Alem-i Mana

Gözümüzün gördüğü suretler âleminin ardında, her şeyin aslının, hakikatinin ve manasının yazılı olduğu bir âlem daha vardır: Âlem-i Mana. Bu âlem, coğrafi bir yer veya yıldızların ötesinde bir mekân değildir; o, eşyanın bâtını, oluşların kaynağı ve ilahi sırların tecelligâhıdır. Görünen her ne varsa, tohumu evvelâ o mana toprağına atılmıştır. Sâlikin seyr-i sülûku, yani manevi yolculuğu, bu görünen âlemden o mana âlemine doğru bir hicrettir. Bu hicret, bedenin değil, kalbin yolculuğudur, zira o âlemin kapısı dışarıda değil, insanın kendi içinde, gönlündedir.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Âlem-i Mana, yani manalar âlemi, görünenin ötesindeki hakikatler mertebesini ifade eder. Tasavvuf lügatinde bu âlemin en saf, en başlangıçtaki haline A'ma denilir. Beşerî anlayışta “körlük, bilinmezlik” gibi manalara gelen bu kelime, irfan dilinde farklı bir kapı aralar. Terzi Baba Necdet Ardıç Hazretleri’nin işaret ettiği gibi, bu, hakikatlerin henüz zuhura çıkmadığı, kendi özünde saklı bulunduğu kaynak mertebesidir.

“A’ma” : Lügatlarda zahiren, 1. kör, 2. meçhul - cahil kelimeleriyle ifade edilmektedir. Ancak bu manalar “beşeriyet” anlayış ve kullanışlarına göredir. Mânâ âlemi lügatında ise; “Hakikatlerin öz hakikatinden” ibarettir, diye bilinir. (...) “Zat-ı Mutlak”: Mutlak varlığında, faaliyete başlaması için (kendi özünde hakikatini bilemediğimiz) fakat dışa dönük haliyle, () “ayn” , () “şın”, () “kaf” , sembolleri ile ifade ettiği bu sistemi () “Işk” / “Aşk” olarak faaliyete geçirmiştir.

A’ma mertebesi, Cenâb-ı Hakk’ın Zât-ı Mutlak olduğu, henüz sıfat ve isimleriyle tecelli etmediği, bizim idrakimizin tamamen dışında bir Hüvviyet gaybıdır. Beşer aklı için bir "körlük" ve "bilinmezliktir", çünkü orada akla ve duyulara dair hiçbir nişan yoktur. Fakat arif için orası, bütün hakikatlerin tohum halinde bulunduğu “öz hakikat”tir. Bu mana âleminin ilk kımıldanışı, zuhura meyli, “Aşk” ile başlamıştır. Varlık ağacının kökü, A’ma toprağında Aşk suyu ile sulanmıştır.

Bu mana âlemine yapılan yolculuğun en kâmil misali, Efendimiz’in (s.a.v.) Mi'rac hadisesidir. Mi’rac, iki bölümden oluşur: İsrâ ve Mi’rac. İsrâ, gece yürüyüşü demektir ve Mescid-i Haram’dan Mescid-i Aksa’ya olan yolculuktur. Bu, bedensel bir seyahatten öte, mana âleminde kat edilen bir merhaledir.

سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَا الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (1) (Sübhânellezî esra Bi abdiHİ leylen minel Mescidil Harami ilel Mescidil Aksallezî barekna havlehu linüriyehu min ayatina* inneHU HÜves Semî'ul Basıyr;) “ Tenzih o Sübhana ki kulunu bir gece Mescid-el Haram’dan o çevresini mübarek kıldığımız Mescid-el Aksâ’ya isrâ buyurdu ona âyetlerimizden gösterelim diye, hakikat bu; O’dur Semi (işiten), Basîr (gören)” (...) Dünya zamanı olarak gecenin kısa bir vaktinde olan bu hâdise mânâ âlemi itibarıyla fenâfillâh (İseviyet-Sıfat mertebesi) ile, kendi beşeri varlığının tamamen hiç olduğu, görünmez hale geldiği, beşeriyetinin istilâ halinde olduğu halde, Efendimiz (s.a.v) beden olarak vardı fakat orada hakikati İlâhiyye’ye hâvi olarak, Ulûhiyyet mânâsıyla birlikte yürüttü.

Âyet-i kerime, bu yolculuğun amacını "âyetlerimizden gösterelim diye" şeklinde belirtir. Gösterilen âyetler, kâinattaki harikalar olduğu kadar, asıl olarak mana âleminin sırları ve hakikatleridir. Bu yolculuk, “gece” yani beşeriyetin ve kesret âleminin örtüldüğü, fenâfillâh halinin yaşandığı bir zamanda gerçekleşmiştir. Bu, sâlikin de mana âlemine ancak kendi benliğinden, gündüzün sahte aydınlığından sıyrılıp kalbinin gecesine daldığında yol bulabileceğine işarettir. Terzi Baba’nın "İsr" kelimesinin harflerine dair yaptığı tefekkür de bu yolculuğun tabiatını aydınlatır:

“İSR” (elif, sin, ra) harflerinden meydana gelen bu kelime de; () elif → insân; (birinci) () sin → insân; (ikinci) () ra → rububiyyet, hakikatlerini ifade etmektedir. - Buradaki () (elif) yani birinci insân , daha henüz insânlık mertebesine erişmemiş, ancak kendisinde bu kabiliyyet ve gayret bulunan ve namzet olan insân’dır, - ikinci insân () (sin) ise, gerçek insân olma yolunda yürüyen ve benliğini aşan kimse demektir. - () (ra) rububiyyet yani esmâ, isimler mertebesini ifade etmektedir. Böylece Mi’râc’ın birinci bölümünün mertebe ve ifadesi: Hakk yolunda seyr’ini sürdüren kişinin belirli eğilimlerle kendisini “rububiyyet” “esmâ” âlemi itibariyle tanımaya başlamasıdır.

Mana âlemindeki yolculuk, ham insandan (elif) kâmil insana (sin) doğru bir yürüyüştür ve bu yürüyüşle kişi, kendinde tecelli eden ilahi isimleri (rububiyyet) tanımaya başlar.

Mana âlemi, sadece soyut bir fikirler dünyası değildir; orası, manevi kimliklerin ve vasıfların verildiği bir hakikat mertebesidir. Terzi Baba Hazretleri’nin kendi “necat” (kurtuluş) vasfının nereden geldiğini izah ederken buyurduğu gibi:

[ Bu vasfı ( necat ) bana ilk defa Nûsret babam 01.08.1964 tarihli mektub ile izafe etmişlerdir. Daha sonra Cenâb-ı Hakk, daha evvelce de belirttiğimiz gibi zuhuratlarımızda gösterilmişti. Daha sonra mânâ’da (İzmir) Ze.. anne tarafından tasdik edilmişti. (...) Böylece “necat” mânâ âleminden verilen bir vasfımız olmuştur.

Bir mürşide verilen manevi bir isim veya vasıf, beşeri bir lakap değil, mana âleminde tasdik edilmiş, hakikati olan bir tecellidir. Bu, sâlikin manevi tekâmülü ve ulaştığı mertebeler, bu suretler âleminde sadece gölgesi görünen, aslının ise mana âleminde kayıtlı olduğu bir gerçektir.

Kutsal metinlerde geçen cennet, huri, gılman gibi kavramlar da çoğu zaman bu mana âleminin hakikatlerine işaret eden sembollerdir. İnsanlar, bu kavramları kendi dünyalarındaki karşılıklarıyla anlamaya çalışır, ancak onların aslı, bu âlemin ölçüleriyle kavranamaz.

Cennet kelimesi ile dünyâdaki insanların gelecekteki gerçek cenneti anlaması amaçlanır. “Altından ırmaklar akan cennet” ifâdesi kullanılır, dünyâda bunun karşılığı yoktur, hurilerden, gılmanlardan bahsedilir burada bunun karşılığı yoktur. (...) Mânâ âlemi dediğimiz, bir sonraki aşama dediğimiz cennette de bir fiziki yaşam var ancak oradaki fizik yaşam buradaki fiziksel yaşamın şartları gibi olmayıp daha latîftir. Yâni orada kişilere yeni vücûtlar verilecek ve orası da oraya göre fizik yaşam olacaktır, sâdece rûhi bir yaşam değildir.

Cennet, sadece ruhani bir huzur hali değil, aynı zamanda bu dünyadaki kesif bedenin yerine daha latîf bir bedene bürünerek mana âleminin hakikatlerini tecrübe ettiğimiz bir yaşam biçimidir. Oradaki fizik, bizim fiziğimiz gibi değildir; oradaki beden, bizim bedenimiz gibi değildir. Her âlemin kendine göre bir varlık tarzı vardır.

Mana âleminin hakikatleri bizlere nasıl ulaşır? Cenâb-ı Hakk, neden bir melek değil de bizden biri olan bir insanı, bir peygamberi elçi olarak göndermiştir? Bunun hikmeti, yine mana ile suret arasındaki incelikte gizlidir.

Hz.Rasûlüllah’ın (s.a.v.) insân sıfatıyla vasfolunarak insanlara gönderilmesi Cenâb-ı Hakkk’ın en büyük lütûflarındandır, Cenâb-ı Hakk eğer bir melek göndermiş olsaydı bizlerinde “O melek olduğu için yapıyor, fakat biz insanız yapamayız” gibi mazeretlerimizde hazır olurdu, bu hal ile bu sebep ortadan kalkmıştır. (...) eğer melek olan bir peygamber gelseydi biz hakikatleri Efendimiz (s.a.v) den aldığımız gibi net alamazdık çünkü meleğin sistemi ile insanın sistemi başkadır ve meleğin idraki kadar Allah’ı tanırdık, ki insanın idraki melekten daha üstündür.

