Nefes-i Rahmani
Nefes-i Rahmânî, varlığın nasıl ortaya çıktığını açıklayan temel kavramlardan biridir. Cenâb-ı Hakk’ın “bilinmek muradıyla” bütün âlemleri var edişinin, yani Zât’ının kendi sonsuz ilminde gizli olan hakikatleri açığa çıkarmasının nasıl gerçekleştiğini anlatır. Bu ilâhî “soluk”, hem kâinatın başlangıcındaki o ilk zuhur anını hem de varlığın her an kesintisiz bir şekilde devam etmesini sağlayan hayat kaynağıdır. Terzibaba’nın yaklaşımında Nefes-i Rahmânî, sadece bir başlangıç anı değil, aynı zamanda her bir varlığın kendi özgün kabiliyetini nasıl gerçekleştirdiğini ve bu süreçte hiçbir zorlamanın olmadığını izah eden merkezî bir esastır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Nefes-i Rahmânî, kelime olarak “Rahmân’ın Nefesi” anlamına gelir. Buradaki “nefes” kelimesi, insanın kendi içindeki mânâları ve düşünceleri konuşma yoluyla dışarıya çıkarmasına benzetilir. Nasıl ki insan nefesiyle harfleri ve kelimeleri oluşturarak iç dünyasını görünür kılıyorsa, Cenâb-ı Hakk da Zât’ında gizli olan sonsuz hakikatleri ve ilâhî isimleri (Esma'ül Hüsna) bu ilâhî nefes ile varlık sahasına çıkarmıştır. Terzibaba’nın sohbetlerinde bu bağlam daha da genişletilir; bütün varlık âlemlerine yayılan bu küllî nefesin her bir bireysel yansımasına “nefs” dendiği açıklanır. Sohbet Arası Sohbetler CD 10 (2002) eserinde belirtildiği gibi, Nefes-i Rahmânî’den meydana gelen her bir hayat sahibi bireysel varlığın genel adı “nefs” olmuştur. Bu bakımdan her “nefs”, yani her bir varlığın özü ve kendisi, aslında o küllî nefesin bir tecellîsidir.
Kavramın ikinci kısmı olan “Rahmânî” ise bu nefesin kaynağının Allah’ın er-Rahmân ismi ve bu ismin tecelli ettiği Rahmâniyyet mertebesi olduğunu ifade eder. Zuhûr, bir gazap veya zorunlulukla değil, Zât’ın sonsuz rahmetinin bir taşması olarak gerçekleşmiştir. Bu yüzden Nefes-i Rahmânî, varlığa hayat ve vücut veren bir rahmet tecellîsidir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın anlatımlarında Nefes-i Rahmânî, soyut bir nazarî fikir olmaktan çıkarak, varlığın her zerresinde işleyen, canlı ve hareketli bir hakikat olarak ele alınır. Bu yaklaşım, zuhûrun başlangıcından insanın mânevî yolculuğuna, kâinatın işleyişinden kader meselesine kadar pek çok konuyu bu merkezî kavram etrafında birleştirir.
Varlığın Kaynağı: "Gizli Hazine"nin Zuhur Arzusunun Nefesi
Terzibaba’ya göre âlemlerin var olmasının temel sebebi, bir hadis-i kudsîde ifade edilen ilâhî arzudur: Hakk'ın "gizli bir hazine" iken bilinmeye muhabbet etmesi. Bu bilinme arzusu, Zât-ı Ulûhiyyet’in kendi kemâlâtını ve sonsuz isim ve sıfatlarını yine kendi üzerinde seyretme muhabbetidir. İşte bu muhabbet, bir “zuhur arzusunun ateşiyle” Nefes-i Rahmânî’nin sonsuz fezaya gönderilmesine sebep olmuştur.
Er-Rahmân ve diğer eserlerde tekrar tekrar vurgulandığı üzere, bu süreç Zât’ın kendi içindeki bir sıkışıklıktan rahata ermesi olarak da tasvir edilir. Henüz zuhura çıkmamış olan ilâhî isimler (Esmâ-i İlâhiyye), kendi hakikatlerini ve hükümlerini göstermek için bir “ızdırap” içindedir. Şu'arâ Sûresi şerhinde bu durum, insanın nefesini tuttuğunda hissettiği sıkıntıya benzetilir. Nefes-i Rahmânî, bu ilâhî isimlerin varlık sahasına çıkarak “hürriyetlerine kavuşmasını” ve böylece Hakk’ın kendi zuhurlarını görerek “müsterih olmasını” sağlar. Bu, Zât’ın kendi kendine olan muhabbetinin bir gereğidir.
“Zat-ı Ulûhiyyet” kemalatını şuhud zevki ile bilmeye muhabbet ettiğinde, muhiyt olduğu sonsuz fezaya zuhur arzusunun ateşiyle “Nefes-i Rahmani”sini gönderdi. Bu nefes neticesinde sonsuz fezada yani kendi latif vücüdunda öbek öbek açığa çıkan “Nefes-i Rahmani” sonsuz alemlerin hülasasıdır. Nefis ise, onların birimselliğidir. — Er-Rahmân
Bu nefes, sadece bir başlangıç değil, aynı zamanda varlığın temel hammaddesidir. Ahmet Avni Konuk’un TB. Fusûs Mukaddimesi’ndeki şerhinde de belirtildiği gibi, bu nefes âlemlerin “heyûlâ”sı, yani ilk maddesidir. Terzibaba da bu fikri benimseyerek, bu ilk maddeye ilim ehlinin “sehâb-ı muzî” yani “parlak bulut” adını verdiğini sıkça yineler. Bu parlak bulut, bütün galaksilerin ve gök cisimlerinin ana mayasıdır.
