Aşk
Tasavvuf yolunda aşk, yalnızca bir duygu değil, varlığın zuhûr edişinin sebebi, Hakk’a vuslatın yegâne yolu ve yolcunun kendisinden geçerek sevgilisinde var olmasının adıdır. Bu kavram, kâinatın neden halk edildiği, insanın bu âlemdeki yerinin ne olduğu ve nihai gayesinin ne olması gerektiği gibi temel sorulara cevap verir. Aşk, hem yolun başlangıcı, hem yakıtı hem de sonudur; öyle bir ateş ki, sevgiliden gayrı her şeyi yakıp yok eder ve geriye sadece Mâşuk’un kendisi kalır. Bu yolda aşk, akıl ile değil, ancak yaşanarak bilinebilen, kelimelerin ve tariflerin yetersiz kaldığı bir hâldir.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Tasavvuf geleneğinde aşk kelimesinin kökeni, genellikle bir ağacı sarıp onun özsuyunu emerek kurutan sarmaşığa verilen “aşeka” (عشقه) ismiyle açıklanır. Terzibaba’nın da bir suale cevabında belirttiği gibi, bu benzetme oldukça anlamlıdır. Nasıl ki sarmaşık ağacı sarıp zamanla onun varlığını ortadan kaldırırsa, ilâhî aşk da insanın beşerî varlığını, benliğini ve Hakk’tan gayrı tüm ilgilerini kurutarak yok eder. Bu yanışın sonunda kişinin kendisinden bir iz kalmaz; geriye yalnızca Hakk’ın tecellî ettiği hakikati, yani mâşukiyet yönü kalır.
Nusret Tura, Tasavvufta Aşk ve Gönül adlı eserinde aşkı benzer bir mecazla tanımlar:
Aşkı târif ederken (gönülde bir ateşdir ki (mâsivâ) denilen Hakktan gayri herşeyi yakar) diyorlar. — Tasavvufta Aşk ve Gönül
Bu ateş, gönüldeki putları, dünyevî hevesleri ve benliğe dair ne varsa hepsini temizleyerek orayı Hakk’ın tecellîsine hazır bir nazargâh hâline getirir. Aşk, böylece bir arınma ve dönüşüm vasıtası olur. Nusret Tura’ya göre bu temizliği, yıllarca süren ibadetlerin ve tövbelerin başaramadığı bir şekilde, aşk bir anda gerçekleştirebilir.
Terzibaba, bu kavramın harflerine de işârî bir bakışla yaklaşır. Ona göre Arapça “aşk” (عشق) kelimesini oluşturan harflerin sayısal (ebced) ve remzî değerleri, kavramın derinliğini anlamak için bir pencere açar:
- Ayn (ع) harfi, gözü ve müşahedeyi simgeler. Ebced değeri 70’tir.
- Şın (ش) harfi, yine müşahedeyi, yani görmeyi ifade eder. Değeri 300’dür.
- Kaf (ق) harfi ise kudreti temsil eder. Değeri 100’dür.
Terzibaba’ya göre bu harfler bir araya geldiğinde, “Bütün âlemde müşahedeli bir kudretle görülen Hak olmuş olur” manası ortaya çıkar. Harflerin sayısal değerlerinin sıfırları atılarak toplanmasıyla (7+3+1=11) elde edilen 11 sayısı, Hazreti Muhammed’in makamına ve habibliğin (sevgili oluşun) kemâline işaret eder. Kelimenin üç harf ve beş noktadan oluşması (3+5=8) sekiz cenneti simgeler. Bu iki sonucun toplamı olan 19 (11+8) ise İnsan-ı Kâmil’in sayısal değeridir. Bu yorum, aşkın doğrudan doğruya Hakikat-i Muhammediyye ve insanın kemâliyle olan derin bağını gösterir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın aşk anlayışı, kendisinden önce gelen Hazmi Tura ve Nusret Tura gibi Uşşâkî büyüklerinin irfanî mirası üzerine kuruludur. Bu yaklaşımda aşk, hem coşkulu bir muhabbet hem de derin bir irfandır. Nusret Tura’nın cezbe dolu ve ateşli üslubu, Terzibaba’nın anlatımında daha dingin bir bilgelik ve marifet boyutuyla birleşir. Onun için aşk, vahdet-i vücûd düşüncesinin merkezinde yer alan, kulu Rabbine ulaştıran ve varlığın sırlarını açan anahtar bir kavramdır.
Varlığın Sebebi Olarak Aşk
Bu gelenekte kâinatın var edilişinin temel sebebi aşktır. Nusret Tura, Tasavvufta Aşk ve Gönül eserinde bu hakikati açıkça ifade eder: “Kâinatın sebebi, zuhuru aşktır. İzhâr-ı azamettir.” Bu, Hakk’ın kendi güzelliğini ve isimlerini görmek ve göstermek istemesi, yani “bilinmekliğe olan muhabbeti”dir. Cenâb-ı Hakk, ilk önce insana âşık olmuş ve onun için bütün âlemleri halk etmiştir.
Cenâb-ı Hak ve kadiri mutlak hazretleri evvelâ insana âşık oldu da ona lâzım olan her şeyi ve bu âlemi yarattı. — Tasavvufta Aşk ve Gönül
Bu bakış açısına göre, zuhûr tek taraflı bir fiil değil, karşılıklı bir sevgi ilişkisinin başlangıcıdır. Allah, kuluna olan aşkı sebebiyle varlığı izhâr etmiş ve kulundan da bu aşka bir mukabele beklemiştir. Dolayısıyla insanın en temel vazifesi, bu ilâhî sevginin farkına varıp kendisini ve her şeyi var eden bu mutlak sevgiliye yönelmesidir. Bu sevgiye bigâne kalmak ise en büyük nankörlük olarak görülür.