Mana, kendi başına bir tecrübedir. Ancak insanlara aktarılması için bir beşer elbisesi giymesi, anlaşılır bir surete bürünmesi gerekir. İnsân-ı Kâmil olan peygamber, manayı en saf haliyle alıp, onu insanlığın anlayış seviyesine indirebilen mükemmel bir berzahtır (ara-geçit). Meleğin idrakiyle değil, insanın potansiyelindeki en üst idrak ile Hakk’ı tanıma imkânı, bu beşerî elçilik sırrında yatar.

Mana âleminin izleri, en temel beşerî tecrübelerimizde dahi mevcuttur. Yeni doğmuş bir bebeğin feryadında bile, bu âlemden kopuşun derin hüznü gizlidir.

Arapça alfebesinde bulunan “ayn” ve “gayn” harflerinin verdiği seslerle seslendirilmektedir ve dünyanın neresinde olursa olsun bütün çocuklarda müşterektir, ki rabba aittir, asılda vardır, öğretilmiş değildir. Bu şu demektir; “ın” yani “ayn” , lugat mânâsı itibariyle, öz, kaynak, asıl, aynı, göz, gözenek demektir. “ga” ise, “gayn”, “ayn” ın noktalı halidir ve “gayr” ifadesi ile gayrıyı ifade etmektedir. (...) Bâtın âleminden gelerek berzahtan (boğazdan) geçerek zahire çıkması, diğer yönüyle onun bâtın-i mevti ölmesidir.

Bebeğin o ilk çığlığı, aslında bir feryattır. Zât âleminin birliğinden, yani ayn (aynılık, öz) mertebesinden kopup, üzerine benlik noktası konmuş olan gayn (gayrılık, başkalık) âlemine, yani bu kesret ve ayrılık dünyasına düşüşün feryadı. O ses, ruhun, mana âlemindeki vatanından gurbete düştüğünü anlatan en saf, en öğretilmemiş lisandır. Ailesi için bir "dirim" ve sevinç olan bu doğum, ruh için bâtınî bir "ölüm" ve ayrılıktır. Sâlikin bütün yolculuğu, bu "gayn" gurbetinden "ayn" vatanına geri dönme arzusundan ibarettir.

Terzibaba'nın Nazarıyla Alem-i Mana: Aslı ve Mertebesi

Alem-i Mana, bu görünen âlemin köküdür, can suyudur, hakikatidir. Her ne ki bu şehadet âleminde bir surete bürünmüş, bir fiil olarak zuhûra gelmişse, onun evvelâ mana âleminde bir ismi, bir hakikati, bir yazgısı vardır. Bu âlem, Zât-ı Mutlak'ın kendi güzelliğini ve sonsuz isimlerini seyretmek için tenezzül buyurduğu mertebelerin ilk durağı, bütün oluşların projesinin çizildiği, renklerin henüz ışıkta gizlendiği bir hakikatler yurdudur. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin sohbetlerinde bu mana âlemi, kuru bir bilgi değil, seyr-i sülûkun her adımında karşılaştığımız, içine doğduğumuz, içinde yaşadığımız bir hakikattir.

Varlığın Tenezzülü: Zât'tan Ef'âl Âlemine Renklerin Zuhûru

Her şeyin başı, O'nun Zât mertebesindeki mutlak birliğidir. O mertebeye Ahadiyyet (mutlak teklik) denir. Orada ne isim, ne sıfat, ne renk, ne de bir zıtlık vardır. Terzibaba Hazretleri'nin buyurduğu gibi, orası "renksiz bir renksizlik" halidir. Bu, idrakin aciz kaldığı, Cebrail'in dahi "bir adım öteye geçsem yanarım" dediği sınırdır. Bu hale, hikmet dilinde A'mâ (Görünmezlik Bulutu) denir.

Ancak Hakk, "Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliği sevdim" buyurunca, o hazineden ilk tecellî sıfat mertebesine, yani Vâhidiyyet âlemine oldu. Bu, Zât'ın kendi ilminde kendi isim ve sıfatlarını tafsilatıyla bilmesidir. Sonra bu esma (isimler) mertebesi, ardından da ef'âl (fiiller) âlemi zuhûra geldi. İşte bu inişe, bu tenezzüle şahit olduğumuz yer, bu şehadet âlemidir. Mana âlemindeki renksiz hakikatler, ef'âl âlemine inerken her biri kendi rengine, kendi suretine büründü.

Beyaz desek o da olmaz, çünkü beyaz da bir renk karşılığı zıddı siyah renksizlik mânâsına hiç bir renk kelimesi ile ifade edilmeyecek renksiz bir renksizlik mânâsındadır. Ahadiyyet mertebesinde iken Cenâbı Hakk orada bir sıfât tecellisi, daha sonra esmâ tecellisi, daha sonra ef’âl tecellisini ortaya getirdiğinden, her bir esmâ ve onun zuhurları olan her bir ef’âl değişik mânâda zuhura geldiğinden her varlık kendi rengine büründü. Hangi mertebede neyi yapmak istiyorsa orada kendi rengine büründü. Aslında onların daha evvel mevcudiyetleri vardı. Ama mânâ âleminde olduklarından renksizdiler. Renksiz olduklarından, kendi özellikleri ile zuhur etmemiş olduklarından dolayı da her hangi bir sürtüşme, her hangi bir kavga bir faaliyet yoktu. Ne zaman ki renksizlik renge dönüştü. Kahhar esmâsı kendi rengine göre bir varlık olup, kendi rengi ondan ortaya çıktı. Vehhab esmâsı başka bir renge büründü. Mûsâ başka bir renge büründü, îbrâhim başka bir renge büründü, Firavun başka bir renge büründü, Nemrud başka bir renge büründü. Ve bunlar ef’âl âleminde savaşmaya başladılar. Bakın neden? Renkleri itibariyle savaşmaya başladılar.

Musa Aleyhisselâm, Hakk'ın Celâl ve Hidayet isimlerinin bir rengi; Firavun ise yine Hakk'ın Kahhar ve Mudill (dalalete düşüren) isimlerinin bir rengidir. Mana âleminde, yani isimler mertebesinde hepsi aynı kaynaktan gelen renksiz hakikatler iken, bu dünyaya, yani fiiller ve suretler âlemine indiklerinde "renkleri itibariyle" sürtüşmeye, savaşmaya başladılar. Bu dünya sahnesindeki bütün çekişmeler, bütün zıtlıklar, mana âlemindeki farklı isimlerin, farklı renklerin bu âlemde kendi hükümlerini icra etme arzusundan başka bir şey değildir. Bu hikmeti anlayan arif, düşmanına bile başka bir gözle bakar; onda Hakk'ın bir başka isminin tecellîsini görür ve kavgayı bırakıp seyre dalar.

Her Fiilin Aslı Mana Âlemindedir: Kâbe'nin ve Amellerin Bâtınî Yüzü

Bu âlemdeki her suretin ve fiilin aslı mana âleminde olduğuna göre, bizim burada yaptığımız her işin, söylediğimiz her sözün de o âlemde bir karşılığı, bir sureti oluşmaktadır. Namazımız, zikrimiz, sohbetimiz nasıl ki o âlemde nuranî suretler halk ediyorsa; gıybetimiz, öfkemiz, kibrimiz de orada zulmanî, karanlık suretler meydana getirir. Kabirde veya berzah âleminde insanın karşısına çıkacak olanlar, bu dünyada kendi amelleriyle mana âleminde dokuduğu bu suretlerdir.

İşte burada yaptığımız fiillerin bir manası var, söylediğimiz sözlerde bir mana, gözle görülmüyor, elle tutulmuyor ama kulakla duyuyoruz bunları çünkü ses aktarmasıyla geliyor, ama be sesin dışında da burada bazı şeyler oluşuyor şuan da, kahvede kumar oynarken de bir şey oluşuyor, camide namaz kılarken de bir şeyler oluşuyor, her yaptığımız hareketin mana âleminde bir karşılığı vardır. Yani bir oluşumu vardır. İşte bizimde yaptığımız her şey yazılıyor ve birer mana oluşturuyoruz. Eğer yaptığımız şeyleri müşahede etmiş olsak, tırlar dolusu malzeme, stadlar dolusu siluet görebiliriz...

Bu hakikatin bir misali de Kâbe-i Muazzama'dır. Biz onu taştan bir bina zannederiz. Hâlbuki o, mana âleminin bu şehadet âlemindeki kalbidir, direğidir. Terzibaba Hazretleri, Kâbe'nin fiziki yapısının dahi tamamen manevi mertebelerin bir sembolü olduğunu öğretir. Mekke'nin fethi bile, ordular şehre girmeden çok önce mana âleminde tamamlanmıştır.

Mekkenin fetih aşamaları mana âleminde tamamlanmış sadece zahiri ve fiziki oluşumu kalmıştır. Zati tecelli de oraya yöneldiğinde akmaya başladığında zaten Mekke müslümanlar tarafından fethedilmiştir mana olarak. Bir suretteki hali kalmıştı o da baştan manen fethedildiği için kavga ölü olmadan kolay olmuştur alınması.

