Celâl ve Cemâl
Celâl ve Cemâl, Hakk'ın kâinattaki tecellîlerinin, yani görünüş ve işleyişinin iki temel yüzüdür. Bu iki kavram, genellikle zıtlıklarıyla bilinir: Celâl kahır, azamet ve heybeti; Cemâl ise lütuf, güzellik ve yakınlığı ifade eder. Ancak tasavvufî bakış, bu ikisini birbirine düşman veya ayrı kuvvetler olarak görmez. Aksine, onları aynı hakikatin, tek bir varlığın farklı zuhur biçimleri, bir madalyonun iki yüzü gibi ele alır. Bu iki tecellînin âlemde ve insan hayatında nasıl iç içe geçtiğini, birinin diğeri olmadan nasıl anlaşılamayacağını ve sâlikin bu iki tecellî arasındaki seyrini anlamak, mânevî yolculuğun en temel meselelerinden biridir.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Celâl ve Cemâl kavramları, Hakk'ın isimlerinin ve sıfatlarının bir tasnifidir. Celâl, ilâhî azamet ve kibriyâ yönünü, ulaşılmazlığını ve tenzihini; Cemâl ise O'nun lütuf, rahmet ve güzellik yönünü, yani teşbih ve yakınlığını ifade eder. Bu ikisi, zıt gibi görünen ama birbirini tamamlayan bir bütünü oluşturur. Her Şey Merkezinde mi? başlıklı eserde bu ilişki, “Celâl ve cemâl bir çemberin iki yüzüdür” şeklinde özetlenir. Varlık, bu iki kutbun dengesi üzerine kuruludur.
Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin Tedbirat-ı İlahiyye eserinde yapılan bir şerhte bu ikili yapı, insanın varoluşu üzerinden açıklanır. İnsanın bir yönü Hakk'a, bir yönü halka (mahlûkâta) dönüktür. Cemâl, onun “vech-i Hakk ve zât-ı mutlak” olan hakikatidir; bu yönüyle o, yok olmaz. Celâl ise onun “mâsivâ-yı Hakk” yani Hakk'ın gayrı olarak görünen izâfî varlığı, bedensel taayyünüdür; bu yönüyle de fânidir ve Hakk'ın yüzünün perdesi gibidir. Bu derin izaha göre insan, tam da bu iki tecellînin buluştuğu bir "berzah", bir ara kesittir:
Ve o insân âlem-i muhît cinsinden bir muhtasardır. Zîrâ o, kesîf ve basîtten mürekkebdir. İmkânda onun evvel-i menşe’inde ve mebâdîsinde ona mevdûʻ olmayan bir şey yoktur. Nihâyet gâye-i kemâl üzere bürûz eyledi. Ve celâl ve cemâl beyninde berâzıhda zuhûr etti. — TEDBIRAT I ILAHIYYE
Bu bakış açısı, Celâl ve Cemâl'i sadece dış dünyadaki olaylar (kahır ve lütuf) olmaktan çıkarıp, doğrudan insanın kendi varlık yapısının temel unsurları hâline getirir. Terzibaba'nın yaklaşımında da bu iki kavram, hem kâinatın işleyişini hem de insanın mânevî gelişimini anlamada bir anahtar olarak kullanılır.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba'nın eserlerinde Celâl ve Cemâl, soyut birer nazarî kavram olmanın ötesinde, hayatın her anında karşılaşılan, seyr-i sülûkun her mertebesinde farklı şekillerde tecrübe edilen ve ibadetlerin bâtınında saklı olan canlı hakikatlerdir. Bu iki tecellî, bir yandan kâinatın neden zıtlıklar üzerine kurulu olduğunu açıklarken, diğer yandan sâlikin bu zıtlıklar içinde nasıl dengede kalacağını ve Hakk'a yürüyeceğini gösteren bir pusula görevi görür.
Âlemin Zıtlıklar Üzerine Kuruluşu
Terzibaba'nın açıklamalarına göre, içinde yaşadığımız şehadet âlemi, varlığını zıtlıkların bir arada bulunmasına borçludur. Eğer âlemde sadece Cemâl tecellîleri olsaydı, burası cennet olurdu; sadece Celâl tecellîleri bulunsaydı cehennem kesilirdi. Her Şey Merkezinde mi? hikâyesinde belirtildiği gibi, bu dünyanın hem cennetten hem de cehennemden daha kıymetli olmasının sırrı, bu iki tecellîyi bir arada barındırması ve insana kendini ve Rabbini tanıma imkânı sunmasıdır. Cenâb-ı Hakk'ın Sâd Suresi'nde belirttiği üzere Âdem'i “iki elimle halkettiğim” buyurması, bu Celâl ve Cemâl tecellîlerinin toplamıyla zuhûra bir işarettir.