A'yân-ı Sâbite'nin Zuhuru ve "Cebir Yoktur" Esası
Nefes-i Rahmânî’nin en temel işlevlerinden biri, ilm-i ilâhîde yani Allah’ın ezeli ilminde suretler halinde bulunan A'yan-ı Sabite’yi haricî varlığa çıkarmasıdır. A’yân-ı sâbite, her bir varlığın daha halk edilmeden evvel Hakk’ın ilminde sahip olduğu hakikat veya programdır. Bu programlar, zuhura çıkmak için “hâl diliyle” bir talepte bulunurlar. A'yân-ı Sâbite kitabında açıklandığı üzere bu talep, sözlü bir istek değil, varlıklarının gereği olan bir açılma arzusudur.
İşte bu noktada Terzibaba, İbnü’l-Arabî ve Ahmed Avni Konuk’un açıklamalarını temel alarak kader ve irade meselesine dair çok önemli bir esası öne çıkarır: Nefes-i Rahmânî bütün varlıklara eşit seviyede (aless-seviyye) yayılır, ancak her varlık (her bir ayn), kendi a’yân-ı sâbitesinde mevcut olan istidat ve kabiliyetine göre zuhur eder. Yani Rahman’ın nefesi birine az, diğerine çok verilmez. O, her yere aynı şekilde ulaşan bir rahmettir. Ancak her varlık, bu rahmetten kendi kabı ölçüsünde alır ve kendi öz programına göre şekillenir.
Bu durumu açıklamak için sıklıkla kullanılan bir misal, soğuk bir kış gününde cam üzerine üflenen nefestir.
Bir kimse zemheride/kışta, yani kışın en soğuk zamanında, nefesini kesmeden bir camın üzerine verebildiği kadar, verse camın üzerine kışın en soğuk zamanlarında, camın üzerine üflese, bu bilinen bir şeydir, camın üzerine nefesini gönderse üflese, sureti olmayan bu nefes, cam üzerine değdiği zaman yayılır, şiddetli soğuk sebebiyle, bu nefes cam üzerinde tekasüf ederek/yoğunlaşarak buzlandığı vakit maddeleştiği vakit, türlü şekiller zâhir olur. [...] Cam üzerinde türlü türlü zâhir olan şekillerin hiç birisi, ne uzunluk olarak ne de genişlik yükseklik olarak, o şekillerin hiç biri, birbirine benzemez. [...] Bu şekillerin her birisi, suretsiz olan o nefesin içinde mevcut idi, bütün bu şekiller suretler. — A'yân-ı Sâbite
Bu misalde nefes, Nefes-i Rahmânî’yi; cam, varlık sahnesini (tabiatı); soğuk, yoğunlaşma ve suret kazanma şartını; oluşan farklı buz kristalleri ise kendi istidatlarına göre zuhur eden varlıkları temsil eder. Nefesi üfleyen, kristallere “sen çiçek ol, sen uzun bir çizgi ol” diye bir zorlamada bulunmamıştır. Her şekil, nefesin içinde bilkuvve zaten var olan kendi kabiliyetine göre belirginleşmiştir. Dolayısıyla, “her bir ayn kendi kendine cebr etmiştir.” Bu açıklama, kulun fiillerinden sorumlu olmadığını savunan Cebriyye görüşünü reddeder. Bir diken tohumundan diken, bir elma çekirdeğinden elma ağacı çıkmasında kimsenin bir zorlaması yoktur; her biri kendi a’yân-ı sâbitesindeki programı takip eder.
Âfâkî Bir Tecelli: Sehâb-ı Muzî ve Âlemlerin Oluşumu
Terzibaba, Nefes-i Rahmânî kavramını modern astronomi verileriyle de ilişkilendirerek anlatır. Nefes-i Rahmânî’nin sonsuz fezaya yayılmasıyla oluşan ilk maddeye “sehâb-ı muzî” (parlak bulut) denir. Bu, günümüz biliminin “nebula” veya “âfâkî toz bulutu” dediği şeye işârî bir karşılıktır. Bütün gök cisimleri, gezegenler ve galaksiler, bu parlak bulutun zamanla yoğunlaşması ve farklılaşmasıyla meydana gelmiştir.
Enbiyâ Sûresi tefsirinde ve TB. Fusûs Mukaddimesi şerhinde aktarılan bir rivayet bu süreci detaylandırır: Cenâb-ı Hakk’ın “büyük bir beyaz inci”yi (akl-ı evvel veya hakikat-i insaniyye) halk etmesi, ona celâl ile nazar edince eriyip su ve ateşe dönüşmesi, ondan bir “duman” (sehâb-ı muzî) çıkması ve göklerin bu dumandan halk edilmesi anlatılır. Bu, “Göklerle yer bitişik iken onları ayırdık” (Enbiyâ, 21/30) âyetinin bir tefsiri olarak sunulur. Başlangıçta tek bir bütün olan bu parlak bulut, zamanla parçalara ayrılarak (fetk) bugünkü âlemleri oluşturmuştur.
Bu süreç, Zât’ın latîf halden kesîf (yoğun) hale tenezzül etmesidir. Ebu’l-Hasan Gûrî Hazretleri’ne atfedilen ve Terzibaba’nın sıkça zikrettiği bir söz bu hakikati özetler:
Tenzih ederim şu yüce zat-ı alayı ki, nefesini latif kılıp ona Hak ismini verdi ve nefesini kesif kılıp ona da halk ismini verdi. Hak kendi nefesini Nefes-i Rahmani ile vasf etti. — Furkân Sûresi
Buna göre, varlığın özü (bâtını) latif haliyle Hakk, dış görünüşü (zâhiri) ise yoğunlaşmış haliyle halk (mahlûkât) olur. Arada bir öz-yabancılık yoktur; her şey aynı nefesin farklı yoğunluklardaki tezahürleridir.
