Bâtın

Kâinât dediğimiz bu büyük kitap ve insan dediğimiz o kitabın özeti, iki yüzden okunur: Biri zâhirdir, diğeri bâtın. Zâhir, göze görünen kabuk, ele gelen surettir. Bâtın ise o kabuğun içindeki öz, o suretin ardındaki mânâdır. Tasavvuf, zâhirin kabuğunu kırmadan, edeple o kabuğun içindeki öze, yani Bâtın’a (iç, gizli, öze ait olan) yapılan bir yolculuğun adıdır. Bu yolculuk, eşyanın dış yüzünden hakikatine, kelimenin lafzından ruhuna, bedenin amellerinden kalbin hallerine doğru bir seyirdir. Terzibaba İrfan Mektebi’nin bütün sohbetleri ve dersleri, bu Bâtın denizine açılan birer kapıdır. Zira O’nun külliyatı, zâhir ile bâtını, şeriat ile hakikati Muhammedî mîzanda birleştiren bir irfan sofrasıdır.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Bâtın, lügatte bir şeyin içi, gizli ve görünmeyen yüzü demektir. Istılahta ise, varlığın ve bilginin duyularla idrak edilemeyen, ancak mânevî bir seziş, keşif ve ilham ile ulaşılan hakikatini ifade eder. Tasavvuf, baştan sona bir Bâtın ilmidir. Zâhirde okunan bir âyetin, yapılan bir ibadetin, yaşanan bir hadisenin iç mânâsını, Hakk’a bakan yüzünü arama sanatıdır. Bu sebeple tasavvuf eserleri, hayal ürünü hikâyeler değil, yaşanan bir bâtınî hayatın zâhire yansımış meyveleridir. Terzibaba Hazretleri’nin de işaret ettiği gibi, bu yol, kitaptan ezberlenen kuru bir bilgi değil, bizzat tecrübe edilen bir irfan halidir.

Muhterem okuyucularımız. Her ne vesilesi ile elinize geçmiş olan bu kitap, oldukça uzun geçen bir tasavvufi hayatın neticesinde şahsım hakkın da, meydana gelen (18) nci kitabımızdır. Kitabın sonun da genel listede görüleceği gibi, Kitap sayılarımız (132), mektuplar ve zuhuratlar dosyaları da şu an (98) dir, bunların toplamı ise, (132+98=230) olmaktadır. Ayrıca kitap yazılımları devam etmektedir. Ve bu kitaplar hayal kurgu değil, gerçek Batınî yaşam hayatının muhabbetli hallerini, harf ve rakkam uyumlarını, ve bunların bâtıni idraklerini bildirmektedirler.

İrfan mektebinin bütün külliyatı, “gerçek Batınî yaşam hayatının” bir dökümüdür. Bu, Bâtın’ın sadece soyut bir fikir değil, yaşanabilir, tecrübe edilebilir ve meyveleri toplanabilir bir hakikat olduğunun delilidir.

Bu Bâtın bilgisinin kaynağı Vahy’in kendisidir. İlâhî kelâm, Zât’ın ilminden Cibril-i Emîn vasıtasıyla, peygamberlerin sonuncusu ve en emîni olan Muhammed-ül Emîn’in (s.a.v.) mübarek kalbine indirilmiştir. Bu iniş, zâhirî bir harf ve ses aktarımından ibaret değildir; bir mânânın, bir hakikatin bâtından bâtına, en güvenilir kanaldan akmasıdır. Sonrasında ise o mânâ, yine “güvenilir gönüllere” emânet edilmiştir.

Evet “Cibril-i Emin”, “Muhammed-ül Emin” e yirmi üç ( 23 ) sene hep “emin” haberler getirmiş ve “emin”, kendisine güvenilir Hz. Muhammed (s.a.v.) de onları güve-nilir gönüllere teslim etmiştir ve halen de güvenilir gönül-lerden, diğer gönüllere aktarılarak ilk geldiği günlerdeki gibi saf, temiz ve berrak muhafaza edilmektedir ve her mertebeden tatbik edilmektedir. (...) Çözüm ise, bâtında olan mânâları kendilerine en uygun kelime elbiselerini giy-dirip öylece zuhura çıkarabilmek olacaktır. Bu da oldukça zor bir iştir; bu yol irfan ehlinin ilham ile güçlendirdiği gönül yoludur.

