Alem-i Mana
Âlem-i mânâ, kesif madde ve sûrî varlık perdesinin ardındaki latif, ruhanî ve ilâhî hakikatler sahasını ifade eden temel tasavvuf mefhumlarındandır. Zâhirî hislerin ve duyuların idrak sahasını aşan bu mertebe, genel kabullerde maddeden tamamen kopuk, ötelerde müstakil bir hayal sahası gibi tasavvur edilmiştir. Halbuki irfan ehlinin nazarında âlem-i mânâ, şehâdet âleminin hakikati, bâtını ve aslı olup, görünen her zerredeki ilâhî tecellînin özüdür. Kütüphanedeki kaynaklar, mânâ âleminin zâhirî âlemle olan ayrılmaz irtibatını, insan-ı kâmilin ihata ufkunu ve gönülde açılan bâtınî kapıları müşâhedelerle gözler önüne sermektedir.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Terkip itibariyle Arapça "âlem" (Hâlık'ına delalet eden varlıklar bütünü, alâmet ve nişan) ile "mânâ" (bir lafzın, sûretin veya suretlenmiş varlığın içindeki gizli hakikat, gaye ve ruh) kelimelerinden meydana gelmiştir. Mânâ, lafzın ve cismâniyetin zıddı olarak bir şeyin maddî kabuğu altındaki özünü ve hakiki varlığını anlatır.
Tasavvuf ıstılahında âlem-i mânâ; duyularla idrak olunan mülk ve halk âleminin karşısında yer alan, doğrudan Cenâb-ı Hakk'ın irade ve emrine dayanan gayb ve emir âlemi ile yakından irtibatlıdır. Bu mertebe, henüz cismânî kesafete bürünmemiş latif nurların, ruhların ve ilâhî esmânın ilim mertebesindeki hakikatleri olan a'yân-ı sâbitenin bâtınî mevcudiyet sahasıdır. Madde ile mânâ arasında köprü vazifesi gören âlem-i misâl berzahı vasıtasıyla mânâlar tecessüm eder, sûretler ise mânâlaşarak idrak olunur. Kaynaklarda, âlem-i mânânın zâhirî bir uzay boşluğu değil, bizzat kulun enfüsî idrakinde zâhir olan zâtî ve sıfâtî bir hakikat olduğu beyan edilir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Gayb ile Şehâdetin Birliği: Madde ile Mânânın Görecelik Sırrı
Terzibaba Necdet Ardıç, kütüphanedeki şerhlerinde madde ile mânâ arasındaki münasebeti incelerken zâhir ulemâsının yaptığı katı ikiliği ortadan kaldırır. Ona göre şehâdet âlemi, gayb âleminden kopuk, müstakil bir varlık sahası değildir; bilakis gayb âleminin yoğunlaşması ve kesifleşmesi suretiyle ortaya çıkmış zuhûr mahallidir.
İnsân-ı Kâmil (Cilt 4) eserinde bu hakikat çağdaş ilmin atom anlayışıyla mezcedilerek şöyle şerhedilir:
İşte bu eşyanın hakikatini idrak ettiğimiz zaman da, bunun aynı zamanda gayb âlemi de olduğunu anlamış oluyoruz. Çünkü bu varlığın kendine ait herhangi bir, şahsına mahsus bir özelliği, bir varlığı olmadığından, gayb âleminin yoğunlaşması suretiyle zuhura geldiğinden, müşahede edilmeye başlandığından buna şehadet âlemi ismini vermişler. Zuhur noktası olarak, zuhur mahalli olarak ama özüne baktığımız zaman özü, her varlığın özü atomdan olduğuna göre, atomunda elle tutulur, gözle görülür bir hali olmadığına göre, atomunda, bir merkezi bir çekirdeği, etrafında dönenleri olduğunu ama latif bir varlık yine hayali bir varlık olduğu madde olarak ele alınmadığı, işte maddenin aslı, özü buysa maddenin tamamı da bu demek olduğundan şehadet âlemi gayb âleminin aynıdır dediği bu yani asılları birdir. — İnsân-ı Kâmil (Cilt 4)
Aynı metinde Terzibaba, bu durumun bir nazar ve idrak meselesi olduğunu belirtir. Kişi beden elbisesiyle hadiselere baktığında burasını katı, maddî ve bedensel bir şehâdet âlemi olarak görür. Ancak üzerindeki beşerî şartlanmalar ve beden elbisesi sıyrılıp bâtın âlemine geçildiğinde, bizzat bu âlemin kendisinin mutlak şehâdet, önceki bakışın ise gayb olduğu idrak edilir. Beden vasıtasıyla bakıldığında madde âlemi görünen saha, mânâ idrakiyle bakıldığında tamamen ruhlar ve mânâlar âlemi olarak müşahede edilir. Dolayısıyla mânâ âlemi ötelerde aranacak bir mekân değil, mevcûdiyetin aslı ve latif yönüdür.