Bu zuhûr süreci, Besmele’nin kendisinde de şifrelenmiştir. Gökyüzü İnsanları Araştırması (Cilt 2)’de izah edildiği üzere, Besmele’deki “Allah” lafzı, “mutlak vücûd” ve Ulûhiyyet’i; “Rahmân”, “Nefes-i Rahmâni” ve her varlıkta bulunan ilâhî Rûh’u; “Rahim” ise her varlıkta mevcut olan “nûr-u ilâhiyye”yi ifade eder. Bu üç ana isimden bütün kâinat ve İnsan-ı Kâmil meydana gelmektedir. Sohbet Arası Sohbetler CD 9 (2002)’de bu süreç, Nefes-i Rahmânî’nin parlak bir bulut (sehâb-ı muzî) olarak fezaya yayılmasına, ardından ilâhî iradenin dilediği yerde bu bulutu yoğunlaştırarak varlıkları ortaya çıkarmasına benzetilir. Bu yoğunlaşma ve üretme mahalli, o varlığın rahmi, yani “Rahim” isminin tecelligâhı olur.
Gökyüzü İnsanları Araştırması (Cilt 2)’de bu halk edici güçlere güncel bir işârî yorum da getirilir. Atomun yapısındaki Proton, artı yüklü olmasıyla Rûh’a ve hayat enerjisi olan Nefes-i Rahmânî’ye benzetilir. Eksi yüklü olan ve çekirdek etrafında dönen Elektron ise, aydınlığı ve aydınlanmayı sağlayan Nûr’a karşılık gelir. Bu ikisinin bir araya gelerek maddeyi oluşturması, Rûh ve Nûr’un Nefes-i Rahmânî içinde birleşerek varlıkları meydana getirmesinin bir misalidir.
Kesintisiz Bir Zuhûr ve Varlığın Devamlılığı
Nefes-i Rahmânî, sadece geçmişte bir defa gerçekleşmiş bir “büyük patlama” anı değildir. O, her an devam eden, kesintisiz bir tecellîdir. Eğer bu nefes bir anlığına kesilecek olsa, bütün kâinat yok olurdu. A'yân-ı Sâbite eserinde bu durum, elektrik düğmesi kapatıldığında lambanın sönmesine benzetilir. Varlığın devamlılığı, bu ilâhî nefesin sürekli olarak yenilenmesiyle mümkündür.
Bu sürekli yenilenme, tasavvufta “kevn ve fesad” (oluş ve bozuş) veya “halk-ı cedîd” (yeni zuhûr) olarak ifade edilir. Her an bir âlem yok olmakta ve yerine bir benzeri halk edilmektedir. Bu o kadar hızlı gerçekleşir ki, biz varlığı kesintisiz zannederiz. TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180) adlı eserde bu olay, “Müceddid emsal/benzer yenilenme” olarak adlandırılır. Bu durum, insanın nefes alıp verişine de benzetilir: Bir nefes alma (hayat) ve bir nefes verme (ölüm) ile hayat devam eder. Terzibaba’ya göre, “60 yıllık ömrümüzün yarısı ölü olarak geçmektedir” ancak biz beynimiz sadece hayat tarafını kaydettiği için kendimizi sürekli yaşıyor zannederiz. İşte âlemin varlığı da bu anlık ölüp dirilmelerin, yani Nefes-i Rahmânî’nin kesintisiz akışının bir sonucudur.
Bu an be an devam eden tesir, bütün kâinat tarafından bir hayranlık ve teslimiyetle izlenir. Sohbet Arası Sohbetler CD 9 (2002)’de bu durum şiirsel bir dille anlatılır:
O nefes ruhların suretin şekillerinden kurtarıp öz makam-ı Ahadiyete çeker, aşıkların göz yaşı o nefesin gelmekte olduğunun müjdecisidir. [...] gökte yıldızlar ay güneş o mukaddes nefesin nefes-i Rahmani alem üzerindeki an be an tesirini el pençe divan ve kemal-i tazim ile seyrederler. Bu sırrı anlayanları da tebrik ederler. — Sohbet Arası Sohbetler CD 9 (2002)
Hakikat-i Muhammediyye ve Yemen'den Gelen Koku
Nefes-i Rahmânî, Hakikat-i Muhammedi ile çok yakın bir ilişki içindedir. Hz. Peygamber’e atfedilen “Ben nefes-i Rahmanı Yemen cihetinden duyuyorum” ifadesi, Terzibaba’nın anlatımlarında zâhirî anlamının ötesinde derin bir işârî mânâ kazanır.
Zâhirde bu söz, Yemen’de yaşayan Veysel Karânî Hazretleri’nin mânevî kokusuna bir işaret olarak anlaşılır. Ancak Terzibaba, bu ifadenin bâtınî yönüne dikkat çeker. Er-Rahmân ve Furkân Sûresi gibi eserlerde açıkladığı üzere, “Yemen” kelimesi, “sağ taraf” anlamına gelen “yemin” ve “eymen” ile ilişkilidir. Sağ taraf ise, mânevî mertebelerde “Akl-ı Küll”ü (Küllî Akıl) temsil eder. Dolayısıyla Hz. Peygamber’in bu sözü, “Akl-ı kül”den (sağ taraftan), “Zat-ı Ulühiyet”ten “Nefes-i Rahmanı” duyuyorum, demesidir. Bu yorum, Nefes-i Rahmânî’nin bütün âlemlere yayılmasının, Hakikat-i Muhammediyye’nin açılımından ibaret olduğunu gösterir.
Dur Rabbın Namazda eserinde ise bu nefes, bizzat İnsan-ı Kâmil’in hamdiyle ilişkilendirilir:
Hamd, “Hakikat-i Muhammedî”nin kaynağı olan “Makam-ı Mahmud”a, “İsm-i A’zam” olan “İnsan-ı Kamil”in “Nefes-i Rahmani”si ile bütün alemler düzeyinden yönelerek, “Allah” esması ile yüceltmesidir. — Dur Rabbın Namazda (Cilt 2)
Bu, Nefes-i Rahmânî’nin sadece varlığı ortaya çıkaran değil, aynı zamanda varlığın Hakk’a olan en kâmil şükrünü ve hamdini de taşıyan bir vasıta olduğunu gösterir.
