Salavat

Salavat, muhabbetin en latif, en nuranî kapılarından biridir. Gönüllerimizi, ismini andığımızda dahi içimize ferahlık veren o en sevgiliye, Efendimiz Muhammed Mustafa’ya (s.a.v.) çevirir. Salavat bir anahtardır; kâinatın sırrına açılan, kulun Rabbiyle olan bağını perçinleyen, sâlikin seyr-i sülûkunda ona yoldaşlık eden bir nur topudur. Terzibaba İrfan Mektebi’nde salavatı bir vird, bir zikir olarak tekrar etmekle kalmaz, onun hakikatini yaşamaya, o hakikat ile hemhâl olmaya gayret ederiz. Zira salavat, kulu en Sevgili’ye, en Sevgili vasıtasıyla da Hakk’a ulaştıran en mübarek, en kestirme yollardan biridir. O, sadece bir anma eylemi değil, bir bağlanma, bir boyanma ve nihayetinde o nurda fâni olma sanatıdır.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Her kelimenin bir kabuğu, bir de özü vardır. Salavat kelimesinin lügatlere bakıldığında “dua” ve “namaz” gibi manalara geldiği görülür. Bu, onun zahirî kabuğudur. Fakat irfan ehli için, ıstılah mânâsı, yani hakikat yolundaki karşılığı çok daha derindir. Terzibaba Hazretleri’nin de işaret ettiği gibi, salavat, bir hürmet ve muhabbet ikrarıdır.

Arapça’da “dua” ve “namaz” anlamlarına gelen salâ ( salât ) Hz. Peygamber’e Allah’tan rahmet ve selâm temenni eden, onu metheden, onun şefaatini dileyen, aile fertlerine ve yakınlarına dua ifadeleri içeren, çeşitli şekillerde tertiplenmiş hürmet ve dua cümlelerini ihtiva eden, belirli bestesiyle veya serbest şekilde okunan güftelerin genel adıdır. Kur’ân-ı Kerîm’de (el-Ahzâb 33/56) ve hadislerde Hz. Peygamber’in adı anıldığında ona salâtüselâm getirilmesi tavsiye edilmiş, bundan dolayı özellikle Osmanlı kültüründe salavat getirmek, salavat çekmek, salâ vermek gibi adlarla pek çok salâ metni ortaya çıkmıştır.

Bu tarif, salavatın sadece bir kelime değil, bir kültür, bir medeniyet, bir aşk hâli olduğunu gösterir. O, Cenâb-ı Hakk’ın Kur’ân-ı Kerîm’de “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber’e salât ederler. Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selâm verin” (Ahzâb, 56) emr-i ilahîsinin kulluktaki en güzel yansımasıdır. Hakk’ın ve meleklerinin katıldığı bir eyleme iştirak etmek büyük bir şereftir.

Bu iştirak, en kâmil şekliyle namazın içinde kendini gösterir. Namaz, müminin miracı ve baştan sona bir Tevhid dersidir. Bu miracın en mahrem anlarından birinde, kul Rabbi ile söyleşirken, araya o en Sevgili girer. Terzibaba külliyatında namazın bir bütün olarak nasıl ele alındığı ve salavatın bu bütün içindeki yeri şöyledir:

T A H H İ Y A T Beş vakit namazda; (8) i selamsız, ( 13 ) ü selamlı toplam ( 21 ) adet tahiyyat oturuş vardır. Ettehiyyatü nün lügat manası: (Bütün mahlükatın hayatları, kal ve hal dilleri ile halikları olan ALLAH’a c.c. karşı yaptıkları hamdlar, şükürler, manevi hayat he­diyeleri,) olarak ifade edilmektedir. ... Nihayet selam verilecek tahiyyat’a gelince tekrar otu­rur ve yine tahiyyat’ı okur, - arkasından salavat dualarını ve onların arkasından da (Bakara Suresi 2/201) allahümme rabbena atina fiyddünya haseneten ve fiyl ahıreti haseneten ve kına azaben­nar ... der.

Tahiyyât oturuşu, Hakk ile bir mükâlemedir. Kul, bütün varlıkların tesbihâtını kendi dilinde Hakk’a bir hediye gibi sunar. Tam bu en mahrem konuşmanın ardından, daha selam vermeden, o huzurdan ayrılmadan "salavat dualarını" okur. Bu, "Ya Rabbi, ben Sana bu duayı, bu niyazı tek başıma getiremiyorum. Huzuruna eli boş geldim. Ancak Senin en sevdiğin, rahmetinin tecellî merkezi olan Habibin Muhammed Mustafa’yı (s.a.v.) aracı kılıyorum. Onun hürmetine, onun nuruyla bu duamı kabul eyle" demenin en edebli yoludur. Salavat, duanın kabulünün mührüdür ve namazın içindeki yeri hikemîdir.

Namazın sadece bu anında değil, bütününde salavatın ruhu gizlidir. Ramazan ayına mahsus kılınan Teravih namazında bu durum daha da aşikâr olur.

Hadislerde “kıyâmü şehri ramazân” (ramazan ayının namazı) veya “ihyâü leyâlî ramazân” (ramazan gecelerinin ihyası) diye anılan bu namaza dört rek‘atta bir dinlenme amacıyla biraz oturulduğundan (tervîha) teravih denmiştir. Zaman içinde, her bir tervîhayı oturup dinlenmek yerine zikir ve salavat gibi nâfile ibadetlerle değerlendirme veya ara vermeden namaza devam etme şeklinde uygulamalar ortaya çıkmıştır. Türkiye’de bu namaz aralarında Hz. Peygamber’e salavat getirilmekte veya ilâhi okunmaktadır.

Bu dinlenme araları, yani tervîhalar, bedenin dinlenmesi içindir ama ruhun gıdası kesilmez. Cemaat, o aralarda hep bir ağızdan salavatlar getirerek, namazın rekatları arasına muhabbet ve aşk tohumları eker. Bu gelenek, namazın sadece bir fiil değil, aynı zamanda Resûlullah aşkıyla yoğrulması gereken bir hâl olduğunu gösterir.

Fakat bütün bu fiillerin, sözlerin ve adetlerin bir de bâtını, yani iç yüzü vardır. Bu iç yüzü idrak edebilmek, dünya sevgisiyle ve nefsani kirlerle paslanmış bir kalp için zordur. Terzibaba Hazretleri bu noktaya hassasiyetle parmak basar:

Şimdi; bunları yavaş yavaş incelemeye çalışalım ve hiç farkında olmadan bir günlük namaz ibadeti içinde sırasıyla ne kadar çok ve güzel, şeyler yaptığımızı hayretle görelim. Fakat yine bunları idrak edebilmemiz için, te­mizlenmiş bir iç dünyamıza ve aklımıza ihtiyacımız olduğunu bilelim.

"Temizlenmiş bir iç dünya ve akıl" bir anahtardır. Salavatın hakikati de, Kur'an'ın bahsettiği "salât-ı vüstâ"nın, yani "orta namaz"ın sırrı da ancak böyle bir kalbe açılır. Âlimler "orta namaz" için ikindi namazıdır demişlerse de, irfan ehli bu tabirde daha derin bir mana bulmuştur. O, sâlikin ifrat ve tefritten uzak, tam bir denge ve huzur ile Hakk'ın huzurunda durduğu, kalbinin tam ortaya, yani Hakk'ın nazar ettiği o merkeze sabitlendiği namazdır. Bu, gafletten arınmış, her anı şuurla yaşanan bir kulluk hâlidir. Bu hâle ermeden okunan salavatlar dilin tekrarı, kılınan namazlar ise bedenin jimnastiği olmaktan öteye geçemez.

Bu şuurun en tepesi, salavatın ruhunun Tevhid ile nasıl birleştiğini görmektir. Fatiha Suresi, bu birleşmenin en kâmil beyanıdır. Terzibaba Hazretleri, Fatiha'nın ayetlerini seyr-i sülûkun mertebeleri olarak okur ve salavatın bu yolculuktaki yerini şöyle izah eder:

Tecelli-i nur-u zat-i ve sıfat-i ve esma-i ve efal-i, Salavat-ı ve daima selamı habib-i azam Rasulümuz, kalblerimizin ezeli tabibi, son neb-i makbulümuz, Muhammet Mustafa aleyhissalatul ufiye (ifa eden) mütecceli ola ki "İhdina" (Fatiha 1/6) Mealen: "Bizi götür", sırrı ile bizleri, makamı fark-ı cem-i ibadet İle sırrı vahdete intikal ve nail eyledi. Makam-ı fark ile makam-ı cem-i ancak "Essırat-el müstakim" (Fatiha 1/6) Mealen: "Doğru yola" Hususiyle vuslat yolu olup, ezeli nimete aday olanlara tahsistir.

Hakk’ın Zât, sıfat, esma ve efal tecellilerinin tamamı, Habib-i A'zam olan Muhammed Mustafa'nın (s.a.v.) üzerinde tecelli eder. Salavat, bu tecellînin O'nun üzerinde olduğunu ikrar etmektir. Bu ikrar bizi "İhdinâ" sırrına, yani "Bizi ilet" duasına götürür. İletilecek yer, Sırat-ı müstakim, yani dosdoğru yoldur. O yol, kulun kendini ayrı bir varlık olarak gördüğü fark makamı ile her şeyi Hakk ile bir ve kaim gördüğü cem makamı'nı birleştiren yoldur. Bu yolun kendisi, bizzat Muhammedî hakikattir. Öyleyse, salavat getirdiğimizde aslında "Ya Rabbi, bizi Muhammedî yola, Muhammedî şuura, Muhammedî ahlâka ve Muhammedî hakikate ilet" diye dua ediyoruz. Salavat, en büyük hidayet talebidir. O, sadece Peygamber'e bir dua değil, Peygamber'in yoluyla Hakk'a ulaşmak için bir yakarıştır.