Bu zıtlık olmadan ne hareket ne de kemâlât mümkün olurdu. Ateşin yanması için nasıl yakıcı ve yanıcı unsurlar gerekirse, hayatın sürmesi için de Celâl ve Cemâl'in birliği şarttır:
Yanı celâl ve cemâl isimleri gibi ölüm ve hayat gibi celâl olmaz ise sobadaki kömür yanmaz dolayısıyla o sıcaklığa yanı cemâle ulaşamayız ölüm olmazsa hayat olmaz her nefes alışımız hayat, her nefes verişimiz ölüm gıbı aslında zıt gibi görünen isimler bir bütünün iki yönüdür bu haliyle her şey merkezindedir... — Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye
Bir Ressam Hikâyesi'nde bu durum, suyun yapısıyla örneklendirilir. Hayatın kaynağı olan su, yakıcı (oksijen) ve yanıcı (hidrojen) gibi iki zıt elementin birleşiminden oluşur. Bu, Allah'ın Celâl ve Cemâl sıfatlarının kâinattaki en basit ve en derin aynalarından biridir. Zelzele, savaş, yokluk gibi Celâl tecellîleri de, lütuf, güzellik ve varlık gibi Cemâl tecellîleri de aynı ilâhî ilmin ve iradenin merkezindedir. Onları "iyi" veya "kötü" olarak adlandıran, bizim sınırlı ve izâfî bakışımızdır. Bendeki Terzi Babam eserinde ifade edildiği gibi, Hakk'ın varlığında bu ayrım yoktur.
İyi ve kötü Hakk’ın varlığında iyi ve kötü diye bir şey yoktur. Aslında her şey nefsimizin değerlendirmesine göre izâfi yani görecedir ve kemâlindedir. — Bendeki Terzi Babam (Cilt 2)
Bu eserdeki açıklamaya göre bu iki zıt grup esmâ birleştirildiğinde, bütün isimleri kendinde toplayan el-Câmi' isminin bir yansıması olan "Allah" esmâsı tecellî eder.
İnsanın Bu İki Tecellî Arasındaki Yeri
İnsan, Celâl ve Cemâl'in en mükemmel tecellî ettiği varlıktır. Saff Sûresi şerhinde belirtildiği gibi, Âdem'in ilâhî sûret üzere olan hakikati (bâtını) Cemâl'in, cismaniyetten ibaret olan kevni sûreti (zâhiri) ise Celâl'in tecellîgâhıdır. Zâhiri, bâtınının perdesi gibidir. Bu yüzden insan, bu iki tecellînin tam ortasında, bir berzah olarak durur.
Bakara Sûresi tefsirinde, Cenâb-ı Hakk’ın Âdem'i cennette "kudret elleriyle, Celâl ve Cemâl elleriyle" yani Akl-ı Küll ve Nefs-i Küll kendisinde mevcut olarak halkettiği belirtilir. Bu iki el, insanın varlık yapısının temelini oluşturur. Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah eserinde ise bu iki el, mânevî bir coğrafyaya dönüşür: Sağ el Akl-ı Küll'ü, sol el Nefs-i Küll'ü temsil eder. Bu iki elin birleşmesi tevhîd hakikatini doğurur ve müminin kalbinin "Hakk’ın Celâl ve Cemâl parmakları arasında" olması sırrına işaret eder. Zümer Sûresi şerhinde ise, Allah'ın her iki elinin de "sağ" olduğunu bildiren hadis-i şerif hatırlatılır. Bu, Celâl'in de Cemâl'in de aslında tek bir hakikatin iki yüzü olduğunu, zâhirde farklı görünen bu tecellîlerin Hakk'ın Zâtı'nda bir olduğunu ve O'nun her işinin özünde hayır ve rahmet olduğunu gösterir.
Seyr-i Sülûk Mertebelerinde Celâl ve Cemâl
Celâl ve Cemâl tecellîleri, sâlikin mânevî yolculuğunda kat ettiği mertebelere göre farklı isimler ve hâllerle tecrübe edilir. Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah eserinde bu süreç adım adım şöyle açıklanır:
- Şeriat Mertebesi: Sâlik, "ümit ve korku" (recâ ve havf) arasında yürür. Bu, Cemâl'in rahmetini ummak ve Celâl'in azabından korkmaktır. Zümer Sûresi tefsirinde de teheccüde kalkan kimsenin hâli, "Âhiretten korkan ve Rabbinin rahmetini uman" şeklinde tarif edilir ve bu durum, sâlikin Celâl ve Cemâl tecellileri arasındaki denge arayışına bağlanır.
- Tarikat Mertebesi: Yolculuk ilerledikçe bu hâller, sâlikin iradesi dışında kalbine gelen "Kabz ve Bast" hâllerine dönüşür. Kabz (rûhî sıkıntı) Celâl'in, bast (rûhî genişlik) ise Cemâl'in bir yansımasıdır.
- Hakikat Mertebesi: Sâlik daha da ilerleyince bu tecrübeler "heybet ve üns" hâlini alır. Heybet, ilâhî azamet karşısında duyulan haşyettir (Celâl); üns ise ilâhî yakınlık ve dostluk hissidir (Cemâl).
- Mârifet Mertebesi: Nihayet sâlik, bu hâllerin kaynağı olan "Celâl ve Cemâl" tecellîlerini doğrudan müşahede etmeye başlar.
Bu son mertebe, aynı eserde Hz. Musa'ya Tûr Dağı'nda söylenen "nâlınlarını çıkar" emrinin bir yorumuyla da ilişkilendirilir. Nâlınları (ayakkabıları) çıkarmak, bir yönüyle "Celâl ve Cemâl tecellilerini iyi anla demektir. O tecellileri iyi anla ki te’sirin de kalmayasın." Bu, artık tecellîlerin getirdiği hâllerin içinde savrulmaktan kurtulup, o tecellîlerin sahibini bilme ve müşahede etme makamıdır.
