Nefs-i Mutmeinne
Nefs-i Mutmeinne, tasavvuf yolculuğunda sâlikin emmârelik ve levvâmelik vadisindeki sarsıntılardan, vehim ve vesveselerden arınarak kalbî bir sükûnet ve kesin bir imana kavuştuğu dördüncü nefis mertebesidir. Seyr-i sülûk seyrinde bir dönüm noktası sayılan bu makamda nefis, kendi varlığındaki hakikatin Hakk’a ait olduğunu ilmen idrak eder ve zannî rablerden yüz çevirerek gerçek Rabbine yönelir. Fecr Sûresi'ndeki ilâhî hitapla taltif edilen sâlik, şüphelerin girdabından kurtulup ilâhî huzur ve itminana erer. Tasavvuf terbiyesinde bu mertebe, alt basamaklardaki cehennemî dağınıklıktan sıyrılarak Hakk'ın rızasına ve Zât cennetine adım atılan emniyet kapısıdır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Nefs-i mutmeinne terkibi, Kur'ân-ı Kerîm'de Fecr Sûresi'nin 27. âyetinde geçen "Yâ eyyetühe'n-nefsü'l-mutmeinneh" (Ey tatmin olmuş, huzura ermiş nefis) hitabına dayanır. Kelime kökü itibarıyla itminan; kararsızlık, korku, tereddüt ve şüphenin zeval bularak kalbin sükûnete, yakîne ve tatmine kavuşması manasını taşır. Tasavvuf yolunda Nefs, emmâre mertebesinde süflî arzulara esir iken, levvâmede kendini kınamaya, nefs-i mülhime mertebesinde ise ilham ile vehim arasında gelgitler yaşamaya başlar. İrfan Mektebi ve Hakk Yolu eserinde belirtildiği üzere, sâlik riyazat ve mücâhedelerle bu aşamaları aşıp nefs-i mutmeinneye urûc ettiğinde, kendisinde zuhûr eden hakikatin bizzat Hakk’ın hakikati olduğunu mutmain bir kalp ile idrak eder:
“ya eyyetühennefsül mutmeinnetü” (27) “irci’ıy ilâ Rabbiki râdiyeten merdiyyeten” (28) Meâlen; “Ey Mutmeinne nefse ulaşan Râdıyye ve Merdıyye olarak rabb’ına dön” ifadesinde, bireysel nefsi emmâre siyle yaşıyorken, yapmış olduğu riyazat ve mücahedelerle “levvâme” nefse, oradan “mülhime” nefse, oradan “mutmeinne” nefse, uruc eder, (yükselir.) Bu halde kişi kendinde var olan hakikatin, “Hakk”ın hakikati olduğunu “mutmain” bir kalb ile idrak ettiğinde kendisinde bu hitap meydana gelir. Diğer mertebelerde hitap insanlara umumi iken burada “hususi” teke tektir.Hakk’ın esma-i ilâhiyyesinin üzerindeki tesiratını idrak eden mutmeinne nefs, Rabb’ı da o mahalde kendi isimlerinin zuhurunu görünce “merzi” yani kulundan razı olmuş olur. Bu halde nefs’ in hakikatiyle meydana geldiği anlatılmaktadır. — İrfan Mektebi ve Hakk Yolu
Bu mertebenin kökeninde yatan temel hususiyet, hitabın umumîlikten hususîliğe geçmesidir. Zira Kur'ân-ı Kerîm'de diğer mertebelere dair hitaplar umuma yönelik iken, mutmeinne nefse yönelik nida doğrudan doğruya ferde yönelen hususî bir davettir. Sâlik artık zannındaki hayalî rabbe değil, gerçek Rabbü'l-erbâb'a muhatap olur.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Yedi Nefis Mertebesinde Ana Mihver ve Üçlü Tasnif
Terzibaba Necdet Ardıç'ın tasavvufî eğitiminde nefis mertebeleri gelişigüzel bir sıralama değil, her biri belirli basamakları ihtiva eden üçlü bir nizam içinde değerlendirilir. Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 1) eserinde bu yapısal tasnif ve mutmeinne mertebesinin merkezî konumu şöyle açıklanır:
Mülhime nefis mertebesi hem nefsani ve şeytani vesveselere hem de melekî ve Rahmani ilhamlara açık olduğu için bu mertebede çoğunlukla saliklerin ayağı kayar. Nefsani olanı Rahmani zannederek hareket etme eğilimi gösterirler. Ol nedenle çok dikkatli olmak iktiza eder. Ayrıca Mutmainne seyrimizde son derece önemli bir aşamadır. Dolayısıyla bu aşamaya yükselmek büyük bir samimiyet, disiplin ve gayret gerektirir. Haddizatında nefis mertebelerini temelde üç gruba ayırabiliriz: Grup: Emmare, Levvema ve Mülhime Grup: Mutmainne Grup: Raziye, Merzıyye, Safiye’dir. Kamile değildir. Görüldüğü üzere Mutmainne ana mihverdir. Ve bu mertebeyi geçen artık geriye kolay kolay dönmez ve kâmileye aday kabul edilir. Ancak mutmainneye geçmek ve burada kalmak kolay değildir. Mülhimeyi bizim için önemli yapan Mutmainneye açılan kapı olmasıdır. — Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 1)
Mutmeinne, yedi basamağın dördüncüsü ve tam orta noktasıdır; seyrin omurgasını teşkil eder. İlk üç mertebe olan emmâre, levvâme ve mülhime henüz nefsânî vehimlerin, şeytânî fısıltıların ve tereddütlerin tam olarak silinmediği tehlikeli bir sahadır. Bu ilk grubu geride bırakıp mutmeinneye ayak basan sâlik, artık geriye kolay kolay dönmez; nefs-i râdiyye, merdiyye ve sâfiyye ufuklarına ilerleyerek kâmil İnsan olmaya aday hâle gelir.
