Kibir
Tasavvuf yolculuğunda insanın karşısına çıkan en büyük engellerden biri kibirdir. Kibir, yalnızca bir ahlâkî kusur veya kötü bir huy değil, hakikatin önündeki en kalın perde ve nefsin en tehlikeli hastalıklarından biridir. İnsanın kendisini başkalarından üstün görmesiyle başlayan bu hâl, en temelde varlığı kendinden bilme, Hakk’a ait olan sıfatları gasp etme iddiasına dayanır. Bu makale, Terzibaba İrfan Mektebi kaynaklarından hareketle kibir kavramının ne anlama geldiğini, Tevâzu ve edebin zıddı olan bu hastalığın kökenlerini, sonuçlarını ve ondan kurtulma yollarını Terzibaba’nın yaklaşımıyla ele alacaktır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Kibir, en sade tanımıyla “insanın kendisini başkalarından üstün görmesi, güzel işlerini ve amellerini kendinden bilmesi” demektir. Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi adlı eserdeki açıklamalara göre bu kendini üstün görme hâli, dışa dönük, yani zâhire yönelik bir tavırdır. Bu yönüyle, kişinin kendi nefsini beğenmesi anlamına gelen ve daha çok içe dönük (bâtınî) bir tavır olan ucubdan ayrılır. Kibir, kişinin ilim, soy, amel, güzellik, kuvvet, servet gibi kendisinde vehmettiği bir mükemmellikten kaynaklanır.
Kibrin kökeni, Kur’ân-ı Kerîm’de anlatılan İblîs’in durumuna dayanır. Terzibaba’nın Zümer Sûresi şerhinde belirttiği gibi, İblîs’in cennetten kovulmasının sebebi kibirlenmesiydi. Allah’ın emrine karşı gelerek Hz. Âdem’e secde etmeyi reddetmiş, kendisinin ateşten, Âdem’in ise topraktan halk edildiğini öne sürerek bir üstünlük iddiasında bulunmuştu. Bu, Hakk’ın emri karşısında kendi aklını ve vehmini öne çıkaran ilk isyandır. Bu yüzden kibir, hakikati kabule engel olan en büyük perdedir. Nitekim Zümer Sûresi tefsirinde nakledilen bir hadîs-i şerîfte, “Kalbinde zerre miktârı kibir bulunan kimse cennete giremez” buyrulur.
Kibrin en tehlikeli yönü, ilâhî bir sıfatı sahiplenme cüretidir. Terzibaba, Zümer Sûresi ve Câsiye Sûresi tefsirlerinde, bu gerçeği vurgulayan şu kudsî hadisi aktarır:
Kibriyâ benim ridâm (üst örtüm), azamet ise benim izârımdır (alt örtüm). Kim bunlardan birinde benimle çekişmeye kalkışırsa, onu cehenneme atarım. — Zümer Sûresi
İzzet, azamet, yücelik gibi sıfatlar yalnızca Allah’a aittir. Âciz bir kulun bu sıfatları kendine yakıştırması, Hakk’a karşı bir rekabete girişmesi anlamına gelir. Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi’nde bu durum, “bir hizmetçinin sultanın tahtına oturup tacını giyip insanlara hükmetme duygusuna kapılmasına” benzetilir. Hâlbuki kulun yeri de bellidir, Sultan’ın makamı da. Bu benlik iddiası, tasavvufta “vücûd günâhı” olarak da ifade edilen, kendini Hakk’tan ayrı bir varlık sanma vehminin ta kendisidir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın öğretilerinde kibir, seyr ü sülûkun her aşamasında dikkat edilmesi gereken ve pek çok mânevî hastalığın kökünde yatan temel bir sorun olarak ele alınır. O, kibri yalnızca ahlâkî bir zaaf olarak değil, aynı zamanda bir idrak problemi, hakikati örten bir cehalet perdesi olarak inceler. Onun yaklaşımı, kibrin ne olduğunu tanımlamakla kalmaz, aynı zamanda bu hastalığın nasıl tedavi edileceğine, hangi durumlarda kibrin farklı bir anlama bürünebileceğine ve en önemlisi, kibirle mücadelenin eğitim metodolojisine dair özgün eleştiriler getirir.
Kibrin Kaynağı: Benlik İddiası ve Vücûd Günahı
Terzibaba’ya göre kibrin en derin kökü, insanın “ben” demesinde, varlığı kendinden bilmesinde yatar. Bu, yalnızca başkalarından üstün olmak değil, fiillerin, sıfatların ve nihayetinde varlığın hakiki sahibini unutarak bunları nefsine mal etmektir. Zümer Sûresi tefsirinde, kibrin “ben bilirim, ben yaparım, ben haklıyım” demek olduğunu ifade eder. Bu “ben” iddiası, kendini Hakk’tan ayrı ve müstakil bir varlık sanma vehmi olan “vücûd günâhı” ile aynı kapıya çıkar. Bu “ben”, Hakk’ı örten en kalın perdedir (hicâb).
Ra'd Sûresi tefsirinde bu düşünce daha da derinleştirilir. Orada, bedenin işlenmesi gereken bir toprağa benzetildiği anlatılır. Bu toprağı sertleştiren, ilâhî hakikat tohumlarının ekilmesine engel olan unsurlar ise benlik, kibir, arzular ve dünyevî tutkulardır. Demek ki kibir, insanın fıtrat toprağını çoraklaştıran, onu ilâhî feyze kapatan bir katılıktır. Bu sertlik kırılmadıkça, yani kibir yok edilmedikçe, mânevî diriliş gerçekleşemez.