Rahman İsminin Tecellisi ve Zâtî Sirâyet
Nefes-i Rahmânî'nin kaynağı olan er-Rahmân ismi, bir kula özel olarak tecelli ettiğinde, bu tecelli o kulda derin bir dönüşüme yol açar. İnsân-ı Kâmil (Cilt 3) şerhinde bu durum, zâtî bir tecelli olarak nitelendirilir. Nasıl ki Nefes-i Rahmânî, sonsuz fezayı kaplayarak âlemlerin zuhuruna mahal olduysa, Rahman isminin tecellisi de kulun gönül âlemini genişleterek kendi varlığında bütün âlemlerin hakikatlerinin yaşanmasına imkân tanır.
Bu tecellinin bir sonucu, "Siryan-ı Zati" yani "Zâtî Cereyan" veya "Zâtî Sirâyet" olarak adlandırılan bir hakikattir. Bu, ilâhî varlığın bütün mevcudata tesir etmesi, yayılması ve her şeyi kendi hakikatiyle düzenlemesidir. Nefes-i Rahmânî, bu zâtî sirayetin en temel aracıdır.
Kul, anlatılan yoldan geçtikten sonradır ki: RAHMAN tecellisine erer... Buradaki tecelli, tamamen zatî bir tecellidir… Çünkü Rahmaniyet, Uluhiyet'ten kaynağını almakta. Dolayısıyla Rahmani tecelli, aynı zamanda Zat tecellisidir. — İnsân-ı Kâmil (Cilt 3)
Bu tecelliyle birlikte kul, varlıktaki "kötü" olarak görünen vasıfların göreceli olduğunu idrak eder. Artık noksan sıfatlardan tenzih etmeye ihtiyaç kalmaz, çünkü bütün vasıfların ilâhî düzendeki yerini ve güzelliğini görmeye başlar.
İnsanın Varlığındaki Yansımaları ve Mânevî Hayat
Nefes-i Rahmânî, sadece kâinatî bir ilke değil, aynı zamanda insanın kendi varlığında ve mânevî yolculuğunda tecrübe ettiği bir hakikattir. Âlemlere küllî olarak üflenen bu nefes, insana özel bir şekilde, “Ben ona ruhumdan üfledim” (Hicr, 15/29) âyetiyle ifade edilen daha hususi bir tecellî ile ulaşır. Terzibaba, Enbiyâ Sûresi tefsirinde, âlemlere Rahmâniyyet mertebesinden üflenirken, insana bizzat Zât’a izafe edilen “ruhumdan” ifadesiyle bir nefha verilmesinin müthiş bir iltifat olduğunu belirtir.
Mânevî yolda ilerleyen bir sâlik için Nefes-i Rahmânî, kazanılan bir lütuftur. Riyazet ve mücahedeler celâl tecellîleri iken, bunların neticesinde ulaşılan idrak ve mânevî hayat, Nefes-i Rahmânî’nin bir cemâl ve ikram tecellîsidir. Er-Rahmân eserinde belirtildiği gibi, “Rahman’ın nefesiyle diri ve hay olanlar”, ancak Allah’ın Hayy ismiyle başkalarına da mânevî hayat bahşedebilirler. Kendilerinde bu “hayat iksiri” olmayanların sözleri ise sadece kelamda kalır.
Bu nefes, sâlikin iç dünyasındaki engelleri aşmasında da bir vasıtadır. Sohbet Arası Sohbetler CD 20’de Zülkarneyn kıssası yorumlanırken, Ye’cüc ve Me’cüc’ün (hayal ve vehim) şerrinden korunmak için yapılan seddin harcı olan demirlerin, “Nefes-i rahmânî ile üflenen” muhabbet ateşiyle eritilip birleştirildiği anlatılır. Bu, sâlikin zikir ve istiğfarla inşa ettiği mânevî korunmanın, ancak ilâhî muhabbetin nefesiyle sağlamlaşacağını gösterir.
Hatta oruç gibi bir ibadet dahi bu kavramla açıklanır. Gökyüzü İnsanları Araştırması (Cilt 2)’de, oruçlunun ağzından çıkan ve fiziken bir koku olan nefesin, mânen kulun içindeki ilâhî hakikatlerin dışarıya yansıması olduğu belirtilir. Bu nefes, kulun niyazlarıyla Allah’a yöneldiği için bir tür “kul ağzından nefh edilen Nefes-i Rahmânî” olarak görülür ve bu yüzden Allah katında misk kokusundan daha hoş gelir.
Nihayetinde her bir varlık, bu ilâhî nefesin bir aynasıdır. İnsan, aynaların en parlağı ve en mükemmelidir. Er-Rahmân’da ifade edildiği gibi:
İşte böylece de “Cenab-ı Hakk”ın özü olan “Nefes-i Rahmanî”, alem aynasında suretler olarak görünür. Ayna ne kadar pürüzsüz, temiz ve parlak ise, o kadar gerçek olarak varlığı yansıtır, aynını gösterir, îşte en mükemmel ayna da insandır. — Er-Rahmân
Bu nedenle Nefes-i Rahmânî’yi ve onunla zuhura gelen âlemi bilmek, kişinin kendini ve Rabbini bilmesinin yolunu açar. Çünkü bütün varlık, o tek ve sonsuz nefesin bir yankısından, bir yansımasından ibarettir.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Îsâ Fassı
Fusûsu’l-Hikem’de Nefes-i Rahmânî kavramının en kapsamlı ve temel açıklaması, Îsâ Fassı’nda (Kelime-i Îseviyye) yer alır. Bu bölümde İbnü’l-Arabî, varlığın zuhura çıkışını sadece bir başlangıç anı olarak değil, aynı zamanda ilâhî isimlerin kendi hakikatlerini izhar etme arzusundan kaynaklanan bir “rahatlama” (tenfîs) ve rahmet tecellîsi olarak açıklar. Ahmed Avni Konuk’un şerhi ve Terzibaba’nın bu şerh üzerine yaptığı izahlar, bu girift konuyu adım adım anlaşılır kılar.