Celâl Tecellîsini Karşılama Edebi
Terzibaba'nın yaklaşımında en dikkat çekici hususlardan biri, kaçınılmaz olan Celâl tecellîlerini karşılama şekline dair sunduğu pratik irfandır. Doğdular, Yaşadılar hikâyesinde bu konu, son derece somut bir örnekle açıklanır. Kişinin kader programında (kazâ) kendisine takdir edilmiş bir miktar Celâl tecellîsi vardır. Örneğin bu, "100 birim Celâl" olsun. Bu 100 birimlik tecellî mutlaka yaşanacaktır. Ancak bunun nasıl yaşanacağı, kişinin tavrına bağlıdır:
- Bu Celâl tecellîsi, bazen bir Cemâl isminin (Vehhab, Rezzak gibi) perdesi arkasından gelir. Eserdeki örnekle, "evde eşinin yemek yapmaması" gibi küçük bir sıkıntı şeklinde zuhur edebilir. Kişi bu duruma sabreder, rıza gösterir ve itiraz etmezse, o 100 birimlik Celâl hakkından bir miktar eksilir. Bu, Celâl'i Cemâl suretinde karşılamaktır.
- Ancak kişi bu küçük sıkıntıya isyan eder, kabullenmezse, o 100 birimlik Celâl hakkı bâki kalır. Bu durumda nizam, aynı tecellîyi bu kez doğrudan Celâl isimleri (el-Kahhâr, Cebbâr gibi) aracılığıyla gönderir. Bu, hapse düşmek, bir kaza geçirmek gibi daha ağır ve kahredici bir olay olabilir.
Bu yaklaşım, "Zü’l celâlî ve’l ikrâm" isminin sırrını açığa çıkarır: İkram (Cemâl), Celâl'in içinden doğar. Sâlikin edebi, Cemâl suretinde gelen Celâl'e sabrederek, "Celâl isminin ölmesini" ve onun yerine "Cemâl isminin doğmasını" sağlamaktır. Aksi takdirde, isyan ederek "Cemâl’e giden yolu öldürür."
Bu süreç, Doğdular, Yaşadılar hikâyesinde daha da derinleştirilerek kemâle ulaşmak için "öldürme ve ölme"nin gerekliliğine bağlanır. Açıklamaya göre, irfan sahibi olmak, "celâl ve cemâl tatbîkatında" bu "öldürme ve ölme" sırrıyla mümkün olur. Bu, sadece dışsal olaylara sabretmek değil, aynı zamanda içsel bir dönüşümle izâfî benliği "öldürmektir." Eserde bu, Kelime-i Tevhîd'in bâtınî işleyişiyle açıklanır: "lâ" diyerek ortaya çıkan sahte ilahları "lâ ilâh" ile öldürmek, "illâ"da sıfat boyutunda ölmek ve nihayet "Allah" isminde bekâ bularak aslına dönmek, "celâl ve cemâl in tevhîdi olan kemâle" ulaşmaktır.
Zikirde Celâl ve Cemâl'in Dengesi: Tesbih ve Hamd
Celâl ve Cemâl dengesi, en temel zikirler olan tesbih (Sübhanallah) ve hamdin (Elhamdülillah) ardındaki mânevî duruşla da ilgilidir. Tesbih ve Zikir, Saff Sûresi ve A'lâ ve Gâşiye Sûreleri eserlerinde yer alan bir sözlük açıklamasında bu konu şöyle izah edilir:
- Sübhanallah (Tesbih): Bu zikir, Cenâb-ı Hakk'ı her türlü noksanlıktan tenzih etmektir. Bu, O'nun Celâl sıfatına, bizim O'ndan uzak oluşumuza ve O'nun mutlak aşkınlığına bir bakıştır. Kul, kendi acziyetini ve Hakk'ın ulaşılmaz yüceliğini idrak ettiğinde "Sübhanallah" der.
- Elhamdülillah (Hamd): Bu zikir, Hakk'ın lütuf ve nimetlerine karşı bir şükran ifadesidir. Bu, O'nun Cemâl sıfatına, rahmetiyle bize yakın oluşuna bir bakıştır. Kul, Hakk'ın yakınlığını ve lütfunu hissettiğinde "Elhamdülillah" der.
Kaynak, bu iki bakışı ve makamı birbirine karıştırmamak gerektiğini vurgular. Ancak bu ikisini birleştiren bir zikir de vardır: "Sübhanallâhi ve bihamdihi" (Allah'ı hamdiyle tesbih ederim). Bu ifade, hem O'nun kusursuzluğunu ve yüceliğini (Celâl) kabul etmeyi hem de rahmetiyle olan yakınlığına şükretmeyi (Cemâl) bir araya getirir. Bu, Fena ve Bekabillah hâllerinin, tenzih ve teşbihin zikirdeki birleşimidir.
Benzer şekilde, Ra'd Sûresi tefsirinde şimşek, bu iki yönlü tecellînin bir remzi olarak yorumlanır. Şimşek, bir yandan "korku" (Celâl) uyandırırken, diğer yandan yağmuru müjdeleyerek "ümit" (Cemâl) verir. Mânevî yolculuk, tıpkı şimşeğin bu iki yönü gibi, Celâl ve Cemâl arasında gidip gelerek kemâle ulaşır.
Tecellîlerin Zuhuru ve Tevhîdi
Terzibaba'nın yorumlarında Celâl ve Cemâl, sadece soyut ilkeler değil, aynı zamanda peygamberlerin, âriflerin ve hatta kâinattaki varlıkların zikirlerinde somutlaşan hakikatlerdir. Sâd Sûresi tefsirinde, Mekke müşriklerinin Hz. Peygamber'i inkârı, onların bu hakikate kör olmalarıyla açıklanır. Onlar, "Allah Teâlâ’nın Peygamberine giydirdiği rubûbiyet nurlarını, celâl ve cemâl parıltılarını değil de onu yalnızca insani suretiyle gördüler." Bu bakış körlüğü, onları peygamberin beşerî suretinin ardındaki ilâhî tecellîleri idrak etmekten alıkoymuştur.
