Kün Feyekün

Cenâb-ı Hakk’ın mutlak varlığının kendi güzelliğini ve sonsuz hazinelerini seyretme muradıyla başlayan ilahi tenezzül, tek bir kelime ile âlemleri varlık sahnesine çıkarmıştır: Kün! (Ol!). Bu emir, Zât’ın ilminde sâbit olan hakikatlerin, yani eşyanın potansiyel varlıklarının, fiilî olarak zuhûra gelmesi için bir davettir. Feyekün (Oluverir) ise bu davete varlığın anında ve kayıtsız şartsız icabetidir. Bu sebeple "Kün Feyekün", bir zaman ve mekân içinde gerçekleşen bir olay değil, varoluşun her an devam eden sırrıdır; Zât’ın, sıfatları aracılığıyla ef’âl âleminde sürekli tecelli etmesinin adıdır. Terzibaba İrfan Mektebi’nde bu ilahi kelâm, sadece bir halk ediliş anı olarak değil, sâlikin seyr-i sülûkunda kendi hakikatine ermesinin de anahtarı olarak görülür.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

İrfan yolculuğunda yolcu da, yol da, menzil de Hakk’ın tecellilerinden ibarettir. Bu sohbetler, kuru bir bilgi yığını değil, bir hâl ve tecrübe pınarından damlayanlardır. Bu yüzden, bu ve benzeri eserleri mütalaa ederken, kalbi dünyevî kaygılardan, zihni ise zan ve hayalden arındırmak gerekir. Terzi Baba Necdet Ardıç Hazretleri’nin de telkin ettiği gibi:

Muhterem okuyucularım; yine bu kitabı da okumaya başlarken, nefs’in hevasından, zan ve hayalden, gafletten soyunmaya çalışarak, saf bir gönül ve Besmele ile okumaya başlamanızı tavsiye edeceğim; çünkü kafamız ve gönlümüz, vehim ve hayalin tesiri altında iken gerçek ma’nâ da bu ve benzeri kitaplardan yararlanmamız mümkün olamayacaktır.

"Kün Feyekün", lügat olarak "Ol, o da oluverir" demektir. Bu, Hakk’ın İrade ve Kelâm sıfatlarının bir an içindeki tecellisidir. Kün emri, Uluhiyyet mertebesinden gelen bir hitaptır. Feyekün ise, o emre muhatap olan "şey"in, yani Zât’ın ilminde sâbit olan hakikatin (A'yân-ı Sâbite) bu emri işitip anında varlık sahasına çıkmasıdır. Arada bir zaman fasılası yoktur. Bu, sebep ile sonucun bir olduğu, emrin kendisinin fiil olduğu bir mertebedir.

İrfan ehli için harfler, sesler ve kelimeler, sadece birer iletişim aracı değil, aynı zamanda ilahi sırların taşıyıcılarıdır. Ebced ilmi, bu sırları aralamak için bir anahtardır. "Kün Feyekün" ifadesinin sayısal değerine baktığımızda, bu ilahi kelâmın nasıl bir tevhid sırrı taşıdığını görürüz:

(كُنْ فَيَكُونُ) “Kün feyekün” sayısal değerini inceleyecek olursak; (ك) Ke: 20, (ن) Nun: 50, (ف) Fe: 80, (ي) Ye: 10, (ك) Ke: 20, (و) Vav: 6, (ن) Nun: 50, (20+50+80+10+20+6+50)= 236= (2+3+6)= 11 (11) Hazret-i Muhammed ve Tevhid-i Zât mertebesidir.

Bütün bir kâinatın varlık sahnesine çıkışını ifade eden bu ilahi emir, ebced hesabıyla 11 sayısına işaret eder. 11, hem tevhidin, yani birliğin, hem de Hakikat-i Muhammediyye'nin remzidir. Çünkü 1 ve 1'in yan yana gelişi, Zâhir ve Bâtın'ın, Hakk ve halkın, tenzih ve teşbihin "iki" görünümde "bir" oluşuna işarettir. Bu da bize, bütün halkın özünde ve merkezinde Muhammedî hakikatin bulunduğunu gösterir. "Kün" emri, o hakikatten yine o hakikate doğru bir tecellidir. Terzi Babamız bu sırrı daha da açar:

(2) Zâhir Bâtın, (36) bilindiği gibi (سورة يس) “Yâsîn sûresidir”. Kûr’ân-ı Kerîm’de geçen “8 adet” (كُنْ فَيَكُونُ) Kün feyekün âyetinden biri bu sûrenin 82. âyetinde geçmektedir. (2+6)= 8 dir. (8) Tevhid-i Ef’âldir. Ef’âl sahasında meydana gelen genel “Ol” dur.

Bu ilahi kelâmın sayısal değeri olan 236, hem Zâhir-Bâtın ikiliğine (2), hem de Kur’ân’ın kalbi olan Yâsîn Sûresi’ne (36) işaret eder. Bu, "Kün" emrinin, Kur'ân'ın ve kâinatın kalbinde aynı sırrın attığını gösterir. 8 sayısı ise Tevhid-i Ef'âl mertebesidir ki, bu da "Kün" emrinin doğrudan fiiller âlemindeki yansıması olduğunu, her fiilin fâilinin hakikatte Hakk olduğunu bize öğretir.

Bu ilahi emir, sadece kitapların satırlarında veya sayıların sırlarında gizli değildir. O, aynı zamanda taşlara, duvarlara, kubbelere de nakşedilmiştir. Ârifler için kâinattaki her zerre konuşan bir kitaptır. Bursa Ulu Camii, bu manada, devasa bir irfan kitabıdır. Duvarlarındaki hatlar, sadece birer süsleme değil, "Kün Feyekün" sırrının taşa yazılmış bir tefsiridir.

Burada ki hatlar Küfe ekolü ile yazıldığı için normal Arapça bilgisi ile okuma bir hayli zor. Ama bu işin sonunda anladım ki “Küfe” ekolü ile ifâde edilmek istenen (كُنْ فَيَكُونُ) “Kün Feyekün” ekolüymüş.

Bu keşif, zâhirî bir hat sanatının ardındaki bâtınî manayı gözler önüne serer. O caminin duvarları, "Kün" emrinin tecellisiyle var olmuş harflerin sırrını fısıldar. Oradaki her bir (و) "Vav" harfi, secde eden bir insanı, anne karnındaki cenini ve en nihayetinde Hakk’ın birliğine ve kulun hiçliğine işaret eden bir tevhid mührünü temsil eder. O "Vav"lar, Somuncu Baba Hazretleri'nin Fatiha'yı yedi farklı manada tefsir ettiği o ulu mekânda, "Kün Feyekün" emrinin sonsuz açılımlarını simgeler.

Bu “Gönül Kâ’besi” ile Hüvviyet ve âlemlere ve bunun Zât-i Tecelli mahalli olan bir bâtında doğan ikiz kardeşin ( اِنسان) “İnsân” yönü ve (قُران) “Kûr’ân” hakîkatine işârettir.

"Kün Feyekün" emri, sadece dış âlemi (âfâk) değil, aynı zamanda insanın iç âlemini (enfüs) de inşa eden emirdir. İnsan ve Kur'an, bu emrin en kâmil tecelli ettiği iki "ikiz kardeş"tir. Gönül, bu emrin tecelli ettiği Kâbe'dir.

İlahi kelâm, sadece mimaride değil, aynı zamanda zamanın dokusunda ve kevnî âlemlerde de okunur. Kur'an-ı Kerim, Bürûc Sûresi'nde burçlara yemin ederek dikkatimizi gökyüzüne, yani Hakk'ın kudretinin en haşmetli tecelligâhlarından birine çeker.

Sayısız galaksileriyle gökyüzü, yüce yaratanın sonsuz kudretini ortaya koyan canlı ve kevnî bir alâmettir (âyet). Bu kudretin akıllara durgunluk verecek boyutta dile geldiği yer olduğu için sûre burçlarla dolu olan semaya yemin ile başlar...

Bu kevnî âyetler, yani göklerdeki burçlar ve yıldız kümeleri, "Kün Feyekün" emrinin sessiz ama en gür sedasıdır. Onların düzeni, yörüngeleri ve devirleri, ilahi iradenin şaşmazlığını ve kudretinin sonsuzluğunu gösterir. Astrologların "çağlar" olarak isimlendirdiği büyük kevnî döngüler (Balık Çağı, Kova Çağı gibi) de bu büyük ilahi senaryonun perdelerinden başka bir şey değildir. Ârif, bu döngülere bakıp geleceği tahmin etmeye çalışmaz; o, bu döngülerin her birinde "Kün" emrinin farklı bir tecellisini, Hakk'ın o çağa has isimlerinin bir zuhûrunu müşahede eder. Teknoloji, yapay zekâ, toplumsal değişimler... Bunların hepsi, o ilahi emrin zamanın ruhuna bürünerek "oluvermesinden" ibarettir.

"Kün Feyekün", varlığın başlangıcındaki bir an değil, varoluşun her an devam eden dinamiğidir. O, ebcedin sırrında, bir caminin duvarındaki "Vav"da, gökyüzündeki bir yıldız kümesinde ve en kâmil şekliyle İnsân-ı Kâmil'in kalbinde tecelli eden ilahi bir nefestir.

Terzibaba'nın Nazarıyla Kün Feyekün: Aslı ve Mertebesi

"Kün Feyekün" kelâmının zâhirdeki mânâsından sonra, bu ilahi emrin sır perdelerini bir nebze daha aralama, onun varlık âlemindeki aslına ve hakikatine nazar etme vaktidir. "Ol, olur" emri, bir anlık bir hadise değil, Zât-ı Mutlak’ın kendi gizli hazinesinden âlemleri zuhûra getiren ezelî ve ebedî bir tenezzül seyahatidir. Bu seyahat, mertebelerden mertebelere bir iniştir; ama bu iniş, bir eksilme değil, bilâkis gizli olan kemâlin açığa çıkması, bilinmeklik muradının tahakkuk etmesidir.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin irfan mektebinde bu mesele, her birimizin kendi varlık kitabında okuyabileceği, yaşanabilir bir hakikat olarak ele alınır. "Kün" emrinin varlık mertebelerindeki seyri, Zât’tan şehâdet âlemine nasıl bir nizam ve hikmetle indiği, bu inişte hangi ilahi hakikatlerin rol oynadığı tefekkür edilebilir.

Zât'ın Tenezzülü: Â'mâ'dan Şehâdet Âlemine

"Kün" emri boşluğa söylenmiş bir söz değildir. O, Hakk’ın kendi ilminde mevcut olan hakikatleri, yani [A'yân-ı Sâbite](/wiki/ayan-i-sabite)’yi varlık sahnesine çağıran ilahi bir irade beyanıdır. Bu çağrı, bir anda olup biten bir şey değil, "tenezzül" adını verdiğimiz bir mertebeler silsilesiyle gerçekleşir. Terzibaba Hazretleri, bu kevnî dokuyu bir şema ile gözler önüne serer:

Â’ma - Zât’ul Baht Ahad - Ahadiyyet İlâh - Ulûhiyyet = Vahidiyyet → Zûlmet - karanlık Zât âlemi : → İlm-i ilâhi Rûh’u A’zâm Â’yân-ı sâbite Râhman - Râhmaniyyet → Rûh’ul Kuds : (Sıfât âlemi) : hayatın kaynağı, ilâhi ilmin belirlenmesi Rabb - Rûbubiyyet → Nûr’u ilâhi, (Esmâ âlemi) : aydınlanma lâtif varlıkların oluşumu Melik - Melikiyyet → Işık = gölge = zaman Mülk, şehadet âlemi , dünyalar Çoğalma = görünme Ortaya çıkma = zuhur Yukarıdaki şamada görüldüğü gibi, âlemler; “İlâhi Zât” ın, 1- 2 - Â’ma’dan → Ahadiyyete, 3 - oradan → Ulûhiyyet’e, 4 - oradan → Râhmaniyyet’e, 5 - oradan → Rûbubiyyet’e, 6 - oradan → Melikiyyet’e tenezzülüyle meydana gelmişlerdir.