Sidre-i Müntehâ Ötesi: Fezanın Mânâ Dokusu, Ruh, Nûr ve Muhabbet
Mânâ âleminin hudutları ve kâinattaki tecellî basamakları, Sohbet Arası Sohbetler (25) dersinde son derece derin bir vuzuhla tahlil edilir. Terzibaba burada fizikî âlem ile mânâ âlemi arasındaki sınırı Hz. Peygamber'in bildirdiği ölçülerle açıklar:
Peygamberimizin bildirdiğine göre sidre-i müntehaya kadar ufuktur, madde âleminin içidir. Mana âlemi sidreden sonra başlamaktadır, mutlak latif âlem yani atomun dışındaki âlem. Bu fezada atom yok mu? Var. Bu fezanın bir sürü dokusu var; evvela mana dokusu var, muhabbet dokusu. — Sohbet Arası Sohbetler (25)
Bu açıklamaya göre, sidre-i müntehâya kadar uzanan bütün feza, mertebeleri içine alan yedi kat semâvât (Mülk, 67/3) zâhirî ufuk sahasıdır ve madde âleminin dairesindedir. Âlem-i mânâ ise sidrenin ötesinde başlayan mutlak latif sahadır. Feza boşluğu zâhir âlimlerinin iddia ettiği gibi yalnız karanlık, soğukluk ve zamandan ibaret değildir. Fezanın asıl dokusu mânâ dokusudur, ilâhî muhabbettir. Bütün âlemlerin halk edilişi Cenâb-ı Hakk'ın zâtî muhabbetine (hubbiyet) dayanır ve Resûlullah Efendimiz'e "Habîbullah" denilmesinin sırrı da bu hakikatte yatar.
Mânâ âlemindeki muhabbet ve küllî ilim, ruh ve nûr suretinde zuhûr eder; ruh ile nûrun birleşmesinden atom, atomun teşekkülü ile de madde âlemi meydana gelir. Dolayısıyla kâinattaki her hareketin ardında ruh-ı a'zam ve nûr-ı ilâhî mevcuttur. Terzibaba aynı sohbette Hz. Îsâ'nın gökyüzüne ref' edilişini değerlendirirken mânâ âleminin zaman ölçüsüne dikkat çeker. Cenâb-ı Hakk'ın indindeki zaman ile dünya zamanı bir değildir; mânâ âlemine göre iki gün, dünya hesabıyla iki bin seneye tekabül eder. Latif mertebeden gelen Hz. Îsâ'nın fenâfillâh halinde göğe çekilmesi ve kıyamete yakın nüzûl ederek mevt-i ıztırârîyi tatması, mânâ âleminin latifliği ile şehâdet âleminin kesafeti arasındaki büyük nizama işaret eder.
Bâtın Âleminin Kapısı: Derya, Dil ve Hakikatlerin Zuhûru
Mânâ âleminin insan bedenindeki ve kelâm mertebesindeki tezâhürü, Beled, Şems, Leyl, Duhâ ve İnşirâh Sûreleri şerhinde insanın lisan organı üzerinden remzî bir üslupla ortaya konur. İnsana verilen dil ve iki dudak, onun hem felâketine hem de ebedî saadetine vesile olabilecek bir emanettir.
Terzibaba, kâmil insanın ağzını mânâ âleminin zuhûr kapısı olarak tarif eder:
Bilindiği gibi gerçek insan’ın ağzı bâtın âleminin kapısıdır. İki dudağı leb-i derya, İlâh-î deryanın sahilidir. Dili ise o deryadan dışarıya çıkacak dalgaların tercümanıdır. Mânâ âlemi deryasından zuhura çıkmak için sıra bekleyen hakikatleri belirli bir sıraya koyup düzenleyerek ortaya ses ve mânâları ile zâhir âlemine çıkarıp ihtiyaç sahiplerinin kullanımına sunmaktadır. — Beled, Şems, Leyl, Duhâ ve İnşirâh Sûreleri
Bu izaha göre, bâtınî mânâ deryası kulun lisanı vasıtasıyla zâhire dökülür. İnsanın ervah âleminde Hakk'ın huzurunda lâtif olarak ilk kullandığı alet ağız ve dil, ilk harf "Bâ" ve ilk kelime "belâ" olmuştur. Mânâ âleminden süzülen ilâhî hakikatler, kâmil insanın nutkunda ses ve lafız kalıbına bürünerek şehâdet mülküne intikal eder.