Nusret Tura'nın eserlerini konu alan bir çalışmada da belirtildiği gibi, bu anlayışa göre “aşk Allah’ın ilk sıfatıdır. Kulun aşkı ise O’nun aşkının bir aksi sedâsıdır.” Yani kulda ortaya çıkan sevme kabiliyeti, aslında Hakk’ın kuluna olan sevgisinin bir yansımasıdır. İnsan, O’ndan aldığı aşkı yine O’na yöneltmekle yükümlüdür. Bu karşılıklı sevgi bağı, varoluşun en temel hareketidir.
Aşkın Mertebeleri: Mecâzîden Hakikîye
Terzibaba, irfan geleneğine uygun olarak aşkı üç temel mertebede ele alır: hayvânî, mecâzî ve ilâhî.
- Aşk-ı Hayvânî: Bedensel, nefsânî ve menfaate dayalı olan bu sevgi, en süflî (aşağı) mertebedir ve geçici bir duygu sarmalından ibarettir.
- Aşk-ı Mecâzî: Bir insanın başka bir insana duyduğu, içinde menfaat ve beklenti olmayan karşılıksız sevgidir. Bu aşk, her ne kadar beşerî kaynaklı ve geçici olsa da tasavvuf yolunda önemli bir basamak olarak görülür.
- Aşk-ı İlâhî: Beşeriyet kokusu taşımayan, doğrudan Hakk’a yönelen gönül hareketidir. Hakikî aşk budur ve kendi içinde mertebeleri vardır.
Nusret Tura, mecâzî aşkın, kulun hakikî aşka hazırlanması için ilâhî bir lütuf olabileceğini belirtir. Cenâb-ı Hakk, kulunu hakikî aşka alıştırmak için ona bazen bir başka varlığa karşı derin bir sevgi tattırır. Bu tecrübe, kulun sevginin ne demek olduğunu, fedakârlığı, hasreti ve vuslat arzusunu öğrenmesini sağlar.
Cenâb-ı ALLAH kullarını aşk-ı hakikiye alıştırmak için bazen mecâzi aşktan hisse bahş eder. Ayşe’yi Ahmed’e, Hasan’ı Fatma’ya sevdirir. [...] Mecâzi aşktan ümidini kesenlere de (gel benim has kulum. Yüzünü bana dön) der. Bu söze uyan mesuttur. Kul, bu aşk ve gönül yolunda merhaleler kateder. — Tasavvufta Aşk ve Gönül
Mecâzî aşkta samimi olan ve sevgilisinde takılıp kalmayan kul, bir süre sonra bu sevginin geçiciliğini fark eder ve yüzünü asıl ve ebedî olan Sevgili’ye çevirir. Böylece mecâzî aşk, dere, çay ve ırmakların denize akması gibi, sahibini İlahi Aşk okyanusuna ulaştırır.
Nusret Tura, Aşk ve Muhabbet Yolu’nda bu geçişi Macar güzeli ile Türk sipahisi arasındaki bir aşk hikâyesiyle remzî bir dille anlatır. Farklı din ve milletlerden olan bu iki genç, aralarındaki engellere rağmen birbirlerine âşık olurlar. Kızın dadısı, aralarında haberleşmeyi sağlayan bir aracı (mürşit) rolü üstlenir. Bu sevgi, din, dil, töre gibi tüm beşerî engelleri aşar. Hikâyenin sonunda sipahi, sevdiği kızı kaçırır ve birleşirler. otuz beş seneden beri yaşıyorum” diyerek, mecâzî aşkın insanı nasıl kendi özündeki hakikate ve ilâhî aşka ulaştırabileceğini canlı bir örnekle açıklamış olur.
Âşık, Mâşuk ve Aşkın Birliği
Aşk tecrübesi üç temel unsurdan oluşur: âşık (seven), mâşuk (sevilen) ve bu ikisi arasındaki ilişkiyi ifade eden aşk. Bu gelenekte Mâşûk-u Hakikî, yani hakikî sevilen, Cenâb-ı Hakk’tır. O, kendi aşkını gizlemiş ve Zât’ını perdelerin ardına çekmiştir. Kula yakışan mertebe ise âşıklıktır.
Nusret Tura, bu etkileşimi aile hayatından bir örnekle açıklar. Eşler arasındaki ilişkide sevgisini daha çok gizleyen, naz makamında duran taraf mâşuk konumuna yükselir. Sevgisini sürekli açığa vuran, niyazda bulunan taraf ise âşık mevkiindedir. Allah ile kul arasındaki ilişkide de Cenâb-ı Hakk, Zât’ını gizleyerek mâşuk makamında durur; kula ise O’nu aramak, O’na yalvarmak ve O’nun aşkıyla yanmak düşer.
Ancak yolun sonunda bu ikilik ortadan kalkar. Terzibaba’nın ifadesiyle, “Aşkın kemâli ise bu üç mertebenin birleşmesidir.” Âşık, aşk ateşinde yana yana kendi varlığından geçer ve mâşukunda fâni olur. Bu fenâ hâlinde artık âşık, mâşuk, aşk ayrımı kalmaz; hepsi bir olur. Bu birliğe eren kişi ise İnsan-ı Kâmil’dir. Nusret Tura’nın Hazreti Mevlânâ’dan aktardığı gibi, hakikatte “Görülen her şey mâşuktur. Âşıklık ise perdedir ve hastalıktır.” Âşıklık, vuslata ermeden önceki bir arayış, bir hasret ve bir “yaralı olma” hâlidir. Vuslat gerçekleştiğinde, yani âşık mâşukta yok olduğunda, âşıklık hâli de son bulur ve geriye sadece Mâşuk kalır.