Bu hakikat Bakara Sûresi tefsirinde hac ibadetindeki tavaf ve sa'y hareketleriyle remzî olarak açıklanır. Safa ile Merve arasındaki yedi gidiş gelişin ilk üçü koşar adımlarla ve hızlıca yapılır; zira sâlik emmâre, levvâme ve mülhime mertebelerinin nefsânî tehlikelerinden süratle kaçıp kurtulmalıdır. Dördüncü şafttan itibaren ise adımlar sakinleşir ve vakar kazanır; çünkü dördüncü şaftta mutmeinneye yaklaşılır, ruh ile nefis kardeş kılınır ve itminan hâli oturur.
Benzer şekilde Nahl Sûresi şerhinde Zülkarneyn seddi işarî olarak tefsir edilirken demir madeninin eritilmesi zikredilir. "Hû" nefesi körüğüyle zikir ateşi yakıldığında nefisteki demir gibi katı kabalıklar erir; hayal ve vehmin geçiş menfezi olan emmâre ve levvâme dağlarının arasına mutmeinne bakırları döküldüğünde muhkem bir set kurulur. Böylece nefs-i emmâre dışarıda kalır ve beden mülküne bir daha zarar veremez:
Körük, nefesi ifade etmektedir, yani “Hu” zikrini çekin diyor. Onun ateşiyle demir gibi olan nefislerinizdeki kabalıklar erimeye başlasın ve zikir ile o demirler kor haline gelince, hayal ve vehmin geçiş yeri olan emmâre, levvâme dağının arasına mutmainne bakırlarını döktüğümüz zaman nefsi emmâre dışarıda kalıyor ve artık beden sahasına girip zarar veremiyor.[92] — Nahl Sûresi
Ayrıca Doğdular, Yaşadılar — Hikâyesi adlı eserde bu merhale "Öldürdüler" kelimesiyle karşılanır. Doğmak şeriat ve emmâreye, yaşamak tarikat ve mülhimeye tekabül ederken; öldürmek hakikat, secde, İsevîyet ve mutmeinne mertebesidir. Burada sâlik nefsânî hevesleri öldürerek Hak makamına adım atar.
Fecr Sûresi ve Hususî Hitap: "İrci'î" Emriyle Gerçek Rabbe Dönüş
Terzibaba’nın anlatımında mutmeinne mertebesinin en can alıcı noktası, Fecr sûresinde yer alan "İrci'î ilâ Rabbik" (Rabbine dön) emrinin sırrıdır. İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000) kayıtlarında Terzibaba, bu âyetin derin anlamını sorgulayarak dikkat çekici bir meseleyi açar: Bir ömür boyu namaz kılan, secde eden ve Kâbe'ye yönelen bir mümine neden "Rabbine dön" ihtarı gelmektedir?
Mutmainne nertebesinde tatmin oldu huzur buldu, neyin huzurunu buldu, ne ile tatmin oldu, ne ile evet “beli” dedi hoş hale geldi, kendini tanıdı, nefsini tanıdı, Arifliğin yolu açıldı, tamamını değil de Arifliğin yolu açıldı, kendi varlığında Hakk’ın varlığından başka bir şey olmadığını ilmi olarak anladı. Ayni olarak Hakki olarak değil ilim olarak varlığındaki özün hakikatin ne olduğunu idrak etti. Onun için mutmain oldu, huzur buldu, geleceğe ümit var olarak baktı, ümitsizlikten kurtuldu, bundan daha güzel bir şey olur mu insan için geleceğine ümit ile bakması muhabbet ile bakması. — İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000)
Terzibaba bu suale cevap verirken, mutmeinne öncesinde kulun yöneldiği rabbin çoğunlukla kendi zihninde, hayalinde ve vehminde kurguladığı bir rab olduğunu belirtir. Kişi farkında olmadan kendi nefsânî arzularını ve dünyevî bağlarını rab edinmiştir; bedeni secdede olsa da vechi başka yerlerdedir. İşte sâlik mutmainne mertebesinde kendi özündeki hakikatin Hakk’a ait olduğunu ilmen kavradığı an, hayalî rableri terk ederek gerçek Rabbü'l-erbâb'a yüzünü döner. Tıpkı kıblenin Kudüs'ten Kâbe'ye çevrilmesi emrinde olduğu gibi, batınî kıble hayalden hakikate intikal eder.
