda ve "imkân” dâiresinde hareket eden şeyhler gibi tekyelerde oturup, halkın irşadıyla meşgül olurduk."

Bu ifade, sahvın asıl vazifesini ortaya koyar: Halkı irşad. Sarhoşlukta (sekr) kalan bir kimse, başkasına yol gösteremez. Yol göstermek için ayık olmak, haritayı okuyabilmek, yani "fark" makamına dönmek gerekir. Ama bu dönüş, yola hiç çıkmamış birinin ayıklığı değil, Vahdet deryasına dalıp çıkmış, o sarhoşluğu tatmış ve sonra ayılmış bir kâmilin ayıklığıdır. Bu, sahvın en üst mertebesidir.

Mürşidin Makamı: Fenâdan Bekāya, Mahvdan Sahva Dönüş

Sahv, sâlikin yolculuğunda ulaştığı en olgun makamlardan biridir. Bu, sarhoşluğun (sekr) ötesindeki ayıklık, "fark ba'de'l-cem'" yani Cem'den sonraki Fark makamıdır. Bu, peygamberlerin ve onların kâmil vârisleri olan mürşidlerin makamıdır. Onlar, Hakk’ın Zât denizinde fânî olduktan sonra, halkı irşad etmek üzere yine halkın arasına dönerler. Bu dönüş, bekā-billâh (Hakk ile bâki olmak) sırrıdır. Bu dönüş olmadan irşad olmaz. Mehmed Es'ad Dede Efendi'nin dilinden şerh edilen beyit, bu sırrın anahtarıdır:

"Eğer kesretde vahdet ve halkda Hak meşhûdum olmayacak olsa idi, fenâdan bakāya, mahvdan sahve, sekrden hûşe gelmezdim."

Mürşidin sırrı budur: Kesretin (çokluğun) içinde Vahdet'i (birliği), halkın suretinde Hakk'ın tecellîsini görmek. Bu görüşe sahip olan, sarhoşluk denizinde boğulup kalmaz. O, mahv (yok olma) hâlinden sahva, fenâdan bekāya, sekrden "hûş"a (tam bir bilinç ve ayıklık) döner. Döndüğü bu yer, yola çıkmadan önceki yeri değildir. Artık o, hem halk ile hem Hak iledir.

Mesnevî'de anlatılan, Peygamber Efendimiz'in (s.a.v) bir köleyi hayret ve istiğrak hâlinden çekip alması kıssası, tam da bu makamı anlatır. Köle, mânevî bir tecellî ile kendinden geçmiş, "hayret" içinde kalmıştır. Efendimiz ona buyurur ki:

“Hayret vakti değildir, hayret senin önündedir. Bu zaman çevik ve çabuk yola gir!”

Buradaki emir açıktır: Fenâ ve istiğrak içinde kalma! Asıl hayret, bekā ve sahv mertebesine dönüp, senin aracılığınla Hakk'ın hidayetinin kullara ulaştığını görmektir. Peygamber nazarıyla köle, derhal sekr hâlinden sahv hâline gelir ve vazifesine döner. Mürşidin görevi, sâliki sekr hâlinde bırakmak değil, onu sahva çekip vazife ehli kılmaktır.

Bu makam, İnsân-ı Kâmil'in makamıdır. O, Kaf Dağı'nda yaşayan Ankā kuşu gibidir. İsmi var, cismi yoktur; mecâzî varlığı Vücûd-ı Mutlak'ta erimiştir. Ama o, irşad için Kaf Dağı'ndan geri döner.

Bu makāmdan sahva gelen insân-ı kâmil mürşid olur. Kûh-i Kāfdan geri gelmekle mürşid-i kâmil olduğuna işaret buyrulur.

Sahv makamındaki İnsân-ı Kâmil, "câmiu'l-ezdâd" yani zıtları kendinde birleştirendir. O, bir yanda "Mümît" (öldüren) isminin tecellîsiyle kahır okunu atarken, diğer yanda "Raûf" (şefkatli) isminin tecellîsiyle o okun vurduğu kimse için matem tutar. Bu, zâhir akılla anlaşılamayacak bir Tevhid muktezası'dır. Sarhoşlukta (sekr) sadece bir tecellînin galebesi varken, sahvda bütün isimlerin tecellîleri bir ahenk içinde izlenir. Mürşid, bu isimlerin tamamına ayna olduğu için, gelen hâllerin mahkûmu değil, hâkimi olur.

"Böyle bir arif-i vâsıl ve mürşid-i kâmil esnâ-yı irşâdda halka söz söylediği vakit, kendisine ahvâl-i âliyeden bir hâl gelirse, o hâlin te'sîri altında mağlub olmaz; bil'akis o hâle emr edip, te'sîrini izâle buyurur ve yine halkı irşâda devam eder."

Sahvın zirvesi budur. Bu, telvîn (hâlden hâle geçme, renkten renge girme) değil, temkîn (kararlılık, sağlamlık) makamıdır. Sâlik, sekr sarhoşluğundan geçip, başkalarına mânevî sarhoşluk bağışlayacak bir "sâkî" olmalıdır. Mevlânâ'nın deyişiyle:

Mestlikten geç ve mestlik bağışlayıcı ol! Bu telvînden onun istivâsına naklet!