Nusret Tura, bu nihai birliği ve âşıklığın geçici bir hâl olduğunu şöyle vurgular:
Âşık, gönül âlemine dahil olup yedinci mertebeye varınca, feryâdı, iniltisi kalmaz. Zatının deryâsına girmiştir. Gâib olmuştur. Artık namsız ve nişansız olan o âşıka mâşûk derler. — Tasavvufta Aşk ve Gönül
Bu mertebeye ulaşan kişinin artık her zerresinden aşk fışkırır, her tarafı göz olur ve Mâşuk’tan başka bir şey görmez. Âşıklık, bir nevi mâşukun yaralı hâli, iştiyakın ve gurbetin son demleridir. Vuslatla birlikte bu yaralı hâl biter, âşık da mâşuk olur.
Akıl ve Aşk Karşıtlığı
Tasavvuf yolunda akıl ve aşk, iki farklı bilgi ve ilerleme aracı olarak görülür. Akıl, şeriatın ve dünya işlerinin düzenlenmesinde gerekli ve değerli bir rehberdir. Ancak ilâhî hakikatlere ulaşmada aklın bir sınırı vardır. Nusret Tura, bu sınırı Peygamber Efendimizin Mi‘rac hadisesiyle örneklendirir:
Mî’râc gecesi Cibrili akıl «Ben daha ileri gidemem, yanarım yâ Resulullah» demiş. Efendimiz de «Öyle ise sen dur burada kardeşim Cibril, yanarsam ben yanayım» diye, zâtının sonsuzluğunda kaybolmuş. — Tasavvufta Aşk ve Gönül
Bu temsilde Cebrail aklı, Peygamberimiz ise aşkı simgeler. Akıl, belirli bir sınıra gelince durur ve “yanmaktan” korkar. Aşk ise korkusuzca ateşe atılır ve Zât deryasında kaybolur. Hazreti Mevlânâ’nın, Nusret Tura tarafından aktarılan ifadesiyle, maişet derdindeki akıl, “çamura batmış eşşeğe benzer.”
Bu karşıtlık, aklın tamamen reddedildiği anlamına gelmez. Akıl, kulluk vazifelerini yerine getirmek ve şeriat dairesinde yaşamak için zorunludur. Ancak Rubûbiyet’i, yani Hakk’ın Zâtî hakikatini idrak etmek aklın değil, aşkın işidir.
Nusret Tura, bu ikiliği Aşk ve Muhabbet Yolu’nda daha da keskinleştirir. Aşkı, akılla anlaşılamayacak ve zıtların birliğini anlatan ifadelerle tanımlar:
Aşk öyle bir zehirdir ki ondan lezzetli bir şerbet yoktur. Aşk öyle bir hastalıktır ki ondan âlâ bir sıhhat bulunmaz. Aşkın kıymeti, değeri kökündedir, yokluktadır, hiçliktedir. O aynı zamanda öyle bir ateştir ki yedi cehennemin ateşi onun yanında bir kıvılcım kadar kalır. — Aşk ve Muhabbet Yolu
Akıl bu tür ifadeleri çelişki olarak görürken, aşk bunları bizzat yaşar. Akıl öğrenmek, toplamak ve sahip olmak isterken; aşk, bildiklerini unutmak, varlığından vazgeçmek ve yok olmak ister. Bu yüzden aşk makamı, şeriat makamının sonundan sonra başlar ve bütün makamların üstündedir.
Aşkın Tecrübesi: Gönül ve Rehber
Aşk, teorik bir bilgi değil, bir hâl ilmidir. Bu hâle ulaşmak için en temel şart, gönlün mâsivâdan, yani Allah’tan başka her şeyden temizlenmesidir. Nusret Tura, bu hazırlığı sık sık vurgular:
Un almağa giderken elinizdeki çantanın balık kokmaması lâzımdır. Pekmez almak için boya kokusu veya gaz şişesiyle gitmeyin. Aşk, şevk, cezbe istiyorsanız, bütün evham ve hayallerden temizlenmek lâzımdır. — Tasavvufta Aşk ve Gönül
Gönül temizlendikten sonra, bu yolda bir rehbere, yani bir mürşid-i kâmile ihtiyaç duyulur. Terzibaba’ya göre, hakikî şeyh ve halifeler, sâlikleri “Allah Ağacı”na aşılamayı bilen mânevî bahçıvanlardır. Sâlikler, bu bahçede yetişen taze fidanlara benzer. Bahçıvan, fidanın lüzumsuz dallarını “himmet” çakısıyla keser, “kudret” eliyle aşı gözünü açar ve “sevgi ağacından” aldığı aşıyı “Kur’ân ipiyle” sıkıca bağlar. Bu aşı tuttuğunda, oradan aşk tomurcukları ve ilâhî meyveler zuhur etmeye başlar. Böylece sâlik, “aşılı Allah Ağacı” hâline gelir. Bu, tek başına elde edilebilecek bir sonuç değildir; mutlaka bir bilen elin rehberliği gerekir.
Aşk Yolunda Seyr ve Tecrübe
Aşk, kitaplardan okuyarak veya zihnî çabayla öğrenilecek bir bilgi değil, bizzat tadılarak ve yaşanarak idrak edilen bir hâldir. Nusret Tura, bu hakikati Hazreti Mevlânâ’nın meşhur cevabıyla aktarır. Kendisine “Aşk nedir?” diye sorulduğunda, Mevlânâ konuşmak yerine ayağa kalkıp semâ etmeye başlar ve hâl diliyle “Ben ol da gör” der.
Aşk târif edilmez. Ancak âşık olmakla onun hakikati anlaşılır. Harfler ve kelimeler, onu târifde âcizdir. Kudretleri yoktur. Onu anlamaktan akıl da âcizdir. — Tasavvufta Aşk ve Gönül
Bu yolda ilerlemek isteyen kişinin, öncelikle gönlünü temizlemesi gerekir. Tıpkı kirli bir şişeye pekmez konulamayacağı gibi, içinde dünya sevgisi, vehimler ve hayaller bulunan bir gönüle de aşk tecellî etmez. Gönül kabı, mâsivâdan arındırılmalı ki ilâhî aşk şarabıyla dolabilsin.