Bu sebeple salavat, lügatteki "dua" ve "namaz" manalarını aşar; o, Tevhid akidesinin ta kendisi olur. Çünkü mutlak mutasarrıf Hakk'tır, hidayeti veren O'dur. Ama O, hidayetini en sevdiği kulunun nuru ve yolu vasıtasıyla ulaştırır. Salavat getirmek, bu ilahi işleyişe teslim olmak, bu rahmet kanalına muhabbetle bağlanmaktır.

Terzibaba'nın Nazarıyla Salavat: Aslı ve Mertebesi

Salavat-ı Şerife, dillerimizde tesbih, kalplerimizde muhabbettir. Onun sadece lafzından değil, lafız okyanusuna dalıp içindeki inciyi, yani hakikatini çıkarmaya niyetlenmek gerekir. Salavat, varlığın en derin sırlarından birinin anahtarıdır. Bu yolculukta rehberimiz, Terzibaba Hazretleri'nin sohbetleri olacaktır. Onun nazarıyla bakarak, salavatın ne olduğunu değil, ne "olduğunu" idrak etmeye çalışalım. Zira biri ilimdir, diğeri irfan. Biri bilmektir, diğeri "olmak".

Salavat'ın Mertebeleri: Fiilden Sıfata Yükseliş

Her ibadetin bir sureti, bir de ruhu vardır. Namazın kıyamı, rükûsu, secdesi onun suretiyse; huşû, teslimiyet ve Mi'rac şuuru da onun ruhudur. Salavatın da mertebeleri, basamakları vardır. En alt basamakta, fiiller âleminde, dille yapılan bir dua, bir zikir vardır. Ama yolculuk burada bitmez, bilakis burada başlar.

Terzibaba Hazretleri, bu mertebeleri bize şöyle açar:

İşte gerçek salatın yeri burasıdır. Yani Salat ismini alan olgunun yeri burasıdır. Onun bir altı Vusta namazı, orta namaz. Daimî salata geçiş yeri. Berzah yeri. Onun altındaki ise namaz hükmünü verdiğimiz fiiller âlemindeki namazdır. Şimdi Namaz, dua ve zikir aynı zamanda Salat-ı Vusta, onun üzerinde olan Salat, gerçek salat Salat-ı Daimun. İşte salattan kasıt bunlardır. Baştaki S sıfat âleminin varlığını ortaya koyuyor. Oradaki LAM Sıfat âlemindeki lahut tekliği ifade ediyor. Sonraki T de Tevhid, yani Vahdet hükmünü ifade ediyor. Şimdi, birinci namazda ayrı ayrı varlıklar vardır Fiiller âleminde yapılan namazda ayrı ayrı varlıklar vardır. Kulluk şuuru vardır. Ben kulum, Rabbime ibadet ediyorum hükmü vardır? Ve oradaki namaz bu düşünce yapısı içinde kılınır, namazın gerçek hüviyeti bunu ikiye indirmektir. Çokluğu ikiye indirmektir. Bir Hakk var bir de kul var. İkiye iner.

İşin en başında, fiiller âleminde, bir "ben" var, bir de ibadet ettiğim "O". Bu, kulluk şuurunun gereğidir ve çok kıymetlidir. Sâlik burada, âlemdeki kesreti, yani çokluğu en azından ikiye indirir: Hakk ve halk. Bu, tenzih makamının bir gereğidir. Bu namaz, bu salat, sevap kazanmak, vazifeyi yerine getirmek içindir.

Fakat yolcu, bu ikilikte duramaz. Gönlü, birliği arzular. İşte o zaman "Salat-ı Vusta" denilen orta namaz, bir geçiş kapısı, bir berzah olur. Sâlik artık "Bir Hakk var, bir de ben varım" demekten dahi hicap duymaya başlar. Sohbetlerle, zikirle, mürşidinin himmetiyle kalbi yavaş yavaş açılır ve anlar ki, âlemde Hakk'ın varlığından başka bir varlık yoktur.

Bu idrakle girilen kapı, "Salat-ı Daimun" kapısıdır. Bu, "gerçek salat"tır ve artık fiiller âleminde değil, Sıfat âleminde yaşanan bir haldir. Terzibaba Hazretleri'nin "Salat" kelimesinin harflerinden çıkardığı mana latiftir: Sıfat, Lahut (teklik), Tevhid. Yani, Hakk'ın sıfatlarının tecellî ettiği bu âlemde, O'nun mutlak tekliğini (Lahut) idrak ederek Tevhide, yani birliğe ermektir gerçek salat. Bu, daimi bir namaz halidir. Artık sâlikin her nefesi, her bakışı, her işi bir salat olur, çünkü o, her şeyde Hakk'ı müşahede etmektedir.

Tahkikî İmanın Tezahürü Olarak Salavat

Bir insanı fiiller âlemindeki namazdan, sıfat âlemindeki "Salat-ı Daimun"a yükselten, bu yolculuğun yakıtı imandır. Ama bu, dilde kalan [taklidî iman](/wiki/Taklidi iman) değil, hakikati yaşayarak, tadarak elde edilen [tahkikî imanı](/wiki/Tahkikî iman) gerektiren bir yolculuktur.

Hazret bu sırrı şöyle açıklar:

Allah’ın varlığına, başka putların olmadığına. İman etmek. O taklidi îmândır. Gerçek, tahkiki îmânın başlangıcı kendi varlığının Hakkın varlığı olduğuna îmân etmektir... Kendi gaiplerinde olan Hakkın varlığını idrak ederek kendi, gaiplerinde olan ile Hakka, îmân etmek... dışarıda zannettiği varlığın da, kendi varlığından başka bir varlık olmadığını idrak etmek sûretiyle îmân yollu bunu yaşayabilmesi mümkün olur. İşte bu da YA EYYUHELLEZİYNE AMENU, (33/56) Yani Ey İman edenler. Ey Müslümanlar demiyor. Ey îmân edenler demesi, işte bu hitap bu hale gelmiş kişileredir. Zaten bu hale gelmeyenin öteki halleri anlaması mümkün değildir.

Gerçek imanın başlangıcı, dışarıda bir Hakk aramak değil; kendi varlığının derinliklerine, kendi "gayb"ına inip, orada tecellî eden Hakk'ı bulmaktır. "Men arefe nefsehu fekad arafe Rabbehu" (Nefsini bilen Rabbini bilir) hadis-i şerifinin sırrı budur. Kişi, kendi vehmî varlığının bir gölgeden ibaret olduğunu, asıl varlığın Hakk'ın varlığı olduğunu idrak ettiğinde, tahkikî imanın kapısından içeri adımını atmış olur.

Ahzab Sûresi'ndeki o meşhur âyet, "innallahe ve melaiketehü yusallune alennebiyyi ya eyyühelleziyne amenu sallu aleyhi ve sellimu tesliymen" (Gerçekten Allah ve melekleri Peygamber üzerine salat ederler. Ey iman edenler! Siz de ona salat edin ve gönülden teslim olun), tam da bu noktadaki "iman edenlere" seslenir. "Ey Müslümanlar" demez, "Ey iman edenler" der. Çünkü bu, surette kalmış bir imanın değil, hakikate ermiş bir imanın çağrısıdır. Bu çağrı, "Siz de o ilahi koroya katılın. Siz de o teklik nağmesini söyleyin. Siz de Hakk'ın ve meleklerinin yaptığı gibi salat edin!" demektir. Bu, bir taklit değil, bir tahkik eylemidir. Kişinin, kendi varlığının Hakk'ın varlığı olduğunu idrak ederek, o varlık diliyle Peygamber'in hakikatine yönelmesidir.

Hakk'ın Kendi Sûretine Salâtı: Hakîkat-i Muhammedîyye

Ayetin başındaki "Allah, Peygamber'e salat eder" ifadesi, aklın sınırlarını zorlayan, ancak irfan ile tadılan bir sırdır. Bu, Hakk'ın, kendi Zât'ını, en kâmil ve en cem'i sureti olan Hakîkat-i Muhammedîyye'de seyretmesidir.

Terzibaba Hazretleri, bu idraki imkânsız gibi görünen sırrın perdesini aralar:

Allah’ın Hz. Peygambere selâm getirmesi, yani salavat getirmesi kendini zatı ile orda seyretmesidir. Sıfatları ile değil. Zatı ile kendini, çünkü o hakîkati Muhammedîye değil mi zaten. Hakîkati Muhammed’i de Hakkın sûretlenmiş olarak ortaya çıkması değil mi? Bunun da bir ismi İnsan-ı Kâmil değil mi? Bilimselliği yönünden. Dolayısıyla, Hakkın kendini en geniş mahalde en şümullü mahalde, fakat birim hükmü altında birimsiz olarak seyretmesi...

Zât-ı Mutlak, kendi sonsuz güzelliğini, kemâlini görmek murad etti. Bu murad ile, kendi ilminde var olan suretlerin en mükemmeli, bütün esmâ ve sıfatları kendinde toplayan İnsân-ı Kâmil'in hakikati olan Hakîkat-i Muhammedîyye'yi bir ayna kıldı. Hakk'ın o aynaya bakması, o aynada kendi Zât'ını seyretmesi, O'nun salatıdır. Bu, bir başkasına yapılan bir övgü değil, Zât'ın Zât'ı seyridir. Peygamber Efendimiz (s.a.v.), o aynanın zuhûr mahalli, cilâsıdır. "Levlake levlak lema halaktul eflak" (Sen olmasaydın, âlemleri halk etmezdim) kudsî hadisinin manası burada tecellî eder.

Bu sırrın yaşandığı zirve an ise Mi'rac'dır. Orada, Cebrail'in dahi "Bir adım daha atarsam yanarım" dediği yerde, beşeriyet perdesi kalkmış, hakikatler ayan beyan olmuştur. Mi'rac'daki o meşhur "Ettehiyyâtü" diyaloğu, tam da bu ilahi salatın kul planındaki bir yansımasıdır:

Sidre-i Müntehaya gelindiği zaman Cebrail (as). “Rabbine selam ver” diye işarette bulundu. İşte burada Peygamber S.A.V. “ettehiyyatü lillahi vesssalavatü vettayyibat” yani “oturuşum, salavatlarım, yaptığım iyi işlerim Allah içindir ” diye söyledi. Bunun üzerine Cenab-ı Hakk! “Esselamu aleyke ya eyyühennebiyyü ve rahmetullahi ve berakatühu” buyurdu.