Kâbe'nin dört köşesi; İbrahimî, Musevî, İsevî ve Muhammedî mertebeleri temsil eder. O dört köşe, aynı zamanda efal, esma, sıfat ve Zât mertebelerinin de bir işaretidir. Böylece Kâbe, yeryüzünde bütün mertebeleri bünyesinde toplayan bir merkez olmuştur. İçindeki direkleri ise, bizim zannettiğimiz gibi tavanı tutan sütunlar değildir.

Biz o Kâbe’deki veya herhangi bir yerdeki direkleri yukarısını tutuyor zannediyoruz değil mi? Yani tavanı tutuyor zannediyoruz, kökü aşağıda tavanı tutuyor zannediyoruz, değil tam tersi. Onlar yukarıdan aşağıya uzanan esma-i ilahiyeler her birisi. Yani gök âleminden yer âlemine uzanan manalar, ama görünüşte aşağıdan yukarısını tutan... İşte yere bastığız zemin Efal âlemi, birinci kat merdivenle çıkılan yerler Esma âlemi, onun üstü yani ikinci kat diyelim Sıfat âlemi, onun üstü Ulûhiyet âlemi sonsuz...

Bu, mana âleminin maddeye nasıl hükmettiğinin, bâtının zahiri nasıl şekillendirdiğinin en açık delilidir. O direkler, Esmâü'l-Hüsnâ'nın mana âleminden bu dünyaya uzanan tecellî kanallarıdır. Kökü yukarıda, dalları aşağıda olan bir Tûbâ ağacı gibidirler. Bu idrakle Kâbe'ye bakan, artık taş ve duvar değil, ilahi isimlerin bu âlemdeki faaliyetini, Uluhiyyet mertebesinin sonsuzluğunu müşahede eder.

Zıtların Birliği ve Tecellînin Devamlılığı: İki Deniz Birbirine Karışmaz

Mana âleminin en zor anlaşılan, fakat en temel derslerinden biri de zıtlıkların birliğidir. Bu dünyada birbirine düşman görünen kuvvetler, mana âlemi nazarından bakıldığında aynı ilahi kaynaktan gelen farklı tecellîlerdir. Kur'ân-ı Kerîm'de geçen "birbirine kavuşan ama karışmayan iki deniz" misali, bu hakikatin en güzel ifadesidir.

İki deniz vardır ki birlikte akmakta olup aralarında berzah olduğundan birbirlerine karışmazlar, özelliklerim korurlar. Bu denizlerin de zâhiri ve bâtını vardır, zâhiri yeryüzündeki denizlerde birlikte olan akış, diğeri ( bâtını ) ise, mana âlemi ile ilgili olan akıştır... Şimdi gelelim bu deryaların bâtındaki hakikatlerine; esasen bize öncelikle lazım olan da budur. Bu iki derya nedir? Niçin birbirlerine geçmez karışmazlar? İşte bu deryaların bir tanesi “Abdiyyet – Ubudiyyet” , diğeri ise “Rabb – Rububiyyet” deryalarıdır. Cenâb-ı Hak kendi zatından bu iki özelliği “derya-ı âleme” yayıyor, ki bu âlemin faaliyet sahası meydana gelsin.

Biri kulluk (Abdiyyet) denizi, diğeri Rablık (Rububiyyet) denizidir. Biri tatlı, içimi kolay; diğeri tuzlu ve acıdır. Biri kulun acziyetini, fakrını, niyazını temsil eder; diğeri Hakk'ın kudretini, zenginliğini, hükmünü. Bu iki deniz, varlık sahnesinde sürekli bir akış halindedir ama aralarındaki "berzah" sebebiyle birbirine karışmazlar. Kul, kul olarak kalır; Rab, Rab olarak. Bu ayrım olmasaydı, ne imtihan olurdu, ne de kulluk. Bu zıtlıkların dansı, bu iki denizin akışı, Rahmân Sûresi'ndeki "O, her an bir iştedir" (55/29) ayetinin tecellîsidir. Hayat, bu daimi ve her an yenilenen tecellîden ibarettir.

Âdem Aleyhisselâm'ın cennette o yasak meyveyi yemesi ve yeryüzüne indirilmesi hadisesi de bu cem makamı idrakiyle anlaşılabilir. Zahirde bir sürgün gibi görünse de, hakikatte bu, insandaki "halife" sırrının, yani Hakk'ın bütün isimlerini kendinde toplama potansiyelinin açığa çıkması için ilahi bir plandı.

Eğer cennetteki o hâdise olmamış olsaydı o meyve yenmemiş olsaydı bugün hiç kimse, insân nev’inden kimse burada yaşayamayacak ancak cennette Cenâb-ı Hakk’ın Zâtında, Zâti varlıklar yani melekût âleminde meleki varlıklar olarak hayatını sürdürecek yeryüzüne inmemiş olacaktı. Herbirerlerimiz yeryüzüne inmemiş olsaydık Âdem veya beşer veya halife isimlerini nereden alacaktık...

Bu zıtlıklar âlemi, bu imtihan yurdu, insanın kemâle ermesi için bir mektep olarak halk edilmiştir. Mana âlemindeki potansiyellerin fiiliyata döküldüğü yer burasıdır.

Mertebelerin Hakikati: "Bir Adım Öteye Geçsem Yanarım"

Her varlık, mana âlemindeki hakikati ne ise, hangi ismin mazharı ise ancak o kadarını bilebilir ve o mertebenin ötesine geçemez. En büyük meleklerden olan Cebrail Aleyhisselâm'ın Mi'rac gecesi, Sidretü'l-Müntehâ'da durup "Bir adım daha atarsam yanarım" demesi, bu hakikatin en çarpıcı misalidir. Bu, ateşle yanmak gibi bir yanma değildir. Bu, varlığının, kimliğinin yok olmasıdır. Çünkü Cebrail, Sıfat mertebesinden kaynaklanan "Alîm" ve "Kelâm" isimlerinin bir zuhurudur. Onun varlığı ve görevi, mana âleminin bilgilerini ef'âl âlemine taşımaktır. Zât mertebesinde ise onun bir kimliği, bir elbisesi yoktur.

Cebrâil (a.s.) “yanarım” diye ifade etmesi, daha yu-karıda elbisesi yani kimliği olmadığı, yani “alim” isminin zu-huruyla kaynağının sıfat mertebesinden gelmiş olmasıyla, zât mertebesinde yeri olmadığından orada yaşaması da mümkün olmadığından kimliğinin yok olacağı aşikardır; korkusu bun-dan idi.

Peygamberler ve veliler ise, bu mertebeleri tevhid idrakiyle kat edenlerdir. Onların sözleri, bulundukları manevi makamın ve tecellînin bir ifadesidir. İsa Aleyhisselâm'ın "Biz baba ile biriz" demesi de, Peygamber Efendimiz'in (s.a.v) Mi'rac sonrası "Men reâni fekad real Hakk" (Beni gören Hakk'ı görmüştür) buyurması da, şahsi bir iddia değil, o anda üzerlerinde galip olan Zâtî tecellînin dilinden söylenmiş sözlerdir. Onlar, kendi beşeriyetlerini Hakk'ın varlığında yok etmiş, Hakk'ın gören gözü, konuşan dili olmuşlardır.

Îsâ a.s’ın “Biz baba ile biriz” sözü de bunu ifâde ediyor yalnız Îsâ a.s bunu Îsevîyyet mertebesi îtibarıyla sâdece kendisinde ortaya getiriyor, ancak hazreti Resûlullah (s.a.v)’ın buyurmuş olduğu o söz ile ve Kur’ân-ı Kerîm’de belirtilen “Her ne yana dönseniz Hakk’ın vechini görürsünüz” âyeti kerimesi ile bu oluşumu bütün âleme yaymaktadır.

İnsân-ı Kâmil, yani Hazreti Muhammed'in hakikati, bütün bu mertebeleri kendinde cem eden, hem Abdiyyet denizinde hem Rububiyyet denizinde yüzen, Cebrail'in durduğu yerde "Gel!" diye davet edilen, Zât-sıfat-esma-ef'âl âlemlerinin tamamında elbisesi olan yegâne varlıktır. Alem-i Mana, uzaklarda bir yer değil, varlığın ta kendisidir. Gördüğümüz her şeyin aslı, duyduğumuz her sözün hakikatidir. Bu şehadet âlemi, o manalar denizinden yansıyan bir gölge, bir akistir. Gözünü suretten manaya çevirebilen, dalgadan denizi görebilen kimse için ise artık ne zıtlık kalır, ne de ikilik. Geriye sadece her an yeni bir şe'nde tecellî eden Hakk'ın seyrine dalmak kalır.

Terzibaba Geleneğinde Alem-i Mana'in Yaşanması

Alem-i Mana, uzaklarda bir diyar, gidilecek bir yer değildir. O, bir hâldir; sâlikin kendi varlığında, kalbinin derinliklerinde tecrübe ettiği bir uyanıştır. Bu yolun yolcusu için Alem-i Mana, kitaptan okunan bir bilgi değil, yaşanan, tadılan, solunan bir hakikattir. Suretler aleminde gördüğümüz her şeyin bir de manası vardır. Dervişlik, suretten manaya, kabuktan öze yapılan bir yolculuktur. Bu yolculukta sâlik, dışarıda aradığını içinde bulur; kâinatı kendi gönlünde seyreder. Bu, hayal ile avunmak değil, hakikate uyanmaktır.

O âlem sendedir, sen kaldın âciz; Senden daha mahrûmu varmıdır bu kadar bâriz.