Mektuplarda Yolculuk’ta Nusret Tura, bu konuyu mânâ âleminin diliyle şöyle ifade eder:
Ben kendimi tohum olarak gönlünüze ektim. Fakat siz bana bakmıyorsunuz. Onun için tarlanız bomboş kalıyor. Bu idrâk tarlanızı çoraklıktan kurtarın. Aksi taktirde hasat zamanı mahsul alamazsınız. Şurdan burdan rivâyet rüzgârlarının tarlanıza bıraktığı tohumu da kibir, gurur, ukalâlık azametlerinizle kuruttunuz, sararttınız. — Mektuplarda Yolculuk — M. Nusret Tura
Bu ifadeler, kibrin sadece bir davranış bozukluğu olmadığını, aynı zamanda insanın içine ekilmiş ilâhî tohumu kurutan, gönül tarlasını çorak bırakan bir afet olduğunu gösterir.
Hicr Sûresi tefsirinde Terzibaba, İblîs’in kibrini tahlil ederken onu “âlemde ilk def’a bireysel benlik üzere akıl yürüten varlık” olarak tanımlar. İblîs, “ben ondan hayırlıyım” derken kendi vehmine dayalı bir kıyas yapmış ve Hakk’ın emrine karşı ilk itirazı gerçekleştirmiştir. Bu, bireysel aklın, ilâhî aklı perdelemesinin ve benlik, gurur, kibir gösterme cüretinin âfâkî bir örneğidir.
Hakikate Perde Olan En Kalın Hicâb
Terzibaba’nın eserlerinde kibir, hakikati görmeye ve kabul etmeye engel olan en temel perde olarak defalarca vurgulanır. Zümer Sûresi tefsirinde, inkârcıların âyetleri yalanlamasının (tekzîb) ardındaki temel sebebin kibir (istikbâr) olduğu belirtilir. Kibirli insan, gelen hakikati kendi nefsânî ölçülerine göre tartar; eğer bu hakikat onun benliğini yüceltmiyorsa veya mevcut konumunu sarsıyorsa, onu reddeder.
Bu durum, peygamberler tarihi boyunca tekrar eden bir motiftir. Mü'minûn Sûresi tefsirinde, kavimlerin ileri gelenlerinin peygamberlere karşı çıkarken kullandıkları bahaneler incelenir. Firavun ve çevresindekilerin, Hz. Musa ve Hz. Harun’a karşı çıkarken, kavimleri kendilerine köle olduğu halde onlar gibi iki insana inanmayı reddetmeleri, ırk ve sosyal statüye dayanan şeytanî bir kibrin örneğidir. Bu kibir, onların aklını ve kalbini hakikate karşı körleştirmiştir.
Câsiye Sûresi tefsirinde ise Allah’ın âyetleri kendilerine okunduğunda inkârcıların durumu şöyle tasvir edilir:
Allah’ın azametini bildiren âyetler kendilerine okunmakta, üstelik bu âyetler apaçık deliller hâlinde ortada durmaktadır. Buna rağmen inkârlarında ısrar eder, kibirle direnip gerçeği görmezden gelirler. Makamlarına, servetlerine, dünyevî güçlerine aldanarak, ilâhî uyarıyı hiç işitmemiş gibi davranırlar. — Câsiye Sûresi
Bu hâl, kibrin insanı nasıl bir cehalet ve gaflet karanlığına hapsettiğini gösterir. Kibirli kalp, ilâhî kelâmın nuruna kapalıdır. Bu nedenle Terzibaba’ya göre kibir, sadece ahlâkî bir sorun değil, aynı zamanda mârifet yolunda ilerlemeyi imkânsız kılan bir idrak perdesidir.
Terzibaba, Câsiye Sûresi tefsirinde kibrin idrak üzerindeki yıkıcı etkisini daha da ileri götürür. Ona göre inkârcılar, akıllarını hakikatin bilgisine değil, kendi benliklerine hizmetkâr kıldıkları için kibir ve dünyevî gurur kalplerini mühürlemiştir. Bunun sonucunda, kesin olanı (yakîn) bir zan, hakikati ise sadece bir ihtimal olarak görmeye başlarlar. Kibir, insanın kesin bilgiye ulaşma kabiliyetini yok eden, onu zan ve vehim bataklığında bırakan bir hastalıktır.
Kibir ve Ucub: Benliğin İki Yüzü
Terzibaba’nın öğretilerinde kibir, genellikle ucub ile birlikte anılır. Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi’nde bu iki kavram arasındaki ince fark açıklanır. Kibir, insanın kendisini başkalarından üstün görmesidir ve dışa dönüktür. Ucub ise kişinin kendisini, amellerini ve özelliklerini beğenmesi, kendiyle övünmesidir ve içe dönüktür. Biri diğerini besler. Kendini beğenen (ucub), zamanla başkalarını küçük görmeye (kibir) başlar.
Bu eserde, sâlikin seyr ü sülûkunun emmâre ve levvâme mertebelerinde bu iki sıfatla mücadelesi anlatılır. Kibir, nefs-i emmârenin temel sıfatlarından biriyken, Ucub onun nefs-i levvâmedeki uzantısı olarak görülür. Yolcunun bu iki sıfat üzerinde tefekkür etmesi, kendisinde ne ölçüde bulunduklarını gözlemlemesi, onlardan kurtulmanın ilk adımı olarak sunulur.