Yine Sâd Sûresi tefsirinde, Hz. Davud ile birlikte zikreden dağlar ve kuşlar, Celâl ve Cemâl'in tevhîdine işaret eden bir remiz olarak okunur. Bu yoruma göre dağların heybeti ve sertliği Celâl'in, kuşların letafeti ve inceliği ise Cemâl'in zuhurudur. İkisinin aynı zikirde birleşmesi, "zahir ve bâtın, celâl ve cemâl, sertlik ve letafet aynı zikirde birleşir" ve bu durum, sâlikin seyr-i sülûkta ulaşmayı hedeflediği cem'u'l-cem (birlikler birliği) mertebesine işaret eder.
Bu iki zıt tecellînin tek bir kaynakta birleştiği isimlerden biri de "el-Azîm"dir. Hâkka Sûresi tefsirinde bu ismin hem Celâl'i hem de Cemâl'i kapsadığı belirtilir:
"Büyük Allah" (Billâhi'l-Azîm) "Azîm" ismi, Allah'ın "celâl ve cemâl sıfatlarının hepsini kapsayan mutlak büyüklüğü" nü ifade eder. O, sadece "büyük" değil, aynı zamanda "azameti karşısında her şeyin aciz kaldığı, hiçbir şeyin O'na denk olmadığı" yüce varlıktır. Celâl ve Cemâl Tecellileri: Allah'ın "Azîm" ismi, hem celâl (kahır, gazap, intikam) hem de cemâl (rahmet, lütuf, ihsan) tecellilerini kapsar. Kitabı soldan verilen kişi, dünyada iken Allah'ın bu azametini tanımamış, O'na gereken saygıyı (takvâ) göstermemiş, O'nun celâlinden korkmamış, cemâline de yönelmemiştir. Bu nedenle âhirette, Allah'ın azametini (celâl tecellisi olarak) bizzat yaşayarak öğrenir. — Hâkka Sûresi
Bu açıklamaya göre, dünyada Allah'ın "Azîm" isminin her iki yönünü de idrak etmeyenler, ahirette bu ismin sadece Celâl yönüyle, yani kahredici tecellîsiyle yüzleşirler.
İşârî Okumalar ve Remizler
Terzibaba'nın yaklaşımında Celâl ve Cemâl kavramları, gündelik hayattaki davranışlardan harflerin sırlarına kadar çok geniş bir alanda işârî okumalara tabi tutulur. Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1) eserinde, bu iki tecellînin ahlâkî yansımalarına dair bir ipucu verilir: "Şikâyetçi kötü hu-y-ludur. İyi hu-y-lu şikâyet etmez ile Celâl ve Cemâl esmâ ve zuhur mahallerinden bahsedilmektedir." Bu yoruma göre şikâyet, Celâl tecellîsi karşısındaki isyanın bir tezahürü iken, "tahammül" etmek, Cemâl'e bakan "iyi huy"un bir özelliğidir.
Aynı eserde, bu kavramların ne kadar incelikli ve şifreli bir dille de ifade edilebildiğini gösteren bir örnek bulunur. Bir ismin altındaki "balaban Kebap Eskişehir 26" ifadesi, "Celâl ve Cemâl kapıları" olarak deşifre edilir. Bu tür bir okuma, bu iki temel ilkenin, en beklenmedik yerlerde ve remizlerde gizlenmiş olabileceğini gösterir.
Hatta harflerin kendisi bile bu ikiliğin taşıyıcısı olabilir. Yine Esmâü'l-Hüsnâ’da, "Vücûd" kelimesini oluşturan harflerin bâtınî anlamları açıklanırken, (ج) "Cim" harfinin "Celâl ve Cemâl sıfâtları"na işaret ettiği belirtilir. Bu, kâinatın ve insanın varlık yapısını oluşturan bu iki aslî sıfatın, dilin ve yazının en temel yapı taşı olan harflerde bile mevcut olduğunun bir ifadesidir.
İki Yolun Birleşmesi: Tarikatlarda Celâl ve Cemâl Eğitimi
Terzibaba, Bendeki Terzi Babam isimli eserinde, tasavvuf yollarının (tarikatların) eğitim nizamlarını da Celâl ve Cemâl ekseninde değerlendirir. Bazı yolların ağırlıklı olarak Cemâl (rûhânî eğitim, Aşk) üzerine, bazılarının ise Celâl (nefis terbiyesi) üzerine kurulu olduğunu belirtir.