Bu şemayı bir harita gibi okumak gerekir. Yolculuk, [Â'mâ](/wiki/ama) denilen, Zât’ın her türlü taayyün ve kayıttan münezzeh olduğu, "kör karanlık" olarak da tabir edilen gaybların gaybı mertebesinden başlar. Orada ne isim, ne sıfat, ne de bir nispet vardır. Sadece Mutlak Hüvviyet... Cenâb-ı Hakk bilinmekliğini murad edince, bu Â'mâ mertebesinden kendi Zât’ına ilk tecellisiyle [Ahadiyyet](/wiki/hazarat-i-hamse) mertebesi belirir. Bu, Zât'ın kendi birliğini, bölünmez bütünlüğünü ilmen bilmesidir. Terzibaba Hazretleri’nin buyurduğu gibi:

Zat-ı Mutlak, a’mâ’iyyet’te kendi âleminde, gizli hazi- ne’de, gaybların gaybında iken bilinmekliğini istedi ve bu halden ilk tecellisi, zâtından zâtına oldu. Buna da “Ahad” Ahadiyyet, Yani “teklik” tecellisi dendi. Ancak bu “teklik tecellisi” beşeri ma’nâ’da anlaşılan sayısal ma’nâ’da bir teklik değil, bölünmez bir bütünlüğün tekliği idi.

Ahadiyyet’teki bu mutlak birlik, Ulûhiyyet veya [Vahidiyyet](/wiki/hazarat-i-hamse) mertebesinde, yani bütün ilahi isimlerin (Esmâ-i İlâhiyye) kendisinde potansiyel olarak bulunduğu mertebede bir açılım gösterir. Artık "isimler" ve "sıfatlar" potansiyel olarak mevcuttur, ancak henüz âlemde bir karşılıkları yoktur. "Kün" emrinin asıl yankı bulduğu yer burasıdır. Bu emrin tesiriyle, Vahidiyyet hazinesinde gizli olan Esmâ, Rahmâniyyet, Rubûbiyyet ve Melikiyyet mertebelerinden geçerek [tenezzül](/wiki/tenezzul) eder ve en sonunda Melik isminin tecelligâhı olan mülk ve şehâdet âleminde, yani içinde yaşadığımız bu kevnî âlemde zuhûra çıkar. İşte "Kün Feyekün", bu bütün [vücûdî](/wiki/vucudi) seyahatin adıdır. Zât'ın bâtınlıktan zâhirliğe, lâtiflikten kesifliğe doğru olan bu aşkın seyahati, her bir varlıkta kendi sırrını fısıldar.

Varlığın Nefesi: Rahmânî Tecellî ve Akl-ı Küll

Bu muazzam tenezzül sürecini yürüten, Zât’ın emrini varlık katmanlarına taşıyan kuvvet [Nefes-i Rahmânî](/wiki/nefes-i-rahmani) adını alır. Cenâb-ı Hakk’ın "Rahmân" isminin bir tecellisidir bu. Nasıl ki insanın nefesi, içerideki sözü dışarıya taşıyan bir vasıta ise, Nefes-i Rahmânî de ilahi kelâm olan "Kün" emrini ve ilm-i ilâhîde mevcut olan hakikatleri (A'yân-ı Sâbite) varlık sahasına taşıyan ilahi bir "nefestir". Bu nefes, bütün âlemleri bir ağ gibi kuşatır ve onlara hayat verir. Terzibaba Hazretleri bu sırrı şöyle şerh eder:

Nefes-i Rahmâni, “Akl-ı Kül” olan “rûh” mertebesi ile “Nûr-u ilâhi” olan “Nefs-i Kül” mertebesinin izdivacın-dan şehâdet , yani bu âlemler ortaya çıkmıştır. Bu âlemin bir ismi de, zât’ın en kemâlli zuhur olan “Hz. Şehâdet” tir.

Buradaki "izdivaç" yani evlilik tabiri mühimdir. [Akl-ı Kül](/wiki/akl-i-kul) (Küllî Akıl), ilahi ilmi ve tafsilatı taşıyan "kalem" gibidir; [Nefs-i Kül](/wiki/nefs-i-kul) (Küllî Nefs) ise bu ilmin üzerine yazıldığı "levha" gibidir. Biri fâil (etken), diğeri münfail (edilgen) bir kutuptur. Nefes-i Rahmânî, bu iki küllî hakikatin birleşmesini sağlayarak, onlardan şehâdet âlemi denilen bu gözle görülen âlemleri doğurur. Bu doğum, "Kün Feyekün" emrinin fiiliyata dökülüşüdür.

Hazret-i Pir bu sırrı Besmele-i Şerife'nin hakikatine bağlayarak daha da açar:

Besmele-i şerife” de bulunan, “Allah” lâfzı, “mutlak vücûd” ve “Ulûhiyyet” i ; “Rahmân” “nefes-i Rahmâni” ve her varlıkta bulunan “ilâhi Rûh” u , “Rahim” ise, o da her varlıkta mevcûd olan “nûr-u ilâhiyye” yi ifade etmekte; Ve işte bu üç ana isimden de, âlemler yani mükevvenat ve “İnsân-ı Kâmil” meydana gelmektedir.

"Kün Feyekün" sırrı, Besmele'nin içinde dürülmüştür. "Allah" ismi, emrin çıktığı kaynak olan Ulûhiyyet mertebesini; "Rahmân" ismi, emri taşıyan ve topyekûn varlığa hayat veren Nefes-i Rahmânî'yi; "Rahim" ismi ise bu küllî nefesin her bir varlığa hususi bir suret, bir kimlik ve bir istidat vererek onu varlık sahnesine çıkaran tecellisini ifade eder. Bütün kevnî nizam, bu üç ismin tecellileriyle ayakta durur ve bu tecellilerin en kâmil, en cem edici aynası ise [İnsân-ı Kâmil](/wiki/insan-i-kamil)’dir.

Halk ve Hakk: İki Kavsin Birleştiği Yer

Âlemlerin zuhûru, Hakk'ın tenezzülü ile gerçekleştiğine göre, ortaya çıkan bu "halk" yani yaratılmışlar ile Hakk arasındaki ilişki nedir? Zâhir ehli, bu ikisini birbirinden tamamen ayrı ve kopuk iki varlık olarak görür. Hâlbuki irfan ehli için mesele böyle değildir. Zuhûr, bir ayrılma değil, bir perdelenmedir. Zât, isimleri ve sıfatlarıyla tecelli ederek kesret (çokluk) suretinde görünür olmuş, ancak bu görünüş O'nun birliğini bozmamıştır. Bu âlemin dışı, yani şekli ve sureti "halk" iken, içi, yani hakikati ve canı "Hakk"tır. Terzibaba Hazretleri, Miraç hadisesindeki "Ka'be Kavseyn" (iki yay mesafesi) sırrına atıfla bu inceliği şöyle izah eder:

Bu iki mertebe bir birine o kadar yakın oldu ki, nerede ise birleşecek’lerdi, fakat özellik­leri itibariyle iki mertebenin de hakkının korunması lâzım gel­mektedir. İşte burada ifade edildiği gibi bu âlemin dış�� ( zahiri ) → halk, içi ( bâtını ) → Hakk’tır ve bir birine o kadar yakındır. ... “Ka’be kavseyni”, İki kavs (yayı), ortadan çekilen hattan İnsân-ı Kâmil ka’ab eder (tutar), ki o iki kavs’ın (yayın) üstteki, “ulûhiyet” , aşağısı “abdiyet” tir, ki böylece İnsân-ı Kâmil “ulûhiyyet” ve “abdiyyet” mertebelerini elinde tutar. Biri “kadim” ; biri ise, “hadis” tir.

Âlem, iki uçlu bir yay gibidir. Bir ucu "ulûhiyyet" (ilahlık) hakikatine, yani Kadîm olana; diğer ucu "abdiyyet" (kulluk) hakikatine, yani hâdis (sonradan olma) olana bakar. Bu iki uç, birbirine düşman değil, birbirini tamamlayan iki kutuptur. "Kün" emri, bu iki kutbu bir arada var eden emirdir. Ve bu iki yayı birleştirip elinde tutan, yani hem Hakk'ın tecelligâhı (ulûhiyyet yönü) hem de O'na en kâmil mânâda abd (abdiyyet yönü) olan varlık, İnsân-ı Kâmil'dir. O, Hakk'ın halkta, halkın da Hakk'ta göründüğü [berzah](/wiki/berzah) (ara-âlem), yani en kâmil aynadır. Bu yüzden zâhirde gördüğümüz her şey "halk"tır, ama bâtınına indiğimizde karşımıza çıkan "Hakk"tan başkası değildir. Bu, tenzih ile teşbihin, yani Hakk'ı her şeyden soyutlama ile her şeyde görmenin [Cem makamı](/wiki/cem-makami)’nda birleştiği bir müşahede halidir.

Kaderin Sırrı ve Cüz'î İrade: Ressamın Tuvali

Eğer her şey Hakk'ın "Kün" emriyle, O'nun ilmindeki bir programa göre zuhûr ediyorsa, insanın iradesi, seçimi ve sorumluluğu nerede kalır? Bu, kader ve cüz'î irade meselesidir ki, nice akıllar bu yolda hayrete düşmüştür. Terzibaba Hazretleri, bu derin meseleyi "ressam" hikâyesi üzerinden, sohbet diliyle açar:

Ressam’ın resimleri “yukarıdaki çiziyor” demesi bu duyguların ve düşüncelerin Cenâb-ı Hakk’tan kendisine geldiğini, mutlak bir tasarrufun kendisinde tecelli ettiğini dolayısı ile kadere imân-ı olduğu anlaşılmaktadır. Bu yönüyle de kader çizgisi içerisinde (külli irâde) kişiye sunulan bir programın olduğunu bu programın dışına kimsenin çıkamayacağını “fakat ben içlerini boyuyorum” ifadesi ile kendisinde cüz-i bir irâdenin de mevcut olduğunu beyanek istemektedir.

Ressamın tuvalindeki "çizgiler", Cenâb-ı Hakk'ın ezelî ilminde takdir ettiği "küllî irade"dir. Bu, bizim A'yân-ı Sâbite dediğimiz, her varlığın değişmez özüdür, istidadıdır. Ömür, rızık, temel mizaç gibi şeyler bu sınırlara dâhildir. Kimse bu sınırların dışına çıkamaz. Fakat ressamın "içini boyaması", Cenâb-ı Hakk'ın insana bahşettiği "cüz'î irade" sahasıdır. Sorumluluk da işte bu boyama işindedir. Çizgilere riayet edip etmemekte, sana verilen renkleri (imkânları) nasıl kullandığındadır.

Bu meselenin daha derin, [vücûdî](/wiki/vucudi) bir açıklaması vardır. Hakikatte, fiilin asıl sahibi kimdir? Terzibaba Hazretleri, İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûs'taki bir bahsini şerh ederken bu sırrı şöyle dillendirir:

Zira ayn için fiil yoktur. Belki fiil o ayn’da onun Rabbi içindir. Ayn, fiil ona izafe olunmaktan mutmain oldu. ... Çünkü meşhudumuz olan o aynın bir vücudu müstakili yoktur. Onun vücudu Rabbi olan ismin suretidir ve o isim; o suretin batını ve ruhudur. Binaenaleyh o ayn’da zahir olan fiil, aynın Rabbı olan ismi ilahinindir.