Furkân Sûresi sohbetinde ise bu durum Kur'ân'da zikredilen iki denizin akışı (Furkân, 25/53) ile izah edilir:
İki deniz vardır ki birlikte akmakta olup aralarında berzah olduğundan birbirlerine karışmazlar, özelliklerim korurlar. Bu denizlerin de zâhiri ve bâtını vardır, zâhiri yeryüzündeki denizlerde birlikte olan akış, diğeri (bâtını) ise, mana âlemi ile ilgili olan akıştır. — Furkân Sûresi
Aralarında berzah bulunan iki denizin zâhiri yeryüzündeki suların akışı ise, bâtını mânâ âlemi ile madde âleminin kesintisiz münasebetidir. Mânâ âlemi hakikatleri asla kesintiye uğramaksızın madde âlemine doğru akmakta, kâmil insanın kalbi ve dili bu iki deniz arasındaki berzah vazifesini ifa etmektedir.
Mânâ Âleminin Sonsuzluğuna Açılan Yol: Resûlullah'ın İhata Ufku ve Orman Temsili
Mânâ âlemine sülûk etmenin usûlü ve bu yolda karşılaşılan tehlikeler, Terzi Baba (Cilt 1) ve Necm (Yıldız) Sûresi eserlerinde balta girmemiş orman temsiliyle dile getirilir.
Terzibaba bu hayati meseleyi şu benzetmeyle anlatır:
Önümüzde balta girmemiş bir orman olsun. Eğer buradan daha evvel bir geçen olmamışsa, bir iz de bırakılmış olmadığından o ormanda kayboluruz, fakat daha evvel bir kimse o ormandan geçerken yollarda iz bırakmış ise, biz de o izleri takip ederek tehlikesizce o ormanı aşabiliriz. İşte mânâ âleminin sonsuzluğuna giden Hz. Rasûlüllahın özelliklerinı Cenâb-ı Hak bizlere bu âyet-i Keriymelerle, bize açtığı yoldan anlatıyor ve bu yoldan siz de gelebildiğiniz kadar korkmadan Mi’racınıza gelin buyuruyor. — Terzi Baba (Cilt 1)
Mânâ âlemi sonu ve kıyısı olmayan muazzam bir sonsuzluktur. Kendi aklına veya zannına güvenerek bu sahaya rehbersiz dalan kimse, tıpkı balta girmemiş vahşi bir ormanda kaybolan yolcu gibi helâk olur. Cenâb-ı Hakk, Necm Sûresi'nde Hz. Peygamber'in dalâlete düşmediğini ve hevâsından konuşmadığını (Necm 53/2-4) bildirerek ümmete bu yolu emniyetle katetmenin rehberini göstermiştir. Resûlullah Efendimiz o yoldan bizzat geçmiş, izler bırakmış ve arkasından gelen sâliklere mânevî miracı açmıştır.
Her iki eserde de "ufuk" kelimesi üç veçheyle tarif edilir: Gözün görebildiği en geniş saha, mânâ âleminin sonsuzluğu ve Resûlullah'ın ihata ufkunun genişliği. Mânâ âlemi, ancak Hz. Peygamber'in açtığı nurlu izler takip edilerek adımlanabilecek kudsî bir sahadır.
Gönül Kâbe'sinin İlim Duvarları: Vakit, İbrâhimiyet ve Mânâ Âlemi Geceleri
Mânâ âlemi ile irtibat kurmanın enfüsî şartları, Sohbet Arası Sohbetler CD 12 (2002-2003) ve Ramazan ve Oruç kitaplarında amellerin hakikati zaviyesinden şerhedilir.
Sohbet Arası Sohbetler CD 12 (2002-2003) kaydında, Hz. İbrâhim ve Hz. İsmâil'in Kâbe'nin temellerini yükseltmesi kıssası (Bakara, 2/127) bâtınî yönüyle incelenir:
Buna dikkat et veled-i kalbin olan İsmail ile öz varlığın olan İbrahim’in yardımlaşarak gönül Kâbe’sinin ilim duvarlarını birlikte yükseltmeleridir. Bu oluşum, mana âlemi yolundaki çalışmaların çok mühim bir kısmını teşkil eder. Eğer bu yöndeki idrak ve açılım olmasa kişi suret, şekil ve madde âlemi bağımlılığından kurtulamaz, Kâbe’sini de yapamaz. — Sohbet Arası Sohbetler CD 12 (2002-2003)
Burada izah edildiği üzere, âyette geçen "vakti hatırla" emri, insanın kendi içindeki gönül varlığını ve bâtın âlemini idrak ettiği vakte işaret eder. Öz varlık olan İbrâhim ile kalbin çocuğu olan İsmâil el ele verip ilim duvarlarını yükseltmedikçe sâlik madde ve sûret bağımlılığından kurtulamaz. Aynı eserde Hz. Yûsuf'un kardeşleri tarafından kuyuya atılıp birkaç dirheme satılması hadisesi, dünya ehlinin mânâ âlemine ve gönül hakikatine verdiği değersizliğin bir remzi olarak değerlendirilir. Dünya ehli dünyalık menfaat peşinde koşarken, mânâ ehli hakikat ve sultan şehri olan Mısır'a, yani Hakk'ın huzuruna doğru ilerler.