Hz. Peygamber, kendi varlığını, bütün fiil ve sıfatlarını Hakk'a arz eder. "Bunlar benim değil, Senindir" der. Buna mukabil Hakk, "Selam Senin üzerine olsun ey Nebi" diyerek, o aynayı tasdik eder ve kendi selamını, yani selamet ve rahmet tecellîsini onun üzerine indirir. Bu, Zât'ın kendi mazharına olan tecellîsidir. Namazlarımızda okuduğumuz Ettehiyyâtü, o muazzam anın bir hatırası, o hakikate ermek için bir davetiyedir.

Cem Makamında Salavat: Varlıkta Birliği Müşahede

Yolculuğun son durağı, zirvesi, Cem makamıdır. Burası, "ikilik" perdesinin tamamen kalktığı, sâlikin "âlemde Hakk'ın varlığından başka bir varlık yok" idrakini sadece bilmekle kalmayıp, bizzat yaşadığı makamdır. Bu makamda salavat nasıl bir anlam kazanır?

Bu, zıtların birliğinin, tenzih ile teşbihin aynı anda yaşandığı Muhammedî mîzanın sırrıdır. Terzibaba Hazretleri bu hali şöyle resmeder:

Bir mahal eğer daha peygamber var şeyh var, mürşit var, hoca var, yok bilmem ne var, ayrı ayrı varlıklar görürse zaten cem makâmına gelmemiş olur. Cem makâmına geldikten sonra bunları ayrı ayrı fark etmesi mümkün, olmaz. Peki bunlar yok mudur? Haa. Bunların hepsi yerli yerincedir. Vardır, fakat Hakkın varlığı ile vardır. Ayrı, ayrı kendilerine has varlıklar olarak var değillerdir. İşte Hakkın varlığı ile var oldukları için kendi kendini orda müşahede eder ve kendi kendine salavat getirir.

Cem makamındaki arif, peygamberi, mürşidi inkâr etmez. Bilakis, onları en hakiki vecheleriyle görür. Onları, kendi başlarına var olan ayrı şahsiyetler olarak değil, Hakk'ın varlığıyla kaim olan, Hakk'ın isim ve sıfatlarının tecellî ettiği mazharlar olarak müşahede eder. Peygamber, Hakk'ın "Hâdî" (hidayet veren) isminin en kâmil mazharıdır. Mürşid, Hakk'ın "Reşîd" (doğru yolu gösteren) isminin o devirdeki mazharıdır.

Bu görüşe sahip olan bir kul salavat getirdiğinde, artık bu, bir varlığın diğer bir varlığa övgüsü değildir. Bu, Hakk'ın, kendi tecellîsi olan kulun dilinden, yine kendi en kâmil tecellîsi olan Peygamber'in hakikatine yönelmesidir. "Kendi kendini orda müşahede eder ve kendi kendine salavat getirir." Bu, "Attığın zaman sen atmadın, ancak Allah attı" (Enfâl, 17) âyetinin salavattaki tecellîsidir. Salavatı söyleyen dil, kulun dilidir ama hakikatte o salatı söyleyen ve söyleten, "Biz ona şah damarından daha yakınız" (Kâf, 16) buyuran Hakk'ın kendisidir.

Bir "Allahümme salli alâ Muhammed" cümlesi, içinde okyanuslar barındırır. O, hem bir kulun en samimi duası, hem tahkikî imanın bir meyvesi, hem de varlığın en büyük sırrı olan Tevhid'in ilanıdır. O, bizi fiiller âleminin ikiliğinden alıp, Cem makamının birliğine taşıyan nuranî bir Burak'tır.

Terzibaba Geleneğinde Salavat'in Yaşanması

Hakikat yolculuğu, aşk ile yoğrulmuş, edep ile bezenmiş, zikir ve salavat ile sulanmış bir gönül bahçesinde adım adım ilerlemektir. Salavatın aslına ve mertebesine dair evvelki sohbetlerde gönül kapısını araladık. Şimdi ise o kapıdan içeri girip, bu mübarek amelin sâlikin hayatında, dergâhın içinde, seyr-i sülûkun her bir basamağında nasıl yaşandığını, nasıl bir can suyu olduğunu tefekkür edelim. Zira irfan, yaşanmayan bir bilgiden ibaret değildir; o, hâl olmuş, bedene ve ruha sinmiş bir hakikattir.

Terzibaba geleneğinde salavat, sadece dilde söylenen bir dua cümlesi olmanın çok ötesinde, sâlikin mânevî yolculuğunun her ânına sirayet eden bir nefestir. O, zikrin kilidini açan bir anahtar, mürşidin elinde sâlikin hâlini terbiye eden bir alet, gönül göğünün kapılarını aralayan bir niyazdır.

Sâlikin Yolu: Virdler, Zikirler ve Salavatın Günlük Tertibi

Hakikat yoluna baş koyan sâlik, hedefine varmak için bir yol haritasına, bir usûle muhtaçtır. Bu usûl, onun her gün nefsini terbiye edeceği, kalbini saflaştıracağı ve Rabb'i ile olan bağını tazeleyeceği ameller bütününden ibarettir. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin bizlere miras bıraktığı Tuhfetu'l-Uşşâkî risalesi, bu yolun adabını, günlük virdlerin nasıl icra edileceğini beyan eder. Bu tertip içinde salavat, adeta bir tesbihin imamesi gibi, zikir tanelerini bir arada tutan merkezî bir unsur olarak karşımıza çıkar.

Günün her namaz vaktinin ardından sâlike verilen zikir dersi, mânevî bir hikmete göre tanzim edilmiştir. Sabah namazından sonraki vird şu nizam ile örülmüştür:

Sonra: İza cae suresini En nasır (110/1-2-3) bir kere okursun. Sonra: Sure-i İhlas-ı üç kere, Sure-i Felak'ı bir kere, Sure-i Nas-ı bir kere, Fatiha-i şerifeyi bir kere okursun. Sonra: Süre-i Bakara'nın baş tarafını "beş ayet" (ve ülaikehümül müflihun) a kadar her birisini besmele ile okursun. Sonra dua ile meşgul olursun. (Rabbena ya Rabbena tekabbel minna, inneke entessemiul aliym, ve tüb aleyna inneke entettevevabürrahiym, vehdina ilel hakkı ve ila tariki müstakim bi beraketil Kur'anil aziym, ve bi hörmeti habibike ve Rasulikel keriym, sübhane Rabbike Rabbil izzeti amma yesifun ve selamım alel murseliyn, velhamdülillahi Rabbil alemiyn,) sonra el fatiha diyerek, evvelinde salavat ile Fatiha-ı Şerife'yi okursun.

Fatiha, "evvelinde salavat ile" okunur. Salavat, Kur'an'ın kalbi olan Fatiha'nın bile kapısını açan bir anahtar kılınmıştır. O, duaya başlamadan evvel bir edep nişanesi, bir izin isteme, bir hürmet duruşudur. Zikir ve dua meclisine, o meclisin Sultanı'na (s.a.v) selam vermeden girilmez. Bu, yolun en temel edebidir.

Bu edep, sadece başlangıçta değil, zikrin her mertebesinde ve sonunda da kendini gösterir. Tevhid zikrinin farklı basamakları çekildikten sonra, vird şöyle nihayete erer:

...sonra otuz üç kere, yahut yirmi bir kere, yahud on bir kere, yahud yedi kere la ilahe illallah Muhammederrasulullah diye. Sonra yukarıda belirtilen miktarlarda la ilahe illallah Muhammedennebiyyullah diye, sonra yukarıda belirtilen miktarlarda la ilahe illallah Muhammed habibullah diye sonra yine yukarıda belirtilen miktarlarda la ilahe illallah diye sonra yine yukarıda belirtilen miktarlarda "ismi hu" zikredip, salli ve sellim ala eşrefi nuru cemiil enbiyayi vel mürselin velhamdülillahi Rabbil alemiyn deyip "el fatiha" diyerek, salavat ile Fatiha' yı okursun.

Zikir, "Muhammederrasulullah" ile başlar; bu, şeriat kapısıdır. Sonra "Muhammedennebiyyullah"a yükselir; bu, O'nun bâtından haber getiren yönünü idraktir. Nihayet "Muhammed Habibullah"a varır; bu, O'nun Hakk'ın sevgilisi olma sırrına, muhabbet makamına vâkıf olma arzusudur. Sâlik, tevhidin bu mertebelerini tırmandıktan ve "Hu" ismiyle Zât denizine bir damla da olsa daldıktan sonra, yine "Salli ve sellim..." diyerek salavata döner. Çünkü bütün bu yollar, bütün bu mertebeler O'na çıkar ve O'nun nuruyla aydınlanır. Başlangıç da O'nunladır, bitiş de. Salavat, bu seyr-i sülûk halkasının hem kilidi hem de mührüdür.

Cennet Bahçeleri: Zikir Halkasının Edebi ve Sırrı

Sâlikin tek başına yaptığı virdler kadar, cemaatle yaptığı toplu zikirlerin de irfan yolunda ayrı bir yeri vardır. Efendimiz (s.a.v), zikir halkalarını "Cennet bahçeleri"ne benzetmiştir. Uşşâkî geleneğinde bu zikir meclisleri, kendine has bir edep ve usûl ile icra edilir.