Cemâl-i eğitim veren bu târîkatta, Celâl-i denilen nefs eğitimi eksik olduğu için, çalışmalar bırakıldığı zaman başa dönme tehlikesi vardır. — Bendeki Terzi Babam (Cilt 2)
Bu açıklamaya göre, tek kanatlı bir eğitim eksik kalma riski taşır. Sadece Cemâl üzerine kurulu bir yolda nefs kontrolü zayıf kalabilirken, sadece Celâl üzerine kurulu bir yol da ilâhî muhabbet ve irfan boyutunda eksiklik yaşayabilir. İdeal yol, bu iki eğitimi birleştiren yoldur. Terzibaba, Şah-ı Nakşibend'in kendi "hafî" (gizli zikir) yoluna, Abdülkadir Geylani'nin "cehrî" (sesli zikir) yolundan mânevî yardım alarak nefy-ispat zikrini eklemesini, bu iki kutbun birleştirilmesine bir örnek olarak sunar. Bu, Celâlî nefs eğitimini Cemâlî ruh eğitimiyle dengeleme çabasıdır. Nihayetinde en kâmil yolun, "iki yol Celâl ve Cemâl üzere birleştiren" ve Aşk üzerine kurulu bir eğitim veren yol olduğu ifade edilir. Bu, sâlikin hem Hakk'ın azametinden (Celâl) payını alarak nefsini terbiye etmesini, hem de rahmet ve güzelliğinden (Cemâl) payını alarak kalbini irfanla doldurmasını hedefler.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Âdem Fassı
Fusûsu’l-Hikem’in Âdem Fassı’na dair şerhler, Celâl ve Cemâl kavramlarını insanın zuhûrunun temeline yerleştirir. Bu yaklaşıma göre insan, Cenâb-ı Hakk’ın birbirine zıt gibi görünen bu iki tecellî grubunu kendinde birleştiren yegâne varlıktır. Bu birleşimin en temel işareti, Kur’an-ı Kerim’de Âdem’in zuhûruna dair geçen “iki elimle yarattığıma…” (Sâd, 38/75) ifadesidir. Şerhte bu “iki el”, Hakk’ın Celâl ve Cemâl sıfatlarına, yani kahır ve lütuf, uzaklık ve yakınlık gibi birbirine mukabil isimlerinin tamamına bir işaret olarak okunur.
Bu Fass’taki açıklamalara göre, insanın bu iki yönü bünyesinde toplaması, onun varlık yapısının çift katmanlı olduğunu gösterir. Bir yanda, ilâhî sûret üzere olan bâtınî hakikati vardır. Bu hakikat, Hakk’ın güzelliğini ve yakınlığını yansıtan bir ayna olduğu için Cemâl tecellîsinin mazharıdır. Diğer yanda ise onun cismâniyetinden ve kevni varlığından ibaret olan zâhirî sûreti bulunur. Bu bedensel yapı, o bâtınî aynanın perdesi ve hicabı olduğu için Celâl tecellîsinin mazharıdır.
Zîrâ Adem'in sûret-i ilâhiyye üzere olan hakîkati mir'ât-ı cemâl-i ilâhîdir; ve cismâniyetinden ibaret olan sûret-i kevniyyesi, bu mir'âtın perdesi ve hicâbı olduğundan, mazhar-ı Celâldir. — Kelime-i Âdemiyye
TB. Kelime-i Âdemiyye’de bu ayrım, varlığı oluşturan dört unsur (anâsır-ı erbaa) üzerinden daha da somutlaştırılır. Buna göre su ve toprak unsurları Cemâl’in, ateş ve hava unsurları ise Celâl’in tecelligâhıdır. İnsan, bu dört unsurun tamamından halk edildiği için hem Celâl’i hem de Cemâl’i kendinde barındırır. İblis ise ateşten halk edildiği için öncelikli olarak Celâl mazharıdır. Bu bakış açısı, mânevî yolculuğu, insanın kendi varlığındaki Celâlî unsurları (ateş gibi kibri, hava gibi hevesi) Cemâlî unsurların (su gibi hayat vericiliğin, toprak gibi tevazuun) hizmetine sokma süreci olarak tanımlar.
Ne kadar ki biz celalimizi cemale çevireceğiz. İnsanlığımız o zaman artacak yani Âdem’liğimiz. Ama ne zaman ki cemalimizi celale doğru yani bizde ateş ve hava üstün gelmeye başlayacak, o zaman iblisiyetimiz meydana çıkacak, o zaman iblis olacağız. — TB. Kelime-i Âdemiyye
Fusûsu'l-Hikem: Şîs Fassı
Şîs Fassı üzerine yapılan şerhler, Celâl ve Cemâl arasındaki ilişkiye dair çok önemli bir sırrı açığa çıkarır: Zâhirde kahır, bela ve mihnet olarak görünen Celâl tecellîleri, aslında bâtında bir rahmet ve nimettir. Bu Fass’taki izahlar, “Zü’l-celâli ve’l-ikram” (Celâl ve ikram sahibi) isminin yapısına dikkat çeker. İkramın, yani lütuf ve cömertliğin, Cemâl’den sonra değil, Celâl’den sonra gelmesi tesadüfî değildir. Bu, başa gelen zorlukların ve Celâl tecellîlerinin, neticede ilâhî ikrama ulaştıran bir vasıta olduğunu gösterir.
Bu yaklaşıma göre, Celâl tecellîsinin en temel işlevi, kulun nefsâniyetini ortadan kaldırmaktır. Nefsin perdeleri ancak ilâhî kahır ve azametin tecellîsiyle yırtılabilir. Nefs perdesi ortadan kalktığında ise kul, Hakk’ın Cemâl’ini müşahede etme imkânı bulur. Dolayısıyla Celâl, Cemâl’e giden yolu açan bir rahmettir.