Bâtın’ı anlamanın usûlü buradadır: Vahyin getirdiği mânâ, bâtında bir hakikat olarak durur. Mürşid-i kâmillerin ve irfan ehlinin vazifesi, o bâtındaki mânâya “en uygun kelime elbisesini” giydirerek zâhire çıkarmaktır. Bu yüzden tasavvuf dili, sembolik ve işârî bir dildir, zira doğrudan söylenemeyen, ancak işaretle gösterilebilen hakikatleri taşır.

Zâhirden bâtına geçiş, şeriat mertebesinden başlar. İmanın ilk adımı, zâhirde peygamberin davetine kulak vermek ve taklit ile de olsa “inandım” demektir. Lâkin bu, yolun başlangıcıdır. Bir müddet sonra sâlikin içinde, bâtınında bir çağırıcı belirir. O çağırıcı, kişiyi taklitten tahkike, lafzî imandan müşâhedeli imana davet eder. Bu, bâtının zâhire ilk seslenişidir.

“rabbenâ innenâ se­mignâ” “ey bizim rabbimiz, mutlak olarak biz gönülden ve içten işittik.” “münâdiyen yünâdiy lil imân” “gerçek imâna ulaşmak için bâtından gelen bir çağırıcıyı duyduk.” “en âminu birabbiküm” “sizin rabbinize inanın ( her ne kadar şu halde iken rabbinizi şuhûden idrak edemiyorsanız da imânen kabul edin dendiğinde ).” “feâmennâ” ( davetçiye olan güvencemizden dolayı) hemen “imân ettik,” derler.

Âyet-i kerime’nin bu bâtınî tefsiri, yolun seyrini özetler. Kişi, zâhirdeki hayatını sürdürürken, gönlünde bir muhabbet ateşi yanar ve içinde “gerçek imâna ulaşmak için bâtından gelen bir çağırıcıyı” duyar. O an, Bâtın kapısı aralanmış, sâlikin içsel yolculuğu başlamıştır. Bu, şeriatın zâhirî hükümlerini terk etmek değil, bilakis o hükümlerin bâtınî mânâsını yaşamak için daha derine dalmaktır.

Bâtın âleminin kendine has bir dili, bir şifre sistemi vardır. Bu dil, harflerden ve sayılardan müteşekkildir. Arifler için her harf, her rakam, kâinatın ve insanın sırlarına açılan birer kapıdır. Zâhirde okuduğumuz bir harf, bâtında bir hakikate, bir mertebeye, bir ilâhî isme işaret eder. Bu ilme ilm-i hurûf (harflerin ilmi) veya ebced hesabı denir. Bu, bir falcılık değil, varlığın ilâhî matematik ve geometrisini okuma sanatıdır.

Zâhir’î yaşantının böyle bir özelliği olduğu gibi, bâtın âleminin de böyle bir özelliği vardır. İşte bu özellikler harflerin ve rakkamların içlerinde bulunan sayısal değerleri ve mânâları itibariyle hem ifade edilmekte, ve hem de, ehil olmayanlardan perdelenmektedir. İmkânımız nispetinde Hakk’ın izin verdiği kadarıyla bu perdeleri inceltmeye ve açmaya çalışacağız.

Bu perdenin ardına bakmanın bir misali, harflerin anası olan Elif’tir (ا). Zâhirde düz bir çizgiden ibaret olan Elif, bâtında bütün varlık mertebelerini kendinde toplar. O, Ahadiyet’in (mutlak birlik) sembolüdür. Sayı değeri (1) ile tekliğe, büyük ebced değeri olan (13) ile de bâtınî hakikatlere işaret eder.

