Sahv
Tasavvuf yolculuğu, benlikten Hakk’a doğru yapılan bir hicrettir ve bu yolculukta sâlikin geçtiği pek çok menzil, tecrübe ettiği sayısız hâl vardır. Bu hâllerden biri olan “sahv”, mânevî bir uyanıklığı ve ayıklığı ifade eder. Genellikle kendinden geçme, sarhoşluk olarak tarif edilen Sekr hâlinin ardından gelen bu durak, sâlikin tecrübe ettiği yoğun mânevî hâllerden sonra tekrar şuur ve idrak sahibi olarak âleme dönmesini anlatır. Sahv, bir bitiş değil, yeni bir başlangıçtır; Hakk’ta fâni olduktan sonra O’nunla bâki olmanın, O’nun boyasıyla boyanarak hayata dönmenin adıdır. Bu makale, Terzibaba İrfan Mektebi kaynaklarından hareketle sahv kavramının ne anlama geldiğini ve bu mânevî uyanıklığın sâlikin hayatında nasıl bir karşılık bulduğunu ele alacaktır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Sunulan kaynaklarda sahv kelimesinin dilbilimsel kökenine dair bir açıklama yer almamaktadır. Ancak tasavvuf terimi olarak anlamı, karşıtı olan kavramlarla birlikte ele alınarak aydınlatılır. Abdülkerim Cîlî’nin İnsân-ı Kâmil eserinde bu hâl, “mahv” (yok olma) ile birlikte anılır ve “sahk/sahv” şeklinde ifade edilir. Bu kullanım, sahv hâlinin bir yok oluş tecrübesinden sonra geldiğini en başından ortaya koyar.
Terzibaba’nın Nahl Sûresi tefsirinde ise sahv kavramının anlam çerçevesi daha geniş bir münasebetle çizilir. Burada sahv, tasavvuftaki diğer karşıt terim çiftleriyle birlikte düşünülür. Bu yaklaşıma göre sahv, sâlikin yolculuğunda ulaştığı bir denge ve kararlılık hâlidir.
Buna göre telvînden sonraki temkin hali cem’den sonra fark, sekrden sonra sahv, fenâdan sonra bekā hali gibidir. Telvîn hal sahiplerinin, temkin hakikat ehlinin sıfatıdır. — Nahl Sûresi
Bu ifadelerden anlaşıldığı üzere sahv, tek başına bir kavram değildir; bir sürecin tamamlayıcı parçasıdır.
- Sekr-Sahv: Mânevî sarhoşluktan ayıklığa geçiştir.
- Cem-Fark: Birlik (cem) tecrübesinden sonra tekrar çokluğu (fark) idrak etmektir.
- Fenâ-Bekā: Hakk’ın varlığında yok olduktan (fenâ) sonra yine O’nunla var olmaya (bekā) devam etmektir.
- Telvîn-Temkîn: Sürekli değişen mânevî hâllerden (telvîn) sonra sâbit ve kararlı bir makama (temkîn) yerleşmektir.
Bu sıralamada sahv, yolun sonundaki kararlılık, denge ve yeniden dünyaya Hakk’ın gözüyle bakma makamına işaret eder. Sâlikin gelgitli hâllerden kurtulup hakikate yerleştiği, İnsan-ı Kamil mertebesinin bir vasfı olan temkin hâlinin bir yansımasıdır.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın eserlerinde sahv, sâlikin mânevî tekâmülünde bir dönüm noktası olarak ele alınır. Bu, sadece bir kendinden geçme hâlinden ayılmak değil, varlığı ve kendini bütünüyle yeni bir idrak seviyesinden görmeye başlamaktır. Sahv, yokluğun içinden doğan bir varlık, sarhoşluğun ardından gelen tam bir şuur ve birliğin tecrübesinden sonra çokluk âlemine rahmetle dönüştür.
Mânevî Sarhoşluktan (Sekr) Uyanıklığa (Sahv)
Terzibaba’nın birçok eserinde tekrar eden temel bir tarif, sahvın Sekr hâlinden sonra geldiğidir. Sekr, yani mânevî sarhoşluk, sâlike ikram edilen “mânevî şekerler” neticesinde ortaya çıkan bir hâldir. Bu hâlde sâlik, artık âlemi sıradan, maddî gözle değil, Hakk’ın nazarıyla, bir İnsan-ı Kamil’in gözüyle görmeye başlar. Bu yoğun tecrübe, bir kendinden geçiştir. İşte bu sarhoşluk hâlinden çıkıldığında yaşanan duruma sahv denir.