Bu beyitte işaret edildiği gibi, bütün bir alem, bütün manalarıyla insanın içinde dürülmüştür. Yolculuk, bu içimizdeki aleme doğru yapılır.

Mana Sofrasına Oturmanın Edebi: Manevi Rızık ve Liyakat

Nasıl ki bedenin gıdaya ihtiyacı varsa, ruhun da gıdaya ihtiyacı vardır. Ruhun gıdası, manadır, ilimdir, irfandır. Lakin bu gıda, her isteyene, her yerde ve her an sunulmaz. Bu sofranın bir adabı, bu rızkın bir alıcısı vardır. Maddi rızkı alabilmek için midede bir açlık hissi gerekliyse, manevi rızka talip olmak için de kalpte ve ruhta bir açlık, bir iştiyak olması icap eder. Gönlü dünya ile tok olanın, mana lokmasına meyli olmaz.

Terzibaba Necdet Ardıç Efendimiz bu inceliği şöyle dile getirir:

İşte bu infak bu rızık maddi rızık olduğu gibi aynı zaman da manevi rızıktır da, zâten maddi rızkı herşeye her yönde vermek mümkün ama mânevi rızkı her yerde her zaman herkese vermek mümkün değildir çünkü mânevi rızkın özel olarak alıcılarının olması lâzımdır, nasıl ki midesi boşalmış, acıkmış olan kimseye maddi rızkı verirsiniz ve onu yer, mânevi gıdayı, mânevi rızkı da ancak mânen acıkmış olanlar alır, onlardan talep olur ve onlar kullanabilirler dolayısıyla bu rızkı vermek için alıcılarını bulmak lâzımdır, “isteyemeyen fakirleri bul onlara ver” dendiği gibi, bu mânâyı da böyle ihtiyacı olan seçilmiş kimselere ver, eğer yol ortasında yahut belirli toplantılarda önüne gelen bu vahdet rızkından, tevhid rızkından vermeye kalkarsan olmaz, ziyan olur.

Bu sözler, irfan yolunun en temel usûllerinden birini ortaya koyar: Tevhid bilgisinin, yani vahdet rızkının korunması. Bu bilgi, bir hazinedir. Herkesin ortasına saçılmaz. Ancak kıymetini bilecek, o bilgiyle amel edecek, o manevi açlığı hisseden ehil kişilere, yani "isteyemeyen fakirlere" verilir. Onlar, halleriyle talep ederler, dilleriyle değil.

Bu manevi rızık da tek bir mertebeden gelmez. Her sâlik, kendi bulunduğu makamın, kendi idrak seviyesinin rızkını yer.

Mânâ âleminin rızkı, ef’âl mertebesinden, esmâ mertebesinden, sıfat mertebesinden ve Zât mertebesinden oluyor, işte bir kimse hangi mertebede ise o mertebeden alıyor rızkını, o düzeyden alıyor ve kendi rûhaniyetini o yönden besliyor ve bu rızıkların en güzeli tabi ki Zât mertebesinden verilen rızıktır, sonra sıfat, sonra esmâ, sonra ef’âl mertebesi gelir.

Seyr-i sülûk, aynı zamanda bir beslenme biçiminin de değişmesidir. Sâlik önce Hakk'ın fiillerindeki tecellîleri seyrederek rızıklanır. Sonra isimlerinin manalarına erer, o isimlerin tecellîleriyle beslenir. Daha sonra sıfat mertebesinin idrakine yükselir ve en nihayetinde ehli olanlar için Zât mertebesinin sırlarına açılan kapıdan bir zevk, bir tat alma imkânı zuhûr eder. Bu yol, bir liyakat yoludur. Bu yüzden bu ilimlere "ilm-i bâtın" (gizli ilim) denmiştir. Zahir ehlinin aklı, bu sahanın inceliklerini kavramakta zorlanır.

Bu hususu anlamak oldukça zordur çünkü müşahedeli ilmi tadış sahasıdır ehli zahir bu sahayı bilemediği için bu hususları değerlendirmesi ve fikir yürütmesi mümkün değildir, şu veya bu şekilde fikir yürütmeye kalkması zahiri akıl yönünden olacağından, zahiri aklında o sahada her hangi bir vechesi olmadığından bu sahada ortaya bir fikir koyması mümkün değildir.

Bu sebeple bu manaları ancak "Gureba" (garipler), yani bu alemde kendini dünyaya yabancı hissedenler, bu sofranın zevkini ise "Ümena ve üdeba" yani emin ve edepli olanlar tadabilir.

Mana Aleminden Gelen Çağrı: Mürşid ve Mürid

Sâlik, manevi açlığı hissettiğinde, kalbinde bir arayış başladığında, Cenâb-ı Hakk onu yalnız bırakmaz. Çoğu zaman mürşid ile müridin buluşması, önce mana aleminde gerçekleşir. Sâlik, daha yola çıkmadan, yolun rehberini rüyasında, bir işarette, bir ilhamda görür. Bu, yolculuğun batından, yani içten başladığının en güzel delilidir. O mürşidin hali, edebi, sohbeti, sâlikin mana aleminde gördüğü o ilk tecellînin şehadet alemindeki tasdikidir.

Terzibaba külliyatında bu türden yaşanmış tecrübeler sıkça yer alır. Bir gönül dostunun mektubunda bu hal anlatılır:

Bir gece mânâ âleminde, “eski bulunduğum dergâhta, o zamana kadar ismini duymadığım pir ve talebelerini sohbet hâlinde gördüm. Bana isminin Hasan Hüsameddin Uşşâki hazretleri olduğunu söylediler. ... Başında beyaz takkesi, yeşil yeleği, sakallı gençten birisi bana döndü. ... Bir zaman sonra rû’yamda genci başında beyaz takkesi, yeşil yeleği ile tanıdım. Ondan Uşşâki dersleri aldım. Aynı insân bana sizin kitaplarınızı verdi. ... Artık sizi tanımam şart olmuştu. Telefonla ulaştım. Daha sonra da cemâlinizi görüp size bağlanmak kısmet oldu. Tüm sorularım cevap buldu. Kendimi sağlam bir kaleye dayanmış huzur ve sükûnete kavuşmuş buldum.

Bu, mana aleminden gelen bir çağrıdır. Sâlikin samimi yakarışı, mana aleminde bir karşılık bulmuş ve ona rehberi işaret edilmiştir. Bu işaret sadece bir başlangıç değildir; aynı zamanda yol boyunca devam eden bir teyit ve tasdik mekanizmasıdır. Mürşidin gönlünde zuhur eden bir mana, müridin kalbinde de bir şekilde yankı bulur. Bu karşılıklı tasdikleşme, yolun sağlamlığını gösterir.

Mektupların, yazıların mahiyetinden de çok açık olarak anlaşıldığı gibi Terzi Babam ile tanışan ve kendilerinde derin izler bırakan bu görüşme, tanışma, muhabbet ve bağlılığın görülen zuhuratlar yoluyla da bâtın âleminden tasdik edildiğini de açık olarak görüyoruz.

Hatta bu o kadar ileri gider ki, mana aleminden sâlike özel "şifreler" verilebilir. Bu, mürşid ile mürid arasındaki o özel, batınî bağın bir tezahürüdür.

2003 tarihinde bazı mevzular ile ilgili olarak çektiğim faksıma karşılık olarak, 09.02.2003 tarihinde kendi el yazısı ile gönderdiği bir yazıda, “Mânâ âleminden size verilen şifreniz B. G. İ. olduğunu söyleyebilirim.” diye beyan etme lutuf ve nezaketinde bulunmuştur.

Bu "B.G.İ." (Batından Gelen İkram) şifresi, daha sonra sâlikin yaşadığı bir tecellîde "bigayb-i ikram" olarak tasdiklenir. Bu, mürşidin beyanının, sâlikin tecrübesiyle ve ilahi bir ilhamla nasıl kemâl bulduğunu gösteren canlı bir misaldir. Mana alemi, sadece rüyaların görüldüğü bir yer değil, aynı zamanda hakikatlerin tasdik edildiği, ilahi kayıtların tutulduğu ve mürşid-mürid bağının ilmek ilmek dokunduğu bir hakikat sahasıdır.

Suretten Manaya Geçiş: Gönül Kâbe'sini İnşa Etmek

Dervişlik yolu, surette kalmak değildir. Kılınan namazın, tutulan orucun, yapılan zikrin bir de mana mertebesi vardır. Dışarıda yapılan her ibadetin, içeride, gönülde bir karşılığı olmalıdır. Aksi takdirde yapılanlar, sevap kazandırsa da kişiyi hakikate erdirmez, bir alışkanlıklar silsilesi olarak kalır. Gerçek dervişlik, Hz. Adem'in Cennet'ten yeryüzüne inmesi gibi, "Adem-i Mana"nın, yani insani hakikatlerin, sâlikin kendi beden arzına, kendi varlık dünyasına inmesiyle başlar.

hakikat mertebesinde bütün bu hâdiseleri kişi bizâtihi yaşaması gerekiyor ki, hakikatine ermiş olsun ... Hakkikat mertebesinde bizim varlığımız bizim dünyamız yani şu bedenimiz bizim arzımız, bizim dünyamız işte hakikat mertebesi itibarıyla Âdemi mânânın cennetten çıkıp şu bizim bünyemize inmesi dervişliğin başlangıcı derviş olmanın ilk şartı bu, bundan evvel yapılan zikirler, tesbihler, oruçlar (vs.) kişinin kendi hayalinde, vehminde yaptığından ibadet unsuru hâdiseler oluyor yani dervişlik değil dervişlik zannediliyor fakat değil ancak abidlik veya zâkirlik, zikir ehli ve ibâdet ehli olmak.