Bakara Sûresi tefsirinde bu hususî hitabın sâliki sekizinci cennet olan Zât cennetine ulaştırdığı şöyle açıklanır:
Demek ki dünyadaki mertebemiz ne ise ahiretteki mertebemizde aynen öyle olacak, eksi mertebeler de böyle, artı mertebeler de böyle, onun için cennetin sekiz mertebe olduğu biliniyor ya, bunların sekizincisi Zât cenneti yani kâmil insânların cenneti diyelim yani gerçek kulların cenneti, “Ya eyyetühen Nefsül Mutmainneh; İrci'ıy ila Rabbiki radıyeten mardıyyeten; Fedhuliy fiy 'ıbadİY;” (Fecr 89/27.28.29. Âyetler) yani “Ey mutmainne, râdiyye, mardiyye nefse ulaşmış kimse Benim kullarımın arasına gir”, bakın özel hitap var burada ve bu özel hitap mutmainne mertebesinden başlıyor, burada birebir başlıyor, daha evvel “ya eyyühen nas” demişti, yani “ey insânlar” dedi ve genel hitap oldu ama mutmainne nefs’te kişiyi karşısına alıyor, Rabb kişiyle konuşuyor o kadar yakın, mutmain olabilmesi içinde daha başlarda dediğimiz gibi ittika sahibi olması, yani kendi varlığının hakikatinin ne olduğunu idrak etmesi ve o baştaki beş Âyetin içerisinde belirtilen “yukinun” yani yakin haline ermiş olması gerekiyor, ki ona muhatap olabilsin, ayna olabilsin ve ondan sonra onun arkasından razıye, marzıye mertebesine ulaşılsın. — Bakara Sûresi
Zât cenneti maddî nimetlerin değil, Hakk'ın has kullarının ve vahdet ehlinin cennetidir. Kul bu mertebede "Yâ Hakk" zikrine devam ederek Rabbine vasıtasız muhatap olur.
Bununla birlikte Terzibaba Fecr Sûresi tefsirinde mühim bir derecelendirme yapar:
“Mutmain” olarak ilk önce seyri sülûk yolunda olan mutmain nefs mertebesine hitâp edilmektedir. Ve bu düzey târikat düzeyi olan mutmain nefstir gerçek mânâda oluşmuş mutmain’lik değildir. O ise daha sonra irfaniyyet ile oluşahak bir haldir. Kişi bireysel varlığı içerisinde belirli sarsılmalar geçirerek emmâre, levvâme ve mülhîmeyi sırtından attıktan sonra kendisinde başlayan belirli oluşumlar ile ayakları sağlam basacak kadar bir yere gelir en azından kendisinde bir beşeriyyet olduğunu ve bunun da Hakk’a ait olduğunu idrâk eder, tam olarak yaşamasa da. Târikat mertebesindeki mutmainlik olduğu gibi her mertebenin ayrı bir mutmainliği vardır ve bütün hepsinin toplamından oluşan genel mutmainne vardır. — Fecr Sûresi
Sâlikin sülûk esnasında ulaştığı mutmainlik bir başlangıçtır; asıl kemalli itminan ise ileride irfaniyetin tahakkuku ile zevk edilecek olan küllî itminandır.
Hz. İbrahim'in Dört Kuşu, İtminan Talebi ve Tabiatların Eğitilmesi
Nefs-i mutmeinne hakikatinin Kur'ân-ı Kerîm'deki en bâriz peygamberî misali Hz. İbrahim'in kıssasıdır. İrfan Mektebi ve Hakk Yolu ve Nahl Sûresi eserlerinde Bakara sûresinin 260. âyetinde geçen hadise işlenir. Hz. İbrahim Rabbinden ölüleri nasıl dirilttiğini göstermesini niyaz etmiş; Cenâb-ı Hakk "İnanmadın mı?" buyurduğunda ise "Hayır inandım, fakat kalbimin mutmain olması için (ve lâkin li-yetmeinne kalbî)" cevabını vermiştir. Bunun üzerine kendisine dört kuş alıp onları kendine alıştırması, sonra parçalayıp her dağın başına bir parça koyarak çağırması emredilmiştir.
Terzibaba bu kıssayı nefs tezkiyesinin remzi olarak şerh eder. Dört kuş (tavus, karga, horoz ve güvercin gibi nefsânî sıfatlar) insanın fıtratındaki heves, hırs, şehvet ve gafleti temsil eder. Buradaki "onları kendine alıştır" emri, nefis kuvvetlerini yok etmek değil, eğitip terbiye altına almak ve sâlike itaatkâr kılmaktır. Sâlik bu kuvveleri terbiye edip kendi kontrolüne aldığında, onları parçalasa bile artık kendisine karşı gelemezler.
Hz. İbrahim'in bu makamdaki hali, En'âm sûresinin 79. âyetindeki ikrarla taçlanır: “Ben, hakka yönelen birisi olarak yüzümü, gökleri ve yeri yaratana döndürdüm. Ben, Allah'a ortak koşanlardan değilim.” Bu söz, beşerî ve nefsânî şirk şaibelerinden arınarak vechini bütünüyle Hakk'a dönmektir. Terzibaba, Kâbe'deki Makam-ı İbrahim'de bulunan ayak izinin de bu seyre işaret ettiğini; Hakk'a vuslatın ancak İbrahimî tevhidi adım adım takip etmekle mümkün olacağını bildirir. Ayrıca dergâhlarda derviş bu dördüncü mertebeye ulaştığında kendisine "arakiye" adı verilen krem renkli bir başlığın giydirildiğini nakleder.