İşte manevi şeker-sekr ikram edilip, manevi Sekr halinde olan salik, “Şekerci Dede” nin verdiği şekerler ile artık. Âlemi et, yağ tabakası gözü ile değil, Ak-dide ile yani Uluhiyet gözü- İnsân-ı Kâmil’in gözü ile görür. Bu halden çıkan kişinin haline sahv derlerler… Bu da uyanıklık ve şuur halidir… Cem’den sonra ki fark Halide diyebiliriz. — Kâf Sûresi
Bu alıntı, Terzi, Elif, Terâzî, Teradî, Kamer Sûresi ve Nahl Sûresi tefsirlerinde de benzer ifadelerle yer alır. Sahv, bu yaklaşıma göre bir “uyanıklık ve şuur hâli” olarak tanımlanır. Ancak bu, Sekr öncesindeki sıradan bir şuur hâli değildir. Artık sâlik, Uluhiyet gözüyle görme tecrübesini yaşamış ve o tecrübenin getirdiği yeni bir idrakle uyanmıştır. Dolayısıyla sahv, Sekr hâlinin kazanımlarını kaybetmeden, o kazanımlarla birlikte tekrar normal bilince dönmektir.
Mutlak Yokluk (Mahv) Sonrası Gelen Tam Biliş
Sahv hâlinin derinliği, onun sadece bir sarhoşluk sonrası ayılma olmadığını, aynı zamanda bir "yok oluş" (mahv) tecrübesinden sonra geldiğini anladığımızda ortaya çıkar. Terzibaba’nın Lübbü'l-Lübb ve Fâtiha Sûresi gibi eserlerde aktardığı ve İbnü'l-Arabi’nin Özün Özü’nde açıkladığı üzere, arif bir noktada "mahv-ı mutlak" yani "mutlak yokluk" hâlini tecrübe eder. Bu, sâlikin kendi varlığının, ilminin, marifetinin ve şuurunun tamamen ortadan kalktığı bir tecellî hâlidir. Bu tecellî anında benlik tamamen silinir.
Terzibaba, Özün Özü ve Sırrın Sırrı eserinde bu süreci Cenâb-ı Hakk’ın Kahhâr isminin tecellisiyle açıklar. Bu tecellî ile arifin beşerî varlığı tamamen helâk olup biter. Ancak süreç burada sonlanmaz. Hakk, kendi varlığından o kuluna yeni bir varlık ve hayat verir, onu ilâhî boya (sıbgatullah) ile boyar. İşte bu yeniden varoluş, sahv hâline geçiştir.
O arife “Hakkani göz”, “Hakkanî kulak” ve “Hakkani lisan” verilir! Onunla yokluktan varlığa, ayıklığa geldiği zaman bütün eşyada lisansız olarak sual - cevaba başlar... O tecelli halinde, ne ilim, ne marifet, ne şuur vardır; orası “mahv-ı mutlak” yani “mutlak yokluk” halidir... “Sahv”e geldiğinde, artık anlayışı ve bilişi tamdır! — Târık Sûresi
Sahv’e, yani ayıklığa gelindiğinde, arifin “anlayışı ve bilişi tamdır.” Bu, yokluk tecrübesinden önce sahip olduğu zihnî ve eksik bilgiden çok farklı, tam ve bütüncül bir idraktir. Bu idrak, artık arifin kendi benliğinden değil, Hakk’ın ona bahşettiği yeni varoluştan kaynaklanır. Bu nedenle bu hâl, ilimden öte, bizzat yaşayarak bilmenin en üst mertebeleri olan “Ayn-el yakîn” ve “Hakk-el yakîn” hâlidir.
Sahv Hâlinin Sâlikteki Tezahürleri: Hakkanî Duyular ve Tamamlanmış İdrak
Sahv hâline ulaşan arifin durumu, önceki hâlinden kökten farklıdır. Bu yeni varoluşta, ona “Hakkanî göz, Hakkanî kulak ve Hakkanî lisan” verilir. Târık Sûresi ve Fâtiha Sûresi tefsirlerinde vurgulandığı gibi, bu yeni duyularla donanan arif, artık eşya ile aracısız bir iletişim kurar. Ağza, kulağa veya dile ihtiyaç duymadan, bütün varlıkla bir “sual-cevap” hâline geçer.
Bu mertebede, beşeriyetten kaynaklanan korku ve ümit (havf ve recâ) ortadan kalkar. Özün Özü ve Sırrın Sırrı şerhinde Terzibaba’nın belirttiği gibi, korku ve ümit kişinin kendi varlığına, menfaat beklentisine veya bir şeyden çekinmesine bağlıdır. Varlığı Hakk’ta yok olan ve O’nunla yeni bir varlık bulan kişinin ise ne korkacak bir benliği ne de ümit besleyecek bir çıkarı kalmıştır. Artık ilham veren de, irşat eden de, hidayete erdiren de doğrudan Hakk olur. İbnü'l-Arabi'nin eseri üzerine yaptığı şerhte Terzibaba bu durumu şöyle detaylandırır: Korku ve ümidin kaynağı kişinin beşeriyetidir. Beşeriyeti olduğu için azaptan veya başka şeylerden korkar; yine beşeriyeti olduğu için gelecekte bir menfaat elde etme ümidi taşır. Dolayısıyla, varlığı yok olmuş bir insanın ne korkusu ne de ümidi kalır.