Bu iniş gerçekleşmeden, kişi "hayali derviş" olmaktan öteye gidemez. Bu inişle birlikte, artık her şey mana kazanmaya başlar. Mekke'deki Kâbe, sâlikin "Gönül Kâbe'si" olur. Hz. İbrahim ve oğlu İsmail'in Kâbe'nin duvarlarını yükseltmesi, sâlikin kendi içindeki tecrübesine dönüşür. "O vakti hatırla" emri, sadece geçmişteki bir olayı anmak değil, o anı kendi "gönül vaktinde" yaşamaktır.

“o vakti hatırla” yani “veyz yerfeu” o vakit denilen şey, sendeki gönül varlığının farkına vardığın vakittir. Yani sendeki iç âleminin varlığını idrak ettiğin vakittir o vakit, o vakti hatırla demesi. Buna dikkat et veled-i kalbin olan İsmail ile öz varlığın olan İbrahim’in yardımlaşarak gönül Kâbe’sinin ilim duvarlarını birlikte yükseltmeleridir. Bu oluşum, mana âlemi yolundaki çalışmaların çok mühim bir kısmını teşkil eder.

Bu inşa faaliyeti, sâlikin öz varlığı (İbrahim) ile kalp meyvesi olan yeni idraklerinin (İsmail) birlikte, gönül evinin duvarlarını ilimle, irfanla, muhabbetle yükseltmesidir. Bu Kâbe'nin temiz tutulması, oraya şirk, yani Allah'tan başkasını, kesreti sokmamaktır. O gönül Kâbe'sini tavaf edenler, Hakk'ın isimleri etrafında dönen yeni fikirler, ilhamlardır. Hz. Musa'ya Tûr dağında gelen "Pabuçlarını çıkar!" emri de bu manadadır.

Şüphe yok benim, ben senin Rabbinim. İmdi pabuçlarını çıkar. Muhakkak ki, sen mübarek bir vâdide, Tuvadasın

Bu pabuçlar, sâlikin iki alemle, yani bu dünya ve öte dünya ile ilgili kayıtları, bağlarıdır. O mukaddes vadiye, yani gönül Kâbe'sine, Zât tecellîsinin yaşanacağı o mahrem alana, bu kayıtlardan soyunmadan girilemez. Seyr-i sülûk, bu soyunma, arınma ve yeniden inşa etme sürecinin adıdır.

Zıtların Birliği: Dervişliğin Gayesi ve Tevhid İdrakı

Mana alemine yolculuk ilerledikçe, sâlikin idraki de dönüşür. Daha önce birbirine zıt, düşman gibi görünen şeylerin aslında aynı kaynaktan geldiğini, aynı hakikatin farklı yüzleri olduğunu görmeye başlar. Şeriat düzeyinde "düşmanlık" olarak anlaşılan şey, hakikat mertebesinde, her bir varlığın kendi özelliğini kemâliyle ortaya koyması olarak idrak edilir. Dervişin görevi, bu zıtlıkları kendi varlığında birlemektir.

Burada bahsedilen düşmanlık şeriat âleminde kabul gören düşmanlık anlamında değil, buradaki düşmanlıktan kasıt her varlığın kendi hakikatini kemâlıyla ortaya koymasıdır çünkü bu üç varlıkta değişik özellik olduğundan ve bunlarda birbirine dışarıdan bakıldığı zaman zıt hükmünde olduğundan düşmanmış gibi gösteriliyor işte neticede kişi gerçek derviş olup bu zıtları birleyip hakikatinin Hakkikati İlâhiye ye dayandığını idrak ettiği zaman ... o düşmanlık ortadan kalkıyor

Bu, Efendimiz'in (s.a.v.) "Ben şeytanımı Müslüman ettim" buyruğunun sırrına ermektir. Nefs-i Emmare (kötülüğü emreden nefs) terbiye edildiğinde, artık düşman değil, bir hizmetkâr olur. Onun mana aleminden yakalayıp getirdiği avlar, yani ilhamlar, bilgiler, artık helal ve faydalı bir gıda haline gelir.

Bu zıtların birliği idrakinin en yüksek tecellîsi, Mi'rac hadisesinde " قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى " (iki yay aralığı kadar, yahut daha yakın) ayetiyle sembolize edilir.

Yani kavs ’ın bir tarafı abdiyyet mertebesi bir tarafı ulûhiyyet mertebesidir. İşte bu iki “kavs” i yani iki mertebeyi “kab” ın’dan, “tutma yerinden” tutup, kendi varlığında ilk defa cem eden yüce insân Hz Rasûlüllah tır. Bu iki mertebe bir birine o kadar yakın oldu ki, nerde ise birleşeceklerdi, fakat özellikleri itibariyle iki mertebenin de hakkının korunması lâzım gelmektedir.

Bu, cem makamı idrakidir. Ulûhiyyet (ilahlık) ve abdiyyet (kulluk) gibi iki zıt kutup, birbirine karışmadan, her birinin hakkı korunarak bir araya gelir. Bu, İnsân-ı Kâmil'in varlığında gerçekleşen en yüce birleşmedir. Sâlik de kendi mertebesince bu birleşmeden bir pay alır. Varlığın hem zahir hem batın, hem madde hem mana olduğunu idrak eder. Bu zıtlık, aslında bakıştadır. Bakış değişince, alem de değişir.

Çünkü burada ki, sistemimiz biz bu sistemle burasının müşahede âlemi olduğunu zannediyoruz, böyle anlıyoruz. Ama bunun müşahedesine göre müşahede ediyoruz. Yani bedenimizle baktığımız için burasını bedensel, maddi varlık olarak görüyoruz ama bu beden bizden alındıktan sonra aynı varlığa latif varlık olarak bakıyoruz, çünkü baktığımız yer latif olduğu için burayı da latif tarafını görebiliyoruz ... madde mekanizmasıyla baktığımız zaman burası madde âlemi bizim için ama mana mekanizasıyla baktığımız zaman burası aynı zamanda mana âlemi ve burası ruhlar âlemi, mana âlemi tamamen.

Hakk'ın Semi' (işiten) sıfatı bir kulda tecellî ettiğinde, artık o kul için canlı-cansız ayrımı kalmaz. Eline taş alıp "avucumda ne var?" diye soran Ebu Cehil'e karşı, o taşların dile gelip "Eşhedü enlâ ilahe illallah" demesi gibi, kâinattaki bütün zıtlıklar ortadan kalkar ve her şey tek bir hakikati zikretmeye başlar. Alem-i Mana'nın sâlikin hayatında yaşanması, bu Tevhid muktezası olan birlik idrakine, bu müşahedeye ermektir. Yolculuk suretten başlar, manada devam eder ve zıtların birleştiği Cem'u'l-cem makamında, Hakk'ın birliğinde sükûn bulur.

Füsûsu'l-Hikem'de Alem-i Mana

Şeyh-i Ekber Muhyiddîn İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'i, yani "Hikmetlerin Yüzük Taşları" adlı eseri, peygamberlerin lisanıyla açığa çıkan ilâhî hakikatlerin birer mücevher gibi sunulduğu bir hazinedir. Âlem-i Mânâ dediğimiz o engin denizin haritasını, varlığın sırlarla dolu dokusunu en açık şekilde Şeyh-i Ekber'in irfanında buluruz. Terzibaba Necdet Ardıç Efendimiz'in sohbetleri ve tefekkürleri, bu yüce hikmetlerin günümüz insanının kalbine inmesi için bir köprü vazifesi görür.

Şeyh-i Ekber'in öğretisinin merkezinde, Âlem-i Mânâ'nın yapı taşları olan bir sır yatar: A'yân-ı sâbite. Yani, varlıkların Zâtî ilimdeki değişmez hakikatleri. Henüz "kün" (ol) emriyle dış âlemde bir surete bürünmemiş, Cenâb-ı Hakk'ın ilminde ezelden beri mevcut olan potansiyeller, manalardır. Kâinattaki her bir zerreden insana, melekten cinne kadar ne varsa, hepsi dış âlemde zuhûr etmeden evvel, Hakk'ın ilminde birer "ayn-ı sâbite", yani sabit bir hakikat olarak mevcuttu. Onlar, "halk edilmiş" değildirler, çünkü halk edilmiş olmak dışta bir vücut bulmayı gerektirir. Onlar, ezelî ilmin kendisidir. Bu sebeple İbn Arabî, "Onlar, halk edilmişlik kokusu dahi koklamamışlardır" buyurur. Âlem-i Mânâ, işte bu ezelî hakikatlerin bulunduğu, kokunun, rengin, şeklin olmadığı, sadece saf manaların ve istidatların bulunduğu ilâhî ilim mertebesidir.