"Ayn", yani varlığın hakikati olan A'yân-ı Sâbite, kendiliğinden bir fiil sahibi değildir. O, bir ayna gibidir. Fiil, o aynada tecelli eden "Rab" ismine, yani o varlığın terbiye edicisi olan hususi ilahi isme aittir. Her varlık, bir ilahi ismin zuhûr mahallidir. O varlıktan ortaya çıkan fiiller, aslında o ismin hükümlerinin açığa çıkmasından ibarettir. Cenâb-ı Hakk, her şeye istidadının gereğini vermiştir. Tâhâ Sûresi'ndeki ayet bu hakikate işaret eder:

(Taha 20/50) “Kâle rabbunellezî a’tâ kulle şey’in halkahu summe hedâ” Hakk Teâlâ her şeye hakkını verdi. Hakkiyetini verdi. Beyan etti ki Hak her şeye hakkını verdi. Binaenaleyh noksan ve ziyadeyi kabul etmez.

"Kün" emri, her "şey"e kendi hakikatini (halkahu) vermiş, sonra da onu kendi istidadı doğrultusunda bir yola (hidayete) sokmuştur. İnsanın cüz'î iradesi de bu küllî planın bir parçasıdır. İnsanın diğer varlıklardan farkı, kendisinde zıt isimlerin (Hâdî ve Mudill gibi) bir arada bulunması ve bu isimler arasında bir tercih yapma imkânına sahip olmasıdır. İşte imtihan da, sorumluluk da bu tercih hakkından doğar. Ressam, elindeki fırçayı ve boyayı ya resmin aslına uygun, ahenkli bir şekilde kullanır ya da çizgilerin dışına taşarak resmi bozar. Her iki durumda da fiil, küllî iradenin izin verdiği bir alanda gerçekleşir.

Kelâm-ı İlâhî'nin Mertebeleri: Zât'tan Gelen Ses

"Kün" emri, bir "kelâm", bir sözdür. Ancak bu söz, bizim anladığımız gibi ağızdan ve dilden çıkan harflerden ibaret değildir. O, bir iradenin ve kudretin tecellisidir. Dahası, Kur'ân-ı Kerîm'deki bütün ayetler de ilahi kelâmdır, ama hepsi aynı mertebeden zuhûr etmemiştir. Terzibaba Hazretleri, irfan yolunun en ince sırlarından birini ifşa ederek, ayetlerin kaynaklandığı mertebeleri bizlere öğretir:

Esma aleminden geliyor, Haddi Sıfat aleminden geliyor, yani ayetlerin bir kısmı da Sıfat alemi kaynaklıdır, bir kısmı da Zat alemi kaynaklıdır. Yani Cenab-ı Allah’ın bizatihi kendi Zat’ı ile ifade ettiği ayetlerdir. Mesela وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِى 15/29 bakın şimdi bu Zat’i bir ayettir. Ve de tulu yani doğuş yeri Allah’ın Zat’ıdır. يَاۤ اَيُّهَا الَّذِينَ اَمَنُوۤا 62/9 “ey iman edenler namazlarınızı kılın diye diye fizik bedene hitap eden ef’ali ayetlerdir, fiil mertebesi ile ilgili olan ayetlerdir. İşte bu şeriat mertebesidir.

"Ey iman edenler, namazı kılın" gibi emirler, bizim fiillerimize, zâhirimize hitap eden "ef'âlî" ayetlerdir. Bunlar şeriatın temelini oluşturur. Bir üst mertebede, Hakk'ın isim ve sıfatlarını anlatan "esmâî" ve "sıfatî" ayetler vardır. Ama bir de doğrudan doğruya Hakk'ın Zât'ından, hiçbir vasıta olmaksızın gelen "Zâtî" ayetler vardır. "Ona ruhumdan üfledim" ayeti böyledir. Bu, Hakk'ın kendi varlığından haber verdiği, en yüksek perdeden bir hitabıdır.

Peki, "Kün" emri bu mertebelerin neresindedir? Hazret-i Pir, bu emrin en yüce kaynaktan geldiğini şöyle beyan eder:

“Emrimizden” buyurulması; Bu emir “kün” dür, zât-ı İlâhi bir şeyin olmasını murad ederse ona “kün” (ol) der, “feyekünü” (o da hemen olur.) Çünkü orada oluşacak kabiliyyet vardır. ... Burada oluşan hâli Cenâb - ı Hakk “biz” lâfzıyla zâtına vermiştir. Bu da yukarıda bahsedildiği gibi “Rûh’ul A’zam” dır.

"Kün" emri, "Emrimizden bir Rûh" (Şûrâ, 52) ayetinde işaret edilen Zâtî bir emirdir. Bu emir, Zât mertebesinden gelen, aracısız bir tecellidir ve bu tecellinin ilk muhatabı, hakikati itibariyle [Hakikat-i Muhammediyye](/wiki/hakikat-i-muhammedi) olan "Rûh'ul A'zam"dır. Bütün varlık, bu Zâtî emrin farklı mertebelerde yankılanması, açılması ve tafsilat kazanmasından ibarettir. Hz. Muhammed (s.a.v.)'e vahyedilen Kur'ân, bu yüzden hem ef'âlî, hem esmâî, hem sıfatî, hem de zâtî hakikatleri içinde barındıran yegâne "Câmi'ul-Kelâm" (sözleri toplayan) kitaptır.

"Kün Feyekün" hakikati, Terzibaba Hazretleri'nin irfan nazarında, böyle katmanlı, böyle derinlikli bir [hakikat ilmi](/wiki/hakikat-ilmi) olarak karşımıza çıkar. O, sadece bir başlangıç anını değil, Zât'ın tenezzülünden İnsân-ı Kâmil'in zuhûruna, kaderin sırrından ilahi kelâmın mertebelerine kadar bütün bir varlık ve bilgi sistemini içinde barındıran ezelî bir senfonidir.

Terzibaba Geleneğinde Kün Feyekün'in Yaşanması

"Kün Feyekün" sırrı, sadece kâinatın halk edilişine dair uzak bir hikâye değildir. O "Kün" emri, her an senin ve benim varlığımızda, kalbimizin derinliklerinde yankılanmaya devam eden canlı bir nidadır. Âlemlerin Rabbi, o emri bir defa verip kenara çekilmiş değildir. O, her an bir şe'nde, her an yeni bir tecellîdedir.

Bu yüzden, "Kün Feyekün" hakikatini yaşamak, sâlikin seyr-i sülûkunun ta kendisidir. Bu, Hakk'ın "Ol!" emrine karşı, kulun bütün varlığıyla "Oldum yâ Rabbi!" diye icabet edebilme sanatıdır. Bu icabet, kuru bir dil ikrarı değil, bir hâl ile varoluştur. Yolumuzun büyükleri, bu icabetin nasıl gerçekleşeceğini, sâlikin bu ilahi emre nasıl ayna olacağını kendi hayatlarıyla, sohbetleriyle, amelleriyle göstermişlerdir.

Nefsin Boğazlanması: İç Dünyadaki "Kün" Emrine İcabet

Her birimiz, dünyaya bir potansiyel olarak, Hakk'ın nice esmâsına ayna olabilecek bir istidatla geliriz. Lâkin bu aynanın üzeri, dünyaya meylimiz, vehimlerimiz, boş arzularımız ve en başta da Nefs-i Emmare (sürekli kötülüğü emreden nefs) dediğimiz hayvani benliğimizin tozuyla kaplıdır. Hakk'ın "Ol!" emri, bu kirli aynadan yansıyamaz, yansısa da aslına uygun olmaz. Sülûk, bu aynayı silme, parlatma ameliyesidir. Bu, Cenâb-ı Hakk'ın bizden istediği en mühim kurbandır.

Bu kurban, dışarıda bir koç, bir deve kesmek değil; içerideki o inatçı, o sürekli "ben, ben" diyen, o doymak bilmez arzuların kaynağı olan "bakara"yı, yani sığırlaşmış nefsi boğazlamaktır.

Cenâb-ı Hakk bizden kendi varlığımızda bulunan nefsi emmâre ve levâmme kökenli bakareyi boğazlamamızı istemektedir. Hak’kın bu isteğini gerçekleştirebilirsek, bizi kendi kölesi haline getiren heva ve vehimden kurtularak, hürriyetimize kavuşuruz. Hakiki özgürlük insanın önce kendisini köle eden heva ve vehimden kurtulması ile mümkündür. ... Demek ki nefsi emmâre ve levvâme kökenli vehim ve hevayı Mürşid-i Kâmilin yardımı ve feyzi ile boğazladığımızda tarikat mertebesinin kapısı açılır.

Hürriyet, nefsinin her istediğini yapmak değil, nefsinin köleliğinden kurtulmaktır. "Hevasını ilâh edineni gördün mü?" (Casiye, 45/23) buyuruyor Hakk. İşte o "bakara" boğazlanmadıkça, insan kendi kuruntularından ibaret bir puta tapar durur. Bu boğazlama, ancak bir Mürşid-i Kamil'in elindeki irfan bıçağıyla, onun himmet ve feyziyle mümkün olur.

Bu nefis öyle bir "deve"dir ki, onunla mâna âleminin kapısından geçilemez. O kapı, iğne deliği kadar incedir. Ya deve küçülecek, ya delik büyüyecek. Deliği büyütmeye kudretimiz olmadığına göre, çare deveyi küçültmektir.

Bizim ayetlerimizi yalanlayan ve onlara inanmayıp tenezzül etmeyenler var ya, işte onlara göğün kapıları açılmayacak ve deve iğne deliğinden geçinceye kadar onlar cennete giremeyeceklerdir. İşte suçluları böyle cezalandırırız. iğne deliğinden deve geçmedikçe sen canlanamazsın, ya deliği büyüteceksin, devenin geçmesi için ya deliği büyüteceksin, ya bu deveyi küçülteceksin, yahut onu böyle ruh yapacaksın, yahut ilmik ilmik kendini incelterek oradan geçeceksin. Bunun başka çaresi yoktur.

Riyazet, oruç, hizmet ve edep gibi ameller, o deveyi ilmik ilmik inceltme, o sığırı kurban etmeye hazırlama usulleridir. Özellikle hayvani gıdalardan uzak durularak yapılan oruçlar, bedendeki hayvani tesirleri azaltarak ruhun latif hâllerine kapı aralar. Terzibaba Hazretleri'nin kendi tecrübesiyle işaret ettiği gibi:

Bu orucun normal şartı (40) gündür çünkü denildiğine göre o gün yenen bir hayvâni gıdanın ancak (40) gün sonra vücûttan tamamen atıldığıdır. (40) günün sonunda o kişide artık hayvâni gıdaların verdiği ahlâk hafiflemiş ve tesiri azalmış olur. Bilindiği gibi yiyeceklerin insânların üzerindeki olumlu ve olumsuz etkileri kaçınılmazdır.

Bu ameliye, sâlikin kendi varlık arzını sarsan, daha evvel "muhkem" bildiği tüm zanlarını yıkan bir zelzeledir. Bu sarsıntı, Kahhar isminin bir tecellisidir ve sâlikin eski, vehim üzerine kurulu binasını yıkarak, onu hakikat temelleri üzerinde yeniden "Ol!"maya davet eder.