Bu, sâlikin kişisel iradesini kaybettiği anlamına gelmez. Aksine, iradesi Hakk’ın iradesiyle bütünleşmiş, bakışı O’nun bakışıyla nurlanmıştır. Anlayışı ve bilişi “tam” hâle gelmiştir. Ancak bu biliş, her zaman dışa vurulabilen, konuşulabilen bir bilgi değildir. Bu sebeple “dile getirmeye izin yoktur! Dilsiz ve gönülsüz okurlar! Kulaksız duyarlar!” ifadeleri kullanılır. Bu, hakikatin kelimelere sığdırılamayacak kadar derin ve sırlarla dolu bir hâl olduğunu gösterir.
Cem'den Sonra Fark ve Fenâ'dan Sonra Bekâ Olarak Sahv
Terzibaba’nın yaklaşımında sahv, tasavvufun en temel tenzih-teşbih dengelerinden olan Cem-fark ve fenâ-bekā süreçlerinin zirve noktasını temsil eder. Cem, her şeyin Hakk’ın varlığında bir ve tek olduğunu idrak etme hâlidir. Bu, yoğun bir birlik tecrübesidir ve genellikle Sekr hâliyle birlikte yaşanır. Sahv ise bu birlik tecrübesinden sonra tekrar çokluk âlemini (fark) görmektir. Ancak bu, Cem’den önceki dağınık ve perdeli görüş değildir. Artık sâlik, çokluğun ardındaki birliği, yani kesrette vahdeti müşahede eder. Her şeyin yerli yerinde olduğunu ama hepsinin tek bir kaynaktan geldiğini bilir. Bu yüzden sahv, “Cem’den sonraki fark hâli” olarak nitelendirilir.
Benzer şekilde, Îmân ve İkân metninde açıklandığı gibi, sahv fenâdan sonraki bekā (bekābillah) hâlidir. Fenâfillâh, kulun kendi varlığının Hakk’ın varlığında yok olmasıdır. Bu öyle bir yok oluştur ki, kulun kendisi ve hatta kendi imanı bile ortadan kalkar, çünkü iman edecek bir “ben” kalmamıştır.
Bu hâl içinde bir süre yaşamına devam eden sâlik, tekrardan ”sahve/uyanıklk” “bakâbillâh” haline dönünce, ve kendi gerçek ilâhi hakikatine ulaşınca, “Vellezîne âmenü eşeddü hubben lillâh.” Hükmü faaliyete geçmiş olur. — Îmân ve İkân
Sâlik, bu yokluk tecrübesinden sonra “sahve/uyanıklık” yani bekābillah (Allah ile bâki olma) hâline döndüğünde, artık kendi ilâhî hakikatine ulaşmıştır. Bu mertebede iman, ikân (kesin bilgi) ve ihsan (Allah’ı görüyormuş gibi yaşama) özelliklerini bir arada, hayatının her anında yaşamaya başlar. Sahv, bu yönüyle, mânevî yolculuğun soyut tecrübelerinin sâlikin hayatında somut ve yaşanır bir ahlâka dönüşmesidir.
İbretlik Bir Hikâye başlıklı metinde bu "fark" görüşünün sahv hâlindeki niteliği daha da açılır. Bu mertebede, sâlikin ayrı bir varlık olarak "görme" eylemi ve bu eylemin getirdiği ikilik düşüncesi ortadan kalkınca, "Rahmet tamam olur." Kişi, kendine ve herkese karşı sonsuz bir merhamet duymaya başlar, çünkü artık ortada ayrı bir "kendin" ve "herkes" kalmamıştır. Önceden ayrılıklar ve çokluk âlemi olarak görünen "fark âlemi"nin, aslında tek bir zuhûr sahası, "tek bir halk - halkiyet sahası" olduğu idrak edilir. Bu, sahv hâlinin getirdiği birliğe dayalı merhamet görüşüdür.
Hakiki Ayıklık ve Gaflet Uykusu Ayrımı
Terzibaba, Nûr Sûresi tefsirinde Mevlânâ’nın bir beytinden yola çıkarak önemli bir ayrım yapar. Her ayıklık, mânevî bir değer taşımaz. Hatta Mevlânâ’nın “Ayıklık bu cihân için âfetdir” sözüyle işaret ettiği gibi, dünyaya ve onun geçici işlerine tamamen odaklanmış, Hakk’tan gafil bir ayıklık, aslında mânevî bir felakettir. Çünkü bu dünyanın düzeni, bir tür gaflet üzerine kuruludur.