Yani Cenab-ı Hakk’ın ikram sebebi oluyor bu başımıza gelen zorluklar. O Celali tecelli ancak rahman yolunu rahmet yolunu açıyor. Eğer bir insanın üzerinde Celal tecellisinin tesiri olmazsa nefsaniyetini başka türlü ortadan kaldıramaz. Ancak Celal tecellisi gelecek ki senin nefsaniyetin ortadan kaldırsın. İşte Celal tecellisiyle senin nefsaniyetinin ortadan kalkması sana lütuftan başka bir şey değildir. — TB. Kelime-i Şîsiyye
Bu sırrı idrak eden arifler için Hakk’ın hem lütfu hem de kahrı sevimli hale gelir. Nitekim şerhte Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin şu beyti hatırlatılır: “Ben O’nun kahrına ve lutfuna cidden aşıkım; acayiptir ki ben her iki zıddın da aşıkıyım.” Bu bakış, “Rahmetim gazabımı geçmiştir” kudsî hadisinin de bir yansımasıdır. Buna göre Celâl ve gazap, bu şehadet âlemine özgü ve geçici (arazî) bir durumken; Cemâl ve rahmet, Hakk’ın Zât’ına ait ve kalıcıdır.
Fusûsu'l-Hikem: Eyyûb Fassı
Eyyûb Fassı’na dair yapılan şerhler, Celâl ve Cemâl gibi zıt sıfatların tecellî edişindeki ilâhî nizamı daha nazarî bir düzeyde ele alır. Bu açıklamalara göre, Hakk’ın rıza ve gazap, hidayet ve dalalet, lütuf ve kahır gibi birbirine zıt sıfatları, aynı anda, aynı varlık üzerinde tecellî etmez. Bir şeyde rıza sıfatı tecellî ediyorsa, o anda gazap sıfatı ortadan kalkar; gazap tecellî ediyorsa, o anda rıza bulunmaz.
Bu durum, zıtlıkların birleştiği mutlak bir denge (itidal) halinin, tecellîler âleminde mümkün olmadığını gösterir. Tecellî, her zaman bu iki kutuptan birine doğru bir yöneliş, bir “meyil” ile gerçekleşir. Hak, bir kulundan razı olduğunda rıza tarafına, gazap ettiğinde ise gazap tarafına meyleder.
Hak râzı olduğu zamanda gazab etmez; zîrâ sıfat-ı rıza, sıfat-ı gazabı izâle eder. Ve Hak râzı olduğu kimseye gazab etse bu sıfat-ı gazab, o kimse hakkındaki sıfat-ı rızâyı izâle eder. Binâenaleyh rızâ ile gazab aynı zamanda bir yerde müctemi' olmaz. — Kelime-i Eyyûbiyye
TB. Süleymân-Dâvûd-Yûnus-Eyyûb Fasılları kitabında bu durum, “Allah” isminin kuşatıcılığıyla açıklanır. İbnü’l-Arabî’nin bir tanımına atfen, “Allah” lafzının şu şekilde tarif edildiği aktarılır: “İsmi Zat, cemiyül sıfat, esma-ı mütekabile ve sıfat-ı mütezatte, ceminin ahadiyetine Allah denir”. Yani Celâl ve Cemâl’in zâhirdeki bu ayrı ayrı tecellîleri, hakikatte hepsini birden kuşatan “Allah” isminin birliğinin birer açılımıdır. Yine bu eserdeki bir başka tanıma göre ulûhiyet, “her varlığı kendi mertebesinde korumak”tır. Bu da demektir ki, Celâl’in veya Cemâl’in tecellî etmesi, o varlığın o anki mertebesinin hakkının verilmesinden başka bir şey değildir.
Bu açıklamalar, ana bölümde aktarılan, sâlikin seyr-i sülûk mertebelerinde Celâl ve Cemâl tecellîlerini sırasıyla "ümit ve korku", "Kabz ve Bast" ve "heybet ve üns" gibi farklı hâllerle tecrübe etmesinin ardındaki ilâhî nizamın temellerini gösterir. Her bir mertebede yaşanan bu zıt hâller, aslında Hakk’ın o mertebedeki kula Celâl veya Cemâl isimlerinden biriyle yönelmesinin bir sonucudur.
Mesnevî-i Şerîf
Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî-i Şerîf şerhinde Celâl ve Cemâl kavramları, hem insanın zuhûrunun temelindeki ilâhî sırrı hem de mânevî yolculuğun (seyr-i sülûk) mertebelerini açıklayan bir anahtar olarak ele alınır. Bu iki tecellî, zıt gibi görünseler de aslında varlığı ve insanı terbiye eden iki ilâhî sıfat, bir bütünün iki yüzü olarak sunulur.
Âdem'in "İki El" ile Zuhûru
Konuk'un şerhinde, Cenâb-ı Hakk’ın Kur’ân-ı Kerîm’de geçen ve Hz. Âdem’in zuhûruna işaret eden “iki elimle yarattığım” ifadesi, doğrudan Celâl ve Cemâl tecellîlerine bağlanır. Dördüncü ciltte, Hz. Mevlânâ'nın İblis'in Hz. Âdem'e secde etmemesini anlattığı beyitler şerh edilirken, Sâd Sûresi'ndeki ilgili âyetlere dikkat çekilir. Konuk’un açıklamasına göre Allah Teâlâ’nın İblis’e yönelttiği soru, insanın bu iki zıt tecellînin birleşimiyle var olduğunu gösterir. Konuk, âyette geçen “iki elimle” ifadesini, “yed-i celâl ve cemâlim” yani Celâl ve Cemâl eli olarak açıklar.