İlâhî İsimlerin Zuhur Arzusu ve "Izdırap" Hâli
Îsâ Fassı’ndaki açıklamalara göre, Nefes-i Rahmânî’nin kaynağında ilâhî isimlerin (Esma'ül Hüsna) kendi eserlerini ve hükümlerini gösterme arzusu yatar. Henüz varlık sahnesine çıkmamış olan bu isimler, Zât-ı Ahadiyyet’te bir “ıztırap” ve “sıkıntı” içindedirler. Şerhte bu durum, insanın nefesini tuttuğunda hissettiği sıkıntıya benzetilir. Nefes, dışarı çıkmak için kişiyi zorlar; o anda nefes âdeta âmir, kişi ise memur olur. Benzer şekilde, ilâhî isimler de kendi hakikatlerini ve kemâllerini göstermek için Zât’ta bir “zuhur talebinde” bulunurlar. İşte Nefes-i Rahmânî, bu talebe bir cevap olarak, isimlerin kendi hapishane-i ademden (yokluk hapsinden) kurtulup varlık sahasında özgürlüklerine kavuşmalarını sağlayan ilâhî bir eylemdir.
O'nun tenfîsi zâtında mündemic olan bilcümle nisebin izhârıyle nisbet-i rahmâniyyesinin tervîhidir. Zîrâ adem-i zuhûr sebebiyle, onun nisbetlerinden bir nisbet olan ism-i Rahmân sıkıntıda ve ıztırâbda bulunduğundan ve ism-i Rahmân bilcümle niseb-i ilâhiyyeyi muhît olmakla niseb-i sâire dahi, bu ıztırâb-ı ademiyyet içinde kaldığından, nefes-i ilâhî onları bu habs-i ademiyyet ıztırâbından ıtlâk eyledi. — Kelime-i Îseviyye
Cenâb-ı Hakk’ın bu ilâhî nefesi vermesi, kendi isimlerine ve onların hakikatlerine bir rahmetidir. Bu sayede Hakk, bir anlamda kendi Zât’ında müşahede ettiği bu “sıkıntıyı” gidererek rahata erer. Bu, Zât’ın kendi kendine olan muhabbetinin ve rahmetinin bir neticesidir.
Varlığın İlk Maddesi (Heyûlâ) ve Tabiatın Rolü
Bu ilâhî soluk, bütün âlemlerin kendisinden halk edildiği ilk madde, yani “heyûlâ” gibidir. O, varlığın hem en latif (bâtınî) hem de en kesif (zâhirî) hâllerini kendinde barındıran cevherdir. Bu nefesin zuhur ettiği sahne ise “tabiat”tır. Şerhte tabiat, ilâhî isimlerin tesirini kabul eden dişil bir ilke olarak tanımlanır. Nefes-i Rahmânî bâtın (iç, öz), tabiat ise zâhirdir (dış, görünüş). Nasıl ki erkek fâil (etken), kadın ise münfail (edilgen, kabul eden) olup bir suret doğurursa, tabiat da ilâhî isimlerin fâilliğini kabul ederek varlık suretlerini doğurur.
Bu nefes, sıcaklığı ve harareti sebebiyle “âlî” (yüce, latif), mertebelerden aşağıya indikçe soğuması ve yoğunlaşması sebebiyle de “sâfil” (aşağı, kesif) olur. TB. Kelime-i Âdemiyye şerhinde geçen ve Ebu’l-Hasan Gûrî’ye atfedilen bir söz bu hakikati özetler: Hakk, latif nefesine “Hak”, kesif nefesine ise “halk” adını vermiştir. Dolayısıyla varlığın özü (Hak) ile görünüşü (halk) arasında bir başkalık yoktur; ikisi de aynı nefesin farklı yoğunluklardaki tezahürleridir.
Kış Günü Cama Üflenen Nefes Misali
Fassın en can alıcı noktalarından biri, Nefes-i Rahmânî’nin bütün varlıklara eşit seviyede (aless-seviyye) yayılmasına rağmen her varlığın kendi istidadına göre nasıl farklı şekillerde zuhur ettiğini açıklayan misaldir. Bu misal, kader ve irade meselesine dair İbnü’l-Arabî meşrebinin temel esaslarından birini aydınlatır.
İnsan zemheride pencerenin camı üzerine bir müddet nefesini ihraç edip nefh etse, o nefes derhal cam üzerinde yoğunlaşıp buğu şekline girer. Ve soğukluğun şiddeti sebebiyle o buğu bir takım muntazam çiçeklere benzer şekiller hâsıl eder. İşte üfürülmüş olan insan nefesi bu görülen suretleri kabul etti. [...] Demek ki nefes-i insanî cam üzerinde husule gelen buz suretleri için ilk madde cevheri gibidir. — TB. Kelime-i Îseviyye
Bu örnekte, üflenen nefes suretsiz ve tektir, ancak camın soğuk yüzeyine değdiğinde sayısız farklı kristal şekli ortaya çıkarır. Nefesi üfleyen kişi, kristallere “sen şu şekil ol, sen bu şekil ol” diye bir emir vermemiştir. Her bir şekil, nefesin içinde bilkuvve var olan kendi kabiliyetine ve tabiatına göre belirginleşir. Aynı şekilde, Nefes-i Rahmânî de bütün A'yan-ı Sabite’ye (varlıkların ilm-i ilâhîdeki ezeli hakikatleri) eşit olarak ulaşır, ancak her bir ayn, kendi istidadı neyi gerektiriyorsa o surette zuhur eder. Bu, varlıkların kendi kabiliyetlerini gerçekleştirmesinde dışarıdan bir zorlama (cebir) olmadığını, her varlığın kendi hakikatinin gereğini ortaya koyduğunu gösterir.