Bu temel üzerine, insanın bu dünyadaki yolculuğunu ve kader meselesini aydınlatan çok önemli bir ayrım gelir. İnsan, bir yandan kaderinin mahkûmu gibi görünürken, diğer yandan amellerinden sorumlu tutulur. Bu, tenzih ile teşbihin, yani Hakk'ın mutlak iradesi ile kulun sorumluluğunun Muhammedî mîzanda dengelenmesidir. Terzibaba Efendimiz, bu hassas dengeyi Füsûs'un ruhuna uygun bir şekilde şöyle izah eder:

Ancak âhiretteki ceza ve mükafatlandırma buradaki yaşamda yaptığımız ameller üzerine bina edilmektedir. A’yân-ı sâbitemiz bir yönden bakıldığında (emr-i iradi) hükmündedir yani Allah’ın iradesinin işidir. (Emr-i teklifi) bölümü ise bize bırakılan sahadır. Peygamberler yoluyla bildirilen emir ve yasakları bize verilen program dahilinde uygulayabiliyorsak cennet ehli ve Hakk ehli olmaktayız, uygulayamaz isek eğer cehennem ehli ve gayr hükmü ile hayatımızı sürdürüp, âhirette karşılığını almış olmaktayız.

Emr-i İradi (İradeye Bağlı Emir): Bu, Cenâb-ı Hakk'ın kevnî, yani âlemlerin dokusuna işlediği iradesidir. Bu irade, varlıkların a'yân-ı sâbitelerine, yani onların ezelî hakikatlerine bakar. Bir şeyin ne olduğu, hangi istidatları taşıdığı, potansiyelinin ne olduğu, Hakk'ın ezelî ilminde bellidir ve bu, O'nun mutlak iradesinin bir tecellîsidir. Firavun'un Firavun olması, Musa'nın (a.s.) Musa olması, onların a'yân-ı sâbitelerinin talebidir. Zira her bir ayn-ı sâbite, Hakk'ın belirli isimlerinin tecellî edeceği bir ayna olmayı ezelde talep etmiştir. Bu, kaderin sırrıdır ve bizim müdahale sahamızın dışındadır, burası tam bir teslimiyet makamıdır.

Emr-i Teklifi (Sorumluluğa Bağlı Emir): Bu ise, peygamberler aracılığıyla biz insanlara bildirilen "yap" ve "yapma" şeklindeki emirler ve yasaklardır. Şeriatın tamamı, emr-i teklifîdir. Bu saha, bizim imtihan alanımızdır. Cenâb-ı Hakk, emr-i iradisiyle bizim ne olduğumuzu ve ne yapacağımızı ezelden bilir. Fakat bu bilmesi, bizi o ameli yapmaya zorladığı anlamına gelmez. O, sadece olacak olanı ilmiyle ihata etmiştir. Emr-i teklifî ile de bizden ne istediğini beyan etmiştir. Bizim vazifemiz, kendi cüz'î irademizle, bize sunulan bu teklifler sahasında, Hakk'ın rızasına uygun olanı seçmeye gayret etmektir.

A'yân-ı sâbitemiz bizim vücûdî hakikatimizdir, kaderimizdir; bu, emr-i iradi'dir. Peygamberlerin getirdiği din ise bizim sorumluluk alanımızdır; bu da emr-i teklifi'dir. Ahiretteki karşılık, bizim emr-i iradi'ye göre değil, emr-i teklifi'ye verdiğimiz cevaba göre olacaktır. Kul, "Benim kaderim böyleymiş" diyerek sorumluluktan kaçamaz. Çünkü o, kaderinin ne olduğunu bilmez, ama kendisine ne emredildiğini bilir.

Bu yüksek hakikatler, sâlikin hayatına nasıl iner? Tasavvuf, bilginin hâle dönüşmesi sanatıdır. Terzibaba Efendimiz, bu mananın sâlikin kalbine nasıl "nâzil olduğunu", yani indiğini şöyle anlatır:

Hadîs-i kûdsî: Âlem-i mânâdan, ilmi ilâhîyye yönünden hakîkat-i insâniyye’ne bir bilgi geldi-nâzil oldu ise o bilgiyi beşeriyyet âlemine intîkâl ettirmen, yaptığın düzenleme ve bu ilmî yaşantının ismine, sana âit olan, mânâsı Hakk’tan, lâfzı kendinden, (hadîs-i kûdsî’ndir.) denir. Hadîs-i Şerîf: Lâfzını ve mânâsını ilmi ilâh-î ve şerîat-ı Muhammedî kuralları içerisinde bir bilgi cümlesi düzenlemişsen bu da senin (hadîs-i şerîf’in) olur. Bunlar genel hükümler değil, kişinin kendi şahsında (nefs-i lâtîfi) ile ulaştığı özel hâlidir. Âyet-i kerîme ise lâfzı ve mânâsı Hakk’tandır ve oraya kulluğa yol yoktur.

Bu ayrım bize gösterir ki, Âlem-i Mânâ'ya açılan her kalp, oradan aldığı feyzi kendi kabının rengine ve kapasitesine göre yansıtır. En kâmil yansıma, Efendimiz Muhammed Mustafa'nın (s.a.v) kalbinde gerçekleşmiştir. Bizler de seyr-i sülûkumuzda kalbimizi saflaştırdıkça, o mânâ âleminden hisseler almaya başlarız. Gördüğümüz sâdık rüyalar, kalbimize doğan ilhamlar, hep o âlemden gelen birer esintidir.

Bu hakikatleri idrak etmenin yolu ise, yine ibadetten ve kulluktan geçer. Terzibaba Efendimiz, bu sohbetini ibadetin bâtınına bağlayarak tamamlar:

Farzlar , Ulûhiyyet namazıdır. Bunlar mutlaktır, terki mümkün değildir. Sünnetler , risâlet namazıdır. Sünnet bâzen terk edilir, ruhsattır...

İşte Füsûs hikmetinin amele dökülmüş hâli budur.

Farz ibadetler, Ulûhiyyet mertebesinin bir gereğidir. Onlar, a'yân-ı sâbiteler gibi mutlaktır, değişmezdir. Terk edilemezler. Çünkü farz, kulun Rabbiyle olan en temel ve doğrudan bağıdır.
Sünnet ibadetler ise, Risâlet mertebesinin, yani Hz. Peygamber'in (s.a.v) kulluğu en güzel şekilde nasıl yaşadığının bir tezahürüdür. Sünnet, o mutlak hakikate giden en güzel yoldur. Bazen ruhsatlarla terk edilebilmesi, emr-i teklifi sahasının esnekliğini ve rahmet mertebesini gösterir.

Âlem-i Mânâ, varlığımızın ezelî köküdür. Kaderimiz, o âlemdeki hakikatimiz olan ayn-ı sâbitemizde saklıdır. Sorumluluğumuz ise, bu dünya sahnesinde bize sunulan ilâhî emirlere riayet etmektir. Bu ikisi arasındaki dengeyi bulmanın yolu, farzlarla Rabbimize olan mutlak bağımızı sağlamlaştırmak ve sünnetlerle o bağın en güzel edebiyle yaşamayı öğrenmektir.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin bize açtığı pencereden varlığın ezeli hakikatlerine, yani [A'yân-ı Sâbite](/wiki/ayan-i-sabite)'ye bir nazar eylemiştik. Bu âlemin en girift meselesi, zıtların hakikatidir. Zira Âlem-i Mânâ'yı anlamak, zıtların nasıl olup da aynı kaynaktan zuhûr ettiğini idrak etmekle mümkündür.

Bu âlemde gördüğümüz her şey, bir zıddıyla kaimdir. Gece olmadan gündüzün, soğuk olmadan sıcağın, hastalık olmadan şifanın kıymeti bilinmez. Gündelik akıl, bunları birbirine düşman iki ayrı kutup olarak görür. Lâkin irfan yolcusu, hikmet nazarıyla baktığında bilir ki, bu zıtlıklar, aynı Hakikat’in farklı vecihleridir. Onlar, Cenâb-ı Hakk'ın Esmâ-i Hüsnâ’sının bu kesret âleminde kendini göstermesinin birer vesilesidir. Hakk’ın el-Kahhâr ismi tecellî edecekse, kahra uğrayacak bir mazhar gerekir. Er-Rezzâk ismi rızık verecekse, rızka muhtaç bir varlık gerekir. Arifler, belâda dahi Hakk’ın bir isminin tecellîsini müşahede eder, şikâyeti bırakıp o tecellînin ardındaki hikmeti seyre dalarlar. İşte bu seyir makamı, zıtlıkların çatışma alanı olmaktan çıkıp, birliğin müşahede edildiği [Cem makamı](/wiki/cem-makami)'dır.

Bu birliği idrak etmenin usûlü, Şeyh-i Ekber’in öğrettiği tenzih-teşbih dengesidir. Bu, Muhammedî yolun mizanıdır.

[Tenzih](/wiki/tenzih), Cenâb-ı Hakk’ı her türlü noksanlıktan, yaratılmışlara benzemekten, akla ve hayale sığmaktan uzak ve yüce tutmaktır. Kelime-i Tevhid’in “Lâ ilâhe” (hiçbir ilah yoktur) kısmıdır bu. Şûrâ Sûresi’ndeki ayetin ilk kısmı bunu ifade eder: “O’nun benzeri gibi bir şey yoktur.” Bu tenzih kanadı, sâliki şirke düşmekten korur.

[Teşbih](/wiki/tesbih-temsil) ise, Hakk’ın bu âlemdeki tecellîlerini, isim ve sıfatlarının zuhûrlarını görmektir. O’nun her şeye her şeyden daha yakın olduğunu, “Biz ona şah damarından daha yakınız” (Kāf, 16) sırrınca her varlığın hakikati olduğunu idrak etmektir. Bu da Kelime-i Tevhid’in “illâllah” (ancak Allah vardır) kısmıdır. Âyetin devamı da buna işaret eder: “…ve O, işitendir, görendir.” Bu teşbih kanadı olmadan uçmaya kalkan ise, Hakk’ı âlemden tamamen kopuk, ilgisiz bir varlık olarak görür ki bu da ta’tîl tehlikesine götürür.