Nihayetinde sahv, yokluğun ortasında var olmak, sarhoşluğun içinde ayık kalmak, kesret pazarında Vahdet sırrıyla ticaret yapmaktır. Bu, sadece aklın değil, aynı zamanda aşkın da en olgun meyvesidir. Bu, hem halkın hem Hakk'ın hizmetinde olmanın en kâmil hâlidir.

Mesnevî Ciltlerinden İzler

Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Sahv kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:

• Cilt 1: "Zîrâ ben kâmilen aşk-ı ilâhîde müstağrak ve âlem-i ma'nâya gark olsam, bu âlem yabancı kalır ve halkı irşâd ile meşgül olamaz idim. Ve kâmilen âlem-i fânîde müstağrak olsam, âlem-i ma'nâdan maârif..."
• Cilt 2: "Âlem-i gaybdan bu âlem-i şehâdete ayıklık az sızar; tâ ki dünyânın ma'mûriyyetine sebeb olan hırs ve hased gibi sıfât-ı nefsâniyye büsbütün kalkmasın. Eğer çok sızarsa, her ferdin artık dünyâ umûrunda meşgâlesi kalmaz."
• Cilt 6: "'Hüseyn' meyhânesinde bir şey yeyip içtim ve mest ve müstağrak oldum. Eğer sahv içinde ola idim, bu gıdâ-yı ma'nevî hakkında senin anlayışına münâsib sûrette tamâmen tafsîlât verir idim. Bu yemek cenâb-ı..."
• Cilt 10: "Yıl sarhoş ve rüsvây olsun! Dîvâne ve şürîde ve şeydâ olsun! Ayıklık sebebiyle her şeyin gamını yeriz. Vaktâki sarhoş oluruz, her ne olursa olsun! deriz."
• Cilt 11: "İdrâk edip her bir mertebenin hakkını verirsin. Mestlikten geç ve mestlik bağışlayıcı ol! 'Bu telvinden onun istivâsına naklet!' Bu beyt-i şeriften fenâ-fillâh mertebesinde olanların mürşid ve rehber..."
• Cilt 12: "Hıfzına sebeb oldu; bu âteş-i aşk çok kimseleri yakıp mahv etmiş ve onlar mahvdan sahv hâline gelememişlerdir. Ey Hakk'ın ve gönlün ziyâsı olan Hüsâmeddîn!"
• Cilt 13: "Her şeyin iç yüzünü araştırmak demektir. Ya'ni, şâh o kahır okunun birisini eksilmiş görünce: 'Acabâ o ok nerededir?' dedi ve kendisini halîfe ve nâib yapmış olan Hak'tan araştırdı. Hak Teâlâ hazretleri..."

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Sahv

Hakikat yolculuğunda her bir menzil, bir diğerinin kapısını aralar. Sahv, yani mânevî ayıklık hâli de böyledir; onu anlamak, ancak kendisiyle iç içe geçmiş diğer durakları bilmekle mümkündür.

Sahv’ın en yakın yoldaşı, zıddı gibi görünen ikizi Sekr hâlidir. Sekr, sâlikin Hakk’ın tecellîleri karşısında kendinden geçmesiyle beliren mânevî sarhoşluktur. Sahv ise bu sarhoşluktan ayılmaktır. Fakat bu ayılma, yola çıkmadan önceki gaflet uykusuna geri dönmek değildir. Bu, Vahdet şarabından tatmış ve sonra o sarhoşluğun bilgisiyle, edebiyle ve hikmetiyle yeniden “kendine gelmiş” bir ayıklıktır. Biri olmadan diğeri eksiktir; sekr tecrübesi olmadan sahv, sıradan bir şuur hâlidir. Sahv’a ulaşmayan sekr ise yolda kalmaktır.

Bu yolculuğun bir diğer önemli durağı Cem makamıdır. Cem, bütün çokluğun ortadan kalktığı, sâlikin Hak’tan başka bir şey görmediği Birlik makamıdır. Bu Cem tecrübesi, çoğunlukla Sekr hâlini doğurur. Sahv ise, Cem makamından sonra gelen “Fark” makamının, yani çokluk âlemini yeniden idrak etmenin adıdır. Ama bu öyle bir fark idrakidir ki, içinde Cem’in sırrını taşır. Artık sâlik, çokluğa baktığında Birliği, Birliğe baktığında ise O’nun çokluktaki tecellîlerini görür. Bu, “Cem’ül-Cem” yani Birlik’teki Çokluk ve Çokluk’taki Birlik makamının ta kendisidir ve bu makamın yaşandığı hâl, kâmil bir sahvdır. Sahv, Cem denizine dalıp, o denizin incileriyle Fark sahiline geri dönmektir.