Ayıklık odur ki, avâkıb-ı umûra vâkıf ve Hak’dan âgâh olmakla berâber, hayât-ı beşere lâzım olan umûr-ı dünyeviyyeye de sa’y etmektir. Nitekim (Nûr, 24/37) ya’nî “Ricâl vardır ki, onlan ticâret ve alış veriş Allah’ın zikrinden meşgûl etmez” âyet-i kerîmesi bu tâife hakkındadır. — Nûr Sûresi
Gerçek sahv veya ayıklık, bu metinde tarif edilen “hak-bîn” (Hakk’ı gören) insanların hâlidir. Onlar hem işlerin sonunu düşünen, Hak’tan haberdar olan hem de bu bilinçle dünyevî işlerini yürüten kimselerdir. Ticaret, alışveriş gibi dünyalık meşgaleler onları Allah’ı zikretmekten alıkoymaz. Onlar, “hodbîn” (kendini gören) ve sadece kendi nefsini düşünen gafillerin aksine, bütün işlerinde adalet ve insaf dairesinde hareket ederler. Bu, sahv hâlinin en kâmil tezahürüdür: Hakk ile olup halkın içinde yaşamak, dünyada olup dünyadan olmamak.
Sahv Hâlinin Mahiyeti: Ayıklık mı, Rüya mı?
Sahv hâlinin getirdiği idrak, alışıldık şuur ve uyanıklık tanımlarının ötesine geçer. Terzibaba, Îmân ve İkân eserindeki kişisel bir tefekküründe, bu hâlin zıtları birleştiren doğasını sorgular. Ayıklık hâlinde olan kişi, Rahmân'ın nefesinin kokusunu her yerde o kadar yoğun hisseder ki, varlıkları birbirinden ayırmak imkânsızlaşır. Bu durum, kişiyi kendi hâlini sorgulamaya iter.
“Ya rab ne cevab vereyim her yerde kokuyor nefesi rahmanın kokusu buram buram.” Ayırmak mümkün mü, ayıldık, ayıklık halimidir yoksa halimiz mi menam. (uyku) Anlayan anlar bizi gerekmiyor artık bir tercüman. — Îmân ve İkân
Bu ifadeler, sahv hâlinin basit bir ayıklık olmadığını gösterir. Her şeyin Hakk'ın tecellisiyle iç içe geçtiği bu idrak düzeyinde, ayrım yapmaya dayalı normal bilinç işlevsiz kalır. Bu yüzden Terzibaba, "ayıklık halimidir yoksa halimiz mi menam (uyku)" diye sorar. Bu, gaflet uykusu değil, Hakk'ın tecellisinin yoğunluğundan doğan, rüyayı andıran bir uyanıklıktır. Bu hâlin kelimelerle ifade edilemeyeceğini, ancak yaşayanın anlayabileceğini "Anlayan anlar bizi gerekmiyor artık bir tercüman" sözüyle vurgular.
Kişisel Tecrübede Ayıklık: İkilikten Kurtulmak
Terzibaba, İbretlik Bir Hikâye başlıklı metinde sahv kavramını kendi içsel tecrübesiyle birleştirerek daha da somutlaştırır. Gavs-ı Âzam Abdülkadir Geylânî’nin Fethu’r Rabbani eserinde karşılaştığı bir cümle, ona kendi hâlini yorumlama imkânı sunar: “Mevla yakınlığı korkusunu alıncaya kadar sarhoşlukları geçmez. Ona kavuşunca ayıklık bulurlar.”
Terzibaba, bu ifadedeki “sarhoşluğu” kendi yaşadığı “ikili hâle”, yani içindeki çelişkilere ve zıtlıklara yorar. Ayıklığı ise bu ikilikten kurtulup hakikati geniş bir nazarla kuşatarak ulaşılan bir birlik ve denge hâli olarak düşünür. Bu, menfi düşüncelerden ve kişilerden arınarak, Rahmânî nefesle beslenip içteki “Âdem-i Mana”yı, yani mânevî insanı yaşatma çabasıdır. Sahv, bu kişisel okumada, sâlikin kendi içindeki çatışmaları aşarak sırat-ı müstakime, yani şeriat ve hakikat dengesine ulaşması ve her şeyde Hakk’ın tasarrufunu görerek rahmet ve merhametle dolmasıdır. Bu tecrübe, sahvın sadece teorik bir kavram değil, aynı zamanda yolcunun kendi içinde yaşadığı ve çözümlediği canlı bir süreç olduğunu gösterir.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Mûsâ Fassı
Fusûsu’l-Hikem’in Mûsevî hikmete ayrılan bölümünde sahv, Cenâb-ı Hakk’ın Zâtî tecellîsi karşısında yaşanan bir dönüşümün sonucu olarak ele alınır. Bu bahsin merkezinde, Hz. Mûsâ’nın Tûr dağında Allah’ı görme talebi (rü’yet) ve bu talebe verilen ilâhî cevap bulunur. Şerhte açıklandığı üzere, bu talep üzerine Cenâb-ı Hakk, “Beni göremezsin!” dedikten sonra bir şart koşar: “Velâkin dağa bak, eğer hîn-i tecellîde yerinde sâbit ve müstekar olur ise karîben beni görürsün” (A'râf, 7/143). Bu, eğer tecellî anında dağın varlığı (taayyün) ortadan kalkmazsa, Hz. Mûsâ’nın da kendi varlığı (bakıyye-i vücûd) ile Hakk’ı görebileceği anlamına gelir.