(sav) Efendimiz halka suretiyle yapılan zikiri Cennet bahçelerine benzetmiştir bu sebeple bağdaş kurma şekliyle oturulmayıp halka ve daire şeklinde oturulur. Zira tevhid usulünü asli şekliyle ifa etmek lazımdır. Yani zikir yaparken diz üstü oturmak lazımdır... Evvele halk şeklinde yapılan zikrin işareti, “Halka” ne demektir, halka şekliyle yapılan zikrin işareti Vahdet-i Zat’iye Mihver-i merkezden geçen hat Ahadiyettir. Vahdet-i Zat’iyenin yani Zat’i vahdetin zuhuru olan Ahadiyet-i Zat’iye baplı olan Fetz-i Akdes, yani en mukaddes feyiz, Mukaddes Feyize tecellisinin suretini mürşid evvela yalnız olarak “fealemen hü la ilahe illallah” diyerek zikre başlamasıyla gösterir.

Halka şeklinde oturmak, sadece bir düzen değildir. O halka, Vahdet-i Zat'ın, yani varlığın birliğinin bir suretidir. Her bir derviş, o halkanın bir noktasıdır, ama hiçbiri tek başına halka değildir. Birlikte, Hakk'ın Vahdet'ini temsil ederler. Halkanın boş olan merkezi ise, hiçbir surete bürünmemiş, mutlak teklik olan Ahadiyet mertebesine işarettir. Mürşid, zikri "Fa'lem ennehu la ilahe illallah" (Bil ki, Allah'tan başka ilah yoktur) diyerek tek başına başlattığında, o merkezdeki Ahadiyet sırrından gelen feyzi, yani Feyz-i Akdes'i (en kutsal feyiz) kendi varlığında tecelli ettirir. Sonra bu feyz, mürşidden halkadaki dervişlere Feyz-i Mukaddes (kutsal feyz) olarak yayılır.

Bu halka zikrinin, devran adı verilen hareketli şekli de vardır. Devran, bu ilahi geometrinin can bulmuş halidir. Dervişler el ele tutuşur, bir yöne doğru dönerken "Hu" ismini zikrederler. Bu esnada salavat, yine en can alıcı noktada devreye girer:

İlk olarak cumhur ilâhî okunur. Bundan sonra şeyhin üç kez "1-İsm-i Pak, 2-Cism-i Pak, 3-Nesl-i Pak Hz. Muhammed Mustafa ra Salavat" demesi ile topluca okunan özel besteli salavattan sonra şeyhin "Ya Allah Hu" veya ''Allah Ya Hu" yahut "Hu Mevla’m Hu" şeklinde seslenmesiyle devrân zikrine başlanır.

En coşkun zikir olan devran bile, Hz. Muhammed Mustafa'nın (s.a.v) pak ismine, pak cismine ve pak nesline salavat getirilerek başlatılır. O'na selam vermeden, O'nun iznini almadan o ilahi raksa, o kevnî dönüşe iştirak edilmez. Salavat, zikir meclisinin hem kapısı, hem şifresi, hem de bereketidir.

Muhabbetin Kapısı: Salavat ile Gelen Haller ve Manevi Rehberlik

Salavat, sadece bir vird veya bir edep kuralı değildir. O, aynı zamanda muhabbetin en saf ifadesi ve mânevî âlemlerin kapısını aralayan bir sırdır. Sâlik, salavatı dilinde ve gönlünde çoğalttıkça, salavat getirdiği Zât'a (s.a.v) olan mesafesi de manen kısalır. Bu yakınlık, bazen sâlikin tefekkürüne, bazen de rüya ve zuhurat âleminde müşahedesine bir kapı açar. Terzibaba külliyatında nakledilen bir zuhurat, bu sırra bir misaldir:

Amca yanımdan geçiyorken yüzüme bakarak Salavat getirmeye başladı bende getirmeye başladım beraber bir kaç kişi Salavat getirmeye başladık. Hepimiz sesli bir şekilde Salavat getiriyorduk. Amcalar soluma geçtiler asker nizamı gibi yanyana durup yola doğru duruyorduk. Önümüzde yol üstünde sanki bir yol açıldı mana olarak heybetli yeşil bir atın üstünde Efendimiz sav geldiler ve ben sonra uyandım..

Topluca ve sesli bir şekilde getirilen salavat, manevi bir yol açar. O yolun sonunda ise, yolların Sultanı, âlemlerin Efendisi belirir. Bu, salavatın bir çekim gücü, bir davet olduğunun delilidir. Sen O'nu andıkça, O'nun nuraniyeti senin ufkunda tecelli etmeye başlar. Rüyanın devamındaki yorumlar da manidardır: Sırtını "Hamit Sarımsak Züccaciye"ye dayamak... Hamid, övülen, yani Hz. Muhammed'in (s.a.v) bir ismidir. Sarım-sak ise, "sarım" kelimesiyle aşka, "sak" kelimesiyle bir şeyin aslına, köküne işaret eder. Yani sâlik, sırtını Aşk'ın aslı olan Ahmedî hakikate dayamış, yüzünü ise "Ademoğlu Apartmanı"na, yani bu hakikatin zuhur mahalli olan İnsan-ı Kâmil'e çevirmiştir. Bütün bunlar, salavatın bereketiyle açılan tefekkür pencereleridir.

Ancak sâlikin yolu her zaman böyle "bast" (genişleme, ferahlık) hâliyle geçmez. Bazen de kabz (sıkışma, daralma) hâli gelir. Mürşid-i kâmil, bu hallerde sâlike yol gösteren bir tabip gibidir. Bu hallerin ilacını da yine irfan geleneğinin hazinesinden çıkarıp sunar:

“ Bahaeddîni Nakşibend Hazretleri, bize (çevresindekilere) , kabz (sıkışma-sıkıntı) hâlinde istiğfar;” ...İşte bu “kabz” diye tarif ediyorlar. Bu kabz hâlinde istiğfar etmek gereklidir diyor, yâni sıkıntılı olduğumuzda istiğfar ve salâvat-ı şerîfeler çekeceğiz. “ bast (genişleme) hâlinde de şükür ile emir buyurmuş-lardır.”

Salavat, sadece neşe ve ferahlık anlarının değil, aynı zamanda sıkıntı ve daralma anlarının da ilacıdır. İstiğfar ile geçmişin yüklerinden arınan sâlik, salavat ile geleceğin nuruna, Muhammedî rahmete bağlanır ve o daralma hâlinden çıkış yolunu bulur.

Fakat burada mühim bir nükte vardır: Zikrin ve salavatın sayısı değil, kalitesi önemlidir. Terzibaba Hazretleri bu konuda uyarır. Mesele, tesbihin tanelerini hızla çevirmek değil, her bir tanede manayı derinden hissetmektir.

Bir tesbih “estağfirullah, estağfirullah” yalnız sayıyı bitirmek için değil, bakın kalite için. Estağfirullah dediğimiz zaman bunu hangi bilinçle söyledik? Ağzımızmı, dilimizmi söyledi? Beynimizmi söyledi, şuurmu, gönlümüzmü, muhabbet ile mi söyledik? ... Birde Peygambermize bir Salavatı şerife getirirsek “Allahümme Salli ala Seyyidina Muhammed” diye ama muhabbetle bir Muhammed demek var, birde lisanen ezberden demek var.

Yolun sırrı budur. Bir defa muhabbetle, şuurla, gönülden "Allah" demek, yüz binlerce gafilce çekilen zikirden evladır. Bir defa aşk ile, gözyaşı ile "Allahümme salli ala Seyyidina Muhammed" demek, O'nunla aradaki perdeleri kaldırmaya yeter. Sayı, bir disiplin aracıdır, bir başlangıçtır. Ama gaye, sayıyı aşarak manaya, adedi geçerek Ahadiyete, lafızdan geçerek muhabbete vasıl olmaktır. Salavat, bu şuur ve muhabbetle söylendiğinde, sâlikin hem kabz hâlinin ilacı, hem de bast hâlinin kanadı olur.

Ravza'nın Huzurunda: Ziyaret Adabı ve Dilden Düşmeyen Salavat

Salavatın yaşandığı en müstesna makam, hiç şüphesiz Medine-i Münevvere'dir; O'nun (s.a.v) mübarek Ravza'sının bulunduğu topraklardır. Sâlik için oraya yapılan yolculuk, manevi bir Mi'rac tecrübesidir. Orada her adım, her nefes, her bakış bir ibadete dönüşür. Ve bu ibadetin özü, ruhu, devamlı bir salavat hâlidir. Terzibaba Hazretleri, bir umre hatırasını naklederken salavatın nasıl bir sır taşıdığını şöyle anlatır:

Bu son umreye gittiğimizde Medine'den havaalanından indik Medine'ye orada Tur görevlisi geldi... bir söz söyledi. Bu salavatlar dedi hadisi şerifte bildirildiğine göre salavat Gök kapılarının bir tanesini açar dedi çok mühim bir hadis Gök kapıların bir tanesi salavatla açılıyor... Bir bakıma Gönül göğünün kapılarıda onlan açılıyor.

Gök kapılarını açan salavat, gönül göğünün kapılarını açmaz mı? O mübarek topraklara ayak basan âşık için artık dünya kelamı bitmiş, salavat kelamı başlamıştır. Terzibaba Hazretleri'nin Hacc Divanı'nda kaleme aldığı şiirler, bu hâlin canlı birer şahididir. O şiirlerde salavat, bir nasihat, bir emir, bir hâl olarak sürekli karşımıza çıkar:

Salâvat eksik etme dilden, Çıkarma Peygamberi gönülden, Dönme sakın ha sözünden, Makam'ı Mustafadır bu ilahi nazargahtır bu.

Medine'de zaman dardır, ayrılık vakti (vakt-i firak) yakındır. Bu kısa zamanda yapılacak en kıymetli iş, en büyük kazanç yine salavattır:

Canlan kalk aç gönlünü Rasul'e, Yazar belki seni'de sırayle, Salâvat'ı şerifle yadeyle, Vakti firak yaklaşıyor be canım.

Ve yine, o hâl doruğa çıktığında, sâlikin bütün varlığı bir salavat hâline bürünür:

Her dem salâvat getirip, Can'ı Canan'e erdirip, Güzel vaktini bitirip, Ağla gözlerim ağla zaman azaldı.