Zikir Meclisi: Vahdet Sırrının Tecrübe Edildiği Halka

Nefsin tasallutundan kurtulup Hakk'ın "Kün" emrine icabet edebilmenin en tesirli yolu, kalbi zikir ile cilalamaktır. Zikir, sadece dilin tekrar ettiği bir kelime değil, sâlikin bütün varlığıyla Hakk'a yöneldiği, O'ndan gayrısını unuttuğu bir vuslat anıdır. Özellikle toplu halde, bir mürşidin rehberliğinde yapılan zikir, bireysel gayretlerin çok ötesinde bir feyiz ve muhabbet dalgası oluşturur.

Demek ki birlikte çekilen zikrin ne kadar büyük bir feyzi var özelliği var, işte onun için dergahlarda öyle toplu zikirler yaparlar... Beraberce söyler Vahdet-i zat’iye ile Ahadiyet feyzinin ilmin malum ile mutabıkını yani ilim maluma tabidir hakikatini idrake ve anlamaya işarettir.

Zikir, bir ressamın batınındaki resmi tuvale dökmesi gibidir. Ressam resim yapmasa, onun ressamlığı bilinmez, kendi içinde gizli kalırdı. Aynı şekilde, Hakk'ın feyzi de onu alacak, işleyecek ve amelleriyle, hâlleriyle dışa yansıtacak bir sâlik olmadıkça tam olarak zuhura çıkmaz. Toplu zikir, bu ilahi feyzin cemaatin kalbine bir nehir gibi akmasını, her bir kalbin diğerine ayna olmasını sağlar.

Zikir halkasındaki usûl ve erkân da bu içsel yolculuğun bir haritası gibidir. Zikir dilde başlar, sonra boğaza, yani daha derine iner. Bu, hakikatin zâhirden bâtına doğru ilerleyişinin bir işaretidir.

Fenafillah’a ulaşıncaya kadar zikredilip harf-i mahreç ile yani boğaz harfi ile zikre devam edersin... Kalbe vurdurarak zikre başlanır ki zuhur batına dayalı batın iç zuhurla dış meydana geldiğini ima ve işarettir. Yani boğazından senin o harfi çıkarman senin içindekinin dışarı çıkmasıyla yani içinin batınının zahire çıkmasının işaretidir.

Zikir, sâliki Fenafillah (Hakk'ta fani olma) makamına ulaştırdığında, dil susar, kalp konuşmaya başlar. O an, "Elestü bi rabbiküm?" (Ben sizin Rabbiniz değil miyim?) hitabının ruhlar alemindeki yankısının yeniden tecrübe edildiği bir istiğrak hâlidir. Bu fenâ hâlinden sonra devrana, yani ayağa kalkıp dönmeye başlanır. Bu, bir "uruç"tur, yükseliştir. Sâlik, cesedinin ağırlığından sıyrılıp ruhunun kanatlarıyla miraç eder.

Bu devranın şekli de manidardır. Halka, "Kavs-i vucûd" (varlık yayı) ile "Kavs-i imkân" (mümkünler yayı) arasındaki ilişkiyi remzeder. Necm Sûresi'nde işaret edilen "iki yay aralığı kadar" (kâbe kavseyn) sırrı, zikir halkasında tecessüm eder. Halkanın bir yarısı Vâcibü'l-Vücûd olan Hakk'ı, diğer yarısı mümkün varlıklar olan halkı temsil eder.

bu kavisin bir tanesi Vacib bir tanesi Mümkün’dür. Yani bir tarafı Allah’ın azameti yani kendi kimliği hüviyeti diğer tarafta da bu hüviyetin zuhura geldiği imkan mümkin alemidir, yani sonradan oluşan bu alemler. İşte yukarıda kavs dediği bunlardır, bu hali ima için bu devran yapılır... her Esmanın devranında daire ortasında yani mihfere Mürşidin girmesi derece derece, mertebe mertebe, vasıta ve vekalet olduğuna işarettir.

Mürşidin halkanın merkezine, mihferine geçmesi ise en can alıcı noktadır. O, Vâcib ile Mümkün'ü birleştiren, Berzah makamında duran, Hakikat-i Muhammediyye'nin o meclisteki canlı tanığıdır. Sâlikler, onun etrafında dönerken, aslında varlığın merkezine doğru bir seyrân yaparlar. Her bir dönüş, "Kün Feyekün" emrinin kendi varlıklarındaki bir yansıması olur.

Mürşidin Rehberliği: "Hâdî" İsminin Sâlikteki Tecellisi

Nefsin tezkiyesi, zikrin derinlikleri, fenâ ve bekâ makamları gibi hâller, kitaptan okunarak, akıl yürütülerek elde edilecek şeyler değildir. Bu yol, kılavuzsuz gidilecek bir yol değildir. Nefsin hileleri, şeytanın vesveseleri, vehmin tuzakları o kadar çoktur ki, insan "Hakk'a gidiyorum" zannıyla kendi nefsinin çöllerinde kaybolur gider.

Bu yüzden, bir Mürşid-i Kâmil'in rehberliği elzemdir. Mürşid, sâlikin yolundaki karanlıkları aydınlatan bir fener, Cenâb-ı Hakk'ın "Hâdî" (hidayet veren, doğru yolu gösteren) isminin o sâlik için tecelligâhıdır. Hakk, kulunun elinden bir başka kulu vasıtasıyla tutar. Bu, O'nun bu âlemdeki sünnetidir.

Bu tasarruf kişinin eğitimi istikametindedir, eğer gaflette kendisinden "Mudil"in hikmeti, eğer kendisinden haberi varsa "Hâdî" nin hikmeti zuhûr eder işte bu tür zuhûr mahalleri Cenâb-ı Hakk’ın ledün ilminden ilham yollu istifâde ederler. Gaye böyle bir kanala ulaşıp eğitiminden istifâde etmek olmalıdır. Aksi hâlde bütün bildik-biliyoruz diye zannedilen bilgilerin hepsi hayâli ve vehmi'dir, içlerinde her zaman bir şüphe vardır.

Mürşid, sâlikin sadece bildiklerini değil, bilmediklerini, hatta kendisinden bile gizlediği nefsanî hastalıklarını bilir. Çünkü o, sâlike kendi akl-ı cüz'ü ile değil, Hakk'ın ona bahşettiği irfan nuruyla bakar. Onun tasarrufu, sâlikin istidadına göre bazen lütuf, bazen kahır gibi gözükse de, her ikisi de sâlikin eğitimi ve tekâmülü içindir.

Fakat her "şeyhim" diyen bu vazifeyi görebilir mi? Yol gösterecek olanın, yolu bilmesi, hatta yolun sonuna varmış olması gerekir. Ahadiyyet mertebesini idrak etmemiş, feyz-i akdes pınarından içmemiş bir rehber, etrafındakilere ancak surette kalmış, dilde dolaşan bir teselli sunabilir.

Şimdi şeyh efendi ama gerçek şeyh ise Ahadiyet mertebesini idrak etmiş bir şeyh ise yoksa tarikat şeyhi ise bunlarla hiç ilgisi olmaz, zaten o Feyz-i Mukaddese ulaşamaz, ulaşamayınca da çevresine o feyizi veremez. O feyizi veremeyince de bu işler böyle surette kalır. Yani lisanda kalır sadece.

Bazı zahir ulemasının "tarikat yoktur" demesi, kendi mertebelerinin darlığından kaynaklanabilir. Onlar, Kur'an'ın ve dinin sadece zâhir kabuğunda kalmış olabilirler. Tarikat, o kabuğu kırıp öze, hakikate ulaşmanın yoludur. Bu yol olmadan hakikate varılmaz.

zaten tarikat yoktur dediği anda işi bitti demektir. Neden çünkü bu % 20 de çalışıyor, % 21 i inkar ettikten sonra bütün yukarısını kaldırmış oluyor, çünkü tarikat olmadan hakikat olmaz. ... Tarikat yol demektir, hangi yol daha kestirme daha emniyetli gidilen, bir yol seyr-i sefer olan gidip gelinen bir yol, demektir. Eğer biz şeriat mertebesi itibariyle Hakk’a varabilmiş olsaydık, bizden evvelki büyüklerimiz tarikat sistemlerini koymazlardı.

"Kün Feyekün" sırrı, âlemlerin zuhurunda kalmış bir sır değildir. O sır, senin varlığında yaşanmayı, tecrübe edilmeyi beklemektedir. Bu tecrübenin yolu, nefsini Mürşid-i Kâmil'in irfanıyla kurban etmekten, kalbini zikirle parlatmaktan, o kutlu rehberin gösterdiği yolda edeple, muhabbetle ve teslimiyetle yürümekten geçer. Ta ki sâlik, kendi cüz'i iradesini Hakk'ın külli iradesinde fani kılana dek... O vakit, sâlikin her fiili, her sözü, her nazarı, Hakk'ın "Kün" emrinin bir yankısı, bir tecellisi olur. Ve sâlik, kendi varlığında "Ol!" emrinin nasıl "olunur" kılındığının canlı bir şahidi hâline gelir.

Füsûsu'l-Hikem'de Kün Feyekün

Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’i, bir hikmet pınarıdır. O, içine girilip dalınması, derinliklerindeki incilerin bizzat tecrübe edilmesi gereken bir ummandır. Bu eseri okumak, sadece harfleri ve kelimeleri takip etmek değildir; bu, bir hâli yaşamaktır. Nitekim Terzibaba’mızın da işaret ettiği üzere, bu yolda mürşidlerin en büyük endişesi, metin ile şerhin, şerh ile izahın birbirine karışması, hakikatin lafızlar arasında kaybolmasıdır.

Gelecek sayfalarda metin, şerh ve izahlar birbiri içine çok geçmiş olduğundan bunların hepsini ayırmak pek mümkün olamayacağından bazen metin ve şerh ile izahlar birine tabii olarak karışabileceğinden onları kendimiz namına sahiplenmekten Hakk’a sığınırız, bu hususun göz önünde bulundurulmasını okuyucularımızdan bilhassa rica ederim... Bu ve benzeri eserler üzerinde çalışmak ve faaliyet göstermek oldukça mes’uliyyetli bir iştir, Rabbim mahcub etmesin. (Euzü bike minke) (senden sana/beşeriyetimizden ulûhiyyetine sığınırız.)

Füsûs’ta anlatılan her bir peygamberin hikmeti, aslında bizim kendi varlığımızın, kendi hakikatimizin bir fassıdır, bir bölümüdür. İlyâs (a.s.), Dâvûd (a.s.) veya Sâlih (a.s.) kıssalarını okurken, geçmişte yaşanmış birer tarihi hadise değil, şu an, kendi enfüsümüzde, kendi iç âlemimizde cereyan eden vücûdî bir seyrin haritasını okuduğumuzu bilmeliyiz.

Ey Hakk yolcusu salik kardeşim, bu mevzular sadece geçmiş, mazide kalmış kimselerin hayat hikayeleri değildir. Bugün için senin zatının ve nefsinin hayat hikayesidir, ona göre oku ve kendinde bunları bulmaya çalış ki senin de Âdemiyet/İnsanlık devren başlamış olsun. Oradan da yola çıkarak Muhammediyyet devrene ulaşmaya yol bulabilesin.

Bu şuurla, Füsûs’un Sâlih (a.s.) kelimesinde açılan “Hikmet-i Fütûhiyye” kapısından içeri girerek “Kün!” emrinin işleyişini, Şeyh-i Ekber’in irfan aynasından seyredelim.