Hak Makamı, Zikr-i Rabbî ve Kaza-Kader Dengesi
Terzibaba Bir Ressam Hikâyesi adlı risalesinde mutmeinne mertebesini "Hakk Makamı" olarak tavsif eder. Metinde geçen ressamın "Bu resimleri yukarıdaki çiziyor, ben içlerini dolduruyorum" sözünü arifane bir idrak olarak şerh eder:
Kendisinin “tasvirci-ressam” ismi ile vasıflanmasında bulunduğu makamın “Nefsi Mutmainne” (Hakk) makamı olduğu anlaşılmaktadır. — Bir Ressam Hikâyesi
Burada resimlerin tasarlanıp çizilmesi kaza, sâlikin o suretlerin içini fiille doldurması ise kaderdir. Ressam çizdiği suretlerle emmâreden görüntüler verse de, "yukarıdaki çiziyor" diyerek failin bizzat Hak olduğunu ikrar etmekte ve kendini Hakk'ın iradesinde ifna etmektedir.
Aynı eserde tesbih mertebeleri izah edilirken, "Sübhânallâhi ve bi-hamdihî" zikrinin mutmeinne makamındaki zevkine dikkat çekilir. Bu zikir taklit üzere söylendiğinde önceki mertebelerin sözüdür; fakat mutmeinne makamında kişiden söyleyen bizzat Zevk-i Rabbî'dir. Sâlikte zikreden artık Rabb'in kendisidir. Böylece kul ile Rab arasındaki uzaklık yakınlığa dönüşmüş, nihayetinde yakınlık kaydı dahi ortadan kalkarak teklik idraki parlamıştır.
Hz. İsa İstisnası ve Muhammedi Kemâlât
Terzibaba hem İrfan Mektebi ve Hakk Yolu hem de Kur'ân-ı Kerîm'de Nefs Âyetleri kitaplarında nefs-i mutmeinne bahsini işlerken çok dikkat çekici ve özgün bir peygamberî tespitte bulunur. İnsanların umumunda nefis terbiyesi emmâreden başlayıp basamak basamak ilerlerken, Hz. İsa'da bu durum istisnaî bir tecellî arz etmiştir:
Yeri gelmişken size dikkat çekici bir şey söyliyeyim, her insânda mevcud olan bu üç nefs mertebesi “Allah-u â’lem” (Allah daha iyisini bilir,) Meryem oğlu İsâ Mesih’te istisna olarak yoktu, çünkü O’na bu nefslerin tabiatını aşılayacak (nefha) fizik babası yoktu. Baba rolünü “rûh’ul kudüs” (Cebrâil) üstlendiğinden ondaki nefs “mutmeinne” den başlıyordu, diyebiliriz. Onun için onda O’nu dünya ya çekecek bir duygular sistemi yoktu, o yüzden de sadece rûhani bir hayat yaşayarak sıfat mertebesinde kaldı. Bu yüzden sıfati tecellilerin ağır basmasıyle kendisinde zahiri mucizeler ortaya çıkmaya başladı. — Kur'ân-ı Kerîm'de Nefs Âyetleri
Hz. İsa'nın fizikî bir babası bulunmadığı ve Rûhu'l-Kudüs'ün nefhasıyla dünyaya geldiği için onda insanı dünyaya bağlayan süflî duygular ve nefs-i emmâre, levvâme ve mülhime tabiatları teşekkül etmemiştir. Bu sebeple onun nefsi doğrudan doğruya mutmeinnedan başlamış ve hayatı bütünüyle rûhânî bir sıfat tecellîsi şeklinde zahir olmuştur.
Fakat Terzibaba bu halin kendi mertebesinde büyük bir kemal olmakla birlikte "Mertebe-i Muhammediyye" derecesinde olmadığını açıkça vurgular. Zira alt mertebelerin bulunmaması, kemâlâtın kuşatıcılığı bakımından yukarıdan da o nispetle eksiklik demektir. Hz. İsa'nın seyri misal âlemi ile sıfat mertebesi arasında kalmıştır. Oysa Hakikat-i Muhammediye, şehâdet âleminden başlayarak insan-ı kâmil ufkuna kadar Hazarât-ı Hamse'nin (beş ilâhî hazret) bütün mertebelerini câmi olan en ekmel sahadır.
Sâlikin Eğitimi, Eminlik Hâli ve Renklerin Dili
Mutmeinne makamına erişebilmek için sâlikin amelî ve kalbî bir hazırlıktan geçmesi şarttır. Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 1) eserinde dervişe verilen temrinlerde, mutmeinneye varmadan evvel nefsin yedi olumsuz sıfatının (bilhassa kibir ve ucub) hakkıyla tanınıp terk edilmesi istenir. "Bu sıfatlar bende zaten yok" zannı sâlik için en büyük tuzaktır. Emmârenin bu cehennem kapıları kapatılmadıkça mutmeinne cennetine girilemez.
Ramazan ve Oruç kitabında ise itikâfta bulunan bir dervişin mutmeinne tefekkürü ve gördüğü karakol zuhuratı şerh edilir. Rüyada emniyet güçlerinin ve karakolun zuhûr etmesi, mutmainliğin kelime anlamı olan "eminlik ve güvenlik" hakikatinin tecellîsidir:
Karakola geldiğimizde İz-Efendi Baba, Nüket Anne ve Buket-i içeri almışlardı... Karakol güvenlik sağlayanların görev yaptıkları yer bir bakıma eminliği, mutmainliği sağlayanlayanların görev yeri, Akl-ı Küll, Nefsi küll ve Kadın Koku hakikatlerini güvenlik-eminlik içine almışlar ben ise buranın girişindeyim. Bir bayan polisin bilgilerini bilgisayara kaydetmesi, mutmainliğin üretkenliğine bilgili girişinin yapılıp akıl hafızasına alınmasıdır. — Ramazan ve Oruç
Dört görevli polisin bulunması dördüncü mertebe olan nefs-i mutmeinneyi remzeder. Akl-ı Küll ve Nefs-i Küll hakikatleri bu mertebede emniyet altına alınmış ve sâlik vehimlerden kurtulmuştur.