Bu tecrübenin zirvesi, âşıkın kendi varlığından tamamen geçmesidir. Bu hâl, “ölmeden evvel ölmek” sırrıdır. Âşık, pervane gibi kendini aşk ateşine atar ve yanarak yok olur. Bu yok oluş, bir son değil, hakikî varlığa, yani Mâşuk ile bir olmaya açılan bir kapıdır.
Aşk yolcusu, bu yolda çektiği cefadan ve yanmaktan şikâyet etmez. Aksine, dert onun için devâ, ateş ise nûr olur. Mansur gibi “dâr”a çekilmek, Yunus gibi çile çekmek, bu yolun şanındandır. Çünkü âşık bilir ki, bu yanış onu Sevgili’ye ulaştıracak yegâne yoldur.
Nusret Tura, âşığın bu tecrübesini “âşıkın gecesi gündüzünden hayırlıdır” diyerek anlatır. Gündüzün renkleri ve şekilleri kaybolduğunda, âşık mâşukuyla baş başa kalır. Seher vakti, gafillerin uyuduğu, âşıkların ise vuslat neşesi yaşadığı zamandır. Bu vakitte dökülen gözyaşları, mâşuk ile aradaki perdeleri kaldırır.
Aşkın Şiirle İfadesi
Aşkın dile sığmaz, tarife gelmez doğası, sufileri onu ifade etmek için çoğu zaman şiirin remzî ve mecâzî dilini kullanmaya yöneltmiştir. Terzibaba ve onun feyz aldığı Uşşâkî büyükleri de bu geleneği sürdürmüşlerdir. Nusret Tura’nın coşkun divanı ve Hazmi Tura’nın ârifane gazelleri, aşkın farklı tecellîlerini dile getirir. Terzibaba da kendi şiirlerinde aşkı merkezî bir tema olarak işler.
Hazmi Tura, Divan 3’te aşk ateşinin gönlü nasıl dönüştürdüğünü şöyle ifade eder:
Bezm-i meyde şem’ sanma nûr şeklin gösterir Âteş-i aşk ile dil tennûr şeklin gösterir — Divan 3
Yani, aşk meclisinde parlayan şey sadece bir mum ışığı değildir; aşk ateşiyle yanan gönül, bir fırın (tennûr) gibi etrafına hararet ve ışık saçar.
Nusret Tura ise Nusret Tura Divanı’nda, aşk ateşinin gönlü Mâşuk’un nazargâhı yapması için bir şart olduğunu belirtir:
Aşk âteşi yanmazsa eğer sînede ey dost Maşûka nazargâh olamaz ol gönül ey dost — Nusret Tura Divanı — Erler Demine
Bu mısralar, aşkın bir derya gibi insanı içine alışını, gönlü pâre pâre edişini ve nihayetinde tüm engelleri yıkarak kişiyi doğrudan Canan’a, yani Hakk’a ulaştırdığını gözler önüne serer. Şiir, bu yolda aklın ve mantığın değil, yanmanın ve teslimiyetin geçerli olduğunu gösteren en samimi ifadelerden biridir.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: İbrâhîm Fassı
Bu fassın hikmeti, hikmet-i müheyyemiyye, yani şiddetli ve ifrat derecesinde aşka ait olan hikmettir. Fusûs şerhlerinde “müheyyem” kelimesi, “ifrât-ı aşk” yani aşkın en yoğun ve her şeyi kaplayan hâli olarak açıklanır. Bu hikmetin Hazreti İbrâhim’e nispet edilmesi, onun Hakk’a olan muhabbetinin her şeyin önüne geçmesinden kaynaklanır. O, Allah uğrunda babasından, kavminden yüz çevirmiş, malını terk etmiş ve en sevdiği varlığı olan oğlunu kurban etmeye dahi tereddüt etmemiştir. Şerhte belirtildiği gibi, bu hâllerin tamamı ondaki “galebe-i heyemândan”, yani aşkın vecd hâlinin baskın gelmesindendir.
Bu şiddetli aşk, Hazreti İbrâhim’i kendi nefsinden fâni, Hakk ile bâkî kılmıştır. Onun bu makamdaki hususiyeti, “Halîl” yani dost ismini almasıdır. Şerh metinleri “halîl” kelimesini, sevenin (muhib) ruhuna nüfuz eden, onunla bir olan sevgili (habib) anlamındaki “hullet” ve “tahallül” kavramlarıyla açıklar. Terzibaba’nın şerhinin şerhindeki bir sohbette bu hâl, su, çay ve şekerin birbiri içinde eriyip ayrıştırılamaz bir bütün olmasına benzetilir:
İşte o tahallüldür, bünyesine girmesidir yani çay ile su iki ayrı şey olduğu halde başlangıçta ama kaynatıldığı zaman muhabbetle aşkla kaynatıldığı zaman birbirinin içine girdi, su ve sudaki ateşteki hararet çayın hücrelerine nüfuz etti, hücrelerin içinde olan madde manada olan özellikleri mayi manada suya karıştırıldı ve bu süzgeçten geçirildi, değişik renkli su elde edildi. One saf su ne de saf çaydır, su ve çayın karışımıdır. [...] İşte tahallül budur. — TB. Kelime-i Muhammediyye
Bu misalde olduğu gibi, ilâhî sıfatlar İbrâhim’in (a.s.) bütün varlığına sirayet etmiş, âdeta onunla bir olmuştur. Ahmed Avni Konuk’un şerhinde bu birliğin zirvesi şöyle ifade edilir:
Binâenaleyh İbrâhîm (a.s.) vücûd-ı Hakk'a mütehallil (مُتَخَلّل) ve vücûd-ı Hak dahi onda mütehallil olup şiddet-i heyemânından dolayı mâsivâ-yı Hak'tan i'râz edip Fâtır-ı semâvât ve arza müteveccih olduğundan Kelime-i İbrâhîmiyye “hikmet-i müheyyemiyye”ye mukārin kılındı; ve bu fasta “heyemân”ın ahvâli îrâd olundu; ve sıfât-ı ilâhiyye-i sübûtiyye, evvelen Cenâb-ı İbrâhîm (a.s.) ile zâhir olduğundan “hikmet-i kuddûsiyye”den sonra, bu “hikmet-i müheyyemiyye”nin zikri iktizâ eyledi. — Kelime-i İbrâhîmiyye
Yani İbrâhim, Hakk’ın varlığına nüfuz etmiş, Hakk’ın varlığı da ona nüfuz etmiştir. Bu karşılıklı nüfuz ediş, aşkın getirdiği bir yok oluş ve yeniden var oluştur. Bu şiddetli aşk hâliyle Hakk’ı ararken yıldızlara, Ay’a ve Güneş’e bakıp “İşte bu Rabbim” demesi, sonra onların batışıyla yüzünü asıl Hâlık’a çevirmesi (En’âm, 6/77), onun bu arayışının ve aşkının bir ifadesi olarak görülür. Bu fassa göre aşk, sâliki kendi varlığından geçirerek Hakk’ın varlığında eriten ve O’nunla dost kılan bir ateştir.