(Elif) diğer alfebelerde olduğu gibi Arap alfebesinin de birinci harfidir. Küçük “Ebced” hesabı sayısal değeri (1) en büyük “Ebced” hesabı sayısal değeri ise (13) tür. Bir ve on üç ü ve aradaki bütün sayısal değerleri bünyesinde toplamıştır. Ayrıca ma’nevi olarakta (12) zahir, (1) bâtın noktadan ibarettir. (7) noktası, “yedi nefs” ve (7) “Sıfat-ı Subutiyye” Allah’ın (7) sıfatıdır. (5) noktası, ise “hazarat-ı hamse” (5) hazret mertebesi’dir. Bir de, en üstte ayrı olan (1) gayb-i noktası-mertebesi vardır.

Tek bir Elif harfi, bütün bir seyr-i sülûk haritasını içinde barındırır. 12 zâhir ve 1 bâtın nokta, toplamda 13 eder. Bu, Hakikat-i Muhammediye’nin zâhir ve bâtın vechidir. Yedi nefis mertebesi ve beş hazret mertebesi de yine bu Elif’in içinde gizlidir. Bâtın ilmi, bu tür sembolleri okuyarak, zâhirden bâtına, harften mânâya intikal etmektir. Nûr Sûresi’nin sayısal değerlerinin tahlilinde de aynı usûl karşımıza çıkar; her bir rakam, her bir harf, bir mertebeye, bir seyre işaret eder. Bu, kâinatın tesadüfler yığını değil, her zerresi hesaplı ve mânâlı bir kitap olduğunu anlamaktır.

Bu zâhir-bâtın ilişkisi, sadece harflerde veya kitaplarda değil, mesleklerde dahi kendini gösterir. Her mesleğin bir pîri vardır ve o pîr, o mesleğin bâtınî hakikatini temsil eder. Örneğin terzilik mesleğinin pîri Hz. İdris’tir. Zâhirde kumaşı kesip biçen terzi, bâtında nefs elbisesini kesip biçen, sâlikin ruhunu terbiye eden mürşidi temsil eder.

“Yere göğe sığmam mü’min kulumun gönlüne sığarım” ifadesiyle hadis-i kudsîde belirtilen ise, insan gönlü olan bâtın gökyüzüdür. Zâhir gökyüzü yedi kat (tabaka) olduğu gibi, gönül gökyüzü de yedi tabakadır. Bunlar yedi nefis mertebeleridir. (...) Gönül göğünü ve beden arzını (toprağını) adaletle korumak için tartıyı koymuştur. Her mertebede, o mertebenin gereği olan ilmi almak, daha fazlasını yüklememek için tartıyı koymuştur.

Zâhirdeki yedi kat gök, bâtındaki yedi nefis mertebesinin bir yansımasıdır. Terzinin kullandığı terazi, zâhirde bir ölçü aleti, bâtında ise her mertebenin hakkını veren, sâlike taşıyabileceğinden fazlasını yüklemeyen ilâhî adalet ve mîzanın sembolüdür. Böylece en sıradan görünen zâhirî eylem bile, Bâtın gözüyle bakıldığında derin bir hikmet taşır.

Nihayetinde, irfan ehlinin kaleme aldığı her eser, bir Bâtın haritasıdır. Kitabın önsözü, içindekiler listesi, hatta sayfa numaraları bile bu haritanın işaretleridir. Terzibaba Hazretleri’nin eserlerinde sıkça kendi kitaplarına, sayfa numaralarına atıf yapması, bu bâtınî mimariye dikkat çekmek içindir. Eline aldığın kitap, sadece mürekkepten ve kâğıttan ibaret bir nesne değil, seni Bâtın âleminde bir seyre çıkaran canlı bir rehberdir.

ÖN SÖZ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ BİSMİLLÂHİR RAHMÂNİR RAHÎM Muhterem okuyucularım; her ne vesile ile elinize geçmiş olan bu kitabımızdan, İnşeallah Cenâb-ı Hakk’ın idrak vermesi ile en geniş şekilde faydalanmanızı temen-ni ederim. (...) İsmi hasın, "Bâtın" ın "Nûr" olduğuda bu istişarelerden sonra oluşmuş oldu. (...) İçinde bir hayli mevzular olan bu Sûre-i şerifin zâhir, bâtın nûrundan bu dünyada iken yararlanmaya gayret edelim.