Bu yorum, on birinci ciltte geçen ve Hz. Âdem’in çamurunun “kırk sabah” yoğrulmasını anlatan hadîs-i kudsî şerhinde daha da derinleştirilir. Burada geçen “iki el” ifadesinin de yine Hakk’ın Celâl ve Cemâl sıfatlarına işaret ettiği belirtilir.
Hadîs-i kudsîdeki "iki el"den murâd, Hakk'ın Celâl ve Cemâl sıfatlarıdır ki, silsile-i vücûdda Hak Teâlâ hazretleri cism-i Âdem'in çamurunu gâh cemâlî ve gâh celâlî olan sıfatlarıyla terbiye etti; ve nihâyet bu sıfât-ı cemâliyye ve celâliyyesini cism-i Âdem'de cem' etti. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11
Ahmed Avni Konuk’a göre bu, insanın varlık yapısının sadece lütuf (Cemâl) veya sadece kahır (Celâl) ile değil, bu ikisinin dengeli bir terbiyesiyle kemâle erdiğini anlatır. İnsanın çamurunun bu iki sıfatla yoğrulması, onu diğer mahlûkattan ayıran ve ilâhî isimlerin en kapsamlı aynası kılan temel özelliktir.
Mânevî Yolculukta İki Kanat Olarak Celâl ve Cemâl
Mesnevî şerhinde Celâl ve Cemâl, sâlikin mânevî yolculuğunda tecrübe ettiği hâllerin bir parçası ve ileri bir mertebesi olarak da işlenir. Ahmed Avni Konuk, üçüncü ciltte yaptığı bir açıklamada, sâlikin farklı mânevî mertebelerde farklı tecellî çiftleriyle karşılaştığını belirtir. Bu hâller, sâlikin mânevî yolculukta uçmasını sağlayan iki kanat gibidir. Konuk, bu mertebeleri nefsin derecelerine bağlayarak şöyle sıralar:
Ma'lûm olsun ki; zât-ı Hak câmiu'l-ezdâddır. Binâenaleyh tecelliyât-ı Hak dahi dâimâ ezdâd ile vâki' olur. Bu ezdâd ile vâki' olan tecellîde, "nefs-i levvâme" mertebesinde havf ve recâ; ve "mülhime"de kabz ve bast ve "mutmainne"de celâl ve cemâl; ve onun fevkindeki merâtibde heybet ve üns halleri kalblere bi'l-münâvebe vârid olur. Binâenaleyh insan hakkında خلقت بیدی (Sâd, 38/75) ya'ni "İki elimle halk ettim" buyurulduğu için, insan her bir mertebesinde fezâ-yı sülükde bu iki kanatlar ile uçar. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3
Bu açıklamaya göre Celâl ve Cemâl tecellîleri, nefs-i mutmainne (huzura ermiş nefs) makamında yaşanan hâllerdir. Yolun başındaki "korku ve ümit" (havf ve recâ) veya daha sonraki "rûhî sıkıntı ve genişlik" (Kabz ve Bast) gibi daha çok sâlikin nefsî durumlarıyla ilgili hâllerden sonra, Celâl ve Cemâl tecellîleri doğrudan ilâhî sıfatların müşahedesine yönelik daha ileri bir idrak düzeyini ifade eder. Sâlik bu makamda, artık olayların ardındaki ilâhî azameti (Celâl) ve güzelliği (Cemâl) doğrudan fark etmeye başlar. Bu iki kanat olmadan mânevî yükselişin mümkün olmayacağı vurgulanır.
Ahmed Avni Konuk’un şerhinde Celâl ve Cemâl’in, sâlikin yolculuğundaki yerinin aşamalı bir şekilde ele alınması, ana bölümde aktarılan seyr-i sülûk mertebeleri açıklamasıyla paralellik gösterir. Özellikle Kabz ve Bast hâllerinden sonra gelen ve heybet ile üns gibi Fena ve Bekabillah tecrübelerine yakınlaşan bir makam olarak konumlandırılması, bu iki tecellînin sıradan duygusal dalgalanmalardan farklı, ileri bir mânevî idrak seviyesine ait olduğunu ortaya koyar.
Kavramlar Ağında Celâl ve Cemâl
Makalede ele alındığı üzere, Celâl ve Cemâl kavramları tasavvuf düşüncesinin birçok temel konusuyla derin bir bağ içerisindedir. Bu ilişkilerden bazıları şunlardır:
- Fusûsu'l-Hikem: Bu esere yapılan şerhler, Celâl ve Cemâl’i insanın varoluşunun temeline yerleştirir. Hz. Âdem’in “iki el” ile halk edilmesi, onun bu iki zıt tecellîyi birleştiren yegâne varlık olduğunun işareti olarak yorumlanır.
- Tarikat: Mânevî yolculuğun tarikat mertebesinde sâlik, Celâl ve Cemâl tecellîlerini sırasıyla Kabz (rûhî sıkıntı) ve Bast (rûhî genişlik) hâlleriyle tecrübe eder. Ayrıca farklı tarikatların eğitim usulleri, Celâlî (nefis terbiyesi) veya Cemâlî (aşk ve ruhânî eğitim) odaklı olabilir.
- Fena ve Bekabillah: Bu iki makam, zikir düzeyinde “Sübhanallâhi ve bihamdihi” ifadesinde birleşir. Zikrin “Sübhanallah” kısmı Hakk’ı tenzih ederek Celâl’e ve Fena hâline; “bihamdihi” kısmı ise O’na hamd ederek Cemâl’e ve Bekabillah makamına işaret eder.