Fusûsu'l-Hikem: Muhammed Fassı
Muhammed Fassı, aşk bahsini hem ilâhî kaynağı hem de en kâmil tecellîgâhı açısından ele alır. Bu fassın en temel vurgularından biri, kulun Hakk’a olan sevgisinden önce, Hakk’ın kula olan sevgisinin geldiğidir. Konuk’un şerhinde bu hakikat, Mâide sûresindeki bir âyetle açıklanır ve Hakk’ın muhabbetinin, kulun muhabbetinden “mukaddem” yani önce olduğu belirtilir.
Zira يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ (Maide, 5/54) [Allah onları sever ve onlar da Allâh'ı severler.] âyet-i kerîmesinde beyân buyurulduğu [27/24] üzere Hakk'ın muhabbeti, abdin Hakk'a muhabbetinden mukaddemdir. — Kelime-i Muhammediyye
Eğer Hakk’ın kuluna muhabbeti olmasaydı, kulun Hakk’a muhabbet etmesi mümkün olmazdı. Bu öncelik, meşhur bir beyitle özetlenir:
Aşk odu evvel düşer ma'şüka ondan âşıka Şem'i gör ki, yanmadan yandırmadı pervaneyi. — TB. Kelime-i Muhammediyye
Bu beyte göre, pervanenin muma olan aşkından önce, mumun yanarak onu kendine çağıran bir aşkı vardır. Tıpkı bunun gibi, kulun Hakk’a yönelişi de aslında Hakk’ın ona olan ezelî sevgi ve iştiyakının bir yansımasıdır.
Bu fassın en dikkat çekici bahislerinden biri, kadına duyulan sevgi üzerinden ilâhî aşkın nasıl müşahede edileceğidir. İbn Arabî’ye göre, Hakk’ı maddeden ve suretten tamamen soyutlanmış olarak müşahede etmek mümkün değildir. Kadın ise Hakk’ın hem fâil (etken) hem de münfail (edilgen) sıfatlarıyla tecellî ettiği en kâmil beşerî zuhur yeridir. Bu nedenle ârif bir kimsenin kadına olan muhabbeti, eğer bu müşahedeyle olursa, o bir “hubb-i ilâhî” yani ilâhî sevgi olur. Bu sevgiden habersiz, yalnızca nefsânî şehvetle kadına yönelen kimse ise, şerhte belirtildiği gibi, “meselenin ruhunu” kaçırmış, ruhsuz bir suretle baş başa kalmıştır. Bu inceliği, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’ye ait olduğu belirtilen ve şerhte alıntılanan bir söz özetler:
Nitekim onların ba'zısı: "Muhakkak benim âşık olduğum nâs indinde sahîh oldu. Şu kadar var ki, benim aşkımın kime olduğunu bilmediler" dedi. — Kelime-i Muhammediyye
Ârif, suretteki bu tecellînin farkındadır ve sevgisi suretin ardındaki hakikate yöneliktir. Câhil ise surette takılıp kalır. Bu nedenle Ahmed Avni Konuk, Mevlânâ Câmî’den aktardığı bir rubaide, eğer aşk sadece nefsânî şehvet olsaydı, bu konuda insandan daha ileri olan eşeklerin ve öküzlerin “âşıklar defterinin en başına” yazılmaları gerektiğini söyleyerek bu iki sevgi türü arasındaki derin farkı ortaya koyar.
Fusûsu'l-Hikem: Îsa Fassı
Îsa Fassı’nın şerhleri, aşk kavramına dair önemli bir tasnif ve mertebe bilgisi sunar. Bu bahislerde aşkın, yolun sonu değil, birliği idrak etme yolunda aşılması gereken bir mertebe olabileceği vurgulanır. Terzibaba’nın sohbetlerinde bu konu, aşkın doğasında bulunan ikiliğe dikkat çekilerek açıklanır. Aşk, doğası gereği bir seven (âşık) ve bir sevilen (mâşuk) gerektirir. Bu ise henüz vahdet yani birlik hâli değil, bir ikiliktir.