Ancak Hak dağa tecellî ettiğinde, dağ paramparça olur ve Hz. Mûsâ bayılarak yere düşer. Şerhe göre bu, bir “tecellî-i zâtî”dir. Bu tecellîde, tecellîye mazhar olan kimsenin varlığı, bir damlanın denize karışması gibi Zât deryasında yok olur (mahv ve müstehlek olur). Gören, görünen ve görme eylemi tek bir şey hâline gelir.
İşte sahv, bu mutlak yokluk tecrübesinin hemen ardından gelen ayıklık hâlidir. Ahmed Avni Konuk’un şerhinde bu an şöyle ifade edilir:
Mûsâ (a.s.) mahvdan sahva gelip ve fenâdan rücû ile ifâkat buldukda: "Bakıyye-i vücûd ile görünmekten münezzeh ve müberrâ olduğuna îmân edenlerin evveliyim. Ve hâl-i isneyniyyet bâkî iken rü'yet talebinden rücû' ettim. Zât-ı bahtını tenzîh ve takdîs ederim!” (Bk. A'râf, 7/143) dedi. — Kelime-i Mûseviyye
Hz. Mûsâ, sahv hâline, yani ayıklığa geldiğinde yeni bir idrake kavuşur. Bu idrak, ikilik (isneyniyyet) hâli devam ederken Zât’ın görülemeyeceğinin bilgisi ve bu talepten tövbe ediştir. Terzibaba, bu noktaya dair sohbetinde, sahv hâlinin getirdiği bu yeni bilince dikkat çeker. Ona göre Hz. Mûsâ, bayıldıktan sonra ayıldığında artık farklı bir şuur seviyesindedir. “İman edenlerin evveli” olması da bu yeni açılan hakikat okulunun, bu yeni şuur mertebesinin ilk mümini olması anlamındadır. Dolayısıyla bu Fass’ta sahv, Zâtî tecellî ile gelen fenâ tecrübesinden sonra kulun ulaştığı yeni ve daha kâmil bir idrak ve tenzih makamıdır.
Fusûsu'l-Hikem: Îsâ Fassı
Îsevî hikmetin ele alındığı bölümde sahv, İnsan-ı Kamil’in halkı irşat etme göreviyle ilişkili olarak açıklanır. Şerhte, İnsan-ı Kamil’in Hak’ta yok olma (istihlâk) hâlinin sürekli olup olmadığı sorusu gündeme getirilir. Cevap, bu hâlin dâimî olmadığı, ara sıra (ahyânen) yaşandığıdır. Nitekim Peygamber Efendimiz’in, “Benim Allah ile bir vaktim vardır ki, o vakte ve o hâle Allah'ın gayrı sığmaz” hadisi de bu duruma işaret eder.
Peki, bu en yüce hâl neden sürekli değildir? Konuk’un şerhine göre, eğer İnsan-ı Kamil’in Hak’ta yok olma hâli devam etseydi, varlıkları zuhura çıkarma ve insanları tamamlama görevi (emr-i zuhûr ve izhâr) yarım kalırdı. Bu nedenle kâmil velîler, halkı irşat edebilmek için bu yokluk (mahv) hâlinden ayıklık (sahv) hâline dönerler.
Binâenaleyh kümmel-i ehlullah nüfûs-i beşeriyyeyi ikmâl ve tekmîl için, ahyânen kendilerine vâki' olan mahvdan sahva gelerek sıfât-ı beşeriyyeye tenezzül ederler. — Kelime-i Îseviyye
Bu iki hâl arasındaki fark, söyledikleri sözlerde de kendini gösterir. Kâmiller, istihlâk yani Cem hâlindeyken “Ene’l-Hak” (Ben Hakk’ım) gibi sözler söylerken, sahv yani fark hâline geldiklerinde “Ben de sizin gibi bir beşerim” (Fussilet, 41/6) derler. Terzibaba, bu konuya dair şerhinde, sahva dönüşün sebebini daha da netleştirir. Ona göre eğer istihlâk hâli devam etseydi, İnsan-ı Kamil’in “kulluk yönü” kalmayacağı için hiçbir iş yapamaz, tebliğ ve irşat görevini yerine getiremezdi. Bu Fass’ta sahv, Cem tecrübesinden sonra kulluk ve risâlet görevinin gereği olarak tekrar fark âlemine, yani beşerî sıfatlara dönmektir. Bu, bir gerileme değil, hakikati halka taşımak için bilinçli bir tenezzüldür.