- Kabz ve Bast: Bu iki hal, Celâl ve Cemâl’in sâlikin kalbindeki ilk ve en belirgin yansımalarıdır. Kabz, Celâl tecellîsinin getirdiği bir sıkıntı ve daralma iken; Bast, Cemâl tecellîsinin getirdiği bir ferahlık ve genişlemedir.
- **Hz. Bu, tecellîlerin ötesine geçip onların sahibini bilme şuuruna bir davettir.
- [[el-Kahhâr: Bu isim, Celâl tecellîsinin en doğrudan ve kahredici şekillerinden biridir. Sâlik, Cemâl suretinde gelen bir Celâl imtihanına isyan ederse, aynı tecellînin el-Kahhâr gibi isimler aracılığıyla daha şiddetli bir şekilde zuhur etmesi söz konusu olabilir.
- el-Câmi': Hakk’ın zıt gibi görünen Celâl ve Cemâl isim gruplarını kendi Zât’ında birleştirmesi, O’nun el-Câmi' isminin bir tecellîsidir. Bu birliğin en kâmil mazharı ise “Allah” ism-i şerifidir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Bu makalenin hazırlanmasında Terzibaba İrfan Mektebi’nin çeşitli eserlerinden ve klasik tasavvuf kaynaklarına yapılan şerhlerden yararlanılmıştır:
Terzibaba Eserleri:
- *Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye* ve Bir Ressam Hikâyesi, Celâl ve Cemâl’in kâinattaki zorunlu birlikteliğini çember ve su gibi somut temsillerle açıklar.
- *Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah*, bu iki tecellînin seyr-i sülûkun şeriat, tarikat, hakikat ve mârifet basamaklarında nasıl farklı hâllere (havf-recâ, kabz-bast vb.) büründüğünü ayrıntılı olarak serimler.
- *Bendeki Terzi Babam (Cilt 2)*, tarikatların eğitim nizamlarını Celâlî (nefis) ve Cemâlî (ruh) eğitimler üzerinden tahlil eder ve ideal yolun bu ikisini birleştirmek olduğunu belirtir.
- Doğdular, Yaşadılar başlıklı hikâyenin işlendiği bölümler, Celâl tecellîlerini karşılama edebini ve sabırla bu tecellîleri bir ikrama dönüştürme sırrını pratik bir örnekle ortaya koyar.
- *Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1)*, kavramın ahlâkî yansımalarını (şikâyet ve sabır) ve harflerin bâtınındaki (Cim harfi) işârî anlamlarını gösterir.
- *Tesbih ve Zikir* ile çeşitli sûre tefsirleri (Saff, A'lâ), tesbihin (Sübhanallah) Celâl’e, hamdin (Elhamdülillah) ise Cemâl’e bakan yönlerini izah eder.
- *TB. Kelime-i Âdemiyye* ve TB. Kelime-i Şîsiyye gibi Fusûsu’l-Hikem fasıllarına dair açıklamalar, sırasıyla insanın bu iki tecellîyi birleştiren yapısını ve Celâl’in aslında Cemâl’e ulaştıran bir rahmet olduğunu derinlemesine işler.
Klasik Şerhler:
- *TEDBIRAT I ILAHIYYE* şerhi, insanın Celâl ve Cemâl arasında bir “berzah” (ara kesit) olduğu şeklindeki temel tanımı sunar.
- *Kelime-i Âdemiyye* ve Kelime-i Eyyûbiyye gibi Fusûs metinleri, insanın zâhirinin Celâl’e, bâtınının Cemâl’e mazhar olduğunu ve bu zıt sıfatların aynı anda aynı yerde tecellî etmediğini belirtir.
- Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Hz. Âdem’in “iki el” ile zuhûrunu Celâl ve Cemâl terbiyesi olarak açıklar ve bu iki tecellîyi seyr-i sülûkun mertebelerine bağlar.
Değerlendirme
Celâl ve Cemâl, Terzibaba’nın nazarında, Hakk’ın kâinattaki ve insandaki işleyişini anlamak için kullanılan iki temel anahtardır. Bu yaklaşımın en belirgin özelliği, bu iki zıt tecellîyi bir madalyonun iki yüzü gibi görmesi ve aralarındaki ayrılmaz ilişkiyi vurgulamasıdır. Makalede görüldüğü üzere bu kavramlar, soyut birer ilke olmaktan çıkarılıp seyr-i sülûkun basamaklarında yaşanan somut hâllere, zikrin ardındaki mânevî duruşa ve günlük hayattaki ahlâkî tavırlara bağlanarak canlı bir hakikate dönüştürülür.
Terzibaba’nın yorumlarını farklı kılan en önemli hususlardan biri, Celâl tecellîlerini karşılama üzerine sunduğu pratik irfandır. Celâl’in, rıza ve sabırla karşılandığında bir ikrama (Cemâl’e) dönüşeceği fikri, kader karşısındaki edilgen bir duruştan ziyade, tecellîleri okuma ve onlarla doğru bir ilişki kurma sanatına işaret eder. Bu bakış açısı, klasik tasavvufun İbnü’l-Arabî ve Mevlânâ gibi zirvelerinden gelen nazarî temelleri, sâlikin hayatına doğrudan dokunan bir edep ve mârifet bilgisine dönüştürür. Bu iki tecellînin birbiri içindeki sırrını ve Celâl’in nasıl bir ikrama kapı açtığını daha derinden anlamak için, özellikle Şîs Fassı’na dair yapılan şerhlerin yeniden okunması faydalı olabilir.