[İnsân-ı Kâmil](/wiki/insan-i-kamil), bu iki kanatla uçan, iki gözle birden bakandır. Bir gözüyle Hakk’ın mutlak tenzihini seyrederken; diğer gözüyle O’nun bütün eşyadaki teşbihini, yani tecellîsini müşahede eder. O bilir ki, Hakk hem Zâhir’dir hem Bâtın’dır. Bu dengeye [Muhammedî mîzan](/wiki/muhammedi-mizan) denir. Zira Resûlullah Efendimiz (s.a.v.), hem Hakk’ın en kâmil kulu (abd) olarak O’nun karşısındaki hiçliğini en derinden idrak etmiş (tenzih), hem de Hakk’ın en kâmil aynası olarak O’nun ahlâkıyla ahlâklanmış (teşbih) yegâne zâttır. Sâlikin gayesi de bu Muhammedî dengeyi kendi kalbinde kurmaktır. O zaman zıtlıklar, onun nazarında Hakk’ın farklı isimlerinin birbiriyle sohbeti hâline gelir.

Bütün bu hakikatler, zihinde taşınacak bir yük değil, [kalp](/wiki/kalp)te yaşanacak bir tecrübedir. İlim, amel ile birleşip hâle dönüşmedikçe, kişiyi sadece kibre sevk eder. Bu hikmetlerin teorik bilgisine ilm-el yakîn (bilgiyle kesin inanma) denir. Sâlik, zikirle, tefekkürle kalbini saflaştırdıkça, bu hakikatler ona ayan olmaya başlar. Bu, ayn-el yakîn (görerek kesin inanma) mertebesidir. Nihayet sâlik, Hakk’ın tecellî deryasına öyle bir dalar ki, benliği o deryada erir. Artık bilen, gören kendisi değil, kendisinde tecellî eden Hakk olur. Bu, hakk-el yakîn (yaşayarak kesin inanma) mertebesidir. O zaman Âlem-i Mânâ, ötelerde bir yer değil, sâlikin kalbinin ta kendisi olur. Çünkü “Mü’minin kalbi, Rahmân’ın arşıdır” sırrı zuhûr eder.

Âlem-i Mânâ’daki hakikatler, kitaplarda yazılı ölü harfler değildir. Onlar, senin ve benim [vücûdî](/wiki/vucudi) hakikatimizdir. O hakikatler, bu suretler âleminde tecellî etmek için can atar. Kalp, bu tecellînin gerçekleşeceği yerdir. Orayı masivadan temizlediğimizde, o ayna parlar ve hem Zât’ın tenzihini hem de sıfatların teşbihini aynı anda yansıtmaya başlar. Bu, [Cem'u'l-cem](/wiki/cemul-cem) makamıdır ki, sâlik hem Hakk ile Hakk olur, hem de halk ile halk olur. Çoklukta birliği, birlikte çokluğu müşahede eder. Ne Hakk’ın birliği onu halkın farkından kör eder, ne de halkın çokluğu onu Hakk’ın birliğinden perdeler. Bu, kulluğun zirvesi ve irfanın nihayetidir.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Alem-i Mana

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri, Âlem-i Mana’yı bir ilim adamı gibi tarif etmez. O, hakikati bir gül gibi koklatır, bir nağme gibi dinletir, bir hikâye gibi gönle işler. Mesnevî, suretten manaya, cisimden ruha, fânîden Bâkî’ye uzanan bir Mi'râc yolculuğunun davetiyesidir.

Kâinatı Döndüren Sır: Küllî Akl ve Mana'nın Tasarrufu

Geceleri gökyüzüne baktığımızda sayısız yıldızın bir nizam içinde döndüğünü görürüz. Bu devâsâ çarkı hangi kuvvet döndürmektedir? Hazret-i Pîr, perdenin arkasına bakar ve bize Fâil’in işleyişini gösterir:

Güneş sistemimizi oluşturan feleklerin ve sonsuz uzayda dönen diğer güneş sistemlerinin ve diğer âlemlerin dolap gibi dönmeleri kimin tesiriyledir? Mânâ âleminden olan küllî aklın tesiriyledir ve o küllî akıl, dışarıda yok olduğu hâlde, var olan üzerinde etkilidir; ve bu bütünlüğün idarecisidir.

Bütün bu kevnî âlemlerin dönüşü, suret âleminde bir karşılığı olmayan bir hakikatin, Küllî Akl’ın tesiriyledir. Küllî Akl, Âlem-i Mana’nın bu âlemdeki tasarruf gücüdür. O, bu âlemde bir cisim olarak “yok”tur, ama bütün var olanlar onun tesiri altındadır.

Hazret-i Pîr, bu büyük hakikati hemen sâlikin kendi varlığına, yani enfüsî âlemine taşır. Zira âfâkta ne varsa, enfüste de onun bir numunesi vardır.

Ey oğul, bu felek gibi olan kalıbın dönüşü, örtülmüş olan ruhdandır.

Beden dediğimiz kalıp da bir felektir. Onun yürümesi, konuşması, yaşaması, yani “dönüşü”, içine gizlenmiş olan ruhtandır. Ruh, bedenin manasıdır. Beden suret ise, ruh manadır. Ruh çekilip gittiğinde, o felek gibi dönen beden, cansız bir surete döner. Asıl olan, hayat veren, hareket ettiren, görünmeyen manadır.

Irmak suyunun esîri olan bir çark gibi; bu rüzgârın devri onun ma'nâsındandır.

Bir su değirmeninin çarkı, ırmağın suyuna esirdir. İşte bu âlemdeki her şey, bir mananın, bir ilahi ismin tecellîsinin esiridir. Her varlık, bir Esmâ-i Hüsnâ’nın bu âlemdeki tecellî yeri, yani mazhar’ıdır. O Esmâ, o varlığın “özel Rabbi” ve hakikatidir, yani “ma’nâsı”dır. Âlem-i Mana, bütün bu fiillerin, suretlerin ve hareketlerin kaynağı olan Esmâ ve Sıfat âlemidir.

Suretten Manaya Yükseliş: Nefsin Terbiyesi ve Vücûd Mertebeleri

Sâlik bu hakikate nasıl ulaşır? Hazret-i Mevlânâ, bunun yolunun nefs terbiyesinden geçtiğini söyler. İnsana bahşedilen akıl, iki kanatlı bir kuş gibidir. Yüzünü nereye dönerse, gıdasını nereden alırsa, oraya uçar.

Nitekim aşağıda gelecek olan bir sürh-ı şerîf-de عقل مثال جبرئیلست ya'ni "Akıl Cebrail misâlidir" buyrulur. "Cîfe"den murâd, azâb-ı nefsânîdir. "Kerges", akbaba ismindeki kuştur. Ya'ni, "Cebrâîl misali olan akıl eğer cîfe mesâbesinde olan gıdâ-yı nefsânî tarafına az teveccüh ve iltifat ederse, o akıl sidretü'l-müntehâya kadar uçmak kuvvetinde bir akbaba kuşundan az çırpınmaz."

Aklın aslı, Cebrail (a.s.) gibi ulvîdir. Onun gıdası, ilahi ilimler ve irfan nurudur. Fakat o, yüzünü dünyaya, nefsanî arzulara, yani “cîfe”ye, leşe çevirirse, bir akbabaya (kerges) döner. Lâkin o lezzetten yüz çevirirse, Sidretü'l-Müntehâ’ya kanat çırpacak gücü kendinde bulur. Dervişin ilk işi, aklının ve kalbinin gıdasını değiştirmektir.

Bu mana sofrasına oturan anlar ki, bu âlemdeki güç ve kudret, eşyada veya kelimelerde değildir. Güç, manadadır, hali kuşanandadır.

Haydi bu âsâyı sağ elinde tuttun! El için Mûsa'nın kıssası nerededir?

Hz. Musa’nın asâsı bir semboldür. Asıl sır, asâyı tutan eldedir. O el, Hakk’ın kudretinin tecellî ettiği “Yedullah” sırrına ermiş bir eldir. Sen o asânın aynısını bulup eline alsan ne olur? Onu ejderha yapan, Musa’nın (a.s) manasıdır. Bu, İsm-i A'zam için de böyledir.

Binâenaleyh ism-i a'zamın te'sîri zahir olabilmek için bu ismi telaffuz edenin nefesi son derece saf ve berrak ve maksûd olan ma'nâya yetişip te'sîr etmesi için de nihâyet derecede letâfet ve sür'atte bulunması îcâb eder.

Tesir, kelimenin suretinde değil, onu söyleyenin nefesinin saflığında, kalbinin letâfetindedir. Seyr-i sülûk, bu nefesi saflaştırma, kalbi arındırma yolculuğudur. Bu yolculukta sâlik anlar ki, kendi varlığı da dâhil olmak üzere her şey, bir bayrağın üzerindeki aslan resmi gibidir.

Biz hep arslanlarız; fakat bayrak arslanı! Onların hamleleri vakit vakit rüzgârdan olur.

Biz kendimizi fâil sanırız, oysa bizi hareket ettiren, mana âleminden esen “rüzgâr”dır; yani ilahi irade ve kudrettir. Varlığımız, O’ndan gelen bir esintiyledir.