Ramazan ve Oruç eserinde ise bu bâtınî sefer Kadir gecesi münasebetiyle ele alınır:
Burada, âyette bahs edilen zaman süresi aslında çok kısa ve ef’âl yani madde âlemi itibariyledir. Mânâ âlemi itibariyle değerlendirmemiz çok güçtür, çünkü madde mânâ yanında çok az değer taşımaktadır. — Ramazan ve Oruç
Terzibaba, bu eserde Kâbe etrafındaki yedi şavtın sıfât-ı sübûtiye idrakiyle tamamlanıp sekizinci fiil olarak Makam-ı İbrâhim arkasında kılınan iki rekât tavaf namazını insan-ı kâmil namazının başlangıcı sayar. Mânâ âlemi gecelerinde "İsr" (gece yürüyüşü) hakikatiyle yürüyen dervişler, hubb-ı Muhammedî dairesinde bu namazı eda ederek zâhirî kesafetten bâtınî letafete urûc ederler.
Âlem-i Mânâdan Zuhûra: Hadîs-i Kudsî, Teşbih ve Harflerin Köprüsü
Mânâ âlemindeki ilâhî bilginin beşerî idrake intikali, TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180) ve Sohbet Arası Sohbetler CD 19 (2006) metinlerinde bilgi ve harf mertebeleri üzerinden izah edilir.
TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180) eserinde hadîs-i kudsî ile hadîs-i şerîf arasındaki fark, mânâ âlemi ile kurulan irtibat üzerinden şu sarih tarifle ifade edilir:
Hadîs-i kûdsî: Âlem-i mânâdan, ilmi ilâhîyye yönünden hakîkat-i insâniyye’ne bir bilgi geldi-nâzil oldu ise o bilgiyi beşeriyyet âlemine intîkâl ettirmen, yaptığın düzenleme ve bu ilmî yaşantının ismine, sana âit olan, mânâsı Hakk’tan, lâfzı kendinden, (hadîs-i kûdsî’ndir.) denir. — TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180)
Şayet bu bilgi hem lafzı hem mânâsı itibariyle ilâhî ilim ve şeriat-ı Muhammediye kuralları içerisinde tanzim edilmişse sâlikin hadîs-i şerîfi olur. Aynı eserde "teşbih" kavramı, mânâ âleminin hakikatlerini benzetmelerle görünür kılmak şeklinde tarif edilir. Mânâ âlemi gayet latif olduğundan, onun hakikatleri ancak misaller ve teşbihler vasıtasıyla zâhir kılınabilir; lakin bu teşbihler fizik mertebesinde mutlak hakikat zannedilirse dalâlete düşülür.
Sohbet Arası Sohbetler CD 19 (2006) sohbetinde ise harflerin delaletleri tahlil edilirken Âdem ve Muhammed isimlerindeki "Dâl" harfinin fonksiyonu mânâ âlemine bağlanır:
Çünkü o delil ile dünyaya ayak basıyor, madde âlemine. Yani Âdem’in De’si mânâ âlemi ile madde âlemi arasındaki bağlantı (delalet, delil-i ilahiye). Muhammed’in De’si ise bitmiş olan birşeyin tasdiki oluyor. — Sohbet Arası Sohbetler CD 19 (2006)
Âdem'in ismindeki "Dâl" harfi, mânâ âleminden madde âlemine ayak basışın ilâhî delili ve köprüsüdür; Muhammed ismindeki "Dâl" ise kemâle ermiş zuhûrun tasdiki ve mührüdür. Böylece mânâ âlemi, ilk insandan kâmil insana kadar uzanan ilâhî nizamda, zâhirî varlığın canı, esası ve nihai gayesi olarak tecelli etmektedir.
Netice olarak Terzibaba'nın yaklaşımında âlem-i mânâ, maddeden büsbütün ayrı bir muhayyile ürünü değil, şehâdet mülkünü kuşatan, atomun ve fezanın özündeki muhabbet dokusunu teşkil eden latif varlık mertebesidir. Sâlik, nefis terbiyesi ve Resûlullah'ın izini takip ederek gönül Kâbe'sini inşa ettiğinde, dilini bâtın deryasının tercümanı kılar ve şehâdet âleminin ardındaki mutlak gayb nurlarını zevken müşahede eder.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Şîs Fassı
Şîs Fassı'nda mânâ âlemi, Cenâb-ı Hakk'ın ilm-i ilâhîsindeki a'yân-ı sâbite mertebesi ve bu mertebenin şehâdet aynasındaki zuhûru ekseninde tahlil edilir. Ahadiyyet mertebesindeki tenezzül ile her bir varlığın mânâ âleminde ilim olarak bir silüeti ve hakikati mevcuttur. Madde âlemindeki bedenler, mânâ âlemindeki o ilâhî programın kesifleşmiş görüntüleridir.