İşte Terzibaba geleneğinde salavatın yaşanması budur. O, sâlikin günlük virdinin nizamıdır. Zikir halkasının edebidir. Devranın başlangıç duasıdır. Rüyada müşahede kapısını aralayan bir anahtardır. Kabz hâlinin ilacı, bast hâlinin şükrüdür. Ve nihayet, Ravza'nın huzurunda, âşığın dilinden ve gönlünden dökülen en tatlı nağmedir. O, lafızdan başlayıp hale dönüşen, sâliki Muhammedî nur ile boyayan, O'nun ahlakıyla ahlaklandıran bir kimyadır.

Füsûsu'l-Hikem'de Salavat

Şeyh-i Ekber, Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem’inde "salavat" kelimesi, bir zikir formülü olarak tekrar tekrar geçmez. Zira Şeyh-i Ekber'in derdi, bir fiilin nasıl yapılacağından ziyade, o fiilin ardındaki vücûdî hakikatin ne olduğunu göstermektir. O, bize salavatın kendisini değil, salavatın ruhunu, aslını, varlık ağacındaki kökünü anlatır. Füsûs'u okurken salavatın hakikatini anlamak, bir haritaya bakıp Kâbe'nin yerini öğrenmek değil, bizzat o Kâbe'nin kalbinin içinde tavaf etmeye başlamaktır.

Şeyh-i Ekber'in nazarında Resûl-i Ekrem Efendimiz (s.a.v.), her şeyden evvel, varlığın kendisinden zuhûra geldiği Hakîkat-i Muhammediyye'dir. Bu hakikat, Cenâb-ı Hakk'ın "Ben gizli bir hazine idim, bilinmeyi sevdim (muhabbet ettim)" iradesinin ilk tecellî ettiği, ilk taayyün ettiği mertebedir. Varlık, bu sevgiyle, bu muhabbetle başlamıştır. O muhabbetin ilk ve en kâmil aynası, Muhammedî Hakikat'tir. Cenâb-ı Hakk, kendi isim ve sıfatlarının güzelliğini, kemâlini en mükemmel şekilde bu aynada seyretmiştir. Bu sebeple kâinattaki her ne varsa, her bir zerre, o ilk aynadan yansıyan ışığın bir parçasıdır.

Bizim salavat getirmemiz bu büyük hakikatin neresinde durur? Salavat getirmek, bu aslî bağlantıyı ikrar etmektir. Bu, "Yâ Rabbi! Ben, varlığımı ve idrakimi borçlu olduğum o ilk ve en kâmil tecellîye yöneliyorum. Bütün feyzin, bütün rahmetin aktığı o ana pınara, o ana damara bağlanmak istiyorum. Beni de o rahmetten nasiplendir" niyazıdır.

İbn Arabî Hazretleri, varlık mertebelerini anlatırken, Hakk'ın mutlak gayb olan Hüvviyet ve Ahadiyyet mertebesinden, isim ve sıfatların belirdiği Vâhidiyyet mertebesine inişinden bahseder. Bu Vâhidiyyet mertebesinde, bütün varlıkların hakikatleri, yani A'yân-ı Sâbite'leri, ilm-i ilâhîde mevcuttur. İşte Hakîkat-i Muhammediyye, bu A'yân-ı Sâbite'nin ilki ve en kâmilidir. Diğer bütün hakikatler, ona tâbidir. O, bir dairenin merkezi gibidir; diğer bütün noktalar varlığını ve konumunu o merkeze borçludur. Salavat, dairenin kenarındaki bir noktanın, kendi merkezine olan bu bağlılığını, bu muhabbetini ve bu ihtiyacını dile getirmesidir.

Bu noktada Şeyh-i Ekber'in İnsân-ı Kâmil öğretisi devreye girer. İnsân-ı Kâmil, yani Mükemmel İnsan, âlemin varlık sebebidir. O, Hakk ile halk (yaratılmışlar) arasında bir Berzah, bir köprüdür. Hem Hakk'ın bütün isimlerini kendinde cem etmiş olmasıyla Hakk'a bakar, hem de bir kul olması cihetiyle halka bakar. Peygamber Efendimiz (s.a.v.) ise İnsân-ı Kâmil'in en kâmil, en son ve en kuşatıcı örneğidir.

Salavat getirdiğimizde, biz aslında bu Berzah'a, bu köprüye yöneliriz. Hakk'tan gelen feyz ve rahmet, bu köprüden geçerek âleme dağılır. Biz salavat ile o köprünün üzerine çıkar, o rahmet selinden bir katre de bize isabet etsin diye bekleriz. Allah'a "Habibin'e rahmet et" derken, aslında "Ey Rabbimiz, rahmetini gönderdiğin o ana kanala bizi de dahil et" demiş oluruz. Bu, bir aracı koymak değil, ilâhî usûlü, Cenâb-ı Hakk'ın kendi koyduğu düzeni idrak ve tasdik etmektir. Su pınardan çıkar ama musluktan akar. Musluğa yönelmek, pınarı inkâr etmek değil, pınarın sahibinin koyduğu edebe riayet etmektir.

Füsûsu'l-Hikem'in her bir bölümü, bir peygamberin kelimesine (hakikatine) atfedilmiş bir hikmeti anlatır. Eserin zirvesi, son faslı ise "Hikmet-i Ferdiyye fî Kelimet-i Muhammediyye"dir. Yani "Muhammed Kelimesindeki Teklik (Biriciklik) Hikmeti". Şeyh-i Ekber, en sona onu koymuştur çünkü Muhammedî Hakikat, diğer bütün peygamberlerin hakikatlerini kendinde toplayan, cem eden, kuşatan biricik hakikattir. O, "Cevâmiu'l-kelim"dir, yani az sözle çok mana ifade ettiği gibi, varlık olarak da bütün kelimeleri, yani bütün hakikatleri kendinde toplayandır.

Bu durumda salavat, sadece bir peygambere dua etmekten çıkar, bütün peygamberlerin getirdiği hikmetlerin toplamına, o hikmetlerin kaynağı olan küllî hakikate bir yöneliş hâlini alır. Hz. İsa'nın (a.s.) ruhaniyetine, Hz. Musa'nın (a.s.) celâline, Hz. Yusuf'un (a.s.) cemâline ve diğer bütün nebilerin hikmet pınarlarına aynı anda bağlanmaktır. Çünkü onların hepsi, Muhammedî Nur'dan birer parıltıdır. Salavat, bu birliği, bu Tevhid hakikatini idrak ederek yapılan bir şehâdettir.

Dahası, salavat, Şeyh-i Ekber'in sisteminin temel direklerinden olan tenzih ve teşbih dengesinin en güzel misallerinden biridir.

• Tenzih: Hakk'ı her türlü eksiklikten, yaratılmışlığa ait özelliklerden tenzih etmek, O'nun hiçbir şeye benzemediğini ("Leyse ke mislihî şey'un") bilmektir.
• Teşbih: Hakk'ın isim ve sıfatlarıyla âlemde tecellî ettiğini, O'nun her yerde hâzır ve nâzır olduğunu ("Ve hüve meakum eyne mâ kuntum") idrak etmektir.

İrfan yolu, bu iki kanatla uçmaktır. Sadece tenzih, Hakk'ı ulaşılmaz bir soyutluğa hapsetmektir. Sadece teşbih ise panteizme, yani her şeyi Hakk'ın kendisi sanma yanılgısına götürür. Muhammedî yol, bu ikisinin ortasıdır, Muhammedî mîzandır, denge yoludur.

Peygamber Efendimiz (s.a.v.), bu dengenin yaşayan timsalidir. O, "Ben de sizin gibi bir beşerim" diyerek teşbih yönünü, yani halk (yaratılmış) tarafını gösterir. Ama aynı zamanda "Bana vahyolunur" diyerek de tenzih yönünü, yani Hakk ile olan eşsiz bağını ortaya koyar. O, abd'dır (kul) ama aynı zamanda habîb'dir (sevgili). O, beşerdir ama aynı zamanda Sevâd-ı Azam, yani en büyük karaltı, ilk taayyündür.

Salavat formülü "Allahümme salli alâ Muhammedin..." (Allah'ım, Muhammed'e salât et...) bu müthiş dengeyi içinde barındırır. Fiilin fâili, yani salât eden, rahmet eden Allah'tır. Bu, mutlak tenzih makamına bir işarettir. Fiilin yöneldiği mahal ise Muhammed'dir (s.a.v.); yani bir kul, bir beşer, halktan biridir. Bu da teşbih makamına bir işarettir. Salavat getiren mümin, bu iki kutup arasında durarak, hem Hakk'ın mutlak yüceliğini hem de O'nun en sevdiği kulu aracılığıyla âleme olan yakınlığını aynı anda tasdik eder. Bu, aklın sınırlarında anlaşılamayacak, ancak kalp ile tadılabilecek bir Cem makamı tecrübesidir. Zıt gibi görünenin birliğidir.

Öyleyse, Şeyh-i Ekber'in irfan mektebinde salavat, bir dudak egzersizi değil, bir vücûdî duruştur. Varlık okyanusunda kendi yerini bilmek, feyzin akış yönünü tanımak ve o akışa muhabbetle, teslimiyetle kendini bırakmaktır. O, varlığın sırrına, yani Hakk'ın bilinme muhabbetine bir şahitliktir. O, kâinatın kalbi olan İnsân-ı Kâmil'e bağlanarak, kendi kalbini de kâinatın ritmiyle bir etme çabasıdır.