Her kitabın bir zâhir bir de bâtın nûru vardır. Bize düşen, zâhirdeki harflere takılıp kalmak değil, Cenâb-ı Hakk’tan idrak ve feyiz isteyerek, o harflerin ardındaki Bâtın nûruna, yani hakikatin kendisine talip olmaktır. Yolumuz, zâhirden bâtına, suretten mânâya olsun.

Terzibaba'nın Nazarıyla Bâtın: Aslı ve Mertebesi

Bâtın bahsine daldığımızda, aslında varlığın ta kendisine, okyanusun derinliklerine dalmış oluruz. Zâhir, okyanusun yüzeyindeki dalgalar, köpükler, renkler ise; Bâtın, o yüzeyi ayakta tutan dipsiz, renksiz, sessiz derinliğin kendisidir. Terzibaba İrfan Mektebi'nde sadece yüzeyde olanla, yani zâhir ile iktifa edilmez. Zira her zâhirin bir bâtını, her suretin bir hakikati vardır ve bu hakikate ermeden yapılan her iş, söylenen her söz eksik kalmaya mahkûmdur.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin külliyatı, bu bâtın ilminin, yani hakikat ilminin bir hazinesidir. O, varlığın nasıl bir Zât'ın bâtınından zâhire doğru tenezzül ettiğini, bu yolculukta harflerin, sayıların ve hatta zıt gibi görünen fiillerin nasıl birer işaret levhası olduğunu sohbetleriyle ve yazılarıyla ilmek ilmek işlemiştir.

Vücûdun Tenezzülü: Bâtından Zâhire Yolculuk

Varlık, bâtından zâhire doğru bir tenezzül, bir zuhûr seyrinden ibarettir. Hakk, kendi kendine "Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliği sevdim" buyurduğunda, bu sevgi, Bâtın'da saklı olan sonsuz kemâlâtın Zâhir'de görünme arzusunun ta kendisidir. O, hem Evvel'dir, hem Âhir; hem Zâhir'dir, hem Bâtın. Bu dört isim, birbirinden ayrı dört hakikat değil, Tek bir Vücûd'un dört farklı vecheyle idrakidir.

Terzi Baba'mızın şerh ettiği Mir'at-ül İrfân'da bu hakikat şöyle ifade edilir:

Evet O, yukarıda anlatıldığı gibi idi el'an yâni şu anda dahi öyledir. Yüce Allah, öyle bir varlık idi ki onunla beraber bir şey yok idi el'an yâni, şu anda dahi öyledir yâni vahid yâni bir ama sayı ve hesap ile değil. “ Yüce Allah, zâtında ve sıfatında münferittir... Evvel O’dur amma bu evveliyet için bir başlangıç düşünülemez kezâ Âhir de O’dur ama bu Âhir için bir bitiş tevehhüm eylenmesin... aynı şekilde Zâhir de O’dur, ama şöyle veya böyle diye bir zuhur vasfını tâbir de mümkün değildir, kezâ Bâtın da O’dur yâni gizli, ne var ki bu gizliliği de anlatmak için herhangi bir vasfa büründürmek mümkün değildir.

Bu sohbetten anlaşılması gereken en mühim ders, âlemlerin zuhûru ile Hakk'ın Bâtınî Vahdet'ine, Bir'liğine bir halel gelmediğidir. "Onunla beraber bir şey yok idi, el'an dahi öyledir" sırrı budur. Zuhûr, O'nun Bâtın'dan Zâhir'e tecellî etmesidir; yoksa O'nun bir parçası kopup da âlem olmuş değildir. Bu yüzden irfan yolunda hulûl (Hakk'ın yaratılmışa girmesi) ve ittihad (yaratılmışın Hakk ile birleşip O olması) gibi şirk kokan anlayışlara yer yoktur. O, Zâhir'de tecellî ederken dahi Bâtın'daki tenzihini, aşkınlığını muhafaza eder.

Bu tenezzül nasıl olur? Her varlığın, Cenâb-ı Hakk'ın ilminde, henüz dış âlemde bir sureti yokken mevcut olan bir hakikati vardır. Buna A'yân-ı Sâbite (sabit hakikatler) denir. Bu hakikatler, bâtın âleminde birer ilâhî programdır.