Mertebenin rengi hususunda kaynaklarda iki tamamlayıcı veçhe görülür. Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 1) metninde sâlike yazılan mektupta mutmeinne mertebesinin renginin yeşil olduğu, rüyadaki geniş yeşilliğin sâlikin bu mertebeye yaklaştığına delalet ettiği ifade edilir. Bakara Sûresi tefsirinde ise nefis mertebeleri renk sırasına dizilirken emmârenin gri, levvâmenin kırmızı, mülhimenin yeşil ve mutmeinnenin "beyaz" olduğu zikredilir. Tabiatta yeşilin hamlığa, sarının ise kemâle işaret ettiği ve mutmeinneden sonraki râdiyyede sarı renge geçildiği belirtilir. Bu iki beyan birlikte değerlendirildiğinde, yeşilliğin mülhimeden mutmeinneye geçişteki dirilik ve feyiz rengi, beyazlığın ise şüphelerden bütünüyle arınmış kalbî safiyet ve nûrânî letâfet rengi olduğu anlaşılır.
Netice itibarıyla Terzibaba'nın irfânî nazarında Nefs-i Mutmeinne; sâlikin vehmî benliğinden sıyrılarak kendi varlığındaki Hakk'ı ilmen müşâhede ettiği, şüphelerin yerini teslimiyete bıraktığı, birebir hususî ilâhî hitaba muhatap kılındığı ve Zât cennetine adım atılan sarsılmaz bir eminlik makamıdır.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: İsmâil Fassı
Fusûsu'l-Hikem metninde İsmâil Fassı, nefs-i mutmainnenin marzî kılınma hakikatini, kazâ ve kader sırrına vukûfiyeti ve Zât cennetinin mahiyetini açıklar. İbn Arabî'nin matnında ve Ahmed Avni Konuk'un şerhinde bu bahis, Hz. İsmâil'in Cenâb-ı Hakk indindeki rızâ mertebesiyle irtibatlandırılır. Kur'ân-ı Kerîm'de Meryem sûresinin 55. âyetinde "Ve kâne inde Rabbihî marzıyyâ" buyurularak Hz. İsmâil'in Rabbi katında marzî (kendisinden razı olunmuş) kılındığı beyan edilir. Fecr Sûresi'nin 27 ve 28. âyetlerinde yer alan "Yâ eyyetühe'n-nefsü'l-mutmeinnetü'rci'î ilâ Rabbiki râdiyeten merdiyyeh" hitabı da aynı marzîyet vasfını taşır. Konuk'un şerhinde açıklandığı üzere, Hz. İsmâil Rabb-i hâssı ve Rabb-i mutlak indinde marzî olan bütün a'yânın cümlesinden efdaldir; zira o, Hakk'ın her şeye istidadıyla talep ettiği hakkını verdiğine şahit olmuş ve kazâ-kader sırrına vakıf kılınmıştır:
Ve "Ey nefis, Rab'ine rücû' eyle!" (Fecr, 89/27-28) denilen her nefs-i mutmainne de bunun gibidir. [7/17] Ya'ni İsmâîl (a.s.) Rab'leri indinde marzî olan ne kadar ayân var ise, onların cümlesinden efdal oldu. Çünkü Hak Teâlâ onu وَكَانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا (Meryem, 19/55) [Rabbinin indinde marzî idi.] âyet-i kerîmesinde marzî olmakla vasfeyledi. Ve İsmâîl (a.s.), Hak Teâlâ hazretlerinin her şeye halkını, ya'ni isti'dâdıyla taleb ettiği hakkını, itâ eylediğine muttali' oldu. Bu ıttıla ise kazâ ve kader sırrına ilimdir; ve kazâ ve kader sırrına ıttıla dahi, insân-ı kâmilin hâlidir; ve insân-ı kâmil Rabb-i mutlakın terbiyesi tahtın- dadır; ve ism-i zâtın mazharıdır. — Kelime-i İsmâiliyye
Bu ıttılâ, nefs-i mutmainnenin seyrindeki en mühim dönüşümdür. Konuk'a göre nefs-i mutmainne, emmâre mertebesinde olduğu gibi fiilleri nefsine isnat ederek benlik iddiasına kalkışmaz; levvâme mertebesindeki gibi fiilleri yine kendine bağlayıp kendini kınamakla meşgul olmaz. O, mevt-i ihtiyârî ile bütün fiillerinden fânî olmuş ve kendisinde fiil isnat edecek bağımsız bir vücut görmemiştir. Bu sebeple nefisten rücû edildiğinde Hak zuhûr eder; İsrâ sûresinin 81. âyetinde belirtilen "Câe'l-hakku ve zeheka'l-bâtıl" (Hak geldi, bâtıl zâil oldu) sırrı aşikâr olur. Nefs-i mutmainnenin marzî olması, öncelikle terbiye edildiği Rabb-i hâssı katında tahakkuk eder; Hz. İsmâil ise hem Rabb-i hâssı hem de cemî-i rubûbiyyâtı câmi olan Rabb-i mutlak indinde marzîdir.