Bu yüzden salavat getiren bir sâlik, sadece sevap kazanmaz. O, varlık ağacının köküne su verir. O su, dallardan ve yapraklardan geçerek meyve olan kendisine de hayat ve lezzet olarak geri döner. Salavatımız, aslında yine bizedir. Çünkü biz, o Muhammedî hakikatin bir cüz'ü, bir tecellîsiyiz. Aslımıza yaptığımız her hürmet, her muhabbet, hakikatte kendimizedir. Bu, Füsûs'un dilinde, tecellînin tecellîgâh aracılığıyla yine kendine olan muhabbetinin bir ifadesidir. Bizim salavatımız, Hakk'ın kendi en kâmil aynasına olan ezelî sevgisinin, bizim dilimizden ve kalbimizden yansıyan bir gölgesidir sadece.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Şeyh-i Ekber İbn Arabî hazretlerinin hikmet pınarından Salavat’ın ne olduğuna dair kapıdan içeriye daha bir cesaretle girerek, Salavat’ın, nasıl olup da zıt gibi görünen hakikatleri kendi içinde birleştiren bir sır olduğunu anlamaya gayret edelim. Bu öyle bir derinliktir ki, akıl kıyısında durur, idrak ise ancak aşk ile o denize dalar. Bu, zıtların birliği, yani ehlince Cem makamı denilen o yüce makamın Salavat aynasındaki yansımasıdır.

Tasavvuf yolu, iki kanatla uçulan bir yoldur. Bir kanadın adı tenzih, diğerininki teşbihtir. Tenzih, Cenâb-ı Hakk’ı her türlü noksanlıktan, yaratılmışlara benzemekten, hayal edilebilen her şeyden uzak ve münezzeh bilmektir. O, "Leyse kemislihî şey’un" ayetinin sırrınca, hiçbir şeye benzemez. Teşbih ise, Cenâb-ı Hakk’ın isim ve sıfatlarının bütün âlemde tecellî ettiğini, O’nun her an her yerde Zâhir ismiyle göründüğünü, "Ve hüve meakum eyne mâ kuntum" (Nerede olursanız olun, O sizinle beraberdir) ayetinin sırrınca bize bizden yakın olduğunu müşahede etmektir.

Bu iki kanat olmadan mârifet semâsında uçulmaz. Sadece tenzih kanadıyla uçmaya kalkan, Hakk’ı o kadar uzağa koyar ki, O’nu ulaşılmaz, soğuk ve ilgisiz bir varlık olarak tasavvur eder. Sadece teşbih kanadıyla uçmaya kalkan ise, Hakk ile halkı o kadar birbirine karıştırır ki, aradaki mertebeleri, edebi ve kulluk vazifesini unutur. Hakiki mürşidler, sâlike bu iki kanadı dengede tutmayı öğretirler. İşte bu dengeye Muhammedî mîzan denir ve bu mîzanın en kâmil tecellî ettiği amellerden biri de Salavat-ı Şerife’dir.

Salavat bunu nasıl başarır? Şeyh-i Ekber hazretlerinin işaret ettiği üzere, Salavat, hem en yüce tenzihi hem de en yakın teşbihi bir araya getiren bir fiildir. Bizim duamızın O’nun mertebesine ne faydası olabilir? Bu düşünce, tenzih kanadının sesidir. Bu, bizim acziyetimizi, O’nun ve Resûlü’nün ise bizden ve bizim dualarımızdan müstağnî olduğunu fısıldar.

Fakat aynı anda Cenâb-ı Hakk, Kur’ân-ı Kerîm’inde, “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber’e salât ederler. Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selâm verin” buyurarak bizi bu fiile davet eder. Demek ki bu fiilde, bizim aklımızın eremeyeceği bir sır, bir hikmet var. Hakk, Kendi fiiline biz kullarını da ortak ediyor. İşte bu da teşbih kanadının, yani O’nun lütfunun, yakınlığının ve rahmetinin bir tecellîsidir. Salavat getirdiğimizde, aynı anda hem Resûlullah’ın (s.a.v.) yüceliği karşısında kendi hiçliğimizi (tenzih) hem de Allah’ın emriyle O’nun en sevgilisine muhabbetimizi sunma şerefine nail olmanın getirdiği yakınlığı (teşbih) yaşarız. Bu iki hâli birleştirebilen kalp, Cem makamının ne demek olduğunu tatmaya başlar.

Şeyh-i Ekber, hakikatlerin zıtların birliğinde saklı olduğunu sıkça dile getirir. O, hem Evvel’dir hem Âhir, hem Zâhir’dir hem Bâtın. Bu isimler, ayrı ayrı hakikatler değil, aynı Hüvviyet’in farklı vecheleridir. Füsûsu’l-Hikem’in ruhu, bu zıt gibi görünenlerin aslında birbirini nasıl tamamladığını anlatmaktır. Şeyh-i Ekber’in hikmetinden süzülen bir söz, bu meseleyi aydınlatır:

Hakk, halk olmaksızın bilinmez; halk da Hakk olmaksızın var olmaz.

Bu söz, varlık mertebelerinin iç içe geçmişliğini anlatır. Hakk, Kendi gizli hazinesinin bilinmesini murad edince, âlemi, yani halkı zuhûra getirmiştir. Âlem, Hakk’ın isimlerinin aynasıdır. Halk, Hakk’ın Zâhir isminin tecellîsidir. Hakk ise halkın Bâtın’ıdır, yani onun hakikatidir, onu ayakta tutan Vücûd’dur.

Salavat, tam da bu kesişim noktasında durur. Salavat getiren kul, bir halktır. Salavat getirilen zât, Hz. Muhammed (s.a.v.), hem en kâmil halk (kul), hem de Hakk’ın tecellîlerinin en mükemmel aynasıdır. O, öyle bir berzahtır ki, onda hem kulluğun zirvesi (beşerî yönü) hem de Hakk’a ayna olmanın kemâli (Hakîkat-i Muhammediyye) birleşmiştir. Biz Salavat ile O’na yöneldiğimizde, aslında hem halka hem Hakk’a yönelmiş oluruz. Çünkü O’nun hakikatinden geçmeyen bir yol, Hakk’a varmaz. O’na getirilen salât, O’nun aynasından yansıyarak sahibine ve bütün âleme rahmet olarak döner.

Bu noktada, Füsûs’un en derin sırlarından biri daha kendini gösterir. Salavat getiren kimdir? Şeyh-i Ekber’in irfan mektebinde öğreniriz ki, hakikatte fâil, yani işi yapan, yalnızca Hakk’tır. Kulun ağzından çıkan her bir "Allahümme salli alâ Muhammed" nidası, aslında Hakk’ın Kendi Zâtı’nı, Kendi en kâmil mazharı ve sevgilisi olan Muhammedî hakikat üzerinden övmesidir. Kul, bu ilahi medhin, bu ilahi sevginin yeryüzündeki zuhur mahalli, bir yankı vadisi olur. Şeyh-i Ekber bu hakikati şöyle ifade eder:

Öven de O’dur, övülen de O, övgünün kendisi de O’dur.

Salavat anında sâlik, eğer kalbi uyanıksa, bu sırrı tadar. Kendi iradesiyle bir iş yaptığını zannederken, aslında daha büyük bir iradenin, ilahi bir sevgi akıntısının içinde bir damla olduğunu hisseder. Kendi varlığının, o an için, Hakk’ın Kendi sevgilisini sevme fiiline bir ayna, bir vasıta kılındığını idrak eder. İşte bu idrak, "ben" ve "sen" ikiliğini ortadan kaldıran, öven ile övülen arasındaki mesafeyi kapatan Tevhid zevkidir. Bu, zıtların, yani fâil olan Hakk ile fiilin zuhur ettiği halkın, Salavat potasında birleşmesidir.

Bu birliğin en güzel müşahede edildiği yer, arınmış mü’minin kalbidir. Şeyh-i Ekber’e göre kâinat, Hakk’ın isimlerini görmek için baktığı bir ayna olduğu gibi, İnsân-ı Kâmil de Hakk’ın Zât’ını müşahede ettiği cilalı bir aynadır. Salavat, bizim kalbimizdeki o aynayı cilalama, parlatma ameliyesidir. Her bir salât ve selâm ile o ayna üzerindeki tozlar, paslar silinir. Ayna parladıkça, yansıma netleşir. Sâlik, bir süre sonra kendi kalbinde sadece Hz. Peygamber’in (s.a.v.) sevgisini değil, aynı zamanda O’nun ahlâkını, O’nun bakışını, O’nun merhametini yansıtmaya başlar.

Salavat, Zâhir ile Bâtın’ın birliğidir. Dilimizle söylediğimiz lafızlar Zâhir’dir; bu lafızların kalbimizde ve ruhumuzda uyandırdığı muhabbet, teslimiyet ve manevi haller ise Bâtın’dır. Salavat, şeriat ile hakikatin birliğidir. Dille beyan etmek şeriatın emridir; bu emrin ardındaki sırrı, yani Hakk’ın Kendi sevgilisini bizim dilimizle övdüğünü idrak etmek ise hakikattir. Salavat, kul ile Sultan’ın birliğidir. Kul, acziyet içinde bir talepte bulunur; Sultan, bu talebi yine Kendi lütfuyla Kendi katında kabul eder ve bu fiili yaratan da, karşılığını veren de yine Kendisi olur.

Sonuç olarak, Füsûs’un derinlikli bakışıyla Salavat, basit bir dua cümlesi olmaktan çıkar; varlığın en temel işleyişini, yani zıtların nasıl bir arada var olduğunu ve birbirini nasıl tamamladığını gösteren hikemî bir anahtar hâline gelir. O, hem ayıran (tenzih) hem birleştiren (teşbih) bir sırdır. O, hem kulun fiili hem Hakk’ın fiilidir. O, hem Zâhir’dir hem Bâtın’dır. Salavat getiren ârif, bu zıtlıkların ortasında, Muhammedî mîzan üzere dimdik durur; bir kanadıyla Hakk’ın yüceliği karşısında hiçliğe kanat çırparken, diğer kanadıyla O’nun rahmet ve muhabbet deryasına dalar. İşte bu, Cem makamının zevkidir ve Salavat, bu zevke giden yolların en mübareğidir.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Salavat

Mevlânâ Hazretleri'nin Mesnevî-i Şerîf deryasında her bir kelime, bir hakikate ayna tutar. Onun lisanında salavat, dudaklardan dökülen bir tekrar değil, kâinatın kalbine doğru yapılan bir yolculuktur. Bu yolculuk, Resûl-i Ekrem (s.a.v.) Efendimiz'in hakikatini anlamakla başlar. Zira o, sadece tarih sahnesine çıkmış bir beşer değil, varlığın mana haritasının merkezidir. Bütün rahmet tecellîleri, onun hakikatine dökülür ve oradan âlemlere dağılır.