Aynı eserde bir sâlikin sorduğu “Özgüven ve kibir-ucub ayrımını nasıl yapmalıyız?” sorusuna verilen cevap, bu konudaki pratik ayrımı ortaya koyar. Cevapta, özgüvenin iki yönü olduğu belirtilir: Biri, kişinin kendine, nefsine güvenmesidir ki bu, başarılarla artar ve kişiyi kibir ve ucuba sürükleyebilir. İkincisi ise başarıları ve kazanımları kendinden değil, Allah’tan bilmektir. Bu bakış açısıyla özgüven, nefse güvenden Hakk’a güvenmeye dönüşür ve bu, pısırıklık veya kararsızlık değil, olaylar karşısında sağlam durmaktır.
Kibir ile Kibriyâ Arasındaki İnce Çizgi
Terzibaba, kibrin her zaman nefsânî bir benlik kabarması olmadığını, bazen velîlerde görülen heybet ve asaletin avam tarafından yanlışlıkla kibir olarak anlaşılabileceğini belirtir. Bu noktada kibir ile kibriyâ arasında çok önemli bir ayrım yapar. Kibir, nefsin ürünüdür ve yerilmiş bir sıfattır. Kibriyâ ise Allah’ın azamet ve celâl sıfatlarının bir tecellisidir ve bu tecelliye mazhar olan velîde bir heybet hâli olarak zuhur eder.
Sohbet Arası Sohbetler’de bu ayrımı açıklamak için Bahâeddin Nakşibend Hazretleri’nin hayatından bir menkıbe aktarır. Nakşibend Hazretleri’nde bir olgunluk ve azamet hâli belirince, çevresindekiler onun kibirlenmeye başladığını düşünürler. Bu durum kulağına geldiğinde şöyle bir cevap gönderir:
Kibir gurur nefsinin benliğinin artmasıdır, her tarafı küçük görme ona sataşır buna sataşır, kimseyi beyenmez bu kibir gururdur, ama Kibriya Allah’ın kendisinde azamet tecellisinin olduğu mahal demektir. — Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001)
Terzibaba, bu hâlin evliyâullahta görünebileceğini söyler ve kendi mürşidi Nusret Tura ile yaşadığı bir anıyı paylaşarak konuyu somutlaştırır. Bir gün yolda karşılaştığı mürşidinin üzerinde öyle bir heybet hâli vardır ki, yanından geçtiği halde kendisini görmemiştir. Terzibaba, bu durumu onun hâlini bozmamak için bir kenara çekilerek izlediğini anlatır ve ekler:
Neden kendinde değildi yoktu o orada işte nefsi ile orada yoktu, bir cesed gidiyor ama o cesedde var olan hakikat kim. — Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001)
Bu, velînin nefsinden fânî olup Hakk’ın tecellîsiyle hareket ettiği, avamın ise bu durumu nefsânî bir kibir zannettiği anlardır.
Câsiye Sûresi tefsirinde İbnü'l-Arabî'den aktarılan bir yorumla bu konu daha da derinleştirilir. Buna göre "kibriyâ", Hakk'ın zâtına ait olmakla birlikte, tecellîsinin yeri gökler ve yerdir. Kul, kendi acziyetini ve zilletini fark ettiğinde, bu hâlinin zâtî bir aşağılık olmadığını, mutlak güçlü olan "Azîz" karşısındaki izâfî konumundan kaynaklandığını anlar. Böylece kul, Rabbi'nin azamet, izzet ve kibriyâ sıfatlarının mazharı (tecellîgâhı) hâline gelir. Hakk'ın bu sıfatları kulda tecellî ettikçe, onların zıddı olan acziyet ve tevazu gibi sıfatlar kulun nefsine ait kalır. Böylece "kibriyâ Hakk’a, tevazu kula" yakışır ilkesi tahakkuk eder.
Kibrin Tedavisi: Kendini ve Rabbini Tanımak
Kibir gibi köklü bir hastalıktan kurtulmanın yolu, Terzibaba’nın kaynaklarında iki temel esasa dayandırılır: kendini tanımak ve Rabbini tanımak. Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi’nde bu tedavi süreci şöyle özetlenir:
- Kendini Tanımak: Bu, insanın kendi âcizliğini, muhtaçlığını, kırılganlığını ve her an bir Hâkim güce bağımlı olduğunu idrak etmesidir. İnsan, sahip olduğunu zannettiği güç, kuvvet ve bilginin aslında ne kadar sınırlı ve geçici olduğunu gördüğünde, kibrinin temelsizliğini anlar.
- Rabbini Tanımak: Kendi aczini anlayan kul, yegâne güç, kuvvet, izzet ve azamet sahibinin Allah olduğunu idrak eder. O’nun her şeye gücü yeten (Kādir), her şeyden yüce (Mütekebbir) ve hiçbir şeye muhtaç olmayan (Samed) olduğunu anlar. Bu mârifet, kulun kendi vehmî benliğini aradan çıkarıp Hakk’ın karşısındaki gerçek konumunu bilmesini sağlar.
Pratik bir yöntem olarak ise, kişinin kibirlenmesine sebep olan her şeyin —bedensel özellikler, mal-mülk, makam-mevki, bilgi, şöhret— geçiciliğini tefekkür etmesi önerilir. Her şeyin bir gün yok olacağını görmek, bu fânî unsurlara dayanarak benlik iddiasında bulunmanın anlamsızlığını ortaya koyar.
Ayrıca, kibrin ateşini söndürecek mânevî uygulamalara da dikkat çekilir. Sürekli abdestli olmak ve Allah’ın huzurunda olunduğunu hatırlatan zikr-i dâim hâlini kazanmaya çalışmak, kibre ve ucuba düşmeyi engeller. Çünkü kibre kapılan kimse, hem mânen abdestini kaybeder hem de zikirden gaflete düşmüş olur.