Yemen’den Gelen Koku ve Sürekli Zuhûr
Îsâ Fassı’ndaki şerhler, Hz. Peygamber’e atfedilen bir ifadeye de işârî bir anlam yükler. Ahmed Avni Konuk şerhinde bu ifade şöyle nakledilir: “Ben nefes-i Rahman'ı Yemen cânibinden istişmâm ediyorum”. Zâhirde Veysel Karânî’ye bir işaret olan bu söz, bâtınî olarak daha derin bir hakikate kapı aralar. Terzibaba’nın açıklamalarında “Yemen” kelimesinin “sağ taraf” anlamına gelen “yemin” ile bağlantısı kurulur. Sağ taraf ise mânevî âlemde “Akl-ı Küll”ü (Küllî Akıl) temsil eder. Buna göre bu ifade, Nefes-i Rahmânî’nin, varlığın en temel ilkesi olan Akl-ı Küll yönünden geldiğine bir işarettir.
Ayrıca bu nefesin tek seferlik bir olay olmadığı, her an devam eden bir akış olduğu da vurgulanır. Kelime-i Îseviyye şerhinde İbnü’l-Arabî’den aktarıldığı üzere, “Nefes-i Rahmânî, dâimâ müteveccihdir” yani sürekli yönelim ve akış halindedir. Eğer bu ilâhî nefes bir anlığına kesilseydi, bütün âlem yok olurdu. Bu durum, varlığın her an yeniden halk edildiği (halk-ı cedîd) ilkesiyle örtüşür.
Bu Fass’ta ortaya konan çerçeve, Terzibaba’nın Nefes-i Rahmânî kavramını ele alırken dayandığı klasik zemini oluşturur. İlâhî isimlerin zuhur etme “ıstırabı”, varlıkların kendi istidatlarına göre zorlama olmaksızın belirmesi ve zuhûrun anbean devam eden kesintisiz bir rahmet tecellîsi olduğu gibi temel fikirler, bu bölümdeki izahlarla doğrudan desteklenir. Terzibaba’nın sohbetlerinde sıkça kullandığı “parlak bulut” (sehâb-ı muzî) ve “kış günü cama üflenen nefes” misalleri, köklerini doğrudan Fusûsu’l-Hikem’in bu bölümündeki şerhlerden alır.
Mesnevî-i Şerîf
Mesnevî-i Şerîf ve onun şerhleri, Nefes-i Rahmânî kavramının nasıl bir kâinatî ve mânevî çerçeveye oturduğunu gösteren zengin açıklamalar sunar. Özellikle Ahmed Avni Konuk’un şerhleri, bu ilâhî nefesin varlığı nasıl meydana getirdiğini, her bir varlığın bu süreçteki yerini ve insanın bu tablodaki eşsiz konumunu detaylı bir şekilde ele alır.
İlâhî Nefesin Eşit Yayılımı ve Varlıkların Farklı Kabiliyetleri
Ahmed Avni Konuk, Mesnevî’nin üçüncü cildindeki bir şerhinde, Nefes-i Rahmânî’nin bütün varlıklara eşit seviyede (aless-seviyye) ulaştığını, ancak her varlığın kendi öz kabiliyetine göre bu tecellîden pay aldığını anlatan bir beyte dikkat çeker. Bu durum, bir neyzenin nefesi ile farklı neylerden çıkan sesler misaliyle açıklanır.
Nâyî adamın naye üflediği nefes nâyin lâyıkıdır; adamın layıkı değildir. Ya'nî Hak nefes-i rahmânîsiyle her ân-ı gayr-i münkasimde mütecellîdir ve o tecellî ale's-seviyyedir; aslâ tefâvüt yoktur. ما ترى في خلق الرحمن من تفاوت (Mülk, 67/3) Ya'ni "Halk-ı Rahmân'da tefâvüt göremezsin" âyet-i kerîmesinde bu ma'nâya işâret buyurulur. Ancak her ferd kendi isti'dâdı nisbetinde o tecellîyi kabûl eder. Nitekim neyzenin nefesi, muhtelif âhenkli neylere göre bir derecededir; fakat onlardan çıkan sadâ neylerin isti'dâdına göredir. Meselâ kimi "mansûr" âhenginde ve kimi “mâbeyn” veyâ “şâh” veyâ “dâvûd" âhenklerinde sadâlar çıkarır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3
Bu şerhe göre, neyzenin nefesi tek ve aynıdır. Ancak bu tek nefes, farklı yapıdaki neylerden geçerken her bir neyin kendi yapısına, yani istidadına uygun farklı bir ses, farklı bir makam olarak çıkar. Tıpkı bunun gibi, Rahmân’ın nefesi de bütün varlıklara eşit bir şekilde yayılır; kimseye az veya çok verilmez. Fakat her bir varlık, bu ilâhî nefesi kendi hakikatine ve ezelî programına göre kabul eder ve ona göre bir surette zuhur eder. Bu açıklama, varlıkların farklılığının ilâhî bir adaletsizlikten değil, her birinin kendi öz kabiliyetinden kaynaklandığı esasını ortaya koyar.
Âlemlerin Zuhûru ve "Parlak Bulut"
Konuk’un şerhleri, Nefes-i Rahmânî’yi âlemlerin var olmasını sağlayan ilk madde (heyûlâ) olarak tanımlar. İkinci ciltte yer alan bir açıklamada, bu nefesin nasıl kâinatı oluşturduğu detaylandırılır. Bu süreç, “amâ” adı verilen ve “rakik bulut” anlamına gelen bir halde başlar. Bu, Fussilet Sûresi’nde geçen ve göğün başlangıçta bir “duman” (duhân) halinde olduğuna işaret eden âyetle ilişkilendirilir.
Melâikenin arza taalluk ve hizmetlerinin hulâsası budur ki, fezâda avâlimin teşekkülü "nefes-i rahmânî"nin inbisâtındandır ve bu nefes, suver-i âlem için cevher-i heyûlânî gibidir; [...] Suver-i âlemin heyûlâsı olan bu nefes-i rahmânî “amâ” hâlindedir; ve "amâ" lügatte rakîk bulut ma'nâsınadır; bu da rakîk dumandan başka bir şey değildir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Bu şerhe göre, bütün yıldız nizamlarının ve gök cisimlerinin ilk maddesi, Nefes-i Rahmânî’nin yayılmasıyla oluşan bu “parlak bulutlar” veya “gaz kitleleri”dir. Bu nefes, aynı zamanda varlıktaki temel kuvvetler olan ve şeriat dilinde “melek” olarak adlandırılan ruhânî güçleri de meydana getirir. Bu açıklama, Nefes-i Rahmânî’nin soyut bir kavram olmanın ötesinde, kâinatın fiziksel ve mânevî yapısının temelindeki somut bir hakikat olarak nasıl anlaşıldığını gösterir.