Fusûsu'l-Hikem: Dâvûd Fassı
Dâvûd Fassı’nda sahv, daha önceki Fasıllardan farklı olarak, en yüksek mânevî makamda aşılan bir hâl olarak sunulur. Bu bahis, Peygamber Efendimiz’in istiğfar etmesinin ve Feth sûresinde geçen “geçmiş ve gelecek günahlarının bağışlanması” vaadinin anlamı üzerine yapılan tefekkürler esnasında geçer.
Şerhte, Hz. Peygamber’in istiğfarının hangi hâlden kaynaklandığına dair farklı görüşler aktarılır. Kimilerine göre ayıklık (sahv) hâlindeyken mânevî sarhoşluk (mesti) hâlinden istiğfar etmiştir; kimilerine göre ise tam tersi. Ancak en nihai görüş, bu ikiliğin onun makamı için geçerli olmadığıdır.
Zîrâ onun nazarı Hakk'a idi. Ve sekr ve sahv ise kābil-i televvün olan bendegâna mahsustur. O hazrete nisbetle ne sekir ne de sahv vardır. — Kelime-i Dâvûdiyye
Bu açıklamaya göre Sekr (mânevî sarhoşluk) ve sahv (ayıklık), hâlden hâle geçen, renkten renge giren (kābil-i televvün) kullara özgü durumlardır. Peygamber Efendimiz’in nazarı ise dâimâ Hakk’a yönelik olduğu için onun makamında bu iki hâl de söz konusu değildir. O, ilâhî renkte (sıbgatullah) yok olduğu için bu iki rengin de ötesindedir. Terzibaba da bu bölüm üzerine sohbetinde, Sekr ve sahvın iki ayrı mertebe, iki farklı hâl olduğunu, ancak Hz. Peygamber’in bu ikiliğin üzerinde bulunduğunu vurgular. Bu Fass, sahvı yolculuktaki önemli bir menzil olarak kabul etmekle birlikte, en kâmil mertebede bu ikiliğin de aşıldığı, tam bir istikrar ve birlik makamının bulunduğunu öğretir.
Fusûsu’l-Hikem şerhlerindeki bu açıklamalar, ana bölümde sahv için kullanılan ‘Cem’den sonraki fark’ ve ‘fenâdan sonraki bekā’ tanımlarının klasik tasavvuftaki temelini aydınlatır. Özellikle Îsâ Fassı’nda, İnsan-ı Kamil’in Cem ve mahv tecrübesinden sonra, kulluk görevini yerine getirmek üzere bilinçli olarak sahv ve fark âlemine dönmesi, ana bölümde vurgulanan “Hakk ile olup halkın içinde yaşama” idealinin teorik zeminini oluşturur. Mûsâ Fassı ise sahvın, bir fenâ tecrübesinden sonra kazanılan yeni ve daha üstün bir şuur hâli olduğunu göstererek, bu ayıklığın sıradan bir uyanıklıktan farkını ortaya koyar.
Mesnevî-i Şerîf
Ahmed Avni Konuk’un şerh ettiği Mesnevî-i Şerîf, sahv kavramını mânevî sarhoşluk (sekr), yokluk (fenâ) ve varlık (bekā) gibi hâllerle ilişkisi içinde, hem derinlikli remizlerle hem de yolcunun pratik hayatına dair uyarılarla ele alır. Konuk’un açıklamaları, sahvın basit bir ayılma değil, mânevî yolculuğun zirvesinde ulaşılan bir denge ve irşad makamı olduğunu gösterir.
İki Türlü Ayıklık: Dünya İçin Âfet, Hak İçin Nimet
Mesnevî'nin ikinci cildinde geçen bir beyit, ayıklık kavramına dair ilk bakışta şaşırtıcı bir tespitte bulunur:
Ey can, bu âlemin direği gafletdir. Ayıklık bu cihan için âfetdir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Ahmed Avni Konuk’un şerhine göre bu beyit, iki farklı ayıklık anlayışını birbirinden ayırmak için bir anahtar sunar. Mevlânâ’nın “âfet” olarak nitelediği ayıklık, hakikatten haberdar olan “hak-bîn” yani Hakk’ı gören kimselerin ayıklığıdır. Böyle bir kimsenin nazarında dünyanın hırs ve koşuşturmacası anlamını yitireceği için, gaflet üzerine kurulu olan dünya düzeni bozulurdu.
Ancak Konuk, asıl makbul olan ayıklığın ne olduğunu da yine bu münasebetle tarif eder. Bu hakiki ayıklık, hem işlerin sonunu düşünen ve Hak’tan haberdar olan, hem de bu bilinçle dünyevî hayatın gereklerini yerine getiren kâmil insanların hâlidir. Konuk’a göre Nûr Sûresi’nde geçen “Ricâl vardır ki, onları ticâret ve alış veriş Allah’ın zikrinden meşgûl etmez” (24/37) âyeti, tam da bu kimseleri anlatır. Onlar, dünyalık işlerin içinde olsalar da kalben Hakk’a bağlıdırlar ve bu denge hâli, sahv makamının en güzel tariflerinden biridir.