Hûd Sûresi tefsirinde, kibrin ilâhî bir işleyişle nasıl tedavi edildiğine dair önemli bir ipucu verilir. Fusûsu'l-Hikem'den yapılan bir alıntıda, kulun kibir ve azametinin bir afet olduğu, kemâlin ise tevazuda yattığı belirtilir. Bu durumda Allah'ın "Cebbâr" isminin tecellîsiyle, kulun kibir afeti "zillet" ile tedavi edilir, yani giderilir. Bu, kibrin karşılığının zillet olduğunu ve bu zilletin aslında nefsânî hastalığı iyileştiren ilâhî bir müdahale olduğunu gösterir. Yine Sâd Sûresi tefsirinde, "kibirle yaşayanın zillet azabıyla karşılaşacağı" belirtilerek bu ilâhî denge vurgulanır.
Seyr ü Sülûkta Kibir Tehlikesi ve Bir Eğitim Metodu Eleştirisi
Terzibaba’nın kibir konusundaki en özgün yaklaşımlarından biri, bu nefsânî hastalıklarla mücadele adı altında uygulanan bazı eğitim metotlarına yönelik eleştirisidir. Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi’nde, “Yolcu” adıyla anılan bir rehberin sâliklere “temrin” (alıştırma) adı altında sürekli olarak kibir, ucub, haset, riya gibi olumsuz sıfatları tefekkür ettirmesi ve bu konuda raporlar yazdırması anlatılır.
Terzibaba, bu metodu sert bir dille eleştirir. Ona göre, sâliki sürekli bu olumsuz sıfatlarla meşgul etmek, onu bu hâllerden kurtarmak yerine, adeta bu süflî ahlâkların içine hapsetmektir. Bu durumu şu sözlerle ifade eder:
Bu vasıflarla Nefsi emarenin tam dibine düşürülüp bunlarla sardırılmış sonra buradan nasıl kutulunur diye temrin ismi verilen öğütler ile düşürülen kuyudan çıkartılmaya çalışılmıştır. [...] İşte bu yüzden yolcuya teslim edilen evlâtlarımız büyük bir sıkıntı içine düşmüşlerdir. Bunun neresi tasavvuf neresi irfaniyettir! anlamak mümkün değildir. — Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 1)
Terzibaba’ya göre bu yöntem, mânevî eğitim adı altında sâlikleri sürekli nefs-i emmârenin karanlık ahlâkıyla yüzleştirerek onları bunaltmakta ve irfanî bir bakış açısı kazandırmaktan uzaklaştırmaktadır. Hakiki irfan yolu, olumsuzlukların içinde boğulmak değil, tevhîd nazarıyla o sıfatların hakikatini idrak edip onlardan özgürleşmektir. Bir Hikâye, Birçok Yorum adlı eserde de benzer bir eleştiri görülür. Bir dervişin hikâyesini yorumlarken, onun gurur ve kibri yüzünden Hakk’ın ikramını reddettiğini, tarikat mertebesinde kalıp hâlâ bu nefsânî hastalıklarla boğuştuğunu belirtir.
Bu eleştiriler, Terzibaba’nın nefs tezkiyesinde olumsuzluklara odaklanmak yerine, tevhîd ve mârifet nuruyla aydınlanmayı esas alan irfânî bir metodu benimsediğini göstermektedir.
Sohbet Arası Sohbetler’de Terzibaba, ilim öğrenme sürecinde kibrin yeri olmadığını vurgular. İlim kimdeyse, yaş veya makam farkı gözetmeksizin ondan alınması gerektiğini söyler ve Hz. Ali’nin “Bana bir harf öğretenin kölesi olurum” sözünü hatırlatır. Bu, kibrin, tasavvuf yolunun temeli olan ilim ve mârifet arayışıyla taban tabana zıt olduğunun altını çizer.
Kibrin Meşru Olduğu Yer: Kâfire Karşı Tavır
Kibir, temelde yerilmiş bir sıfat olmasına rağmen, meşru görüldüğü istisnai bir durum da kaynaklarda belirtilir. Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi’nde, “Yolcu” tarafından yapılan açıklamada, kibrin kime karşı takınıldığına göre hükmünün değişebileceği ifade edilir:
Karşı tarafta bulunan kimse inançsız, din düşmanı, dinin hükümleriyle alay eden birisi ise biz de ona karşı kibirleniriz. Orada asla sessiz kalamamalıyız. Müminin din düşmanları karşısında kibri karşısında tekebbür tavrı takınması amel-i hasenedir. — Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 1)
Bu tavır, kişinin kendi nefsini yüceltmesi değil, temsil ettiği dinin izzetini koruması anlamına gelir. Eğer karşıdaki kişi mümin biriyse, onun kibrine karşı tevazu göstermek ve sükût etmek ise ruhun asaleti olarak görülür. Bu ince ayrım, kibrin niyet ve bağlama göre nasıl farklı değerlendirilebileceğini gösteren önemli bir noktadır.