Yemen'den Gelen Koku ve Peygamberin İdraki
Mesnevî şerhlerinde, Hz. Peygamber’e atfedilen “Muhakkak ben Yemen tarafından nefes-i Rahman’ı buluyorum” hadisi de ele alınır. Ahmed Avni Konuk, bu sözün zâhirî anlamının yanı sıra daha derin mânevî boyutlarına da işaret eder. Üçüncü ciltteki şerhinde, bu ifadenin Veysel Karânî Hazretleri’ne bir işaret olduğu yönündeki yaygın görüşü zikretmekle birlikte, diğer şârihlerin bu yoruma katılmadığını ve konunun daha derin bir açıklaması olduğunu belirtir.
Bu beyt-i şerifte, انى لأجد نفس الرحمن من قبل اليمن ya'ni "Muhakkak ben Yemen tarafından nefes-i Rahman'ı buluyorum" hadîs-i şerîfine işaret buyurulur. Hind şârihlerinden Velî Muhammed Ekberâbâdî bu hadis-i şerîfte, Resûlullâh Efendimiz'in âşıkı olan Üveys el-Karanî'ye işâret buyurulduğunu beyân et- miş ise de, yine Hind şârihlerinden Bahru'l-ulûm ve cenâb-ı İmdâdullâh hazretleri tarafından bunun galat-ı fahiş olduğu [...] gösterilmiştir. Ankaravî'de bu hadîs hakkında fazla îzâhât yoktur. Maahâzâ, muhakkıkîn bu hadîsi iktizâsı vech ile şerh buyurmuşlar ve ezcümle cenâb-ı Şeyh-i Ekber Fütûhât'ta bu bâbda îzâhât-ı lâzime i'tâ buyurmuştur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3
Konuk’un bu ihtiyatlı yaklaşımı ve Şeyh-i Ekber İbnü’l-Arabî’nin açıklamalarına atıf yapması, ifadenin sadece zâhirî bir koku alma hadisesi olmadığını, aynı zamanda Hakikat-i Muhammedi’nin Nefes-i Rahmânî ile olan derin bağını ima ettiğini gösterir. Bu nefes, sadece varlığı başlatan değil, aynı zamanda peygamberlerin ve velîlerin ruhânî meşreplerinden duyumsanan mânevî bir hakikattir.
Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî şerhlerinde sunduğu bu açıklamalar, Terzibaba’nın Nefes-i Rahmânî kavramını ele alırken dayandığı geleneksel zemini aydınlatır. Konuk’un şerhindeki neyzen ve neyler misali, Terzibaba’nın sıkça vurguladığı, A'yan-ı Sabite’nin kendi istidadına göre zuhur ettiği ve bu süreçte ilâhî bir zorlama olmadığı esasını Mesnevî geleneği içinden destekler. Benzer şekilde, Nefes-i Rahmânî’nin “sehâb-ı muzî” (parlak bulut) olarak kâinatın ilk maddesini oluşturduğuna dair yapılan kâinatî izahlar, Terzibaba’nın bu kavramı günümüz astronomi verileriyle ilişkilendirerek anlatmasının köklerini gösterir. Bu bakımdan Mesnevî ve şerhleri, Nefes-i Rahmânî’nin hem varlığın başlangıcını hem de her an devam eden işleyişini açıklayan hareketli bir ilke olarak anlaşılmasına zemin hazırlar.
Kavramlar Ağında Nefes-i Rahmani
Nefes-i Rahmânî, varlığın zuhurunu ve devamlılığını açıklayan bir merkez kavram olarak, kütüphanemizdeki pek çok temel konuyla doğrudan ilişkilidir.
-
er-Rahmân: Kavram adını doğrudan bu ilâhî isimden alır. Nefes-i Rahmânî, Allah’ın er-Rahmân isminin bir tecellîsi olarak, varlığı bir zorunlulukla değil, sonsuz rahmetinin bir taşmasıyla meydana getiren ilâhî soluktur. Bu nefesin kaynağı, Rahmâniyyet mertebesidir.
-
Tecelli: Nefes-i Rahmânî, tecelli kavramının en kapsamlı örneklerinden biridir. Bütün âlemlerin varlık sahnesine çıkışı, bu nefesin bir tecellisi olduğu gibi, varlığın her an yenilenmesi de onun kesintisiz bir tecelli akışı içinde olmasıyla mümkündür.
-
Esma'ül Hüsna: İlâhî isimler, kendi hakikatlerini ve hükümlerini gösterme arzusundadır. Nefes-i Rahmânî, Esma'ül Hüsna’nın bu “zuhur talebi”ne bir cevap olarak onların varlık sahasında açığa çıkmasını ve eserlerini göstermesini sağlayan ilâhî eylemdir.
-
A'yan-ı Sabite: Nefes-i Rahmânî, Allah’ın ilminde bilkuvve var olan A'yan-ı Sabite’yi haricî varlığa çıkaran vasıtadır. Bu nefes bütün varlıklara eşit olarak yayılırken, her bir ayn, kendi istidadı neyi gerektiriyorsa o şekilde zuhur eder. Bu, kader ve irade meselesinde “cebir yoktur” esasını açıklar.
-
Ahadiyyet: Varlıklar zuhura çıkmadan önce, ilâhî isimler Zât-ı Ahadiyyet’te bir “ıztırap” ve “sıkıntı” içindedir. Nefes-i Rahmânî, bu isimlerin varlık sahnesine çıkarak kendilerini göstermelerini ve böylece Zât’ın rahata ermesini sağlayan bir “tenfîs” (rahatlatma) eylemidir.