Tekvînin Üçlü Aslı: Zât, İrade ve Kelâm

"Kün Feyekün" yani "Ol, o da oluverir" emri, kevnî âlemin zuhûra gelişinin ilâhî formülüdür. Bu emir hangi mertebede verilir ve işleyişi nasıldır? Şeyh-i Ekber Hazretleri, bizi en temel bir ayrıma davet eder. Zuhûr, yani varlığa çıkma fiili, isimlerin ve sıfatların tecellî ettiği Uluhiyyet mertebesinde gerçekleşir. Mutlak Birliğin, yani hiçbir isim ve sıfatla kayıtlı olmayan Ahadiyyet mertebesinin sükûtunda böyle bir fiil yoktur. Orası, her türlü tecellîden münezzeh olan Zât-ı Mutlak’ın makamıdır.

Zîrâ “îcâd”, mertebe-i ulûhiyyette olur. Çünkü o mertebede zât-ı ila- hiyye sıfât ve esmâsıyla müteayyin olur; ve mertebe-i ahadiyyette aslâ isim ve na't [11/6] yoktur; ve zât-ı ilâhiyye kendinin sıfatı olan “irâde" ve "kelâm” ile müteayyin olmadıkça “îcâd” mümkin olmaz. İşte buna işâre- ten Hak Teâlâ: “Bizim bir şeye kavlimiz, onu irâde ettiğimiz vakitte, ona “Ol!” demekliğimizdir” (Nahl, 16/40) buyurur.

Bu ayet-i kerime, bize zuhûrun üç temel rüknünü gösterir. Şeyh-i Ekber, bu üçlü yapıyı “Ferdiyyet-i Selâsiyye” yani “Üçlü Teklik” olarak isimlendirir. Çünkü sayılar âleminde dahi “bir” sayı değil, sayıların kaynağıdır. “İki” ise ilk çifttir. Bu durumda sayıların tek (ferd) olanlarının ilki “üç”tür. Zuhûrun aslı da bu üçlü yapıya dayanır. Hakk tarafından bu üçlü yapı şudur:

1. Zât: Zuhûr fiilini gerçekleştiren, îcâd eden Zât.
2. İrade: O Zât’ın, sonsuz imkânlar arasından belli bir “şey”i var kılmayı murad etmesi, O’na teveccüh etmesi.
3. Kavl (Kelâm): Bu iradenin “Kün!” (Ol!) emriyle söze bürünmesi.

Bu üçü bir araya gelmeden, yani Zât, İrade ve Kelâm sıfatlarıyla tecellî etmeden, hiçbir şey varlık sahasına çıkamaz. Vâhid olan Zât, kendi Vâhidliğinde (tekliğinde) kaldıkça, ondan bir çokluk zuhûr etmez. Tıpkı “1” rakamının, kendi içinde gizli olan 1/2, 1/3, 1/4 gibi nisbetler zâhir olmadıkça, tek başına durması gibi. Zuhûr, Zât’ın kendi sıfat ve isimlerine, yani kendi iç zenginliğine teveccühü ile başlar.

Binâenaleyh bir şeyin îcâ- dı için “zât”, “irâde” ve “kavl” olmalıdır. Böyle olunca hazret-i ferdiyyette müteayyin olan zât-ı ilâhiyye, zât-ı mûcide “irâde” ve “kavl” sâhibidir. Ve eğer bu “zât-ı mûcide” ve herhangi bir emrin tekvîni tahsîsine teveccühü- nün nisbetinden ibaret olan onun “irâde”si olmasaydı; ve badehû O'nun teveccühü indinde o şey'e “Kün!” kavli olmasaydı, bir şey mevcûd olmazdı.

Yokluktaki Yankı: Şey’iyet, İşitme ve İtaat

Cenâb-ı Hakk’ın emri tek taraflı bir zorlama değildir. Bu, bir yankı için sesin bir duvara, bir aynada görüntü için bakan bir göze muhtaç olması gibi, karşılık bulan bir hitaptır. Hakk’ın “Ferdiyyet-i Selâsiyye”sine mukabil, varlığa çıkacak olan “şey”in de bir üçlü yapısı vardır. Eğer bu karşılık olmasaydı, tesir eden (müessir) olurdu da tesir altında kalan (müteessir) olmazdı; bu durumda da hiçbir eser ortaya çıkmazdı.

Şeyh-i Ekber, bu mukabil üçlü yapıyı şöyle izah eder:

ثُمَّ ظَهَرَتِ الفَردِيَّةُ الثَّلَاثِيَّةُ أيضًا في ذلك الشيء، وبها مِن جِهَتِه صَحَ تَكوِينُه واتصافه بالوُجودِ ، وهي شَيْئِيَّتُه وسَمَاعُه وامْتِنَالُه أَمرَ مُكَوِّنِه بالإيجادِ . Ondan sonra kezâlik bu şeyde üçe mensûb olan teklik zâhir oldu; ve o sebeble onun tarafından onun tekvîni ve vücûd ile ittisâfı sahîh oldu; ve o dahi onun “şey'iyet”i ve "işitme❞si ve Mükevvin'inin îcâd ile olan "emrine imtisâl"idir.

Demek ki, o “şey”in tarafında da üç temel kabiliyet vardır:

1. Şey’iyet: O şeyin, henüz dış âlemde varlığı yokken, Hakk’ın ilminde sabit olan hakikati, potansiyeli. Biz buna a'yân-ı sâbite (sabit aynlar, değişmez özler) diyoruz. Her bir varlık, Hakk’ın ilminde bir “şey” olarak zaten mevcuttur.
2. İşitme (Sem’): O sabit özün, kendisine yönelen “Kün!” emrini işitme, kabul etme kabiliyeti. Bu, bir istidat, bir alıcılıktır.
3. İmtisâl (İtaat): O emri işittikten sonra, o emre boyun eğerek kendi kendini varlığa çıkarma fiili.

“Tekvin Hak için değil, ‘şey’in nefsi içindir,” buyurur Şeyh-i Ekber. Yani, Hakk emreder, ama o şey kendi özündeki kabiliyetle, kendi işitmesi ve itaatiyle kendini var kılar. Bu yüzden Kur’an, “Allah işlediğinden mes’ûl değildir, onlar mes’ûldür” (Enbiyâ, 21/23) buyurur. Çünkü her varlık, kendi a’yân-ı sâbitesinde ne yazılıysa, hangi ismin gölgesi ise, o istidat neyi gerektiriyorsa onu zuhûra getirir.

Ma'lûm olsun ki, her bir şahıs, ayn-ı sâbitesinin; ve ayn-ı sâbitesi dahi bir ism-i ilâhînin zıllı ve sûretidir. Binâenaleyh o şahıs o ismin zâhiri ve o isim dahi o şahsın bâtını olmuş olur... Şu hâlde kimsenin Hakk'a karşı “Niçin bunu böyle yaptın?” diye suâl sormaya hakkı yoktur. Belki suâl kendilerine teveccüh eder.

İlk Yankı: Hakikat-i Muhammediyye

Bu karşılıklı üçlü yapının ilk tecellî ettiği, ilk “şey” nedir? İlm-i ilâhîde sabit olan ilk öz, bütün diğer özleri ve hakikatleri kendi içinde toplayan Hakikat-i Muhammediyye’dir. O, “şey’-i küll” yani küllî şeydir. Bütün varlıkların programı, özü, a’yân-ı sâbiteleri, evvela onda dürülüdür.

İşte bu mertebe-i ilimde bilcümle mevcûdâtın şey'iyetleri sabit olur. Ve ilk sabit olan şey, bilcümle şey'iyâtı câmi' olan hakîkat-i muhammediyyedir ki, o, şey'-i külldür.

Bu yüzden Füsûs’un son fassı olan Muhammed (s.a.v) kelimesindeki hikmet, “Hikmet-i Ferdiyye” yani “Teklik Hikmeti”dir. Çünkü O’nun hakikati, halkın temelindeki bu üçlü tekliğin (ferdiyetin) ilk ve en kâmil mazharıdır. Âlemlerin var olması için gereken o karşılıklı diyalog, ilk önce Zât-ı İlâhî ile Hakikat-i Muhammediyye arasında gerçekleşmiştir.

• Hakk Tarafından: Zât, İrade ve “Kün!” kavli.
• Hakikat-i Muhammediyye Tarafından: Onun küllî şey’iyyeti (bütün varlıkları içeren özü), “Kün!” emrini işitmesi ve o emre itaat etmesi.

Bu hakikat, O’nu varlık mertebeleri arasında eşsiz bir konuma yerleştirir. O, varlığı zorunlu olan (vâcib) ile varlığı mümkün olan (mümkin) arasında bir berzah, bir köprüdür. Ne tam olarak Hakk, ne de tam olarak halktır; O, Hakk’ın halka, halkın Hakk’a baktığı aynadır.

(S.a.v.) Efendimiz'in hakîkati, vücûd-ı mutlak-ı Hakk'ın mertebe-i vücûb ile mertebe-i imkânı arasında, berzahiyyet-i kübrâ ile müteayyin olduğun- dan, kendilerine bu cevâmiu'l-kelim verildi.

Bu berzah konumu, O’nu “mazhar-ı etem” yani en tam, en kâmil tecellîgâh yapar. Diğer peygamberler ve velîler de Hakk’ın isimlerinin mazharlarıdır, fakat onlarda bazı isimler diğerlerine galip gelir. Kiminde Celâl, kiminde Cemâl, kiminde Kahhâr, kiminde Lâtîf ismi öne çıkar. Ancak Hakikat-i Muhammediyye’de bütün ilâhî isimler tam bir denge (i’tidal) üzere tecellî eder.

Her Tecellînin Nev'i Şahsına Münhasırlığı

Bu vücûdî yapıdan anlıyoruz ki, her bir varlık, kendi a’yân-ı sâbitesinin istidadına göre bir tecellî alır. Bu da bizi bir başka temel ilkeye götürür: “Lâ takrâr fi’t-tecellî” yani “Tecellîde tekrar yoktur.” Cenâb-ı Hakk, her an yeni bir şe’ndedir, yeni bir tecellîdedir.

Ve Hak iki mazhara aynı tecelliyi ve bir mazhara da iki aynı tecellîyi etmez. Yani Hakk iki zuhur yerinde aynı tecelliyi yapmaz. Benzer olabilir ama aynısı olmaz ve de bir yere de iki defa aynı tecelliyi yapmaz.

Her bir peygamberin hikmeti, işte bu tekrarsızlığın bir delilidir. Süleyman (a.s.), kendisinden sonra kimseye verilmeyecek bir mülk istemiştir, çünkü onun a’yân-ı sâbitesi bu eşsiz tecellîye kabiliyetliydi. Dâvûd (a.s.), yeryüzünde zâhirî hilâfet ve saltanat ile hükmetme tecellîsinin mazharı olmuştur. İsa (a.s.)’nın ölüleri diriltmesi bile, babasız bir şekilde, Rûh’un (Cebrail a.s.) beşer sûretinde Hz. Meryem’e nefhetmesiyle (üflemesiyle) alâkalıdır. Şeyh-i Ekber’e göre, eğer Cebrail bir bitki veya nuranî bir sûrette gelseydi, İsa (a.s.)’nın mucizesi de o sûrete uygun, farklı bir şekilde zuhûr ederdi.

Ya'ni Îsâ (a.s.)da ölüyü diriltmek ve anadan doğma a'mânın gözünü açmak kuvvetinden sâbit olan şey, Cebrâîl (a.s.)ın beşer sûretinde zâhir olarak vâlidesi Meryem'e nefhetmiş olması cihetinden idi. Ve bu kuvvet ona rûh-ı mütemessilden intikāl etti.

"Kün Feyekün" emri, kör bir kuvvetin mekanik bir işleyişi değildir. O, her bir varlığın ezelî hakikatine, istidadına ve duasına verilmiş şahsî bir cevaptır. Âlemin her bir zerresi, bu ilâhî kelâmın bir harfi, bu sonsuz senfoninin eşsiz bir notasıdır.