Kibrin Çeşitli Görünümleri ve Sonuçları
Terzibaba’nın eserlerinde kibrin gündelik hayatta ve mânevî yolda ne gibi şekillerde ortaya çıktığına dair somut örnekler de bulunur. Nusret Tura’nın Aşk ve Muhabbet Yolu eserinde, dervişlere haram olan bazı davranışlar sayılırken kibir de zikredilir:
Mesela herkesi görmek, hatâları görmek, tenkid etmek, “Ben böyle değilim” diye öğünmek, kendinden câhil olanların yanında böbürlenmek, fakirleri, cahilleri hatta orospuları bile küçük görmek... Bunların manâsı, kendisini onlardan iyi, alim, zengin, marifetli görmek gelir ki kibir ve benlik iblisin ahlâkındandır... — Mektuplarda Yolculuk — M. Nusret Tura
Bu ifadeler, kibrin sadece bir içsel duygu değil, aynı zamanda başkalarını yargılama, küçük görme ve kendini onlardan ayırma şeklinde tezahür eden somut bir eylem olduğunu gösterir.
Aynı eserde, Allah'tan bir şey istememenin dahi bir kibir göstergesi olabileceğine dikkat çekilir. Kişinin dua etmemesi, "Benden kibirli misin? Bana hiç ihtiyacın yok mu? Müstağni misin?" gibi ilâhî bir sitemle karşılaşmasına neden olabilir. Bu, kulun acziyetini ve muhtaçlığını unutarak kendine yeterlilik vehmetmesinin de bir kibir türü olduğunu ortaya koyar.
Terzibaba, Sohbet Arası Sohbetler’de Veysel Karani Hazretleri’nin Peygamber Efendimiz’i ziyaret etmek için Yemen’den yola çıkmasını, kibre düşmemek için gösterilmiş bir edep ve Tevâzu örneği olarak yorumlar. Kendi yüksek mânevî makamına güvenip "benim gavsiyetim bana yeter" diyerek ziyarete gitmeseydi, bu bir gurur ve kibir olurdu. Bu olay, mânevî mertebesi ne kadar yüksek olursa olsun, kulun kendinden üstün olan hakikate boyun eğmesi gerektiğinin, aksi takdirde kibre düşeceğinin bir kanıtıdır.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Âdem Fassı
Fusûsu’l-Hikem’de kibir, kökeni ve hakikati itibarıyla en derin şekilde Âdem Fassı’nda, Hz. Âdem ile İblîs arasındaki hadise üzerinden ele alınır. Bu Fass’ta kibir, sadece ahlâkî bir kusur olarak değil, varlığın hakikatini eksik idrak etmekten kaynaklanan köklü bir yanılgı olarak sunulur. Şeyh-i Ekber İbn Arabî’nin metni ve üzerine yapılan şerhler, kibrin nedenini, mahiyetini ve insanın bu illete karşı nasıl bir donanıma sahip olduğunu açıklar.
Bu bahsin temelinde, İblîs’in Hz. Âdem’e secde etmeyi reddetmesi yatar. Şerhlerde açıklandığı üzere, İblîs’in bu isyanının sebebi, kibri ve kendisini üstün görmesidir. Ancak bu kibir, basit bir gururdan ibaret değildir; varlığı anlama biçimindeki bir eksiklikten kaynaklanır. İblîs, âlemin cüzlerinden sadece bir cüzdür ve ateşten halk edilmiştir. Bu yüzden bakışı tek yönlüdür. Hz. Âdem’e baktığında, onun topraktan halk edilmiş olan zâhirî sûretini görmüş, fakat o sûretin ardındaki ilâhî cem’iyeti, yani bütün ilâhî hakikatleri kendinde toplayan özü idrak edememiştir. Terzibaba’nın şerhinde bu durum şöyle ifade edilir:
Alemin hakikatini Âdemin hakikatini idrak edemediği için onun sadece suretine şekline toprak malzemesine baktığı için ben ondan üstünüm dedi. Halbuki Âdem’in özündeki Hakkani özü Hakkın özünü göremediği için de görmüş olsaydı zaten bu sözü söylemezdi. — TB. Kelime-i Âdemiyye
İblîs’in bu hatası, kendi zuhûrunun tabiatından kaynaklanır. Ahmed Avni Konuk şerhinde belirtildiği gibi, İblîs hem zâhiren hem de bâtınen bir Celâl mazharıdır. Bâtını, saptırıcı anlamına gelen “Mudill” ismidir. Zâhiri ise ateş (nâr) ve havadan ibarettir. Ateşin tabiatında ise isti’lâ (başkasına üstün gelme), kibir, tasallut (zorla egemen olma) ve ceberût (zorbalık) gibi kahır sıfatları bulunur. Dolayısıyla İblîs, kendi sınırlı hakikatinden yola çıkarak hüküm vermiş ve yanılmıştır.
Buna karşılık Hz. Âdem, Hakk’ın “iki eliyle” halk ettiği, yani hem Celâl hem de Cemâl sıfatlarını kendinde toplayan bir varlıktır. Onun halk edilişinde ateş ve hava gibi celâlî unsurların yanı sıra, su ve toprak gibi cemâlî unsurlar da vardır. Bu cemâlî unsurlar ona tevazu, yumuşaklık ve kabullenme gibi sıfatlar kazandırır. İşte bu kuşatıcılığı (cem’iyet) sebebiyle insan, yeryüzünde halife kılınmıştır. Bu durum, aynı zamanda insanın neden bir “muharebe meydanı” olduğunu da açıklar. İnsanın içinde hem kibre sevk eden ateşli bir yön hem de tevazuya yönelten topraksı bir tabiat vardır.