Muhabbet işte o sevgiyi gerektirir. Neticede bunun şiddetli hali aşkı getiriyor, ama aşkta kaldığımız zaman ikilikte kalmış oluruz çünkü aşk ikiliği gerektiriyor. İşte ancak o aşktan her ikiden birinin yanması neticesinde hubbiyet ortaya geliyor işte muhabbet budur. Aşktan sonra zuhur eden muhabbet Muhammed’in (s.a.v.) yakıynlik halini getiriyor. — TB. Kelime-i Îseviyye
Bu açıklamaya göre aşk, şiddetli bir sevgi hâli olmakla birlikte, bu ikilikten birinin (genellikle âşığın benliğinin) yanıp yok olmasıyla “hubbiyet” denilen daha üst bir hâle dönüşür. Bu hubbiyet, ikiliğin ortadan kalktığı, sevenle sevilenin bir olduğu, muhabbete dayalı bir yakınlık (yakıyn) hâlidir. Bu yorum, aşkın kendi içinde bir mertebe olduğunu ancak nihai hedefin bu ikiliği de aşan bir birlik şuuru olduğunu gösterir.
Ayrıca bu fassın şerhinde, kâinatın var edilişinin temelinde de sevginin yattığı ifade edilir. Bu sevgi, “küntü kenzen mahfiyyen...” (Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliğimi sevdim...) hadis-i kudsîsine dayandırılır. Hakk’ın kendi isim ve sıfatlarının güzelliğini görmeyi ve göstermeyi “sevmesi”, yani onlara muhabbet etmesi, varlığın zuhûrunun sebebidir. Şerhteki ifadeyle, “ilahi nefes sevgi muhabbet ile zuhuru ile üflenmiş olduğu için muhabbet de haydır, sevgi ateştir, yakıcıdır.” Âlemdeki bütün hararetin, Güneş’in ateşinin dahi bu ezelî muhabbetten kaynaklandığı belirtilir. Böylece aşk, sadece bireysel bir tecrübe değil, aynı zamanda varoluşun kâinatî ilkesi olarak da konumlandırılır.
Özellikle Îsa Fassı’ndaki “aşkın ikilik gerektirdiği” ve bu ikiliğin “yanma” ile aşılıp “hubbiyet” denilen birlik hâline dönüştüğü açıklaması, bu seyrin seyrini irfanî bir zemine oturtur. Benzer şekilde, İbrâhîm Fassı’ndaki “tahallül” (birbirine nüfuz etme) kavramı, bu birliğin ne anlama geldiğine dair somut bir tasavvur sunarken; Muhammed Fassı, bu sevginin kaynağının kuldan önce Hakk’ta olduğunu ve en kâmil tecellîsinin yine beşerî surette yaşandığını ortaya koyarak bu yolculuğun hem ilâhî hem de insânî boyutlarını aydınlatır.
Mesnevî-i Şerîf
Ahmed Avni Konuk’un şerh ettiği Mesnevî-i Şerîf, aşk kavramını hem varlığın temeli hem de seyr ü sülûkun en çevik yolu olarak pek çok veçhesiyle ele alır. Konuk’un şerhi, Hazreti Mevlânâ’nın beyitlerinde gizli olan mânevî katmanları açarak aşkın ne olduğunu, ne olmadığını, akıl ve korku gibi diğer insânî hâllerle ilişkisini ve nihayetinde kulun Rabbiyle olan bağındaki merkezî yerini ortaya koyar.
Aşk, Hâlık’ın Sıfatıdır; Korku ise Kulun
Ahmed Avni Konuk’un şerhinde aşk, Hakk’ın bir sıfatı olarak kulun sıfatlarından ayrılır. Bu ayrım en belirgin şekilde, yolcunun Hakk’a yönelişindeki iki farklı tavır olan aşk ve korku karşılaştırmasında ortaya çıkar. Hazreti Mevlânâ, korkuyla hareket eden zâhidin yavaşlığına karşılık âşıkların süratini vurgular:
Aşkın önünde korku, bir kıl değildir. Aşkın mezhebinde hep kurbandırlar. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10
Konuk’un açıklamasına göre aşk, Cenâb-ı Hakk’ın Kur’ân-ı Kerîm’de kendisine nispet ettiği muhabbet sıfatının en ileri derecesidir (“Yuhibbuhum”, yani “Allah onları sever”). Korku ise, bedensel varlığına ve nefsânî zevklerine bağlı olan kulun bir vasfıdır. Bu sebeple âşık, Hakk’ın sıfatını kuşanmışken, korkuyla amel eden zâhid kendi kulluk sıfatları içinde çırpınır. Konuk’a göre âşıkların Hakk’a doğru seyri “şimşek ve havadan daha süratli” iken, zâhidler ayaklarıyla koşan kimseler gibidir. Onlar bu kulluk sıfatlarına hapsoldukça, ilâhî bir sıfat olan aşkın “tozuna bile erişemezler.” Bu yaklaşım, Necmeddin Kübrâ hazretlerinin tasnifine dayandırılarak “tarîk-ı şüttâr” yani aşk ehlinin yolu olarak tanımlanır ve bu yolun, diğer yollara göre Hakk’a vuslatta çok daha hızlı olduğu belirtilir.
Zuhûrun Sebebi Olarak Aşk: “Levlâk” Sırrı
Mesnevî şerhinde kâinatın var edilişinin temelinde ilâhî aşkın bulunduğu fikri, “Sen olmasaydın, felekleri yaratmazdım” meâlindeki kudsî hadis münasebetiyle işlenir. Bu hadis, aşkın sadece bir seyr ü sülûk yöntemi değil, aynı zamanda varlığın zuhûrunun gayesi olduğunu gösterir.