Bizim vazifemiz de, kendi a’yân-ı sâbitemizde gizli olan o ilâhî sırrı keşfetmek, Hakk’ın bize yönelttiği o özel “Kün!” emrini kalb kulağımızla işitmek ve varlığımızla O’na itaat etmektir. İşte o zaman, biz de kendi küçük âlemimizde, kendi hakikatimizin “Feyekün” sırrına mazhar oluruz.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Hakk’ın “Kün” emrinin, yani “Ol” buyruğunun, varlık âlemini nasıl bir kelâm ile dokuduğunu, bu ilâhî seslenişin her bir “şey”in kulağında nasıl bir icâbet ve itaat yankısı bulduğunu Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûs’daki beyanları üzerinden anlamaya gayret etmiştik. “Kün” bir emirdir, “feyekün” ise o emrin yankılandığı âlemlerin itaatidir. Fakat bu muazzam sesleniş, bu kevnî mûsikî, en kâmil manada nerede dinlenir? Bu ilâhî kelâmın sırrı, en saf hâliyle hangi mahalde çözülür? Kâinatın kendisi bile Hakk’ı kuşatmaktan âcizken, O’nun tecellîsinin bütün ihtişamıyla sığdığı, yansıdığı bir ayna var mıdır?

Füsûs’un derinliklerine daldığımızda, Şeyh-i Ekber bize bu aynanın adresini gösterir: Ârif olanın kalbi. “Kün” emrinin tecellî ettiği en şerefli mekân, yani o emri işitip yaşayan kâmil insanın iç âlemi, kalbinin hakikatidir. Zira zıt gibi görünenlerin birleştiği, tenzih ile teşbihin kol kola yürüdüğü, Hakk ile halkın aynı tecellîde buluştuğu yer, o arınmış gönülden başkası değildir. Bu bahsin adı, [Cem makamının](/wiki/Cem makamı) sırrıdır.

Ârifin Kalbi: Hakk'ın Tecelligâhı (Hikmet-i Kalbiyye)

Yerler ve gökler, bütün genişliğine rağmen, Zât-ı Mutlak’ı kuşatamaz, O’nu olduğu gibi içine alamaz. Lâkin bir hadîs-i kudsîde buyrulduğu gibi, “Ben yere göğe sığmadım, mü’min kulumun kalbine sığdım.” Bu, sonsuz olanın, sonlu bir gönülde kendine yer bulması sırrıdır. Terzibaba Hazretleri, Şeyh-i Ekber’in Şuayb Peygamber faslındaki hikmetleri şerh ederken bu sırrın perdesini aralar:

Ârif-i billâhın kalbi, Hak Celle Celâluhû hazretlerini sığdırır.

Bu sözü aklımızla ölçmeye kalkarsak yolda kalırız. Bu, bir hacim meselesi değildir. Bu, bir ayna meselesidir. Güneş, bir odaya sığmaz ama küçük bir ayna, bütün haşmetiyle güneşi kendi içinde gösterebilir. Ârifin kalbi, ilâhî isimlerin ve sıfatların tamamını yansıtabilme kabiliyetine sahip yegâne cilâlı aynadır. O ayna bir kere Hakk’a döndü mü, artık orada başka bir görüntüye yer kalmaz.

Hak Teâlâ, kalbe sığdığı vakit, mahlûkâttan O'nun gayrisi sığmaz.

Bu hâl, bir boşalma ve dolma hâlidir. Sâlik, seyr-i sülûk yolunda nefsini, hevâsını, arzu ve isteklerini, yani “mâsivâ”yı, Hakk’ın gayrısını kalbinden çıkardıkça, o boşalan yere ilâhî tecellî dolar. Kalp, bir tahttır; üzerinde iki sultan oturmaz. Ya nefs oturur ya Rahmân. Ârif, o tahtı sahibine teslim edendir. Bu teslimiyet anında, nazar da değişir.

Kalb, Hakk'a nazar ettiği vakit, gayra nazar mümkün değildir.

Artık bakan da O’dur, bakılan da O’dur, bakış da O’ndandır. Füsûs’un, yani “Hikmetlerin Yüzük Taşları”nın sırrı da burada kendini gösterir. Her bir peygamberin getirdiği hikmet bir yüzük taşı (fass) ise, o taşı üzerinde taşıyan, onunla mühür vuran kimdir? Elbette o hikmetin sahibi olan Hakk’tır. Peki bu mühür nereye basılır? Terzibaba Hazretleri, Şeyh-i Ekber’in dilinden cevap verir:

Arifin kalbi, fass-i hâtemin mahalli menzilesindedir.

Ârifin kalbi, ilâhî hikmet mührünün basıldığı yerdir. O kalp, hem Hakk’ın tecellîsine mazhar olması cihetiyle “halk”tır, yani zuhûra gelmiş bir varlıktır; hem de Hakk’ı kendi hakikatiyle yansıtması cihetiyle O’nun bir aynası, bir vechesidir. Bu, zıtların birliğinin, yani Tevhid hakikatinin en yüksek perdeden yaşandığı makamdır.

İmdi o, bir nisbetle halktır; ve o, bir nisbetle Hak'tır.

İşte bu, “Kün” emrinin sırrının insanda kemâle ermesidir. O emirle var olan kâinat, insanda konuşmaya, insanda kendini bilmeye başlar. İnsan, Hakk’ın kendini seyrettiği ayna olur.

Bilgiden Mârifete: Kuvveden Fiile Geçiş

Her insanın kalbi bu potansiyele sahipken, neden pek azı bu makama ulaşır? Çünkü bilgi başka, yaşamak başkadır. İnanmak başka, bilmek ve olmak bambaşkadır. Terzibaba Hazretleri, Füsûs’a yazdığı mukaddimede bu ince ayrımı izah eder:

Her müslüman, bu peygamberlere îman ederek, onlarda olan bu fazîlet ve husûsiyetleri mücmel bir şekilde kalp ile tasdik ve dil ile ikrar etmiş olmaktadır. Bu ikrar ve tasdîkin ihtivâ ettiği bilgi ise, îman safhasında, sâdece kuvve hâlinde bir bilgi olup, fiile gelmiş ve şuûruna varılmış bir “ilim” ve “mârifet” değildir.

Hepimiz biliriz ki bal tatlıdır. Bu, bir bilgidir, bir imandır. Ama balın tadını hiç tatmamış birine bu bilgiyi ne kadar anlatsanız da, onun için bu bilgi “kuvve” halinde, yani potansiyel olarak kalır. Ne zaman ki o kişi bir kaşık balı ağzına alır, işte o an bilgi “fiil”e dönüşür, “zevk” olur, “hâl” olur, mârifet olur. Artık o, balın tatlı olduğunu “bilir” değil, balın tatlılığını “yaşar”.

Tasavvuf yolu, işte bu kuvve halindeki imanı, fiil halindeki mârifete dönüştürme yoludur. Peygamberlerin getirdiği hikmetleri sadece dil ile ikrar etmek değil, onlar üzerinde tefekkür ederek, o hikmetleri kendi varlığımızda yaşayarak, bir hâl ve şuur haline getirmektir. Füsûsu’l-Hikem gibi eserler, bu yolculuğun haritasıdır. Bize Âdem’deki hikmetin, İdris’teki yüceliğin, Nuh’taki sırrın ne olduğunu anlatır ki, biz de kendi içimizdeki Âdem’i, İdris’i, Nuh’u keşfedelim. Bilgi, mârifete dönüşmedikçe, sâlikin ayağında bir bağ, bir ağırlık olmaktan öteye geçemez.

Müşâhede ve Mürşid: Görmek İçin Gören Gerekir

Mârifete giden yol tefekkürden ve mânevî tecrübeden geçiyorsa, bu tecrübeyi nasıl elde edeceğiz? Kuvve halindeki bilgiyi fiile nasıl çıkaracağız? Kendi başımıza okuyarak, düşünerek bu işin içinden çıkabilir miyiz? Terzibaba Hazretleri, bu konuda net bir kapı açar. Hakikati sadece bilmek yetmez, onu müşahede etmek, yani bizzat görmek, şahit olmak gerekir. Bu şahitlik ise, ancak bir şahidin yanında öğrenilir.

Halbuki değildir işte onun olması için şuhud gerekiyor, yani müşahede ehli olmak gerekiyor, müşahede ehli olabilmesi içinde bir müşahede ehlinden eğitim görmesi gerekiyor. Bunlar kendi başına olacak işler değildir.

Şuhûd, yani ilâhî hakikatleri perdesiz görmek, bir sanattır. Ve her sanat gibi, bir ustası vardır. Nasıl ki bir insan, tıp kitaplarını okuyarak cerrah olamaz, bir ameliyathaneye girip bir ustanın elinin altında yıllarca çalışması gerekir; aynı şekilde, mârifet ilmi de kitaplardan okunup öğrenilmez, bir “müşahede ehli”nin, yani bir Mürşid-i Kâmil’in mânevî eğitiminden geçerek elde edilir.

Mürşid, yolu sadece anlatan değil, yolu bizzat yürüyen ve yolun kendisi olmuş kişidir. O, kuvveyi fiile çıkarmış, bilgiyi mârifete dönüştürmüş, müşahede ehli olmuştur. Sâlik, onun sohbetinde, onun nazarında, onun hâlinden hâl alarak kendi içindeki potansiyeli açığa çıkarır. Mürşid, sâlikin paslanmış kalp aynasını cilalayan ustadır. O ayna cilalandıkça, sâlik kendi hakikatini ve Hakk’ın tecellîlerini görmeye başlar. Peygamberlerin ümmetlerine yaptığı rehberlik ne ise, Mürşid-i Kâmil’in de sâlike yaptığı rehberlik odur. Kendi başına elde edilen bilgi, ne kadar parlak görünürse görünsün, içinde mutlaka nefsin ve vehmin gölgesini taşır. Ancak bir görenin elinden tutarak görülen hakikat, kalbi mutmain kılan mutlak bilgidir.

Rüya ve Melekî Mertebe: Enfüsî Âlemin Keşfi

Sâlikin bu yolda ilerlerken geçtiği hallerden biri de, şuur durumundaki değişimlerdir. Gündüz uyanıkken cismaniyetin, bedenî varlığın kayıtları altındayız. Fakat Hakk, bize her gün bu kayıtlardan bir nebze olsun kurtulma imkânı vermiştir: uyku ve rüya. Rüya, sıradan insan için nefsin ve gündelik hayallerin bir yansıması iken, irfan ehli için mânevî bir okul, bir keşif alanıdır. Terzibaba Hazretleri, İlyas faslını şerh ederken bu inceliğe dikkat çeker:

Ama cismani tarafımız da var, ancak bizde daha henüz cismani tarafımız ağır bastığından melaikeye mensup olamıyoruz. Peki olduğumuz devre ne zamandır, işte rüyada gördüğümüz haller meleki olmaktadır. Yani rüyada gördüğümüz haller cesed-i unsurimiz yatakta yattığından yani orada faaliyette olmadığından... orada bizim mizaç-ı ruhaniyemiz faaliyete geçmektedir.

Uyku, küçük bir ölümdür. Beden yatakta hareketsiz kalırken, ruh, âlem-i misâl dediğimiz, suretlerin ve manaların buluştuğu bir mertebede seyreder. Bu seyrin niteliği, kişinin mânevî hâline bağlıdır. Nefsinin esiri olanlar, kendi vehim ve hayallerinin ürettiği karmaşık ve anlamsız rüyalar görürler. Bunlar, “kendinden kendine olan görüntülerdir.”