Bu sebeple Âdem Fassı’ndaki açıklamalar, bir uyarıyla son bulur. İnsana bahşedilen bu câmî istidadın, nefsânî hazlara, özellikle de kibir ve gurura tâbi olunarak ziyan edilmemesi gerektiği vurgulanır. Bu, eline bir defa geçen bu fırsatı, yani insan olma imkânını boşa harcamamak için bir çağrıdır:
Ey marifet taliplisi; bu fırsat eline bir defa geçer, (dünya hayatı veya bu sohbetler kastediliyor olabilir) kibir ve gurur ve istila gibi huzuzat-ı nefsaniyeye (nefsani hazlara) tabi olup istidadını zayi etme. — TB. Kelime-i Âdemiyye
Fusûsu'l-Hikem: Eyyûb Fassı
Âdem Fassı kibrin kökenini anlatırken, Eyyûb Fassı ise kibrin kulun vücûdî durumundaki tezahürünü ve vücûdî hatasını ortaya koyar. Bu Fass’ta kibir (tekebbür), kulun kendi hakikatine cahil olmasından kaynaklanan, Rabbine karşı bir üstünlük taslama cüreti olarak tanımlanır.
Şerhte bu derin konu şöyle açılır: Allah insanı bir kul (abd) olarak halk etmiştir. Kulun varlığı, mutlak olan Hakk’ın varlığının sınırlı bir sûrette belirmesinden ibarettir; yani kulun varlığı, kendi başına kaim değildir. Fakat insan, kendi kesif bedenini (vücûd-ı kesîf) görüp kendini müstakil bir varlık zannederek Rabbine karşı kibirlenir. Bu kibirlenmenin en bariz göstergesi, fiillerin hakiki fâilini unutarak, tasarrufu ve gücü kendine mal etmesidir. Ahmed Avni Konuk’un şerhinde bu ince nokta şöyle ifade edilir:
Ve onun tekebbürü budur ki, bâtınından mutasarrıf olan Hak iken, onu hiçe sayıp, kendi tasarrufunu isbât eder; ve bu sûretle Rabb'i üzerine ulüvv da'vâsında bulunur. — Kelime-i Eyyûbiyye
Bu, kulun “ben yaparım, ben bilirim” iddiasıdır. Bu iddia, hakikatte varlığı her an içten ve dıştan kuşatan ve ayakta tutan Hakk’ı inkâr etmek anlamına gelir. Bu, bir cehalet hâlidir; çünkü kul, bu kibir iddiasında bulunurken bile, varlığını Hakk’ın onu her an korumasına (hifz etmesine) borçludur. Metindeki benzetmeyle, suyun buzu içinden koruması gibi, Hakk da kulun varlığını her an bâtınından ayakta tutmaktadır. Eğer o anlık koruma çekilse, kulun vehmî varlığı yok olup gider.
Fusûs’un diğer Fass’larındaki atıflar da bu tabloyu tamamlar. Şît Fassı’nda, Allah’ın “Cebbâr” isminin bir tecellisinin, kulun kibir afetini zillet ile tedavi etmek olduğu belirtilir. Bu, kibrin ilâhî terbiye ile nasıl kırıldığını gösterir. Yûnus Fassı’nda ise kibrin gündelik hayattaki bir yansıması ele alınır: Birinin, ziyaretine gelen kişi kendisini ayakta karşılamadı diye öfkelenmesi, nefsin saygı beklemesinden kaynaklanan bir kibir olarak tanımlanır. Yusuf Fassı’nda ise kibrin bâtınî hakikatinin ne olduğu çarpıcı bir misalle anlatılır: Kibir sıfatı galip olan kimsenin, berzah âlemindeki sûretinin bir kaplan sûreti olacağı ifade edilir.
Bu klasik açıklamalar, Terzibaba’nın kibir kavramını ele alırken dayandığı irfânî zemini oluşturur. Terzibaba’nın kibri “vücûd günahı” ve “benlik iddiası” olarak tanımlaması, Eyyûb Fassı’nda açıklanan, kulun kendini müstakil bir fâil sanma hatasıyla birebir örtüşür. Kibrin hakikati örten en kalın perde (hicâb) olduğu vurgusu da, Âdem Fassı’nda anlatılan, İblîs’in cüz’î bakışının onu hakikati görmekten nasıl alıkoyduğuna işaret eder. Dolayısıyla Fusûs’taki bu derinlikli tahliller, kibrin sadece bir davranış bozukluğu değil, kulun Rabbi ve kendisi hakkındaki en temel idrak sorunu olduğunu ortaya koyar.
Mesnevî-i Şerîf
Mesnevî-i Şerîf ve Ahmed Avni Konuk’un bu eser üzerine yaptığı şerhler, kibir kavramını doğrudan tanımlamaktan ziyade, onun insan ruhundaki yıkıcı etkilerini, kökenlerini ve en tehlikeli tezahürlerini temsilî hikâyeler (kıssalar) aracılığıyla anlatır. Bu kıssalar, kibrin sadece bir ahlâkî kusur değil, aynı zamanda hakikati idrak etmeye engel olan bir körlük ve manevî bir intihar olduğunu gözler önüne serer.
Vahiy Kâtibinin Kibri
Mesnevî’de anlatılan en çarpıcı örneklerden biri, Peygamber Efendimiz’in yanında vahiy kâtipliği yapan bir zâtın hikâyesidir. Bu kâtip, ilâhî kelâmın nuruna ve hikmetine doğrudan şahit oldukça, zamanla tehlikeli bir yanılgıya düşer. Gelen vahyin hikmetli ifadelerinin, aslında kendi içinden kaynaklandığını, o nurun kaynağının kendisi olduğunu zannetmeye başlar. Bu, ilâhî bir lütuf olan yansımayı (pertev), kendi zâtına ait bir ışık sanma kibridir.