Mesnevî'nin hikmet pınarından beslenen şârihler, bu sırrı açarken salavatın ne denli derin bir teslimiyet ve irfan ameli olduğunu bizlere gösterirler. Salavat getirmek, âlemlerin düzenini, Hakk'ın rahmetinin nasıl bir nizam ile işlediğini ikrar etmektir. Bu, körü körüne bir taklit değil, âlemlerin Efendisi'nin kevnî ve ruhânî konumunu kalp gözüyle görerek, ona muhabbetle yönelmektir.

Hakikatin Merkezi: Rahmetin Havale Edildiği Kapı

Cenâb-ı Hakk mutlak zenginlik sahibidir ve rahmeti sonsuzdur. Lakin O, hikmeti gereği, her işini bir sebep ve bir nizam dairesinde icra eder. Güneşin ışığını doğrudan her bir kum tanesine ayrı ayrı göndermeyip, bir bütün olarak yeryüzünü aydınlatması gibi, ilahi rahmet de âlemlere bir merkezden yayılır. İşte o merkez, o rahmet pınarının menbaı, Hakikat-i Muhammediyye'dir. O, Hakk’ın Zâtî sevgisinin ilk tecellîsi, varlık ağacının çekirdeğidir. Bütün esmâ kemâlleri, bütün güzellikler ve ilimler, evvelâ o mübarek hakikatte belirmiş, oradan da diğer varlık mertebelerine kendi kabiliyetleri ölçüsünde dağılmıştır.

Ahzâb Sûresi'ndeki ayet-i kerîme, “Muhakkak Allah ve onun melekleri peygamber üzerine salât ederler. Ey iman edenler, siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selâm verin” buyurur. Mesnevî şârihleri, bu emrin ardındaki hikmeti açıklarken, Resûlullah Efendimiz’in bu merkezî rolüne işaret ederler.

Onun üzerine salavat getiriniz ve tam bir teslimiyet ile itaat ediniz!" buyurur. Çünkü Yüce Allah'ın esmalarının kemallerinin zuhuru o hazretin bâtınından meydana gelir. "Muhtâlün-ileyh" nüshasına göre anlam: "Çünkü Hakk'ın rahmeti ona havale olunmuştur; ve ilahi rahmet öncelikle Resûl-i Ekrem'in hakikatine iner. Ondan sonra yatkınlıklarına göre halka dağıtılır" demek olur. Şimdi mademki Resûl-i Ekrem hazretleri kendisine havale edilmiş veya kendisine muhtaç olunan kişidir, bu sebeple hazrete salavat getirmek müminlerin kendi üzerlerine ilahi rahmetin inmesini istemeleri demektir.

"Muhtâlün-ileyh" tabiri, yani "rahmetin kendisine havale olunduğu zât" ifadesi, meselenin düğümünü çözer. Rahmet, başıboş ve yönsüz bir sel gibi değildir. Bir adresi, bir tecellîgâhı vardır. Cenâb-ı Hakk, rahmetini o en sevgili kulunun, o İnsân-ı Kâmil'in hakikatine emanet etmiş, orayı bir dağıtım merkezi kılmıştır. İlahi rahmet, Hakikat-i Muhammediyye hazinesinden bütün mahlûkata istidatları nispetinde ulaşır.

Öyleyse sâlikin salavat getirmesi, suyun geldiği pınara yönelmek demektir. "Yâ Rabbi, rahmetini istiyorum" diyen bir kul, bu talebini rahmetin dağıtım kapısı olan Habibin'e yönelttiğinde, ilahi adaba uygun hareket etmiş olur. Bu, araya bir başkasını koymak değil, Hakk'ın koyduğu nizamı ve usûlü tanımaktır. Bu, tevhidin ta kendisidir. Çünkü o kapı, Hakk'tan ayrı bir varlık değil, Hakk'ın rahmet sıfatının en kâmil aynasıdır. Salavat, bu aynaya yönelerek, aynanın sahibinden istemektir. Bu yüzden şârihin dediği gibi, "salavat getirmek müminlerin kendi üzerlerine ilahi rahmetin inmesini istemeleri demektir." Sen o rahmet pınarına ne kadar çok muhabbetle, hürmetle yönelirsen, o pınardan sana akacak feyiz de o kadar çok olur.

İhtiyacın Merci'i: Âlemlerin Sığınağı Olarak Resûl

Varlık âlemi, baştan başa bir ihtiyaçlar yurdudur. Her zerre, her an varlıkta kalabilmek için Hakk'a muhtaçtır. Bu topyekûn ihtiyacın, bu umumî yakarışın bir merci'i, bir sığınağı vardır. Mesnevî şerhinde geçen ikinci tabir olan "muhtâcün-ileyh", yani "kendisine muhtaç olunan", bu sırra kapı aralar.

Resûl-i Ekrem Efendimiz, sadece rahmetin bize ulaştığı bir kanal değil, aynı zamanda bütün ihtiyaçlarımızın ve dualarımızın da Hakk'a sunulduğu bir makamdır. O, varlıkların Hakk'a olan ihtiyacının somutlaşmış, en kâmil ifadesidir. Bütün âlemlerin duası, onun duasında toplanır.

"Muhtâcün-ileyh" nüshasına göre ma'nâ: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةُ الْعَالَمِينَ (Enbiyâ, 21/107) ya'nî “Biz seni ancak âlemler için rahmet olarak gönderdik" âyet-i kerîmesi mûcibince Muhammed (a.s.v.) Efendimiz bizim umûrumuzun kâffesinin merci'i ve muhtâcün-ileyhidir; ve biz bütün ahvâlimizde ondan istiâneye muhtâcız. İşte bundan dolayı sûre-i Ahzab'da Hak Teâlâ hazretleri إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِى يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلَّمُوا تسليما (Ahzâb, 33/56) ya'nî “Muhakkak Allah ve onun melekleri peygamber üzerine salât ederler.

Bütün işlerimizin merci'i ve her hâlimizde kendisine muhtaç olduğumuz bir rehberimiz, bir sığınağımız vardır. "Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik" ayeti, bu hakikati ilan eder. O'nun rahmet olması, sadece güzel ahlakı öğretmesi demek değildir. Bu, O'nun vücûdî bir hakikatidir. Varlığın dokusunda, O'nun rahmet hakikati olmasaydı, kâinatta nizam ve merhamet olmazdı. Adalet, sevgi, şefkat gibi ne kadar güzellik varsa, hepsi o "rahmeten li'l-âlemîn" pınarından sızan damlalardır.

Bizler manevî yolda yürürken, gaflete düştüğümüzde, yolumuzu şaşırdığımızda nereye sığınacağız? Salavat, bu sığınma eyleminin kendisidir. O'na salât ve selâm gönderdiğimizde, aslında kendi acziyetimizi, kendi fakr hâlimizi ikrar eder ve "Ey Allah'ın Resûlü, biz sana muhtacız. Senin şefaatine, senin rehberliğine, senin duana muhtacız" demiş oluruz. Bu bir istiânedir, yani yardım talebidir. Ama kimden? Yine Hakk'tan. Fakat Hakk'ın bu yardım için tayin ettiği vesileye, o rahmet kapısına yönelerek yapılan bir taleptir.

Bu yüzden salavat, sadece bir sevgi gösterisi değil, aynı zamanda bir irfan beyanıdır. Âlemdeki yerini, kendi aczini ve o Yüce Resûl'ün kâinattaki merkezî konumunu bilmektir. Bu bilişle yapılan bir salavat, arşı titretir. Çünkü kul, kendi hiçliğini ve O'nun Hakk katındaki değerini idrak ederek en doğru kapıyı çalmıştır.

Salavat: Muhabbetle Teslimiyetin Ameli

Resûlullah Efendimiz, hem rahmetin "havale edildiği" (muhtâlün-ileyh) hem de bütün varlığın "muhtaç olduğu" (muhtâcün-ileyh) zâttır. Bu iki vasıf, birbirini tamamlayan, aynı hakikatin iki yüzü gibidir. Hakk'ın rahmeti ona yöneldiği için, bütün mahlûkat da ona muhtaçtır. Bütün mahlûkat ona muhtaç olduğu için, Hakk'ın rahmeti de onun üzerinden tecellî eder.

Ayetin sonundaki "ve sellimû teslîmâ" yani "tam bir teslimiyetle selâm verin" emri, bu noktada zirveye ulaşır. Salât, rahmet talep etmek ve muhabbetle yönelmektir. Selâm ve teslimiyet ise, O'nun bu merkezî rolünü, bu şanını, bu hakikatini kalp ile tasdik edip, hayatını bu tasdike göre düzenlemektir. Teslimiyet, "Yâ Rabbi, sen rahmetinin dağıtımı için böyle bir nizam kurmuşsun. Kâinatın kalbine Habibini yerleştirmişsin. Ben bu nizamı tanıyorum, kabul ediyorum ve bu nizama aşk ile teslim oluyorum" demektir.

Bu teslimiyet, sâlikin bütün seyrini şekillendirir. Artık attığı her adımda, aldığı her nefeste, yaptığı her zikirde o Kutlu Nebi'nin rehberliğini hisseder. O'na getirilen her salavat, sâlikin kalbindeki muhabbet ateşini körükler, ruhunu parlatır ve onu Resûlullah'ın (s.a.v) ahlakıyla ahlaklanmaya sevk eder. Mevlânâ Hazretleri'nin Mesnevî'de anlattığı bütün peygamber kıssaları, bütün hikmetli menkıbeler, en nihayetinde bizi bu Muhammedî teslimiyete, bu Ahmedî nura ulaştırmak içindir.