İşte bu teknolo-jinin getirdiği televizyonlar, sadece kalıp halinde ruhsuzdur, ne zaman cereyan veriliyor, hayatiyet buluyor, hayatiyet bulduğunda da, bize istidat ve kabiliyetlerini gösteriyor. Ondan daha fazla bir şey beklemek mümkün değildir... İşte her kazânın programın, bir istidat ve kabiliyeti vardır. İşte bu istidat ve kabiliyeti dairesinde Hakk’tan zuıhur taleb ederler. O program diyor ki “ya rabbi madem ki beni böyle kurguladın, o zaman beni zuhura çıkar, kendimi bâtın âleminde gösteremiyorum der,” zuhur taleb ederler, bu talep lâfzi değil halidir.

Her birimizin a'yân-ı sâbitesi, o ilâhî ilimdeki bâtınî programımız, hâl diliyle Hakk'tan zuhûr talep eder. Hakk'ın tecellîsi o programa vurduğunda, bâtında ne varsa, zâhirde o görünür. Bu zuhûr âleminde gördüğümüz zıtlıklar da bu sırra dâhildir. Gülmek ve ağlamak, zâhirde birbirinin tam tersi iki fiil gibi durur. Ama hakikatte, ikisi de aynı bâtınî kaynaktan beslenir.

Yani batında mevcut olan ağlama ve gülme, iki ayrı fiil birbirinin aynı olmakla birlikte batında, özde ama zuhura çıktığında birbirlerinin tamamen tersi olmaktadır. Ağlama ve gülme fiili o kişiyi hükmü altına almaktadır. Neden, çünkü a’yân-ı sâbitesinde vardır. Ezeli halinde vardır. Âmir hüküm olarak programında vardır. İşte o program o vücutta hakimiyetini sürdürerek onu ağlatıyor ve güldürüyor, program gereği biz ağlıyoruz gülüyoruz, yoksa ağlama bizden çıkmıyor.

Bu, zıtların birliği (Cem makamı) idrakidir. Bâtında bir olan, zâhirde farklı suretlerde görünür. Ağlamak da O'ndandır, gülmek de. Kahır da lütuf da aynı kaynaktan gelir. Ârif, zâhirdeki bu ikiliklere takılıp kalmaz; her ikisinin de bâtındaki Bir'liğe işaret ettiğini bilir ve her hâle "eyvallah" der.

Harflerin ve Sayıların Bâtını: Âlemin Şifrelerini Çözmek

Kâinat, Cenâb-ı Hakk'ın âyetleriyle dolu bir kitaptır. Bu kitabın sadece zâhirî, yani lafzî okuması değil, bir de bâtınî, yani mânâ okuması vardır. Terzibaba mektebinde harfler ve sayılar, sadece iletişim aracı değil, aynı zamanda varlığın bâtınî yapısını, ilâhî şifrelerini çözen birer anahtardır. Her harf, her sayı, bir vücûd mertebesine, bir ilâhî isme, bir hakikate açılan kapıdır.

Bu ilmin temelinde "Elif" harfi durur. Elif, zâhirde alfabenin ilk harfi, sayı değeri "bir" olan basit bir çizgidir. Ama bâtında o, bütün harflerin ve varlığın aslı olan Ahadiyyet (mutlak birlik) sırrını taşır.

(Elif) in aslı olan (13) yani (bir ve on üç) her harf ve rakkam da mevcuttur, ve onların aslıdır. (Elif) in varlığı bâtında Ahadiyyet, zâhirde ise noktadır. (Elif) in değişik şekillere bürünerek kıvrılıp hareketlenmesi yeni yeni sembol harfler ve rakkamlar meydana getirerek sayılar ve isimler oluşmakta... Böylece (Elif) âlemde ve âlemin bütün ferd ve mânâlarında mevcuttur, (Elif) siz yani (bir ve on üç) süz, yer ve Ma’nânın olması mümkün değildir.