Fass'ta "Rabbine dön" hitabının inceliği, emri veren makam ile dönülen makam arasındaki münasebette tecelli eder. Cenâb-ı Hakk, nefs-i mutmainneye kendisini çağıran Rabb-i hâssına rücû etmesini emreder. Nefis de bu davetten razı olduğu halde Rabbini bütün esmâdan temyiz ederek bilir. TB. Kelime-i İsmâîliyye & Ya'kûbiyye şerhinde Terzibaba, hitaptaki bu nizamı şöyle açıklar:
Yani Hak nefs-i mutmainneye kendisini çağıran Rabb-ı hasına rücu ile emretti. Yani Hakk nefs-i mutmainneye kendisini çağıran Rabbı hassına rücu ile emretti. Yani burada emri yapan ne diyor; Hakk “Rabbına dön” diyor, Rabbı “Bana dön” demiyor Yani bir üst mertebe yani Hakk mertebesi “Rabbına dön” senin kendi Rabbına dön diyor. Ama genel manada da Rabb-ül erbab’a dön o ayrıdır ama burada Hakk yani Rabbın üstündeki Hakk Rabbına dön diyor. — TB. Kelime-i İsmâîliyye & Ya'kûbiyye
Bu emrin ardından gelen "Benim ibâdım zümresine gir" (Fecr, 89/29) fermanı, hangi ismin terbiyesi altında olduğunu bilip onun üzerine iktisâr eden ve başka rabbe nazar etmeyen has kulların makamıdır. Fass'ın zirve noktası ise "Cennetime gir" (Fecr, 89/30) âyetinin bâtınî izahıdır. İbn Arabî'nin matnında Cenâb-ı Hakk'ın "Halbuki benim cennetim senden gayrı değildir, zîrâ sen zâtın ile beni setredersin" buyurduğu nakledilir. Zâhir ulemâsı cenneti dâr-ı âhiretteki nimetler ve ameller cenneti olarak görürken, ârifler katında bu cennât-ı sıfât ve cennât-ı zâttır. Cennât-ı zât, kuldan Rabb'in zuhûr etmesi ve kulun zâtı ile Hakk'ı setretmesidir.
Ana bölümde ressam temsilinde kaza ve kader sırrının nefs-i mutmainne idrakiyle birleştiği ve sekizinci cennet olan Zât cennetine adım atıldığı yönündeki izahat, İsmâil Fassı'nda her şeye istidadının verilmesine muttali olma ve Zât cennetinin kulun zâtıyla Hakk'ı setretmesi şeklinde beyan edilmesiyle aynı hakikate işaret eder.
Mesnevî-i Şerîf
Mesnevî-i Şerîf'te nefs-i mutmainne bahsi; nefsin hevesât ve süflî kayıtlardan tecerrüd ederek mevt-i ihtiyârî ile dördüncü feleğe yükselmesi, sâfiyetini bozan havâtır ve vesveselerden arınması ve Cenâb-ı Hakk'ın rü'yet cennetine dahil olması çerçevesinde işlenir.
Cilt 1: Mevt-i İhtiyârî, Dördüncü Felek ve Enbiyânın Mertebesi
Mesnevî'nin birinci cildinde yer alan vezir kıssasında Mevlânâ, sâlikin nefsânî arzulardan sıyrılarak rûhânî dereceye ermesini dördüncü feleğe urûc ile remzeder. 655 numaralı beyitte dünyevî lezzetlerden fânî olma hâli şöyle terennüm edilir:
- El-veda' ey dostlar, ben ölmüşüm. Yükü dördüncü felek üzerine götürmüşüm. Ya'ni bir kimse öldüğü vakit, nasıl huzûzât-ı nefsâniyyeden bî-haber kalırsa, ben de bugün öylece huzûzât-ı nefsâniyyeye bî-gâne kaldım. Binâenaleyh mevt-i tabîî ve ıztırârîden evvel, mevt-i ihtiyârî ile öldüm; ve hayât-ı sûrînin esbâb ve levâzımını nefsin yedi mertebesinden, dördüncü mertebesine îsâl ettim. Nefsin dördüncü mertebesi "nefs-i mutmainne"dir ki, abd o mertebede "İrciî!" hitâb-ı ilâhîsine mazhar olur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1
Konuk'un şerhinde belirtildiği üzere insan, nefs-i mutmainne makamına gelmedikçe arzularından doğan elem ve meşakkatler içinde yanar tutuşur. Zira mutmainne feleğinin altında yer alan mülhime, levvâme ve emmâre mertebelerinde nefis, cehennem tabiatlı olup doymak bilmeyen bir iştahla sürekli "hel min mezîd" (daha var mı) feryadında bulunur. Konuk'a göre 657 numaralı beyitte geçen "Bundan sonra dördüncü göğün üstünde, İsa'nın yanında otururum" ifadesi enbiyânın makamına işaret eder. Enbiyânın sülûkleri doğrudan nefs-i mutmainne mertebesinden başlar; zira peygamberler masumdurlar ve günahtan korunmuşluk hali ancak dördüncü gök mesabesindeki nefs-i mutmainnede hâsıl olur.