Sarhoşluk ve Ayıklığın Birleştiği Zirve: Cem‘u’l-cem‘
Mesnevî'nin birinci cildindeki bir şerhte Ahmed Avni Konuk, sâlikin üç temel hâlini açıklar: fark, cem‘ ve cem‘u’l-cem‘. Bu tasnifte sahv, en üst mertebe olan cem‘u’l-cem‘ hâlinin bir vasfı olarak ortaya çıkar. Konuk’a göre “cem‘” hâli, sâlikin her şeyi Hakk’ın varlığında fâni görüp kendinden geçtiği bir sarhoşluk (sekr) durumudur. Bu mertebede Hakk’ın varlığı, halkın varlığına perde olur.
Sahv ise bu tecrübeden sonra ulaşılan “cem‘u’l-cem‘” makamıdır. Bu makamdaki kâmil insan, hem Hakk’ın birliğini hem de çokluk âlemini bir arada, biri diğerine perde olmaksızın müşahede eder. Konuk bu durumu şöyle ifade eder:
Bu nazar kâmillerin hâlidir ve bunlar sarhoşluk ile, ayıklık hâlini cem' etmiş olurlar; ve "fakr-ı etemm" hâli budur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1
Bu birleşme, kâmil insanın artık mânevî hâllerin gelgitlerine kapılmadığını, onlara hâkim olduğunu gösterir. Konuk, beşinci ciltteki bir şerhinde bu konuya daha da açıklık getirir. Ona göre peygamberler ve onların vârisi olan kâmil velîler, bu derin mânevî sarhoşluk hâliyle beşerî sorumluluklarını bir arada yürütebilirler. Onlar “sahv ile sekri cem' edebilirler.” Konuk, Hz. Mevlânâ’nın semâ ederken, yani derin bir istiğrak hâlindeyken bile kendisine sorulan fıkhî bir meseleye fetva vermesini bu duruma kanıt olarak gösterir. Bu, sahvın, hâllerin esiri olmak değil, hâllerin efendisi olmak anlamına geldiğini ortaya koyar.
Fenâdan Sonra Gelen Sahv: Ankā’nın Kāf Dağı’ndan Dönüşü
Mesnevî'nin altıncı cildinde sahv hâli, son derece güçlü bir remizle, Ankā kuşunun Kāf Dağı’ndan geri dönmesiyle anlatılır. Ahmed Avni Konuk’un şerhine göre bu temsilde “Ankā”, fenâ-fillâh ve bekā-billâh mertebelerini geçmiş, ismi var cismi yok olmuş İnsan-ı Kamil’i temsil eder. “Kāf Dağı” ise aklın ve duyuların ötesindeki birlik makamını (makām-ı ittihâd), yani sâlikin Hakk’ın varlığında yok olduğu fenâ tecrübesini simgeler.
Bu makam, Bâyezîd-i Bistâmî gibi velîlerin kendilerinden geçerek sözler söylediği bir istiğrak ve sekr hâlidir. Ancak yolculuk burada bitmez. Kâmil insan, bu tecrübeden sonra tekrar ayıklık ve fark âlemine döner. İşte bu dönüş, sahv hâlidir. Konuk’un ifadesiyle:
Bu makāmdan sahva gelen insân-ı kâmil mürşid olur. Kûh-i Kāfdan geri gelmekle mürşid-i kâmil olduğuna işaret buyrulur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6
Bu açıklama, sahvın bir gerileme veya düşüş değil, bilakis fenâ tecrübesinin kazanımlarını halkı irşad etmek için geri getirme, yani “bekā” mertebesi olduğunu gösterir. Sahv, Hakk’ta yok olduktan sonra yine O’nunla halka dönen mürşidin doğuşudur. Bu dönüş, mânevî yolculuğun bireysel bir tecrübe olmaktan çıkıp başkalarına rahmet ve hidayet vesilesi olması anlamına gelir.
Ahmed Avni Konuk’un şerhinde, hakiki ayıklığın dünyevî meşgalelerle Allah’ı zikretmekten geri kalmamak olduğunu Nûr Sûresi’ndeki âyetle açıklaması, ana bölümde ele alınan sahv hâlinin “Hakk ile olup halkın içinde yaşamak” şeklinde özetlenen kâmil tezahürüyle örtüşmektedir.
Kavramlar Ağında Sahv
- Sekr: Sahv, mânevî sarhoşluk anlamına gelen Sekr hâlinin tamamlayıcısı ve bir sonraki durağıdır. Sâlik, Hakk’ın tecellîlerinin yoğunluğuyla yaşadığı kendinden geçme (sekr) tecrübesinden sonra, bu tecrübenin kazandırdığı yeni bir idrakle ayıklık ve şuur (sahv) hâline döner. Bu yüzden sahv, sekr hâlinin bir sonucu ve onunla dengelenen bir makamdır.