-
Hakikat-i Muhammedi: Nefes-i Rahmânî’nin bütün âlemlere yayılması, Hakikat-i Muhammedi’nin bir açılımı olarak görülür. Hz. Peygamber’in “Ben nefes-i Rahmanı Yemen cihetinden duyuyorum” sözü, bu nefesin Akl-ı Küll mertebesinden ve dolayısıyla Hakikat-i Muhammedi’den geldiğine işarettir.
-
İnsan: Nefes-i Rahmânî, küllî olarak âlemlere yayılırken, İnsan’a “ruhumdan üfledim” ifadesiyle daha hususi bir şekilde tecelli eder. Bu nefesin en mükemmel yansıdığı ayna İnsan-ı Kâmil’dir.
-
Vahdet-i Vücud: Bu kavram, Vahdet-i Vücud anlayışının temelini oluşturur. Varlığın özünün (bâtın) latif haliyle Hakk, dış görünüşünün (zâhir) ise yoğunlaşmış haliyle halk olduğu; her şeyin aynı ilâhî nefesin farklı tezahürleri olduğu fikri, bu nefesle açıklanır.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Bu makale, Nefes-i Rahmânî kavramını Terzibaba’nın anlatımları ve klasik şerhlerin ışığında derinlemesine ele alır. Kullanılan kaynaklar ve makaleye katkıları şöyledir:
Terzibaba’nın Er-Rahmân ve A'yân-ı Sâbite adlı eserleri, makalenin ana çerçevesini oluşturur. Er-Rahmân, kavramın adıyla olan doğrudan bağını, “zuhur arzusunun ateşi”ni ve insanın bu nefes için en mükemmel ayna olduğunu vurgular. A'yân-ı Sâbite ise, “kış günü cama üflenen nefes” misaliyle varlıkların kendi istidatlarına göre nasıl zorlama olmaksızın zuhur ettiğini ve “elektrik düğmesi” benzetmesiyle varlığın anbean yenilendiğini açıklar.
TB. Fusûs Mukaddimesi ve diğer sûre tefsirleri ( Furkân Sûresi, Enbiyâ Sûresi, Şu'arâ Sûresi), kavramın kâinatî ve işârî boyutlarını zenginleştirir. Bu eserlerde Nefes-i Rahmânî; “sehâb-ı muzî” (parlak bulut) olarak kâinatın ilk maddesiyle, “Yemen’den gelen koku” hadisinin bâtınî anlamıyla ve ilâhî isimlerin “ıztırap” içinde zuhuru beklemesiyle ilişkilendirilir.
Terzibaba’nın çeşitli sohbetleri (Sohbet Arası Sohbetler serisi) ve diğer eserleri (Gökyüzü İnsanları Araştırması, Dur Rabbın Namazda, İnsân-ı Kâmil), kavramın mânevî hayattaki yansımalarını ve güncel yorumlarını sunar. Bu kaynaklar; oruçlunun nefesi, Zülkarneyn kıssasındaki muhabbet ateşi, Besmele’deki sırlar, atomun yapısındaki Proton/Elektron benzetmesi ve Rahman isminin zâtî tecellîsi gibi konular üzerinden kavramı somutlaştırır.
Makalenin klasik dayanağını ise Ahmed Avni Konuk’un şerhleri oluşturur. Kelime-i Îseviyye (Îsâ Fassı) ve Kelime-i Âdemiyye (Âdem Fassı) şerhleri, İbnü’l-Arabî’nin temel öğretisini; yani ilâhî isimlerin “ıztırap” içinde olması, nefesin bir “rahatlama” sağlaması, varlığın ilk maddesi (heyûlâ) olması ve “cebir yoktur” esası gibi konuları detaylandırır. Konuk’un Mesnevî-i Şerîf Şerhi ise, “neyzen ve neyler” misaliyle varlıkların farklı kabiliyetlerini ve Nefes-i Rahmânî’nin kâinatın ilk maddesi olan “parlak bulut”u nasıl oluşturduğunu Mesnevî geleneği içinden açıklar.
Değerlendirme
Nefes-i Rahmânî kavramı, Terzibaba’nın anlatımında, varlığın sadece nasıl başladığını değil, aynı zamanda kader, irade ve devamlılık gibi temel meseleleri nasıl bir bütünlük içinde okuduğunu gösteren merkezî bir anahtardır. Makaleden çıkan en belirgin sonuçlardan ilki, zuhûrda ilâhî bir zorlama (cebir) olmadığıdır. Terzibaba, İbnü’l-Arabî ve Ahmed Avni Konuk’tan devraldığı “kış günü cama üflenen nefes” ve “neyzenin nefesi” gibi misallerle, Rahmân’ın nefesinin her varlığa eşit ulaştığını, ancak her varlığın kendi öz kabiliyetine (a’yân-ı sâbite) göre şekillendiğini ısrarla vurgular.
İkinci olarak, Nefes-i Rahmânî, geçmişte kalmış bir olay değil, her an devam eden kesintisiz bir zuhûr (halk-ı cedîd) olarak sunulur. Varlığın devamlılığı, bu ilâhî nefesin sürekli yenilenmesine bağlıdır. Bu hareketli yaklaşım, kavramı statik bir başlangıç ilkesi olmaktan çıkarıp, kâinatın her an canlı ve Hakk ile kaim olduğunu gösteren bir hakikate dönüştürür.
Terzibaba’nın yaklaşımının özgünlüğü, bu klasik bilgiyi modern bilimsel veriler (nebula, atom yapısı) ve gündelik hayattan alınmış benzetmelerle (elektrik düğmesi) harmanlayarak herkesin anlayabileceği bir dille sunmasında yatar. Bu sayede soyut bir kavram, insanın kendi mânevî hayatında ve kâinatı tefekkür edişinde karşılık bulur. Nefes-i Rahmânî’nin A'yan-ı Sabite ile olan ilişkisini anlamak, kader ve irade konusundaki pek çok sorunun çözümüne bir kapı aralamaktadır.