Ahmed Avni Konuk, bu durumu şerh ederken, kâtibin hatasının, kendisine yansıyan hikmeti kendi kabiliyetinden bilip benlik davasına düşmesi olduğunu belirtir. Bu kibir, onun hem görevinden azledilmesine hem de dininden uzaklaşarak Peygamber’e düşman kesilmesine sebep olur. Peygamber Efendimiz’in, “Eğer nur senden idiyse, niçin kara oldun?” şeklindeki uyarısına rağmen tövbe edemez. Konuk’a göre bunun sebebi, demir zincirlerden bile daha güçlü olan gizli bağlardır:
Hak Teâlâ hazretlerinin, mütekebbirlerin ve münkirlerin çenelerine kadar dolayarak taktığı zincirler, biz insanların kendi vücûdumuzun hâricinden değildir; belki bu zincirleri bizler, bâtınımızda kendimiz îcâd ettik ve bu zincirlerin kimi kibir ve inkâr ve kimi alâkāt-ı muhtelife-i dünyeviyye ve kimi, haysiyyet-i mevhûmedir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Konuk, bu içsel engelleri kibir, inkâr, dünyevî bağlar ve kişinin başkaları nezdindeki itibarı hakkındaki endişesi olan “vehmedilmiş namus” gibi sıfatlar olarak açıklar. Bu bağlar, kâtibin gönlünü öyle bir katılıkla bağlamıştır ki, bir “ah” çekip pişman olmaya bile güç yetirememiştir. Bu kıssa, bilginin ve manevî yakınlığın bile, eğer kişi onu kendinden bilirse, en büyük kibir ve helâk sebebi olabileceğini gösteren acı bir örnektir.
Nahivci Âlim ile Gemici
Mesnevî’de yer alan bir diğer meşhur hikâye, nahiv (dilbilgisi) ilminde çok derinleşmiş fakat bu bilgisiyle kibirlenmiş bir âlimin, bir gemiye binmesini anlatır. Âlim, gemiciyi hor görerek ona, “Sen hiç nahiv okudun mu?” diye sorar. Gemici “Hayır” cevabını verince de, “Ömrünün yarısı boşa gitmiş!” diyerek onu aşağılar.
Bir süre sonra denizde büyük bir fırtına kopar ve gemi bir girdabın içinde batmaya başlar.
Ahmed Avni Konuk’un şerhinde vurgulandığı gibi, kendini beğenme, kibir ve kemal vehmi, en tehlikeli manevî hastalıklardır.
Kibrin Çirkinliği ve İlâhî Sıfatı Gasp Etme Cüreti
Ahmed Avni Konuk, şerhlerinde kibrin özellikle bazı durumlarda daha da çirkinleştiğine dikkat çeker. Mesnevî-i Şerîf’in ikinci cildinde yer alan bir hadis-i şerifi aktarır: Yüce Allah’ın kıyamet gününde yüzüne bakmayacağı üç kişiden biri “kibirli fakir”dir (fakîr-i mütekebbir). Konuk, bu durumu şöyle izah eder:
Kibir çirkindir ve dilencilerden daha çirkindir. Gün soğuk ve kar; ve ondan sonra elbise de ıslak. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Bu benzetme, hiçbir dünyevî üstünlüğe sahip olmadığı halde kibirlenen fakirin durumunun ne kadar acınası ve yersiz olduğunu vurgular. Kibir, bir varlık ve üstünlük iddiasıdır; hiçbir şeyi olmayan birinin bu iddiada bulunması, çelişkilerin en büyüğüdür.
Nihayetinde kibir, kula ait olmayan bir sıfatı gasp etme cüretidir. Konuk, dokuzuncu ciltteki şerhinde bu gerçeği temel bir hadîs-i kudsî ile açıklar. Bu hadîste Cenâb-ı Hakk şöyle buyurur:
Kibriyâ benim ridâm ve azamet şiârımdır. Kim ki benden onları soyarsa onu hiç çekinmem, nâra idhâl ederim — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9
Konuk’a göre makam ve mevki sahibi bir kimse, kendisine has sandığı kibir ve azamet gibi sıfatlarla aslında fiilen tanrılık iddiasında bulunmuş olur. Bu ise Hakk’ın sıfatlarında O’na ortak koşmaya yeltenmektir ki, affı mümkün olmayan bir haddi aşmadır.
Kavramlar Ağında Kibir
Makalede ele alınan kibir kavramı, tasavvuf yolculuğunun diğer temel kavramlarıyla derin bir ilişki içindedir. Bu bağlantılar, kibrin ne olduğunu, neden kaynaklandığını ve nasıl aşılabileceğini anlamak için bir harita sunar:
- Nefs: Kibir, nefsin en temel hastalıklarından ve nefs-i emmârenin en belirgin sıfatlarından biri olarak tanımlanır. Bütün benlik iddialarının ve kendini üstün görme vehminin kaynağı, hakikatini unutmuş olan nefstir.
- Tevâzu: Kibrin tam zıddı olan tevazu, kulun kendi acziyetini ve Hakk’ın azametini idrak etmesidir. Makalede, kibrin zilletle son bulduğu, kemâlin ise tevazuda yattığı belirtilir; böylece bu iki kavram birbirini tanımlayan zıt kutuplar olarak sunulur.