Öyleyse, salavatı dilimizden ve gönlümüzden eksik etmeyelim. Her bir "Allâhümme salli alâ Seyyidinâ Muhammed" deyişimiz, kâinatın kalbine atılan bir muhabbet tohumu, rahmet okyanusuna açılan bir pencere ve "Ey âlemlerin merci'i, ey rahmetin menbaı, biz sana geldik, sana sığındık, senin kapını çaldık" nidası olsun. O kapıyı muhabbetle ve edeple çalan, hiçbir zaman boş çevrilmez. Zira o kapı, rahmetin ta kendisidir.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Salavat

Salavat bahsini etraflıca konuştuktan sonra, bu mübarek kelimenin hangi irfan pınarlarına aktığını, hangi hakikatlerle omuz omuza durduğunu görmek, idrakimizi perçinleyecektir. Salavat, tek başına duran bir ağaç değil, kökleri hakikatin en derinlerine uzanan, dalları ise âlemleri gölgeleyen bir Tûbâ ağacının en güzel meyvelerinden biridir.

Salavat denildiğinde, akla ve kalbe ilk gelen, elbette ki Efendimiz, Hz. Muhammed (s.a.v.)'dir. Salavat, O'na yönelmenin, O'nunla konuşmanın, O'na olan muhabbeti ve bağlılığı dile getirmenin en latif, en edepli yoludur. Bu, ilişkinin en zâhirî, en temel ve en vazgeçilmez yönüdür.

Lâkin irfan yolcusu, zâhirden bâtına doğru yürür. Bu yürüyüşte anlar ki, Efendimiz'in bir de beşerî suretinin ardındaki ezelî ve ebedî hakikati vardır. İşte bu hakikate Hakîkat-i Muhammediyye denir. Bu, Cenâb-ı Hakk'ın kendi Zât'ını seyretmek için ilk tecellî ettiği ayna, bütün varlığın kendisinden zuhûra geldiği "ilk taayyün"dür. Salavat getirmek, sadece Medine'de yaşamış o mübarek beşere değil, aynı zamanda bütün kevn ü mekânın varlık sebebi olan bu Küllî Akıl'a, bu Nûr-ı Evvel'e bağlanma niyetidir. Salavat, sâlikin cüz'î aklını ve varlığını, varlığın menbaı olan o küllî hakikate raptetme ameliyesidir.

Bu intisap ve bağlanma hali, elbette bir Zikir faaliyetidir. Salavat, zikrin en has, en hususi biçimlerinden biridir. "Lâ ilâhe illallah" zikri, Hakk'ın birliğini tasdik ederek masivayı nefyetmek ise, salavat zikri de o Birlik kapısının anahtarı, o Birliğe giden yolun rehberi olan zâtı anmak ve O'nunla hemhâl olmaktır. Zikir, kalbi parlatır; salavat ise o parlayan kalbe hangi istikamete yöneleceğini öğretir. O, muhabbetle yapılan bir zikirdir ve zikrin sultanıdır. Çünkü içinde hem Hakk'ı anış (O'nun emrine itaat), hem de Hakk'ın en sevdiği kulunu anış (muhabbet) vardır.

Salavat'ın sâliki ulaştırdığı manevi tecrübelerden biri de, Efendimiz'in en büyük yolculuğuna bir pencere açmasıdır. Mirac, Efendimiz'in beşeriyetinden sıyrılarak Hakk ile aracısız buluştuğu vuslat hâlidir. Her sâlikin seyr-i sülûku, kendi kabı nispetinde bir mirac yolculuğudur. Bu yolculukta salavat, sâlikin Burak'ı gibidir. Onu aşağı çeken nefsani ağırlıklardan kurtarır, ruhunu manevi mertebelere doğru yükseltir. Efendimiz'in ayak izlerini takip ederek, O'na getirilen her bir salât ve selam, sâlikin kendi miracında bir adım daha yükselmesine vesile olur.

Bütün bunlar, nihayetinde Nübüvvet yani peygamberlik müessesesinin merkezîliğini idrak etmektir. Cenâb-ı Hakk, kullarıyla elçileri vasıtasıyla konuşur. Nübüvvet, ilahi kelâmın ve irfanın beşeriyete akıtıldığı kanaldır. Hz. Muhammed (s.a.v.) ise bu kanalın son ve en kâmil halkası, "Hâtemü'n-Nebiyyîn"dir. O'na salavat getirmek, bu ilahi sistemin işleyişini, bu rahmet dağıtımının usûlünü kabul ve tasdik etmektir. Sâlik, salavat ile der ki: "Yâ Rabbi, ben Seninle doğrudan konuşma haddini kendimde görmüyorum. Ancak Senin rahmetinin ve hidayetinin tecellîgâhı kıldığın Sevgilin vasıtasıyla Sana yöneliyorum. O'na rahmet et ki, o rahmetten bir damla da bana isabet etsin." Bu, nübüvvetin vazgeçilmezliğine ve Peygamber'in aracılığına duyulan teslimiyetin en kâmil ifadesidir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu sohbetimizde önümüze açtığımız üç büyük irfan hazinesi, Salavat'ın farklı mertebelerdeki manalarını bizlere gösterdi. Her biri, hakikatin farklı bir yüzünü aydınlatan birer kandil gibiydi.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin sohbetlerinde Salavat, bir sâlikin gündelik hayatında, seyr-i sülûkunun her adımında nasıl yaşanması gerektiğini gösteren ameli, pratik bir rehber olarak karşımıza çıktı. Terzibaba'nın dilinde Salavat, kuru bir tekrar değil, bir "hâl"dir. "Salât-ı Dâimûn" tabiriyle, şeklî namazın ötesinde, kalbin ve ruhun sürekli bir yöneliş ve bağlantı içinde olması gerektiğine işaret etti. Onun mektebinde salavat, mürşidin sâlike verdiği bir vird, manevi sıkıntılardan (kabz) kurtulmak için bir anahtar ve en nihayetinde benlik perdesini kaldırıp Cem makamına ulaşmak için bir vasıtadır. Bu, tecrübeye dayalı, yaşanan ve yaşatan bir irfandır.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'inde ise mesele, vücûdî bir zemin kazanır. Şeyh-i Ekber, Salavat'ı varlığın dokusuna işlenmiş bir hakikat olarak ele alır. Allah'ın ve meleklerinin Peygamber'e salât etmesi (Ahzâb, 56), ilahi rahmetin ve kevnî güçlerin sürekli olarak Hakîkat-i Muhammediyye'ye aktığının ifadesidir. Kulların salavatı ise bu küllî akışa katılma çabasıdır. Füsûs'un hikemî bakışıyla salavat, tenzih ve teşbihin, yani Hakk'ın mutlak aşkınlığı ile mahlûkatındaki görünürlüğünün mükemmel bir birleşimidir. Hakk, salât emriyle tenzihî bir konumdan seslenir; kul ise salavat getirerek teşbihî bir muhabbetle bu sese karşılık verir. Bu, zıt gibi görünenlerin Cem makamı'nda nasıl birleştiğinin en latif örneklerindendir.

Hazret-i Mevlânâ'nın Mesnevî-i Şerîf'ine geldiğimizde ise, Salavat'ın aşk ile yoğrulduğunu, bir muhabbet çağlayanı haline geldiğini görürüz. Mesnevî'nin dilinde Efendimiz, ilahi rahmetin ve feyzin menbaıdır. Bütün lütuflar önce O'nun mübarek hakikatine iner, oradan da bütün mahlûkata dağıtılır. Mevlânâ için salavat getirmek, susamış bir ruhun kendini bu rahmet pınarının başına atmasıdır. Bu, "Ben kimim ki bu pınardan doğrudan içeyim? Ama pınarın sahibi olan, âlemlere rahmet olan zâta sığınırsam, O'nun bereketiyle ben de suya kanarım" demenin en âşıkane yoludur.

Böylece bu üç büyük kaynak, Salavat'ın üç veçhesini bize sunmuş oldu: Terzibaba ile yaşanan, hâle dönüşen tarikat mertebesi; İbn Arabî ile anlaşılan, varlığın sırlarına açılan hakikat mertebesi; ve Mevlânâ ile tadılan, kalbi coşturan aşk mertebesi.

Değerlendirme

Bu sohbetin ardından idrak ettik ki, Salavat, sadece dudakların bir ameli değil, kalbin ve ruhun bir hâli, bir yönelişidir. O, şekilden öze, lafızdan manaya, dilden hâle geçişin en mübarek köprüsüdür.

Ayrıca gördük ki Salavat, sâlikin seyr-i sülûk haritasında bir kutup yıldızı gibidir. Yolunu kaybettiğinde istikametini buldurur, manen daraldığında göğsünü genişletir, perdelerle örtüldüğünde ise hakikatin nurunu sızdırır. O, hem başlangıçtaki tövbekârın sığınağı, hem de sondaki arifin vuslat nağmesidir.

Nihayetinde anladık ki, Efendimiz'e salavat getirmek, aslında kendi hakikatimize bir yolculuktur. Çünkü O, kâmil bir ayna olarak bizim de potansiyel olarak ne olabileceğimizi gösterir. O'na yönelmek, O'nun ahlakıyla ahlaklanmaya niyet etmek, O'nun nurundan bir pay kapmaya çalışmak, aslında Hakk'ın bizde "insan" suretinde görmek istediği kemâle talip olmaktır. Salavat, bu talebin en edepli, en mütevazı ve en tesirli duasıdır.

Cenâb-ı Hakk, bizlere salavatın sadece lafzını değil, ruhunu da idrak etmeyi nasip eylesin. Dillerimizle söylediğimiz salavatları, kalplerimizin de tasdik ettiği, ruhumuzun da yaşadığı bir hale dönüştürsün. Bizi, Hakk'ın kendi kendine salat ettiği o ilahi seyre şahit olanlardan eylesin. Âmin.