Cilt 9: Fikir Tırnakları ve İtminan Aynasının Saflığı
Dokuzuncu ciltte Mevlânâ, nefs-i mutmainne mertebesine ulaşan bir sâlikin karşılaşabileceği tehlikeleri 557 numaralı beyitte "Cesedde nefs-i mutmainnenin yüzü fikir tırnaklarının yarasını çeker" mısraıyla tasvir eder. Ahmed Avni Konuk bu beytin şerhinde nefsin mertebelerini zikrederek mutmeinnenin durumunu şöyle izah eder:
Dördüncüsü nefs-i mutmainnedir. Nefis evvelki ahvâlden tecerrüd edip sâf ve sâde olmuştur. Fakat ba'zı havâtır ve inkârın tehâcümâtına ma'rûzdur ki, bu havâtır ve inkâr onun safvetini ve sâdeliğini bulandırır. Cenâb-ı Pîr efendimiz bu beyt-i şerîfde o fikirleri tırnaklara teşbîh buyurmuştur. Bunların def'i ve hâl-i safvet ile kâmilen Hakk'a teveccüh lâzımdır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9
Konuk'un şerhinde açıklandığı gibi, nefis önceki süflî hallerden tecerrüt edip sadeleşmiş olsa da bâtıl düşünce ve tereddüt hücumları birer zehirli tırnak gibi canın yüzünü tırmalayabilir. Bu sebeple sâlikin itminan halini muhafaza edebilmesi için zihnî fısıltıları defedip tam bir saflıkla Hakk'a teveccüh etmesi ve Fecr sûresindeki "İrci'î" hitabına kulak vermesi şarttır.
Cilt 2: Havâss-ı İbâdın Kalbi ve Rü'yet Cenneti
İkinci ciltte akıl ile nefis arasındaki muhavere ve nefsin tezkiye edilerek aklın sıfatına bürünmesi işlenirken, 2696 numaralı beyitte Fecr sûresinin son âyetlerine remzî bir açılım getirilir:
- (Hak) dedi: Ey muttakî, benim kullarıma dâhil ol, benim rü'yetimden cennete dâhil olasın. Bu beyt-i şerîf, sûre-i Fecr'in ahirindeki يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِى الى رَبِّكَ رَاضِيَةً مَرْضِيَةٌ فَادْخُلِي فِي عِبَادِي وَ ادْخُلَي جنتي (Fecr, 89/27-30) ya'nî "Ey nefs-i mutmainne, râzıyye ve merzıyye olarak Rabb'ine rücû' et; benim kullarıma dâhil ol ve cennetime gir!" âyet-i kerîmesine işâret buyrulur. Cenâb-ı Pîr efendimiz, cenneti makām-ı rü'yet ve ibâda duhûlü de havâss-ı ibâdın bâtını ve kalbi ile tefsîr buyurmuşlardır. Hulâsası budur ki: "Ey nefs-i mutmainne, havâss-ı ibâdımın kalbine gir ve o kullarımın kalbinde olanı gör ve benim rü'yetime dâhil ol ki, ben havâss-ı ibâdımın kalbindeyim." — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Konuk'un şerhinde belirtildiği üzere, Cenâb-ı Hakk'ın "Kullarıma dahil ol" fermanı havâss-ı ibâdın kalbine girmek; "Cennetime gir" hitabı ise Hakk'ın cemâlini müşahede makamı olan rü'yet cennetine vâsıl olmaktır. Ayrıca 3866 numaralı beytin şerhinde, bütün peygamberlerin dünyaya nefs-i mutmainne mertebesinde geldikleri, bu sayede hevâ esaretinden kurtulmuş "hür oğlu hür" oldukları ve nefs-i emmâreden mutmainneye terakki eden velîlerin de bu peygamberî hürriyete vâris kılındıkları bildirilir.
Ana bölümde nefs-i mutmainneye eren sâlikin Zât cennetine adım atarak hususî hitapla Hakk'a muhatap olması ve Hz. İsa'nın doğrudan mutmeinnedan başlaması yönündeki izahat, Mesnevî şerhinde cennetin makâm-ı rü'yet olarak tefsir edilmesi ve enbiyânın sülûk başlangıcının dördüncü felek olan nefs-i mutmainne olarak açıklanmasıyla benzerlik taşır.
Kavramlar Ağında Nefs-i Mutmeinne
- Fecr Sûresi: Sûrenin 27-30. âyetlerinde yer alan ilâhî hitap, nefs-i mutmainne mertebesinin Kur'ânî temelini teşkil eder ve hitabın umumîlikten teke tek hususîliğe geçişini gösterir.
- Nefs: Emmâre, levvâme ve mülhime basamaklarındaki süflî arzulardan ve gelgitlerden arınarak dördüncü mertebede itminan ve sükûnete kavuşan zâttır.
- Nefs-i Mülhime: Hem Rahmânî ilhamlara hem nefsânî vesveselere açık ara merhale olup, sâlikin ayak basmasıyla mutmeinneye geçiş kapısını aralar.
- Nefs-i Radiyye: Nefs-i mutmainne ana mihverini aşan sâlikin geriye dönmeksizin yöneldiği, rızâ makamının ilk basamağıdır.
- Seyr-i Süluk: Yedi nefis mertebesinin orta noktasını ve seyrin omurgasını teşkil eden nefs-i mutmainne, sâlikin kâmil insan olmaya aday kılındığı emniyet eşiğidir.
- İnsan: Nefsânî heveslerini mevt-i ihtiyârî ile öldürerek fıtratındaki aslî safiyete dönen ve Zât cennetine muhatap olan varlıktır.