- Cem: Sahv, varlıkların ardındaki birliği idrak etme hâli olan Cem tecrübesinden sonraki “fark” makamına karşılık gelir. Sâlik, Cem hâlinde her şeyi Hakk’ın varlığında bir olarak görürken, sahv hâlinde bu birlik şuurunu kaybetmeden tekrar çokluk âlemini idrak eder. Bu, kesrette vahdeti görmek, yani halk içinde Hakk ile olmaktır.
- İnsan-ı Kamil: Sahv, İnsan-ı Kamil’in en belirgin vasıflarından biridir. Kâmil insan, Hakk’ın varlığında yok olma (fenâ) tecrübesinden sonra, halkı irşat etme ve onlara rahmet olma göreviyle sahv hâline, yani fark âlemine döner. Bu dönüş, kulluk vazifesini yerine getirmek ve hakikati insanlara taşımak için bilinçli bir tenezzüldür ve İnsan-ı Kamil’in mürşidlik yönünü temsil eder.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Terzibaba’nın eserleri, sahv kavramını mânevî yolculuğun farklı duraklarıyla ilişkilendirerek bütüncül bir yaklaşımla ele alır. Nahl Sûresi tefsiri, sahvı fenâdan sonraki bekā ve cem'den sonraki fark gibi temel tasavvufî süreçlerin bir parçası olarak konumlandırır. Kâf Sûresi tefsiri gibi metinler, sahvın mânevî sarhoşluk (sekr) sonrası ulaşılan bir uyanıklık ve şuur hâli olduğunu vurgular. Târık Sûresi ve Fâtiha Sûresi tefsirleri ise bu uyanıklığın, mutlak yokluk (mahv) tecrübesinin ardından “Hakkanî duyular” ile donanarak kazanılan tam bir biliş olduğunu açıklar. Îmân ve İkân metni, sahvı Hakk ile bâki olma (bekābillah) mertebesiyle özdeşleştirirken, Nûr Sûresi tefsiri, bu hâli dünyevî meşgaleler içinde Allah’tan gafil olmamak şeklinde tarif ederek günlük hayattaki karşılığını gösterir.
Terzibaba’nın Fusûsu’l-Hikem şerhleri olan Kelime-i Mûseviyye, Kelime-i Îseviyye ve Kelime-i Dâvûdiyye, kavramın klasik tasavvuftaki temellerini sunar. Bu şerhler, sahvı sırasıyla; Zâtî tecellî sonrası kazanılan yeni bir idrak, irşat görevi için fark âlemine dönüş ve en kâmil mertebede aşılan bir hâl olarak üç farklı münasebetle ele alır.
Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî-i Şerîf Şerhi ise sahvın, hem dünyevî gafletten ayrı bir ayıklık olduğunu belirtir hem de onu, kâmil velîlerin sarhoşlukla ayıklığı birleştirdiği “cem‘u’l-cem‘” makamının bir özelliği olarak tanımlar. Ayrıca Ankā kuşunun Kāf Dağı’ndan dönüşü remziyle, sahvın mürşidlik makamının başlangıcı olduğunu gösterir.
Değerlendirme
Bu makalede sunulan kaynaklar ışığında sahv, basit bir ayıklık veya uyanıklıktan öte, mânevî bir yok oluş (fenâ) ve kendinden geçme (sekr) tecrübelerinden sonra ulaşılan dönüşmüş bir şuur hâli olarak belirginleşir. Terzibaba’nın yaklaşımında sahv, sâlikin Hakk’ın boyasıyla boyanarak O’nunla bâki olması (bekābillah), varlığı “Hakkanî duyularla” idrak etmesi ve bu yeni idrakle tekrar halkın arasına dönmesidir. Bu, bir gerileme değil, bilakis hakikati yaşanır kılma ve irşat görevini üstlenme makamıdır.
Klasik eserler olan Fusûsu’l-Hikem ve Mesnevî-i Şerîf şerhleri, bu yaklaşımın köklerini aydınlatır. Özellikle sahvın, İnsan-ı Kamil’in kulluk ve rehberlik görevini yerine getirmek için Cem tecrübesinden sonra bilinçli olarak fark âlemine dönmesi olduğu fikri, Terzibaba’nın yorumlarının temel dayanaklarından birini oluşturur. Sahv, bu yönüyle, bireysel bir vecd hâlinden toplumsal bir rahmet vazifesine geçişi ifade eder. Bu bütüncül bakış, sahvın sadece yolculuktaki bir menzil değil, aynı zamanda yolun kendisi olan hizmetin ve kulluğun başlangıcı olduğunu gösterir. Kavramın bu hareketli yapısını anlamak için, onun karşıtı ve tamamlayıcısı olan Sekr hâliyle birlikte nasıl bir denge oluşturduğunu tefekkür etmek aydınlatıcı olacaktır.