Şerhte, Hz. Peygamber'in miraçtan döndükten sonra beyan ettiği "Beni gören Hakk'ı görür" (Men reânî fekad rea'l-Hakka) hadîs-i şerîfi hatırlatılır. Resûlullah Efendimiz zâtî tecellîyi mânâ âleminde Hakk'ın huzuruna çıktığında idrak etmiş ve bu müşahedenin kemâliyle şehâdet âlemine avdet etmiştir. Dolayısıyla içinde bulunulan bu âlem, hakiki ilmini doğrudan Hakk'tan alan irfan ehli için bir vuslathâne ve Hazret-i Şehâdet'tir. Terzibaba bu mebhası şu sözlerle hülasa eder:
İşte bütün bu âlem ve bizler bütün insanlar ve bütün mevcudat Hazreti şehadette ne varsa alem-i mananın ilm-i ilahinin aynalarından başka bir şey değildir. Bunu böyle anlarsak bu âlemin gerçek yaşantısını hakikatini daha iyi idrak etmiş oluruz. Kişi kendinin ne olduğunu bilmesi lazımdır, sır olan tarafı buradadır. — TB. Kelime-i Şîsiyye
Metinde ayrıca "Nefsini bilen Rabbini bilir" (Men arefe nefsehû fekad arefe rabbehû) kaidesi zikredilerek, insanın et ve kemikten ibaret sûrî bir varlık değil, mânâ âleminin hakikatlerini taşıyan bir idrak ve şuur olduğu beyan edilir.
Ana bölümde gayb ile şehâdetin asıllarının bir olduğu ve şehâdetin mânâ âleminin yoğunlaşmış bir zuhûr mahalli sayıldığı tespiti, bu Fass'taki şehâdetin mânâ âlemi aynası olduğu hükmüne dayanmaktadır.
Fusûsu'l-Hikem: İshak Fassı
İshak Fassı'nda mânâ âlemi ile his âlemi arasındaki suret farkı, rüya ve kurban hadisesi üzerinden ele alınır. Hz. İbrâhim rüyasında oğlunu boğazladığını görmüş ve his âleminde bunu zâhirî bir amel olarak tatbik etmeye kalkışmıştır. Halbuki rüya hayal ve mânâ mertebesinde tecellî eder; his âlemi ise duyularla temas edilen kesif madde sahasıdır.
Şerhte bu nükte şu cümlelerle açıklanır:
İbrahim (a.s.) rüyasında oğlunu boğazlar gördü, alem-i histe de öyle yaptı. Rüya hayal aleminde görülüyor, his alemi de burasıdır, hissediyoruz, dokunuyoruz, tadıyoruz, yani alem-i his dediği madde alemidir. Burası duyular, duygular alemidir. Alem-i manada rüyasında oğlunu boğazlar gördü, alem-i histe onu aynen tabir etti. Yani oğlunu boğazlamaya kalktı. Fakat arada değişiklik vardır, mana aleminde görülen suretler his aleminde görülen suretlerin aynısı değildir. Çünkü misal olarak gelmektedir. İşte rüya tabiri bunun için gereklidir. — TB. Kelime-i İshâkiyye
Mânâ âleminde görülen sûretler his âlemindeki sûretlerin aynısı olmayıp birer misal ve mânâ taşır. Nitekim rüyada bir binanın duvarının yıkıldığını görmek his âleminde taşın toprağın yıkılması değil, insanın beden evindeki bir arızaya delalet eder. Dolayısıyla mânâ âlemindeki hakikatlerin his âlemine intikalinde tevil ve tabir zaruridir.
Bununla birlikte, Hak Teâlâ'nın kıyamet gününde yahut sâdık rüyada bedir gibi nûrânî bir sûrette müşahede edilmesinde tevile hacet kalmaz; zira bu rü'yet a'yân-ı sâbitenin ve ilâhî isimlerin hakiki istidadı üzere vâki olur.
Ana bölümde mânâ âlemindeki hakikatlerin his ve lisan mülküne intikal ederken belirli bir düzenlemeye muhtaç olduğu yönündeki izah, bu Fass'ta rüya tabiri ve sûret-mânâ tevili için zikredilen kaidelerle doğrudan örtüşmektedir.
Fusûsu'l-Hikem: Âdem Fassı
Âdem Fassı'nda mânâ âlemine sülûk eden sâliklerin karşılaşacağı en büyük hicaplar ve perdeler tetkik edilir. Misâl âlemi, mânâ âleminin zâhire en yakın latif basamağıdır. Bu mertebede ruhanî sûretlerle karşılaşan kişi, bütün hakikatleri idrak ettiğini zannederek büyük bir gaflete düşebilir.