- Fusûsu'l-Hikem: İbn Arabî'nin bu eserinde nefs-i mutmainne, kazâ ve kader sırrına ıttılâ, Rabb-i hâssa rücû ve cennât-ı zât hakikatiyle şerh edilir.
- İsmail Fassı: Hz. İsmâil'in Cenâb-ı Hakk indinde marzî kılınması ve her nefs-i mutmainnenin bu marzîyet sırrına ortak olması doğrudan bu fassta temellendirilir.
- Tasavvuf: Sâlikin zannî rablerden yüz çevirip hakikî Rabbü'l-erbâb'a dönmesini ve şüphelerden arınmış kesin imana ermesini hedefleyen terbiyedir.
- İrfan: Târikat düzeyindeki ilk itminan tecrübesinden sonra tahakkuk eden ve bütün mertebelerin toplamından hâsıl olan küllî mutmainliğin zevk edildiği mârifet sahasıdır.
Kütüphanedeki Kaynaklar
- Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 1): Nefis mertebelerinin üçlü tasnifini, mutmeinnenin ana mihver oluşunu, sâlikin kibir ve ucub gibi olumsuz sıfatları terk etme temrinlerini ve yeşil renk işaretini açıklar.
- İrfan Mektebi ve Hakk Yolu: Fecr sûresindeki hususî hitabı, nefsin Hakk'ın hakikatiyle mutmain olmasını ve Hz. İbrahim'in dört kuş ile tabiatları terbiye etme remzini ele alır.
- Kur'ân-ı Kerîm'de Nefs Âyetleri: Hz. İsa'nın fizikî babası bulunmadığı için doğrudan nefs-i mutmeinnedan başlaması istisnasını ve bu hâlin Muhammedi kemâlât ile farkını ortaya koyar.
- İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000): Sâlikin hayalî ve zannî rableri bırakıp gerçek Rabbine dönmesini, kendi varlığındaki hakikatin Hakk'a ait olduğunu ilmen idrak edişini izah eder.
- Bir Ressam Hikâyesi: Mutmeinnenin Hak makamı olduğunu, ressamın suret çizmesi üzerinden kaza ve kader sırrını ve Zevk-i Rabbî zikrini sergiler.
- Fecr Sûresi: Târikat basamağındaki mutmainlik ile irfaniyetin zuhûruyla kemâle eren küllî mutmainlik arasındaki derece farkını bildirir.
- Doğdular, Yaşadılar — Hikâyesi: Seyr adımlarındaki "öldürdüler" kelimesinin hakikat, secde ve nefs-i mutmainne mertebesine karşılık geldiğini açıklar.
- Bakara Sûresi: Hacdaki tavaf ve sa'y ibadetinin dördüncü şaftındaki vakar ile mutmeinne ilişkisini, Zât cennetine kabulü ve mertebelerin renk dizilimini gösterir.
- Ramazan ve Oruç: İtikâfta görülen karakol zuhuratı üzerinden mutmainliğin emniyet ve güvenlik hakikatini şerh eder.
- Nahl Sûresi: Zülkarneyn seddinde demirin eritilip mutmeinne bakırlarının emmâre ve levvâme arasına dökülmesiyle nefs-i emmârenin dışarıda bırakılışını anlatır.
- TB. Kelime-i İsmâîliyye & Ya'kûbiyye: Hakk'ın "Rabbine dön" hitabındaki ilâhî nizamı ve nefsin kendi Rabb-i hâssına rücû edişini açıklar.
- Kelime-i İsmâiliyye: Ahmed Avni Konuk'un şerhiyle Hz. İsmâil'in marzî oluşunu, kazâ ve kader sırrına vukûfiyeti, mevt-i ihtiyârîyi ve cennât-ı zâtın kulun zâtıyla Hakk'ı setretmesi manasını temellendirir.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1: Dördüncü feleğe urûcu, mevt-i ihtiyârî ile nefsânî arzulardan kurtuluşu ve enbiyânın sülûk başlangıcı olan mutmainne masumiyetini açıklar.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2: Fecr sûresindeki cennete girişi rü'yet makamı, ibâda dahil olmayı ise havâss-ı ibâdın kalbine giriş olarak tefsir eder.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9: Nefs-i mutmainnenin sâfiyetini bozan vesvese ve inkâr hücumlarını fikir tırnakları temsiliyle ele alır.
Değerlendirme
Nefs-i Mutmeinne, tasavvufî terbiyede sâlikin vehim ve şüphe vadisinden kalbî sükûnet ve kesin yakîne intikal ettiği ana mihver makamıdır. Terzibaba'nın izahlarında bu mertebe; nefis basamaklarının tam orta noktasını teşkil etmesi, kulun zannî rablerden vazgeçerek kendi özündeki Hakk'ı ilmen idrak etmesi ve hitabın umumîlikten ferdî hususîliğe dönmesiyle ayırt edilir. Klasik kaynaklardan Fusûsu'l-Hikem'in İsmâil Fassı'nda bu itminan, kazâ-kader sırrına vukûfiyet ve Zât cennetinin hakikatiyle birleşir. Mesnevî-i Şerîf'te ise dördüncü feleğe urûc, mevt-i ihtiyârî ve peygamberî masumiyetin başlangıç zemini olarak tefsir edilir. Bu mertebenin kaza ve kader idrakiyle irtibatını derinleştirmek isteyenler için Bir Ressam Hikâyesi risalesi somut bir nazar sunar.