Fakat iman ve irfan ehli için durum farklıdır. Onların ruhu, bu misal âleminde, ulvî ve melekî âlemlerden gelen tecellîleri, görüntüleri, manaları alır. Onların rüyası, bir eğitimdir, bir müjdedir, bir ikazdır. Orada ruh, cismaniyetin ağırlığından kurtulduğu için meleklerle ünsiyet kurar, onlarla sohbet eder. Bu, gündüz vakti zikir, ibadet, hizmet gibi salih amellerle melekî yönünü besleyen sâlikin, geceleyin bu hâlin meyvelerini toplamasıdır. Rüya, sâlikin enfüsî âleminin, yani iç dünyasının ne kadar arındığının bir göstergesi olur.

Füsûs’un derinliği, bizi “Kün” emrinin o heybetli doktrininden alıp, o emrin tecellî ettiği en nazenin yere, arifin kalbine getirir. O kalbin nasıl bir ayna olduğunu, o aynanın nasıl parlatılacağını, yani kuvve halindeki imanın nasıl fiil halindeki mârifete dönüştürüleceğini anlatır. Bu dönüşüm için bir “gören göz”e, bir Mürşid’e muhtaç olduğumuzu hatırlatır. Ve nihayetinde, rüya gibi en gündelik tecrübelerimizin bile bu yolda nasıl birer mânevî basamağa dönüşebileceğini gösterir.

Zıtların birliği; yani Hakk ile halk, tenzih ile teşbih, ruh ile beden, uyku ile uyanıklık, hepsi gelip o tek bir noktada, [İnsân-ı Kâmil](/wiki/İnsân-ı Kâmil)’in arınmış kalbinde düğümlenir. O kalp ki, “Kün” emrinin hem işitildiği, hem de bizzat yaşandığı yegâne makamdır.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Kün Feyekün

"Kün Feyekün" sırrının vücût mertebelerindeki seyrini, Zât'tan sıfâta, sıfâttan ef'âle inişini, İbn Arabî Hazretleri'nin hikmet pınarından damıttığı incelikleri konuştuk. Şimdi ise, o yüce hakikatin bir başka tecelligâhına, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri'nin Mesnevî-i Şerîf'ine kulak vereceğiz.

Hazret-i Pîr, hakikati kuru bir bilgi yığını olarak sunmaz. O, bir heykeltıraş gibi kelimeleri yontar, onlardan hikâyeler, meseller, canlı tablolar çıkarır. Onun mektebinde "Kün Feyekün" emri, bir usûl kaidesi olmaktan çıkar, âşığın kalbinde atan bir nabza, inleyen bir ney sesine, bir padişahla kölesi arasındaki muhabbete dönüşür. Mesnevî, aklın sınırında duranları elinden tutup aşk meydanına çeker. Zira "Ol" emrinin sırrı, hesapla değil, teslimiyetle; delille değil, muhabbetle sezilir.

Hikâyelerin Dilinden Hakikat: Akıl Kilidi ve Kalp Anahtarı

Mesnevî, bize hakikatin çoğu zaman bir sır perdesiyle örtülü olduğunu, o perdeyi yırtmaya çalışan aklın ise nafile bir çaba içinde kaldığını anlatır. Sultan Mahmud'un has kulu Ayaz'ın hikâyesi, bu hâlin en güzel misallerindendir. Ayaz'ın kimsenin giremediği, kilitli bir odası vardır. Saraydaki hasetçiler, orada hazineler sakladığını düşünür, türlü yollarla o kilidi açmaya çalışırlar.

Yani, Ayaz'ın bu odaya astığı kilit açılması güç ve dolaşık olup birçok kilit arasından seçilmiş bir şey olduğu için kapıyı açmaya gelen birkaç kişi bu kilidi açmak hususunda bir hayli ilim ve hüner gösterdiler ve içeriye girmek hevesiyle uğraştılar.

Bu "açılması güç ve dolaşık kilit", ilahi sırların ta kendisidir. Onu açmaya çalışan "birkaç kişi" ise, sadece zâhirî ilim ve akıl yürütme ile hakikate ermeye çalışanlardır. Onlar, odanın içinde altın ve gümüş ararlar. Halbuki Ayaz'ın sırrı, biriktirdiği malda değil, vazgeçtiği varlıktadır. O oda, onun hiçliğini, kölelik günlerinden kalma eski çarığını ve postunu sakladığı bir mahrem yerdir.

Gümüşün, malın ve ham altının cimrilikten dolayı değildi. O sırrı halktan saklamak içindi. Yani, Ayaz'ın odaya böyle kuvvetli kilit koyması elbette cimriliğinden ve tamahından dolayı eline geçen gümüşü, malı ve sikkesiz ham altını saklamak için değildi. Aksine, nefsinin gururunu kırmak için sakladığı eski çarığı ile kürkünü halktan hiçbir kimsenin bilmemesi maksadına dayanıyordu.

Ayaz, sultanın lütfuyla eriştiği makamın kendisini aldatmaması için, her gün o odaya girip kendi "yokluğunu" hatırlar. Bu, sâlikin seyr-i sülûktaki hâlidir. O da Hakk'ın tecellileriyle nice mânevî hâllere, makamlara erse de, aslının bir "hiç" olduğunu, varlığının Hakk'a ait olduğunu bir an bile unutmamalıdır. Bu sırrı avamdan saklar, çünkü onlar bu hâli anlayamaz, ya riyakârlıkla ya da başka kötü zanlarla onu itham ederler. Zira onların nazarında değerli olan, odadaki altın ve gümüştür, yani dünya metaıdır. Onlar canı değil, malı üstün tutarlar.

Ahmakların yanında altın candan daha iyidir, şahların katında altın canın saçılan malı olur.

"Ahmaklar" dediği, dünyaya meyleden, zâhirde takılıp kalanlardır. Onlar için can, altın kazanmak için feda edilecek bir araçtır. "Şahlar" ise, cismâniyet perdesini yırtmış İnsân-ı Kâmil'lerdir. Onların nazarında ise bütün dünya malı, bir anlık mârifet zevkine, canın hakikatine feda edilecek değersiz bir saçıdır. "Kün Feyekün" emriyle varlık sahnesine çıkan insan, ya ahmaklar gibi kilidin ardındaki altını arayacak ya da Ayaz gibi kendi hiçliğini hatırlayıp sultana olan borcunu bilecektir.

Zıtların Ahengi: Âlemin ve İnsanın Dokusu

"Kün" emri, yokluğa bir sesleniştir. Yokluk, emri duyar ve "Feyekün" ile varlık belirir. Bu zuhûr, zıtların bir araya gelmesiyle mümkündür. Hazret-i Pîr, bu kevnî hakikati, yani âlemlerin dokusundaki işleyişi, yine en sâde lisanla, bir âşık ile mâşukun sarılmasına benzeterek anlatır.

Kadîm ile hâdisin, ayn ile arazın Veys ve Râmîn gibi sarılışı farz edilmiştir.

Burada hikmet okyanusu bir beyte sığdırılmıştır. Kadîm (evveli olmayan, ezelî varlık), Cenâb-ı Hakk'ın Zât'ıdır. Hâdis (sonradan olan) ise O'nun "Kün" emriyle halk ettiği bütün kâinattır. Biri Bâtın'dır, diğeri Zâhir. Bu ikisi, birbirinden ayrı ve kopuk değildir; âşıkla mâşuk gibi birbirine "sarılmıştır". Varlık, bu sarılıştan doğar. Aynı şekilde, ayn (kendi başına var olan cevher) ile araz (var olmak için bir cevhere muhtaç olan sıfat, renk gibi) da böyledir. Renk, cisim olmadan; sıfat, zât olmadan zuhûr edemez. Bütün kâinat, bu zıtların muhabbetinden, birbirine olan ihtiyacından doğan bir ahenktir.

Hazret-i Mevlânâ bu yüce hakikati, gözümüzün önündeki âleme indirir ve der ki, bu dünyanın tavanı, birbirine zıt dört direk üzerinde durur:

Dört unsur, dünyanın tavanının üzerinde durduğu dört güçlü direktir.

Bu dört unsur, ateş, su, toprak ve havadır. Ateş ile su birbirinin zıddıdır. Biri yakar, diğeri söndürür. Fakat âlemin varlığı ve devamı, bu ikisinin ve diğer unsurların belli bir mîzanda, bir ahenk içinde bulunmasına bağlıdır. Eğer her yer su olsa âlem donar, her yer ateş olsa yanar gider. "Feyekün" sırrı, zıtlıkların kavgası değil, onların ilahi bir nizam içinde bir araya gelerek hayatı oluşturmasıdır. Bu, tenzih ile teşbihin, celâl ile cemâlin, lütuf ile kahrın Cem makamı'nda birleşmesidir.

Bu zıtların en kâmil manada birleştiği mahal ise insandır. İnsan, içinde hem "nûr"u (melekî vasıfları, ruhu) hem de "nâr"ı (hayvanî vasıfları, nefsi) barındırır.

Yukarıki 12 numaralı beyitte îzâh olunduğu üzere insan "nûr" ile “nâr"ı câmi'dir. Binâenaleyh, insan hangi tarafa meylederse o tarafı galib olur ve diğer taraf ondan kaçar.

Sâlikin imtihanı da buradadır. Eğer "birkaç ekmekten dolayı", yani nefsânî ve dünyevî bir haz peşinde koşarsa, içindeki "nâr"ı harlamış, "nûr"u kaçırmış olur. Hz. Âdem'in cennette yasak ağaca yaklaşması, bir kıl kadar ince bir zelle idi; ama o kıl, can gözünün içine batmıştı. "Kün Feyekün" emriyle en güzel şekilde halk edilen insan, ya bu zıtları kendi içinde dengeleyip Hakk'a ayna olacak ya da bir tarafa meyledip o aynayı buğulandıracaktır.

'Ol' Emrine Teslimiyet: Varlıktan Geçmenin Edebi

"Kün" emrine verilecek en doğru karşılık nedir? Akıl yürütmek mi, itiraz etmek mi, yoksa tam bir teslimiyet mi? Hazret-i Mevlânâ, bu sorunun cevabını Mescid-i Nebevî'deki "inleyen direk" (sütun-ı hannâne) kıssasıyla verir. Resûlullah Efendimiz (s.a.v.) hutbe verirken dayandığı hurma k��tüğü, Efendimiz için yeni bir minber yapılıp da ona çıkınca, ayrılık acısıyla bir çocuk gibi inlemeye başlamıştır.

Cemâdâtın tab'an Hak'dan âgâhlığına dair söylediğim şeyin beyânında ve âtîdeki kıssayı, aklını maddiyyât dâiresinde habs ederek dinleme; belki akıl dimâğının hükmünden tecerrüd ederek ve aslâ tevakkuf etmiyerek dinle...

Hazret-i Pîr, bizi en baştan uyarır: Bu kıssayı, aklını maddeye hapsetmiş biri gibi dinleme. Aklın perdesini kaldır da dinle. Cansız sandığın o direk, ilahi kelâmın tecelligâhı olan Peygamber'den ayrılınca feryat etmektedir. Bu, bütün varlığın, her zerrenin "Kün" emrine nasıl bir aşkla bağlı olduğunun ispatıdır. Onlar, emri duyarlar ve itaat ederler. İnkâr, sadece aklını putlaştıran insana mahsustur.

Eğer "Ol" emrine vakıf olmasalar idi, dünyada bu söz reddedilmiş olurdu.