Bu yolculuğun zirvesi, bütün bu hâlleri ve makamları kendi varlığında cem eden İnsan-ı Kâmil’dir. İnsan-ı Kâmil, ne sadece sekr hâlinde kaybolmuş bir meczuptur, ne de hakikatten habersiz sıradan bir insandır. O, sahv’ın en kâmil örneğidir. Onun sahv’ı, “ikinci sahv” (sahv-ı sâni) veya “Muhammedî sahv” olarak anılır. O, Cem’in ve sekrin en derinini yaşamış, Vahdetin sırrına tam olarak ermiş, fakat bu sırrı halka anlatmak, onlara yol göstermek için yeniden çokluk âlemine dönmüştür. Onun ayıklığı, Hakk ile halk arasında bir köprü olmasına imkân tanır. Varlığı, tenzih ile teşbihin, Cem ile Fark’ın, sekr ile sahv’ın mükemmel bir dengesidir. Dolayısıyla sahv, sadece bir geçiş durağı değil, İnsan-ı Kâmil’in dâimî makamı ve yeryüzündeki halifelik görevinin temel şartıdır.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanenin temelini oluşturan üç büyük kaynak, sahv hâlini kendi meşreplerine has bir dille, farklı derinliklerde ele alırlar.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin sohbetlerinde sahv, doğrudan doğruya sâlikin hayatına dokunan, yaşanabilir ve ulaşılabilir bir hedef olarak anlatılır. O’nun üslubunda sahv, soyut bir hikmet tartışması değil, yolun yolcusunun adımlarını nasıl atacağını gösteren bir rehberdir. Terzibaba, sahv’ın önemini, özellikle de sekr hâlinde kalmanın tehlikelerini vurgular. Ona göre yol, sekr ile bitmez; asıl marifet, o tecrübeden sonra kulluk vazifelerini yerine getirmek üzere ayılmak ve o ilimle topluma hizmet etmektir. Terzibaba’nın dilinde sahv, irfanın hikmete, vecdin hizmete dönüştüğü yerdir.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî’nin Füsûsu’l-Hikem’inde ise sahv, Vücûd’un ve hakikatlerin kendi yapısı içinde ele alınır. Mesele, sâlikin psikolojik hâlinden ziyade, Varlık mertebelerinin işleyişiyle ilgilidir. Füsûs’ta sahv, Cem’den sonra Fark’a dönme ve Cem’ül-Cem makamında karar kılma olarak, vücûdî bir zorunluluk şeklinde sunulur. Zira Hakk, hem tenzih (her şeyden münezzeh) hem de teşbih (her şeyde tecellî eden) yönüyle bilinmek ister. İnsan-ı Kâmil, bu iki yönü de kendinde birleştirdiği için kâmildir ve bu birleşme, ancak kâmil bir sahv hâliyle mümkündür. İbn Arabî, sahv’ı, Hakk’ın Zât’ı ile sıfatları, Birliği ile çokluğu arasındaki ilişkinin insan idrakindeki en mükemmel yansıması olarak konumlandırır.

Hazret-i Mevlânâ’nın Mesnevî-i Şerîf’i ise sahv ve sekr arasındaki gidiş gelişi, hikâyelerin ve şiirin coşkun diliyle anlatır. Mesnevî, bu hâlleri yaşayan karakterlerle doludur. Mevlânâ, akl-ı cüz’înin (parça aklın) ötesine geçiren aşk sarhoşluğunu (sekr) över; fakat asıl kahramanları, bu sarhoşluktan sonra yeniden akl-ı küllî (bütünsel akıl) ile donanmış, halkın arasına karışmış olanlardır. Mesnevî’de sahv, aşkın ateşiyle yanıp piştikten sonra kazanılan bir sükûnet, bir bilgeliktir. Bu, kuru bir akıl yürütme değil, aşkla demlenmiş bir idraktir. Mesnevî’nin dili, sahv’ın ne kadar derin bir sevgi ve merhamet içerdiğini, onun sadece bir “bilme” hâli değil, aynı zamanda bir “olma” ve “sevme” hâli olduğunu bize hissettirir.

Değerlendirme

Sahv, yani mânevî ayıklık, tasavvuf yolculuğunun son durağı ve en kâmil meyvesidir. O, yola çıkmadan önceki gaflet uykusuna bir dönüş değil, Vahdet tecrübesiyle aydınlanmış bir şuurla çokluk âleminde yeniden var olmaktır. Yolun başındaki ayıklık cehalet ise, sonundaki ayıklık irfandır.

Bu makalede gördüğümüz üzere sahv, kendinden geçiş olan sekr hâli olmadan anlaşılamaz; bu ikisi, sâliki menzile ulaştıran iki kanat gibidir. Sahv’ın en üst mertebesi, Hakk’ı hem kendi Birliğinde (Cem) hem de halkın çokluğunda (Fark) bir arada müşahede edebilmektir ki bu, İnsan-ı Kâmil’in dâimî hâlidir. O, sekr denizinde boğulmamış, sahv sahilinde gaflete dalmamıştır; o, iki denizi birleştiren berzahtır. Bu sebeple sahv, pasif bir ayıklık değil, Hakk’ın yeryüzündeki halifesi olmanın getirdiği faal bir kulluk ve rehberlik şuurudur. Yolun nihayeti, kendinden geçmek değil, Hakk ile dolu bir benlikle “kendine gelmek” ve hizmet etmektir.