Elif'in bâtınî sırrı "13" sayısı ile de ifade edilir. Bu, on iki zâhir imam veya on iki burç gibi zâhirdeki çokluğun ardında gizlenen bir bâtınî birliğe işarettir. (12 zâhir + 1 bâtın = 13). Bu sır, Elif'ten sonra gelen "Be" harfinde daha da açılır. Hz. Ali'nin (k.v.) "İlim bir nokta idi, cahiller onu çoğalttı" sözü burada anahtar olur. O nokta, Elif'in bâtınî birliğidir. "Be" harfinin altındaki nokta, işte o birlik sırrının zâhire ilk tenezzülüdür.

Bir bakıma, ( ا ) (Elif) “Akl-ı kül” ( ب ) (be) ise “ Nefs-i kül” dür. İkisinin izdivacından bütün harfler ve rakkamlar meydana gelmiştir. ( ب ) (be) nin altındaki nokta ( ا ) (Elif) in üstündeki gaybi zuhura gelmiş (13) üncü noktadır ki! Bütün âlemin yükünü o (.) nokta çekmektedir, ve ( ب ) (be) bütün bu âlemleri kucaklamış çok hassas vaziyettedir.

Elif'in temsil ettiği Vahdet (birlik), Be'nin kucağında kesrete (çokluğa) açılır. Bütün harfler, kelimeler, isimler ve nihayet bütün bir âlem, o tek noktanın açılımından ibarettir. Bu yüzden irfan ehli, bir kelimeyi veya bir sayıyı sadece zâhirî anlamıyla değil, onu oluşturan harflerin ve sayısal değerlerin (ebced) bâtınî katmanlarıyla birlikte okur. Mesela "tesbih" kelimesi ele alındığında, bu sadece "Hakk'ı anmak" demek değildir. O kelimeyi oluşturan harflerin sayısal değerleri, bizi varlığın bütün mertebelerine götüren bir yol haritası sunar.

(Tesbîh) hakikatinin bütün mertebelerle ilgili olduğu açık olarak görülmektedir. Bir başka yönden de baktığımızda, ( س ب ح ) (SEBEHA) da “sin” İnsân-ı kâmil-i, “be” “ile” birlikteliği, “ha” ise hayatı, ifade etmektedir.

Sayılar da böyledir. Bir ölüm hadisesinden sonra okunan 7, 40 ve 52 mevlidleri, sadece bir gelenek değildir. Bunlar, ruhun bedenden ve dünyadan ayrılış sürecindeki bâtınî merhalelere işarettir. 7, yedi sıfatın; 40, esmâların; 52 ise bütün bağların koptuğu [fenâfillâh](/wiki/fenafillah) (Hakk'ta fani olma) halinin tamamlandığı mertebeleri sembolize eder. Toplamları olan 99, Esmâ-i Hüsnâ'nın tamamlanması ve ölümün kemâlidir. 52'nci gecenin sabahı olan 53 ise, [bakabillâh](/wiki/bakabillah) (Hakk ile baki olma) üzere yeni bir doğuştur, Mi'rac yolculuğudur.

Kulluktan Abdiyete: Fiillerin Bâtınî Fâili Olarak Hakk

Bâtın ilminin nihai gayesi, teorik bilgi biriktirmek değil, o bilgiyi kendi varlığında yaşamak, tatmaktır. Bu yolculuğun özü, zâhirdeki "ben"lik iddiasından sıyrılıp, her fiilin bâtınî fâilinin Hakk olduğunu idrak etmektir. Bu, "kul" mertebesinden "abd" mertebesine yükseliştir. "Kul" hizmet eder, ibadet eder, bir şeyler yapar. Ama "abd", kendinden geçmiş, Hakk'ın tecellîsine ayna olmuş kimsedir.

Kur'ân-ı Kerîm'deki "Rabbin için namaz kıl" (fesalli li rabbike) emri, bu yolculuğun anahtarını verir. Burada emir, "Rabbine namaz kıl" şeklinde değil, "Rabbin için" namaz kıl şeklindedir. Terzi Baba'mız bunu şöyle açıklar:

Biz elhamdülillâhi rabbil âlemin ” dediğimizde rabbımız için namaz kıldığımızda o kişi kul hükmünden abd hükmüne girmiş oluyor... Yani beni abd hükmüne çıkar abdiyyet hilâfet ma’nâsınadır velâyet ma’nâsınadır... bizdeki kemâlatla o yücelmiş oluyor, işte bunun için “rabbına namaz kıl demiyor,” rabbın için namaz kıl diyor.