Aşk-ı pâk Muhammed ile çift oldu. Huda aşktan dolayı ona "Levlak!.." dedi. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10
Ahmed Avni Konuk bu beyti şerh ederken, zuhûrun temelindeki ilâhî bilinme arzusunun en kâmil şekilde Hazreti Muhammed’in varlığında ortaya çıktığını belirtir. Konuk’un şerhinde bu durum, “Ben bir gizli hazîne idim, bilinmeğe muhabbet ettim, halkı, bilinmekliğim için yarattım” meâlindeki kudsî hadisle ilişkilendirilir. Bu sebeple “pâk olan ilâhî aşk”, Hazreti Muhammed ile çift, yani eş olmuştur. Konuk’un izahına göre Cenâb-ı Hakk, bu ilâhî aşk sebebiyle Habibine “Levlâk” hitabında bulunmuştur. Çünkü nasıl ki bahçıvanın asıl muhabbeti ağacın kendisine değil, onun meyvesinedir; aynı şekilde Cenâb-ı Hakk’ın da kâinat ağacını var etmekteki asıl muradı, o ağacın meyvesi ve özü olan İnsan-ı Kâmil’in, yani Hakikat-i Muhammediyye’nin zuhûrudur. Bu sır, yalnızca Peygamber Efendimize mahsus olmayıp, ona vâris olan bütün kâmil insanlar için de geçerlidir.
Mecazdan Hakikate Bir Köprü Olarak Aşk
Mesnevî, beşerî ve mecâzî aşkın, kişiyi hakikî aşka hazırlayan bir basamak olabileceğini de ele alır. Konuk’un şerhinde bu konu, aşkın farklı mertebeleri ve tecellîleri üzerinden açıklanır. Hazreti Mevlânâ’ya göre aşk, hangi düzeyde ve hangi yönde olursa olsun, nihayetinde insanı asıl Sevgili’ye götüren bir rehberdir.
Aşıklık gerek bu taraftan ve gerek o taraftan olsun, akıbet bizim için o tarafa rehberdir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1
Ahmed Avni Konuk bu beytin şerhinde, şehvete dayalı hayvânî incizâbın dışında kalan ve bir insanda tecellî eden güzelliğe yönelik olan “afifâne aşkın”, sonunda aşk-ı Hakk’a dönüşebileceğini belirtir. Konuk, bu dönüşümü Hazreti Mevlânâ’nın Dîvân-ı Kebîr’deki bir dörtlüğünden örnekle açıklar: Gāzî, savaşta kılıç kullanmayı öğrensin diye önce oğlunun eline bir “tahta kılıç” verir. İşte bir insana duyulan aşk da o tahta kılıç gibidir; sâliki eğitir. Bu imtihanın sonuna gelindiğinde ise o aşk, “aşk-ı Rahmân ile olur.” Konuk, Züleyha’nın Hazreti Yusuf’a olan ve senelerce süren aşkının da nihayetinde aşk-ı Hak’ka dönüştüğünü ve Züleyha’nın artık Yusuf’a arkasını çevirdiğini bu duruma bir delil olarak sunar. Böylece mecâzî aşk, samimi bir kalp için hakikate uzanan bir köprü vazifesi görür.
Aklın Sınırında Aşkın Hükmü
Mesnevî’de aşk, aklın muhakeme ve tedbir dairesinin ötesinde işleyen, karşı konulmaz bir ilâhî cezbe olarak tasvir edilir. Ahmed Avni Konuk’un şerhleri, bu hakikati Hazreti Bilâl-i Habeşî kıssası üzerinden somutlaştırır. Müşriklerin işkencesi altında iken aklın gereği olan canını koruma ve inancını gizleme yolunu seçmeyip defalarca “Ahad, Ahad!” diye haykırması, aşkın aklı ve tövbeyi nasıl geçersiz kıldığının bir misalidir.
Yine ona nasihat verdi. O yine tövbe etti. Aşk geldi. Onun tövbesini yedi. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11
Konuk’un şerhine göre Hazreti Bilâl, dostlarının nasihatiyle inancını gizlemeye tövbe etse de, kalbine yerleşmiş olan “aşk-ı Muhammedî ve aşk-ı Ahadî”, onun bu aklî kararını ve tövbesini yiyip yutmuştur. Bu durum, aşkın dizginlenemez doğasını gösterir. Konuk, bu konuyu Cilt 6’daki bir şerhinde daha da ileri götürür. Orada, dört büyük mezhep imamının (Ebû Hanîfe, Şâfiî, Ahmed bin Hanbel, Mâlik) fıkıh ve akıl dairesinde müçtehit oldukları için aşktan ders vermediklerini, zira aşkın bu alanın dışında işlediğini belirtir. Aşk, delillerle ikna edilecek veya kurallarla yönetilecek bir hâl değil, doğrudan doğruya kişiyi hükmü altına alan ilâhî bir sarhoşluktur. Bu yüzden âşık, aklın ve nâmûsun (toplumsal kuralların) kapısında durmaz.
Ahmed Avni Konuk’un şerhinde, ana bölümde de değinilen aşk kelimesinin kökenine dair önemli bir açıklama bulunur. Konuk, kelimenin, bir ağacı sararak onu kurutan ve yalnızca kendi yeşilliğini gösteren “aşeka” yani sarmaşıktan geldiğini belirtir. Bu yoruma göre, İlahi Aşk da kulun kalbine girdiğinde, Hakk’ın gayrına dair tüm sevgileri ve ilgileri kurutarak yalnızca kendi hükmünü bırakır.
Kavramlar Ağında Aşk
-
İlahi Aşk: Aşk yolculuğunun nihai hedefi ve hakikî mertebesidir. Makalede aşkın hayvânî ve mecâzî basamaklardan geçerek, sâliki ulaştırdığı, doğrudan Hakk’a yönelen ve içinde beşeriyetten bir iz kalmamış olan saf sevgi olarak tanımlanır.
-
Muhabbet: Aşkın ötesinde bir birlik hâli olarak sunulur. Terzibaba’nın bir sohbetinde belirttiği gibi aşk, seven ve sevilen ikiliğini barındırırken, muhabbet (hubbiyet) bu ikiliğin aşk ateşiyle yanmasından sonra ortaya çıkan, ikiliğin aşıldığı tam bir birlik ve yakınlık makamıdır.