Terzibaba bu tehlikeli durağı şöyle tavzih eder:
İşte bu misal âlemi ma’nâ âleminde yürüyenlerin en büyük perdesidir. Kesifin bir üst mertebesini idrak ettiğinde (rububiyet mertebesi-misal âlemi) kendinde bazı açılımlar, keşifler olduğunu zannediyor. Böyle durumlarda üstünde durulmaması gerekir, aksi halde kendinde bir büyüklenme meydana gelir, bu hadiseye cinler de girebilir. — TB. Kelime-i Âdemiyye
Âlem kesif ile latif arasında vâki olmuştur. Sûreti itibariyle kesif, mânâsı itibariyle latiftir. Ancak bu âlemin sûretleri mânâya perde olduğu gibi, mânâ âlemi de zâtın hakikatine perde olabilir. Abdülkâdir Geylânî'nin Risâle-i Gavsiyye'de buyurduğu gibi, madde âlemi avamın perdesi, esmâ ve sıfât âlemleri ise ariflerin perdesidir. Sâlik zevk ve duygu perdelerine takılmayıp mutlak zâta doğru urûc etmelidir.
Metinde deniz ve dalga temsiliyle, mânâ âlemi deryasından bu mevcûdat sahline vuran her bir dalganın hakikatte aynı tecellî-i vâhid olduğu ifade edilir.
Ana bölümde insanın beden elbisesi ve zâhirî bağlarla perdelenmesi ile bâtın deryasından zuhûra çıkan hakikatler için serdedilen hususlar, bu Fass'taki kesif-latif perdelenmesi ve dalga temsiliyle aynı hakikate işaret eder.
Fusûsu'l-Hikem: Muhammed Fassı
Muhammed Fassı'nda âlem-i mânânın varlık silsilesindeki mevkii ve bütün mevcûdâtın halk ediliş gayesi ele alınır. Vâhidiyyet mertebesinde Nefes-i Rahmânî'nin yayılmasıyla evvela ervah (ruhlar) ve misâl âlemleri zuhûr etmiş, ardından kesafet kesbederek şehâdet mülkü teşekkül etmiştir.
Şerhte, şehâdet mertebesine tenezzülün ilâhî muhabbetten kaynaklandığı (Küntü kenzen mahfiyyen fe-ahbebtü en u'refe) hadîs-i kudsîsiyle açıklanır:
Şehadet mertebelerine tenezzülü bilinmekliğe olan muhabbetinden meydana gelmiştir. Eğer bu muhabbeti zatiye olmasa idi, yani Zat’i muhabbeti yani kendi kendindeki Zat-i muhabbeti olmasa idi bu vücudat-ı izafiye bu vücûdât-ı izâfiyye zahir olmazdı. Dolayısı ile bizler de olmazdık. Binâenaleyh asl-ı vücûd muhabbetten ibaret oldu. — TB. Kelime-i Muhammediyye
Burada beyan edildiği üzere, ilâhî zuhûr kuru bir nazarî bilgiyle değil, irfaniyet ve muhabbetle tahakkuk etmiştir. Tevhidî çalışmalar ve zikirle meşgul olan kimselerin zuhuratları misâl âleminden gelirken, nefis terbiyesinden mahrum kimselerin hayalleri kendi süflî benliklerinden doğar. Dolayısıyla asl-ı vücûd muhabbettir ve mânâ âlemi bu muhabbetin ilk ve en latif zuhûr dairesidir.
Ana bölümde fezanın ve kâinatın asıl dokusunun muhabbet dokusu (hubbiyet) olduğu ve bütün mevcûdâtın bu ilâhî muhabbetle halk edildiği yönünde yer alan açıklamalar, bu Fass'taki zâtî muhabbet ve Nefes-i Rahmânî bahsine dayanmaktadır.
Mesnevî-i Şerîf
Mesnevî-i Şerîf ve şerhlerinde âlem-i mânâ, sûret âleminin mukabili, bâtını ve ruhanî kaynağı olarak işlenir. Ahmed Avni Konuk'un şerhinde, zâhir ile bâtın, sûret ile mânâ arasındaki ayrılmaz rabıta ve mânâ âleminin keyfiyet ve kemmiyet kayıtlarından münezzeh yapısı muhtelif ciltlerdeki beyitlerle tavzih edilir.
Hakîkat ile Şerîat, Ma'nâ ile Sûret İrtibâtı
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10'da, 2550 numaralı beytin şerhinde Mevlânâ'nın "Ey Mevlânâ, gülistandan yani âlem-i mânâdan ve taze hakikatlerden bahset" nidası açıklanırken, Konuk mânâ ile sûret münasebetini şu temel kaideye bağlar:
Ma'lûm olsun ki, hakîkat ma'nâ; ve şerîat sûrettir. Ma'nâ ile sûret arasında mertebe i'tibariyle muhalefet var ise de, vücûdun vahdeti i'tibariyle irtibât-ı kavî vardır. Meselâ insanın rûhu ma'nâdır ve cismi sûrettir. Mertebeleri i'tibariyle rûh cisme ve cisim rûha benzemez. Fakat rûh ile cisim arasındaki irtibât inkâr olunamaz; ve rûh ile cisimden mürekkeb olan insan bir vahdet-i vücûd sahibidir. İşte âlem-i hakîkat ile âlem-i sûret dahi böyle olup aralarında irtibât-ı kavî vardır; ve bu irtibât cihetinden hakîkat ile şerîat arasında aslâ muhalefet yoktur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10
Konuk'a göre, âlem-i sıfât âlem-i mânâdır; kesif sûretler ise bu mânâların tecellîgâhları ve gölgeleridir. İnsanın iradesi ve fiilleri evvela bâtınından ve mânâsından zuhûr eder, ardından cisminde fiil haline gelir. Dolayısıyla mânâ âleminde sabit olan taleplerin sûret âleminde zuhûra çıkması, o mânâların kemâlidir.