Âlemdeki her "oluş", "Ol" emrinin bilfiil kabulüdür. Mucizeleri inkâr eden, Nemrud'un ateşinin Hz. İbrahim'i yakmamasını akla sığdıramayan kimseler, bu sırra kör olanlardır. Onların bu körlüğü, bilgisizlikten çok kibirden kaynaklanır. Kur'an'ı dinleyip de "Bu ancak beşer sözüdür" diyen Velîd ibnü'l-Mugîre gibi, kendi aklını ve nefsini ilahi kelâmın üstünde görürler. Onların varacağı yer, kibrin cezası olan "sakar"dır.

Teslimiyetin en ileri mertebesi ise, kendi izâfî varlığından tamamen geçmektir. Sunkur adlı kölenin hikâyesinde, efendisinden namaz kılmak için izin isteyen Sunkur'un şu sözü, Fenâfillah (Hakk'ta yok olma) mertebesinin anahtarıdır:

"Sen bu dükkânda bir süre sabret ki farzı yerine getireyim ve "lem yekün" okuyayım."

"Lem yekün", "olmadı, anılmaya değer bir şey değildi" demektir. Sunkur, namaza durarak kendi vehmî varlığının aslında hiç "olmadığını" fiilen okumak, yaşamak istemektedir. Bu, "Ben yokum, sadece Sen varsın yâ Rabbi!" demenin en derin hâlidir. "Kün" emriyle verilen izâfî varlığı, yine O'nun yolunda "lem yekün" diyerek iade etmektir bu.

Bu çetin yolda, nefsin derisini tabaklamak gerekir. Ham deri, nasıl kireç gibi acı ve keskin şeylerle işlenerek kokmaktan kurtulup kıymet kazanırsa, sâlikin nefsi de öyledir.

Ey Hakk Yolcusu, hayvan postu gibi olan nefsine, çok acı olan riyâzâtı (nefsî perhizleri) ve keskin olan mücâhedâtı (nefisle mücadeleleri) ve çeşitli ibadetler ilacını sür, tâ ki temiz ve latîf ve porsuk gibi ziyâde ve semiz olsun; yani ruhanîlik mertebesine yükselsin!

Bu tabaklama işini tek başına yapmak mümkün müdür? Hazret-i Pîr, "sâlârsız ve mürşidsiz olmaz" diyerek son noktayı koyar. Mürşid, sâlikin nefsine galip gelmiş aklıdır. O, yol gösteren bir komutan, ruhun gıdası olan ilahi bilgileri getiren bir rehberdir. O olmadan gidilen yol, perişanlıkla biter. Zira ruhun gıdası olan maârif-i ilâhiyye, ancak bir İnsân-ı Kâmil'in kalbinden akar. O pınardan mahrum kalan, ihlas ateşini söndürür ve hâli harap olur.

Mesnevî'nin dili budur. "Kün Feyekün" hakikatini, bir padişahın adaletinde, bir kölenin sadakatinde, bir direğin iniltisinde, bir derinin tabaklanmasında gösterir. Bize düşen, bu hikâyeleri bir masal gibi dinlemek değil, her birinin kendi içimizdeki karşılığını bulmak, aklın kilitlerini kırıp teslimiyetin ve aşkın anahtarıyla o sır kapısını aralamaktır.

Mesnevî Ciltlerinden İzler

Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Kün Feyekün kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:

• Cilt 1: "Tefsir-i 'Ma şa'allahu kan ve ma lem yeşe' lem yekün'" (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 1)
• Cilt 2: "Rçekleşen o nidâsını, her millet kulak kullanımına ihtiyaç duymadan, harfsiz ve sessiz olarak içlerinde anlamış ve işitmişlerdir; çünkü kalplere gelen düşünceler O'nun nidâ[sıdır]..." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 2)

Mesnevî-i Şerîf Şerhi (Ahmed Avni Konuk):

• Cilt 1: Mâ şâ'allâhu kâne tefsîri.
• Cilt 2: Hak'kın harfsiz ve sessiz nidâsı kalplere geliş.
• Cilt 3: Mesnevî dilinin sâdeliği bahsinde Kün mefhumu.
• Cilt 10: Mahmûd-Ayaz hikâyesinde Kün hakîkati.
• Cilt 11: Nahl, kündü, enbân — bal arısı, kovan, dağarcık metaforlarında Kün.
• Cilt 13: Mesnevî külliyâtının yayıma hazırlanması bahsinde mümkün ifâdesinin gizli atıfları.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Kün Feyekün

Bir sohbetin sonuna geldiğimizde, tohum misali ekilen kelimelerin hangi dallara uzandığını, hangi köklerle beslendiğini görmek gerekir. "Kün Feyekün" sırrı da tek başına bir ağaç değil, ilahî bir ormanın parçasıdır. Bu ormanın diğer ulu ağaçlarıyla olan bağını anlamadan, onun heybetini tam olarak idrak edemeyiz.

"Kün Feyekün" emri, her şeyden evvel, Nefes-i Rahmânî üzerinde dalgalanan bir sedâdır. Cenâb-ı Hakk’ın Zâtî sevgisinden kaynaklanan ve varlık âlemini bir buğu gibi kaplayan bu Rahmânî Nefes, "Ol!" emriyle birlikte şekil ve suretlere bürünür. Nefes, varlığın hamurudur; "Kün" ise o hamura vurulan ilahî damgadır. Sesin havada yayılması gibi, "Kün" emri de Nefes-i Rahmânî’de yayılır ve "feyekün" tecellîsi zuhûra gelir.

Bu zuhûra gelen suretler, başıboş ve tesadüfî değildir. Her birinin aslı, Cenâb-ı Hakk’ın ilminde ezelden beri mevcuttur. İşte bu ilimdeki asıllara A'yân-ı Sâbite yani "sabit hakikatler" deriz. Onlar, varlık kokusu koklamamış, sadece Hakk’ın ilminde birer imkân olarak duran hakikatlerdir. "Kün" emri, bu sabit hakikatlere yöneliktir. Onlara "Harice çık, görün!" der. Böylece A'yân-ı Sâbite, "Kün" emrine icabet ederek şehâdet âleminde kendi istidadı ve kabiliyeti nispetinde görünür hâle gelir. Dolayısıyla "Kün", potansiyel olanı aktüel kılan, ilimdeki manayı gözle görülür surete dönüştüren ilahî bir köprüdür.

Bu görünür hâle gelme fiilinin kendisine ise Tecelli denir. "Kün Feyekün", tecellînin en büyük, en kapsamlı ve en başlangıçtaki hâlidir. Hakk, "Kün" emriyle Zât’ının kemâlini, isimlerinin ve sıfatlarının güzelliğini görmek ve göstermek murad etmiştir. Âlemlerdeki her bir zerre, her bir yaprak, her bir an, bu ilk "Kün" emrinin devam eden tecellîleridir. "Feyekün" yani "olur" kelimesi, bu tecellînin bir defaya mahsus olmadığını, an be an, her nefeste tazelendiğini bize fısıldar. Âlem, donmuş bir resim değil, her an yeniden "olan" canlı bir tecellîdir.

Bu ilahî "Kelâm" olan "Kün" emrinin özü, cevheri nedir? İrfan ehli, bu sırra Huruf-u Mukattaa penceresinden bakmıştır. Kur’ân-ı Kerîm’in başındaki o sırlı harfler (Elif, Lâm, Mîm gibi), varlığın şifreleri, ilahî kelâmın temel yapı taşlarıdır. "Kün" kelimesi de "Kâf" ve "Nûn" harflerinden mürekkeptir. Bu harfler sadece birer ses değildir; her biri, ilahî bir ismin ve sıfatın taşıyıcısı olan yaratıcı birer kuvvettir. Huruf ilmi, "Kün" emrinin bu harflerin birleşimiyle nasıl olup da koca bir kâinatı vücuda getirdiğinin sırlarını aralar. "Kün", harflerin sırrında gizli olan ilahî kudretin, ses ve kelime suretinde zuhûrudur.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu uzun sohbetimizde, "Kün Feyekün" hakikatinin deryasına üç büyük kaptanın rehberliğinde dalmaya çalıştık. Her biri, bizi aynı denizin farklı sahillerine çıkardı.

Terzibaba Necdet Ardıç Efendi’nin sohbet ve şerhlerinde, "Kün Feyekün" emri hem en yüksek irfan mertebelerinde hem de sâlikin gündelik hayatında bir karşılık bulur. Bir yanda, varlığın Â’ma mertebesinden başlayarak isimler ve sıfatlar âlemine nasıl tenezzül ettiğinin doktriner açıklaması vardır. Diğer yanda ise bu yüce hakikatin, nefs-i emmâre sahibi bir dervişin kalbinde nasıl bir zikir, bir riyazet, bir mürşid muhabbetiyle tecrübe edileceğinin canlı örnekleri serilir. Terzibaba Hazretleri, "Kün" sırrını arşın üzerinden alıp sâlikin seccadesine indirir; onu yaşanır, tadılır bir hakikat hâline getirir.

Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’inde ise mesele, hikmetin en saf ve yoğun hâliyle ele alınır. İbn Arabî, "Kün" emrinin keyfiyetini değil, niçin ve nasıl zorunlu olduğunu gösterir. Bize, "Kün" emrinin Uluhiyyet mertebesinde Hakk’ın İrade ve Kelâm sıfatlarının bir gereği olduğunu; emre muhatap olan "şey"in (yani A'yân-ı Sâbite’nin) bu emri işitip ona uymaktan başka bir çaresi olmadığını anlatır. Şeyh-i Ekber’in nazarında "Kün Feyekün", bir irade gösterisi değil, Hakk’ın Zâtî hakikatlerinin ve isimlerinin zorunlu bir yansımasıdır. Bu, işin en derin, en hikemî yönüdür.

Hazret-i Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ise Mesnevî-i Şerîf’inde bu hakikati ne Terzibaba gibi doğrudan sâlikin hayatına ne de İbn Arabî gibi saf hikmet diline tercüme eder. O, aşkın ve meselin dilini kullanır. "Kün Feyekün"ün ne olduğunu anlatmak yerine, onun tesirini ve yankısını Ayaz’ın kilitli odasındaki eski çarıklarında, aşktan inleyen direğin feryadında, tabakhanede dövülen derinin teslimiyetinde gösterir. Mevlânâ için "Kün Feyekün", akılla kavranacak bir mesele değil, ancak aşk ile, teslimiyet ile ve bir mürşidin eteğine yapışmakla içine girilebilecek ilahî bir sarhoşluk hâlidir. O, hakikati bir ders gibi değil, bir koku gibi ruhlara üfler.

Değerlendirme

Bu bereketli sohbetin ardından heybemizde kalan en kıymetli mücevher, "Kün Feyekün" emrinin geçmişte kalmış bir hâdise değil, her an yeniden tecellî eden diri bir hakikat olduğudur. Cenâb-ı Hakk, her an "Ol!" demekte ve kâinat her an yeniden "olmaktadır". Bu şuurla yaşamak, hayatı donuk bir sahne değil, ilahî bir tecelligâh olarak görmektir. İkinci olarak anladık ki, bu sırra vakıf olmanın yolu, sadece aklın dar dehlizlerinden geçmez; asıl yolculuk kalpte başlar. Terzibaba’nın ameli, İbn Arabî’nin ilmi ve Mevlânâ’nın aşkı, bu yolculuğun üç kanadıdır; biri olmadan diğeri eksik kalır. Nihayetinde sâlikin gayesi, kendi cüz'î iradesini o Küllî İrade’nin "Kün" emrine öyle bir teslim etmektir ki, kendi varlığı Hakk’ın "Feyekün" tecellîsinin önünde bir engel değil, o tecellîye ayna olan parlak bir mazhar olsun. Yolumuz, bu aynayı bulma ve cilalama yoludur. Cenâb-ı Hakk, cümlemize bu şuurla "olmayı" nasip eylesin. Amin.