Esâsen vücûd, ya'ni varlık husūsunda üç i'tibâr vardır. Birincisi fânî olan “vücûd-ı mukayyed"dir ki, bu vücûd, eşyâ-yı kevniyyenin vücûdudur... Üçüncüsü, sıfatın sahibi olup bakā-yı ezelî ve ebedî ile bâkî olan bir varlıktır ki... İşte buna "vücûd-ı mutlak" demişlerdir...

Bizim ve bütün eşyanın varlığı, “vücûd-ı mukayyed”dir; yani kayıtlı, sınırlı ve fânî bir varlıktır. Bu varlık, kendi başına kaim değildir. O, her an Vücûd-ı Mutlak olan Cenâb-ı Hakk’ın tecellîsiyle ayakta durur. Bu hakikati idrak etmek, enâniyet dağını eriten ilk adımdır.

Mürşidin Himmeti, Müridin Gayreti: Mana Alemine Yolculuk

Sâlik, kendi aklı ve gücüyle bu enâniyet dağını yerinden oynatabilir mi? Hazret-i Mevlânâ, bu yolculukta bir rehberin, bir Mürşid-i Kâmil’in elzem olduğuna işaret eder. Çünkü Mürşid-i Kâmil, Âlem-i Mana ile suret âlemi arasında bir köprüdür.

"Efendi" ma'nâsına olduğuna göre "o" zamîri, sûret-i serkeşe râci' olup, ma'nâ böyle olur: Ey mürîdim, sen sûreti eritemezsen, Hakk'ın inâyetleri eritir; benim gönlüm sûret-i serkeşin bendesi değil, efendisidir. Bu ma'nâya göre Cenâb-ı Pîr, kutbiyyetlerine işaret buyururlar; zîrâ kutb-ı âlem sûretde mutasarrıftır. Alem-i sûrete nâzil olan füyûzât-ı ilâhiyye ve inâyât-ı rabbâniyye, kutb-ı zamânın kalb-i şerîfinden tevzî olunur.

Kutb-ı zaman, suretin kölesi değil, efendisidir. Çünkü o, manaya vâsıl olmuştur. İlahi feyiz ve bereket, onun mübarek kalbinden bütün âleme dağıtılır. Bu yüzden mürid, o kapıya yönelir, o kapıdan himmet talep eder.

Yani "Ey mürşidim, sen bana Hakk yolunda mücadele gücünü bahşedersen, ben senin himmetin ile dağ gibi olan enâniyyetimi (benliğimi) ve varlığımı koparırım..."

Mürid, mürşidinden mücahede gücü vermesini ister. Bu güç, manevî bir destektir, himmettir. O himmet kanadıyla mürid, kendi benlik dağını yerinden söker atar. Bu yolda mürid, kendini bir ebabil kuşuna, nefsanî sıfatlarını ise fillere benzetir:

Sen beni zaîflikte ebabîl kuşu tut; benim hasmımın her birini fil gibi tut!

Ebabil kuşu ne kadar küçük ve zayıf görünür. Fil ise ne kadar büyük ve güçlü. Ama kıssada olduğu gibi, o küçük kuşlar, Allah’ın emriyle o koca filleri helak etmiştir. Mürid de der ki: “Ben senin himmetinle, ilahi yardımla, kalbimin Kâbe’sini yıkmaya gelen nefs sıfatlarımın fillerini yenebilirim.” Bu, suretteki zayıflığın, manadaki güçle nasıl zıtların birliğine ulaştığının ifadesidir.

Nihayetinde, bütün bu yolculuk tek bir noktaya varır: Fâil’in, Mûcid’in, Mürşid’in, her şeyin hakikatinin yalnızca Hakk olduğunu idrak etmeye.

Gönüllere kendisini gösteren de O'dur; dervişin hırkasını diken de O'dur.

Hazret-i Mevlânâ’nın diliyle Âlem-i Mana budur. O, suretler pazarında kaybolanlara hakikat pazarının yolunu gösterir. Her hikâyesi, her beyti, o mana âlemine açılan bir penceredir.

Mesnevî Ciltlerinden İzler

Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Alem-i Mana kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:

Cilt 2: "Sûrete uygun bir sûrete girip görünür — mânâ âleminde ilmin süt sûretine temessülü gibi. Perdesiz olan ilâhî hitâb, tatma (zevk) ve vicdân yoluyla olduğundan, söylemek ve yazmakla tarif edilemez."
Cilt 3: "Onlar gözbebeği mesâbesindedirler ve hakâyık-ı eşyâyı onlar görürler."

Mesnevî-i Şerîf Şerhi (Cilt 1-3 ve 9) — Konuk efendi mânâ âleminde ilmin süt sûretine bürünmesi gibi remzleri uzun uzun tahlil eder; evliyâullahın hakâyık-ı eşyâyı görmeleri bu çerçevede îzah edilir.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Alem-i Mana

Bir kavramı tek başına anlamak, bir ağacın kökünü ve dallarını görmeden sadece bir yaprağına bakmaya benzer. Alem-i Mana'yı da etrafındaki diğer hakikatlerle birlikte mütalaa etmek, onun irfan ufkumuzdaki yerini daha sağlam kılar.

Halk Alemi, yani şu içinde yaşadığımız, beş duyuyla idrak ettiğimiz madde ve zamana bağlı olan şehadet alemi, Alem-i Mana'nın sadece bir gölgesi, bir zuhur mahallidir. Bu ikisinin arasında ise bir berzah, bir geçit alemi daha vardır ki ona Alem-i Misal denir. Bu alem, manaların suretlere büründüğü ama henüz maddeleşmediği latif bir varlık sahasıdır. Rüyalarımız, keşf ehlinin müşahedeleri bu alemde cereyan eder.

Bu manaların kaynağı ise Emir Alemi'dir. Bu alem, Cenâb-ı Hakk'ın "Kün!" (Ol!) emrinin tecellî ettiği, sebep ve sonuç ilişkilerinin, zaman ve mekânın olmadığı, safî emir ve irade sahasıdır. Alem-i Mana, Emir Alemi'nin bir alt mertebesi gibidir; emir orada manaya, mana da misal aleminde surete ve halk aleminde maddeye dönüşür.

Bu manaların en derindeki, en kökündeki haline ise Şeyh-i Ekber Hazretleri A'yan-ı Sabite der. Bunlar, varlıkların Cenâb-ı Hakk'ın ilm-i ezelîsindeki değişmez hakikatleri, ilahi istidatlarıdır. Alem-i Mana, işte bu A'yan-ı Sabite'nin zuhura çıkma arzusunun ve ilahi bilginin bir tecellîgahıdır.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanenin temelini teşkil eden üç büyük irfan pınarından her biri, Alem-i Mana bahsine kendi meşrebinden bir pencere açar.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin sohbetlerinde Alem-i Mana, nazari bir bilgi olmaktan çıkar, sâlikin seyr-i sülûkunun her adımında karşılaştığı canlı, yaşayan bir hakikate dönüşür. Onun için Alem-i Mana, dervişin her an muhatap olduğu, edebi ve liyakatiyle kapısını aralayabileceği bir gönül mektebidir. Mesele, o alemin bilgisine sahip olmak değil, bu alemde o manaya göre yaşayabilmektir.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri, Füsûsu'l-Hikem'de konuyu varlık mertebelerinin en derinine, Zât'ın kendi kendine olan tecellîsine kadar götürür. Onun için Alem-i Mana, özellikle A'yan-ı Sâbite bahsiyle iç içe geçmiş, ilahi ilmin ve iradenin nasıl çalıştığını gösteren bir anahtar kavramdır. Şeyh-i Ekber, varlıkların kaderinin ve cüz'i iradenin sırrını, o varlığın Alem-i Mana'daki ve daha derinde A'yan-ı Sâbite'deki hakikatine bağlayarak çözer.

Hazret-i Mevlânâ Celâleddin Rûmî ise Mesnevî-i Şerîf'te, bu alemin heybetini, aşkını ve coşkusunu, hikâyeler ve semboller diliyle doğrudan kalbe duyurur. Küllî Akl'ın felekleri bir dolap gibi çevirmesi gibi misallerle, Alem-i Mana'nın bu görünen alemi nasıl bir kudretle yönettiğini anlatır. Onun dilinde mana, suretin canıdır; suret manasız bir ceset gibidir. Mevlânâ, aklın sınırlarını zorlayan bu hakikatleri aşkın ve cezbenin potasında eriterek, okuyanı o aleme doğru kanatlandıran bir rehber olur.

Sohbetimizin nihayetinde hatırda kalması gereken en temel hakikat şudur: Alem-i Mana, hayalî bir diyar veya uzak bir gelecek vaadi değildir; bilakis, içinde yaşadığımız şu anın ve mekânın aslı, hakikati ve ruhudur. Gördüğümüz her şey, oradan gelen bir mananın surete bürünmüş hâlidir. Bu sebeple tasavvuf yolu, gözü suretten manaya, dıştan içe, kesretten (çokluk) vahdete (birlik) çevirme yolculuğudur. Bu yolculukta sâlikin en büyük azığı samimiyeti, en sadık rehberi ise o mana alemine kalbiyle bağlanmış bir Mürşid-i Kâmil'dir. Zira mana, ancak manayı yaşayanın gönlünden bir başka gönle sirayet eder. Nihai hedef, bu dünyada yaşarken o alemin ahlâkıyla ahlaklanmak, her hadisenin ardındaki ilahi manayı müşahede ederek "O, her an bir iştedir" sırrına vâkıf olmaktır.