Cihân-ı Bî-Çûn ve Zaman Kaydından Âzâde Olmak
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5'te yer alan 2067 numaralı beyitte Hz. Mevlânâ şöyle buyurur:
Vaktâki bir sâat, sâatten hâriç olasın, çûn kalmaz, bî-çûnun mahremi olursun. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5
Konuk'un şerhinde bu beytin mânâsı âlem-i mânânın keyfiyetsizliği üzerinden tahlil edilir:
Âlem-i taayyünât, zaman ve sâat ve renk ve biçim ve mikdâr gibi keyfiyyât ve kemmiyyât ile mukayyed olduğundan, bu âlem, âlem-i çûndür; ve âlem-i ma'nâ ve ervâh ise, bu gibi kuyûdâttan ârî olduğundan, bu âleme de, "âlem-i bî-çûn" derler. Ya'nî, "Vaktâki bir an ve sâat, zaman kaydıyla mukayyed olan cismâniyet ve sûret âleminden çıkasın, artık senin önünde keyfiyyât ve kemmiyyât kalmaz; keyfiyyâta ve kemmiyyâta tâbi' olmayan bir âlemin mahremi olursun." — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5
Şârihe göre sûret ve taayyün âlemi zaman, saat, biçim ve miktar kayıtlarıyla mukayyet olduğundan "nasıl ve ne kadar" (çûn) suallerine muhataptır. Âlem-i mânâ ise bu tür kayıtlardan tamamen âzâde olduğu için "bî-çûn" âlemidir. Sâlik zâhirî zaman ve kesafet bağlarını aştığı anda bî-çûn olan mânâ âleminin mahremiyetine dahil olur.
Âlem-i Kesâfetin Darlığı ve Lâ-Mekân Köşkleri
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6'da, 3524 numaralı beyitte enbiyânın bu âleme sığmayışı şöyle terennüm edilir:
Bu cihân, enbiyaya dar geldi, lâ-mekâna şahlar gibi gittiler. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6
Konuk bu beyitleri ve devamındaki fasılları şerhederken mânâ âleminin vüs'atini kesafet âleminin darlığı ile mukayese eder:
Eğer bu âlem-i kesîf ma'nâda dar olmasa idi, halkın acz içindeki figānı nedendir? Meselâ yürüyen insanın önüne bir deniz gelse, vâsıtasız geçemez; uçmak istese, vâsıtasız uçamaz, cism-i kesîfini mekân-ı baîde nakl etmek istese, vâsıta ne kadar serî' olursa olsun, uzun vakte muhtaçdır. Halbuki âlem-i ma'nâda, zaman ve mekân kayıtları ve taayyün-i kesîfin müz'iç iktizââtı ve ahvâli yoktur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6
Şerhte belirtildiği üzere, cismânî varlık yürümek veya uçmak için maddî vasıtalara ve uzun vakitlere muhtaçtır. Halbuki mânâ âleminin köşkleri lâ-mekân şahı olan ruhların ünsiyet mahallidir ve orada zaman ile mekân kayıtlarının zorlayıcı bağları bulunmaz.
Ana bölümde mânâ âleminin zâhirî ufukları ve zaman kayıtlarını aşan mutlak latif bir saha olduğu ve cisim elbisesi aralandığında bâtınî genişliğin müşâhede edildiği yönünde serdedilen hususlar, Konuk'un şerhinde âlem-i bî-çûn ve kesâfet âleminin darlığından lâ-mekâna urûc eden ruhlar bahsiyle aynı esasa işaret eder.
Kavramlar Ağında Alem-i Mana
Âlem-i Misâl: Mânâ âleminin kesif şehâdet mülküne en yakın latif berzahı olup, mânâların sûret ve misaller libâsına bürünerek tecellî ettiği, rüyaların, misâlî sûretlerin ve keşiflerin zuhûr mahallidir.
Halk Âlemi: Madde, kesafet ve zâhirî taayyünât sahası olup, mânâ âlemindeki latif hakikatlerin yoğunlaşarak kesifleştiği ve zâhirî hislerle müşahede olunduğu zuhûr perdesidir.