- Ucub: Kibirle sıkça karıştırılan ucub, kişinin amellerini ve kendini beğenmesi anlamına gelen içe dönük bir hastalıktır. Kibir ise bu beğeniyi başkalarıyla kıyaslayarak kendini üstün görme şeklinde dışa vurmaktır. Bu iki sıfatın birbirini beslediği ve sâlikin mücadelesinin önemli bir parçasını oluşturduğu açıklanır.
- Edep: Kibir, ilâhî hakikatler ve o hakikati taşıyanlar karşısındaki en büyük edepsizliktir. Makalede Veysel Karani Hazretleri’nin kendi makamına güvenmeyip Peygamber Efendimiz’i ziyarete gitmesi, kibre düşmemek için gösterilen bir edep ve tevazu örneği olarak sunulur.
- Hased ve Riya: Bu iki kavram, kibir ve ucub gibi nefsin olumsuz sıfatları arasında sayılır. Terzibaba’nın eğitim metodolojisine getirdiği eleştiride, sâliki sürekli haset ve riya gibi süflî ahlâklarla meşgul etmenin, onu bu karanlıktan çıkarmak yerine daha da hapsettiği vurgulanır.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Bu makale, Terzibaba’nın kibir kavramına yaklaşımını, kendi eserleri ve şerh ettiği klasik metinler üzerinden ortaya koymaktadır.
- Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 1): Makalenin ana çerçevesini oluşturan bu eser, kibrin pratik tanımını yapar, onu ucubdan ayırır ve tedavisinin kendini ve Rabbini tanımaktan geçtiğini açıklar. Ayrıca, kibrin meşru olduğu istisnai durumu belirtir ve nefs tezkiyesinde kullanılan bazı eğitim metotlarına yönelik Terzibaba’nın eleştirilerini sunar.
- Terzibaba’nın Kur’ân-ı Kerîm Tefsirleri (Zümer, Ra’d, Mü’minûn, Hûd, Sâd, Câsiye, Hicr Sûreleri): Bu tefsirler, kibrin Kur’ân’daki kökenini (İblîs’in isyanı), hakikate perde oluşunu ve ilâhî sıfatları gasp etme cüretini âyetler ve hadisler ışığında açıklar. Özellikle “Kibriyâ benim ridâmdır” hadisi ve kibrin ilâhî “Cebbâr” ismiyle nasıl terbiye edildiği gibi temel dayanaklar bu eserlerden alınmıştır.
- Sohbet Arası Sohbetler: Bu sohbet kayıtları, kibrin nefsânî bir kabarma oluşu ile velîde görülen ilâhî heybet (
kibriyâ) arasındaki ince farkı menkıbeler ve kişisel tanıklıklar üzerinden somutlaştırır. - Mektuplarda Yolculuk — M. Nusret Tura ve Aşk ve Muhabbet Yolu: Mürşidi Nusret Tura’ya ait bu metinler, kibrin gündelik hayattaki yansımalarını, başkalarını küçük görmekten dua etmemeye kadar uzanan çeşitli görünümlerini dervişlere yönelik öğütler diliyle aktarır.
- Bir Hikâye, Birçok Yorum: Bu eser, tarikat yolunda ilerlemiş bir dervişin bile kibir ve gurur nedeniyle nasıl yolda kalabileceğini bir hikâye üzerinden yorumlayarak, kibrin tehlikesini vurgular.
- TB. Kelime-i Âdemiyye ve Kelime-i Eyyûbiyye (Fusûsu’l-Hikem Şerhleri): Terzibaba’nın İbn Arabî şerhleri, kibrin bâtınî ve vücûdî boyutunu ortaya koyar. Kibrin, hakikati cüz’î bir nazarla görmekten ve kulun fiilleri kendine mal ederek kendini müstakil bir varlık sanmasından kaynaklanan bir idrak hatası olduğunu açıklar.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi (Ahmed Avni Konuk): Mevlânâ’nın eserine yapılan bu klasik şerh, vahiy kâtibi ve nahivci âlim gibi temsîlî hikâyelerle bilginin nasıl kibre dönüşebileceğini gösterir. Ayrıca, “kibirli fakir” örneğiyle kibrin yersizliğini ve çirkinliğini vurgular.
Değerlendirme
Terzibaba İrfan Mektebi kaynaklarına göre kibir, basit bir ahlâkî kusurdan öte, varlığı yanlış okumaktan kaynaklanan bir idrak sorunudur. Terzibaba’nın yaklaşımında kibir, kulun kendini Hakk’tan ayrı ve müstakil bir varlık sanması olan “vücûd günâhı” ile özdeşleşir ve hakikatin önündeki en kalın perde olarak görülür. Bu bakış açısı, kibrin kökenini İblîs’in cüz’î nazarına bağlayan Fusûsu’l-Hikem ve bilginin nasıl bir benlik tuzağına dönüşebileceğini gösteren Mesnevî hikâyeleri gibi klasik irfanî metinlerle derin bir uyum içindedir.
Bu öğretinin en belirgin yönlerinden biri, nefs tezkiyesine dair getirdiği özgün eleştiridir. Sâliki sürekli kibir, ucub gibi olumsuzluklarla meşgul eden yöntemler yerine, odağı tevhîd ve mârifet nuruna çeviren irfânî bir yolu savunur. Sonuç olarak kibirle mücadele, ahlâkî bir arınma çabasından çok, varlığın hakiki sahibini tanıyarak vehmî benliği aradan çıkarma yolculuğuna dönüşür. Bu münasebetle, kulun nefsine ait olan kibir ile Hakk’ın azametinin bir tecellîsi olarak velîde görülebilen kibriyâ arasındaki farkı anlamak, konunun en temel anahtarlarından birini oluşturur.