-
Fena: Aşkın getirdiği zorunlu bir sonuçtur. Âşık, aşk ateşinde pervane misali yanarak kendi benliğinden ve varlığından geçer, yani fenâ bularak Mâşuk’un varlığında erir. Bu yok oluş, hakikî varlığa ulaşmanın kapısıdır.
-
Sekr: Aşkın, aklı ve tedbiri devreden çıkaran sarhoşluk hâliyle yakından ilişkilidir. Mesnevî şerhinde Hazreti Bilâl’in işkence altındayken aklın gereğini değil de aşkın coşkunluğunu seçmesi, bu ilâhî sarhoşluğun bir örneği olarak gösterilir.
-
Hikmet: Fusûsu'l-Hikem’in İbrâhim Fassı, aşkın en şiddetli ve her şeyi kaplayan hâlini “hikmet-i müheyyemiyye” olarak adlandırır. Bu, aşkın sadece bir duygu değil, aynı zamanda varlığın sırlarına açılan özel bir bilgelik ve idrak türü olduğunu gösterir.
-
Fusûsu'l-Hikem: İbn Arabî’nin bu eseri ve şerhleri, makalede aşkın irfanî temellerini açıklamak için kullanılır. Eser, aşkın ilâhî kaynağını, en kâmil tecellîgâhını ve farklı peygamberlerin hayatında nasıl bir hikmet olarak ortaya çıktığını ortaya koyar.
-
Yunus Emre: Makalede, aşk yolunda çekilen çilenin ve adanmışlığın remzî isimlerinden biri olarak anılır. Onun hayatı, âşıkın Sevgili uğruna her türlü zorluğa katlanmasının bir örneği olarak zikredilir.
-
Hallac-ı Mansur: Yunus gibi, aşkı uğruna canını feda eden ve bu yolda darağacına yürüyen bir aslî sûret olarak sunulur. Onun bu teslimiyeti, aşkın akıl ve can kaygısını nasıl aştığının en çarpıcı delillerindendir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
-
Tasavvufta Aşk ve Gönül ile Aşk ve Muhabbet Yolu: Nusret Tura’ya ait bu eserler, makalenin ana damarlarından birini oluşturur. Aşkın tanımı, varlığın sebebi oluşu, mecâzî aşktan hakikî aşka geçiş ve aşk-akıl karşıtlığı gibi temel konular, bu eserlerdeki coşkun ve remzî anlatımlarla işlenir.
-
Nusret Tura Divanı — Erler Demine ve Divan 3: Bu divanlardan alınan beyitler, aşkın dile sığmaz tecrübesinin şiirle nasıl ifade edildiğini gösterir. Aşk ateşinin gönlü nasıl bir fırına çevirdiği ve Mâşuk’un nazargâhı hâline getirdiği bu mısralarla örneklendirilir.
-
TB. Kelime-i Muhammediyye ve TB. Kelime-i Îseviyye: Terzibaba’nın sohbetlerinden derlenen bu bölümler, onun Fusûs yorumları üzerinden aşka dair özgün bakışını yansıtır. Özellikle aşkın ikilik barındırdığı ve nihai hedefin birlik anlamına gelen hubbiyet olduğu tespiti ile “tahallül” kavramının su-çay misaliyle açıklanması bu kaynaklardan gelir.
-
Kelime-i Muhammediyye ve Kelime-i İbrâhîmiyye: Ahmed Avni Konuk’un Fusûs şerhleri, konunun klasik irfan geleneğindeki yerini sağlamlaştırır. Hakk’ın sevgisinin kulun sevgisinden önce geldiği, kadındaki tecellînin nasıl ilâhî bir müşahedeye dönüşebileceği ve Hazreti İbrâhim’in “Halîl” olmasının ardındaki şiddetli aşk (heyemân) bu şerhlerle açıklanır.
-
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10, Cilt 11 ve Cilt 1: Ahmed Avni Konuk’un bu kapsamlı şerhi, Hazreti Mevlânâ’nın aşk anlayışını detaylandırır. Aşkın ilâhî bir sıfat, korkunun ise beşerî bir vasıf olduğu; kâinatın “Levlâk” sırrı gereği aşkla halk edildiği ve mecâzî aşkın hakikate giden yolda bir “tahta kılıç” gibi eğitici olabileceği gibi temel fikirler bu eserden aktarılır.
Değerlendirme
Bu makale, tasavvuf yolunda aşkın yalnızca bir duygu değil, varoluşun sebebi ve Hakk’a vuslatın en süratli yolu olduğunu ortaya koymaktadır. Terzibaba’nın yaklaşımında aşk, Uşşâkî meşrebinin coşkunluğunu irfanî bir derinlikle birleştirir; o, aşkı hem kulu kendinden geçiren bir ateş hem de varlığın sırlarını açan bir anahtar olarak görür. Bu bakış açısının en belirgin yönlerinden biri, aşkın doğası gereği barındırdığı seven-sevilen ikiliğini tespit ederek, bu ikiliğin de aşıldığı ve tam birliğe ulaşıldığı “hubbiyet” veya Muhabbet makamını nihai hedef olarak göstermesidir. Bu yorum, Fusûsu'l-Hikem ve Mesnevî gibi klasik metinlerin şerhleriyle beslenerek, aşkın kâinatın başlangıcından insanın en kâmil hâline uzanan seyrini bütünlüklü bir şekilde sunar. Dolayısıyla aşk, bu öğretide sadece bir durak değil, aynı zamanda kendisinin de aşılması gereken bir mertebe olarak anlam kazanır. Bu inceliği daha derinden kavramak için, aşk ile Muhabbet arasındaki farkı işleyen bahisleri okumak faydalı olacaktır.