Emir Âlemi: Madde, zaman ve mekân kayıtlarından münezzeh, doğrudan Cenâb-ı Hakk'ın irade ve emrine dayanan bâtınî mânâlar, ruhlar ve nurlar mertebesidir.
A'yân-ı Sâbite: Mânâ âleminde bütün mevcûdâtın Cenâb-ı Hakk'ın ezelî ilmindeki hakikatleri ve ilâhî programı olup, şehâdet mülkündeki sûretlerin bâtınî menbaını teşkil eder.
Kütüphanedeki Kaynaklar
İnsân-ı Kâmil (Cilt 4): Eşyanın hakikatinin atom ve nûr idrakiyle tahlil edilerek şehâdet âleminin gayb ve mânâ âleminin yoğunlaşmış hali olduğunu açıklar.
Sohbet Arası Sohbetler (25): Sidre-i müntehânın ötesindeki mânâ âlemini, fezanın muhabbet dokusunu, ruh ve nûr terkibini ve Hz. Îsâ'nın latif urûcunu izah eder.
Beled, Şems, Leyl, Duhâ ve İnşirâh Sûreleri: Gerçek insanın ağzını bâtın kapısı, dilini ise mânâ âlemi deryasından çıkan dalgaların tercümanı olarak tanımlar.
Furkân Sûresi: İki denizin birbiriyle akması âyeti üzerinden zâhirî denizler ile mânâ âlemine ait bâtınî akışın berzahını şerheder.
Terzi Baba (Cilt 1) ve Necm (Yıldız) Sûresi: Mânâ âleminin sonsuzluğuna giden yolda Hz. Peygamber'in izlerini takip etmenin zaruretini balta girmemiş orman temsiliyle açıklar.
Sohbet Arası Sohbetler CD 12 (2002-2003): Vakit idraki ile gönül Kâbe'sinin ilim duvarlarının yükseltilmesini ve dünya ehlinin mânâ âlemine ilgisizliğini serdeder.
Ramazan ve Oruç: Kadir gecesi münasebetiyle mânâ âlemi gecelerinde "İsr" yürüyüşü ve insan-ı kâmil namazı hakikatini işler.
TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180): Âlem-i mânâdan beşeriyet idrakine inen ilâhî bilginin hadîs-i kudsî ve hadîs-i şerîf olarak zuhûrunu ve teşbih usûlünü bildirir.
Sohbet Arası Sohbetler CD 19 (2006): Âdem ve Muhammed isimlerindeki "Dâl" harfinin mânâ âlemi ile madde âlemi arasındaki ilâhî köprü ve tasdik olduğunu izah eder.
TB. Kelime-i Şîsiyye, TB. Kelime-i İshâkiyye, TB. Kelime-i Âdemiyye ve TB. Kelime-i Muhammediyye: Fusûs şerhleri olarak şehâdetin mânâ âlemi aynası olması, rüya tabiri ve sûret-mânâ tevili, misâl âleminin hicapları ve asl-ı vücûdun zâtî muhabbet olması hakikatlerini ortaya koyar.
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10, Cilt 5 ve Cilt 6: Ahmed Avni Konuk'un şerhinde hakîkat-şerîat, mânâ-sûret rabıtası, mânâ âleminin "bî-çûn" (keyfiyetsiz) vüs'ati ve kesafet darlığından lâ-mekân köşklerine urûc eden ruhların hâli ele alınır.
Değerlendirme
Âlem-i mânâ, zannedildiği gibi maddeden büsbütün kopuk, ötelerde soyut bir hayal sahası olmayıp, şehâdet âleminin hakikati, aslı ve bâtınî esasıdır. Şehâdet âlemi gayb âleminin yoğunlaşmasıyla zuhûra gelmiş bir aynadır; beden elbisesinin kayıtları aşıldığında mevcûdâtın asıl dokusunun ilâhî muhabbet ve nûrdan ibaret olduğu idrak edilir. Mânâ âleminin sonu gelmez vüs'ati ancak Hz. Peygamber'in açtığı nurlu izler takip edilerek adımlanabilir; zira rehbersiz olarak bu sahaya dalmak insanı vahşi bir ormanda kaybolma tehlikesiyle baş başa bırakır. Sûret âlemi zaman, mekân, keyfiyet ve kemmiyet kayıtlarıyla mahdud iken, âlem-i mânâ bu kayıtların ötesinde bî-çûn bir hürriyeti haizdir. Sâlik nefsânî bağlardan tecerrüd edip gönül Kâbe'sini ilimle yükselttikçe dilini bâtın deryasının tercümanı kılar ve iki âlemin vahdetini kemâlle müşahede eder. Bu kavramın fizik ötesi latif boyutlarını ve şehâdet âlemiyle olan vücûdî birliğini tahkik etmek isteyenler için İnsân-ı Kâmil (Cilt 4) ve Sohbet Arası Sohbetler (25) metinleri öncelikli başvuru kaynaklarıdır.