Sâlik, kendi nefsini aradan çıkarıp, sadece Hakk'ın kendisindeki tecellîsi olan "Rabb-ı Hass"ının (her kişiye özel tecelli eden Rab isminin) şanını yüceltmek için ibadet ettiğinde, aslında kendini "abd" makamına yükseltir. O artık kendi için değil, O'nun için yaşayan bir ayna olur.

Bu yolculuğun bir sonraki adımı ise, fiilin fâili olmaktan tamamen çıkmaktır. Önce sâlik, Rabbi için fiil işler; sonra bir bakar ki, fiili işleyen de bizzat Hakk'ın kendisidir. "Rabbin için namaz kıl" emri, yerini "O (Allah) ve melekleri sizin üzerinize salât eder" (huvellezi yusallî aleyküm) müjdesine bırakır.

Ma’nâsında birinde rabbın için namaz kıl bireye yol açıyor. Rububiyet yolu gibi, ondan sonra o yükseldiğinde kul namaz kıldığında... evvela namaz hükmünü kul alıyor, bunu yapabildiği kadar hakikati itibariyle yaptıktan sonra namaz kılınan o oluyor.

Bu, fenâfillâh makamıdır. Zâhirde namazı kılan, orucu tutan, konuşan kuldur. Ama bâtında, o kulun organları ve fiilleri aracılığıyla iş gören, konuşan, duyan, gören Hakk'ın kendisidir. Bu idrak, Cebriyecilerin düştüğü "insan rüzgârdaki yapraktır" yanılgısından da, Mutezile'nin düştüğü "insan fiilinin mutlak yaratıcısıdır" yanılgısından da münezzehtir. Tevhid ehli bilir ki, fiilin zâhiri kula, bâtını Hakk'a aittir.

Şimdi kul fiilini yapmakta mecbur, ne zaman hangi mertebede mecbur, İseviyet mertebesinde mecburdur, kul varlığında fani olduğu zaman, yani fenafillâh mertebesinde Hakk ile Hakk olduğu zaman, bütün yaptığı fiiller kendinden değil Hak’tandır. Dolayısı ile zâhir anlayışı itibariyle kul o fiilini yapmak mecburiyetindedir sözü zâhiren geçerli gibi oluyorsa da hükümsüzdür. Neden, cebir ve cabbariyet ikilik gerektirir... Fenâfillâh mertebesinde böyle bir husus olmadığından orada da gene Hakk kendi fiilini kendi işlemektedir. İkinci bir kişi yok ki cebir etmiş olsun.

Bu mertebede "ben yaptım" iddiası biter. Sâlik, Hakk'ın fiillerinin zuhûr ettiği bir "mazhar", bir tecellîgâh olduğunu anlar. Zâhirde halk ile, bâtında Hakk ile olur.

Zirve Makâmı: Kâbe Kavseyn Sırrında Bâtın ve Zâhirin Cem'i

Bâtın ve zâhirin, halk ve Hakk'ın, abdiyet ve ulûhiyetin birleştiği, ancak birbirine karışmadığı en üstün makam, [İnsân-ı Kâmil](/wiki/insan-i-kamil)'in varlığında tecellî eden [Kâbe kavseyn](/wiki/kabe-kavseyn) (iki yay mesafesi) sırrıdır. Bu, Mi'rac'ın zirvesidir. Zâhirde iki ayrı yay gibi duran abdiyet (kulluk) ve ulûhiyet (İlâhîlik) mertebeleri, İnsân-ı Kâmil'in varlığında, o yayın tutulan yeri olan "kabza"da birleşir.

Terzi Baba'mız bu en derin bâtınî sırrı şöyle şerh eder:

Yani kavs ’ın bir tarafı abdiyyet mertebesi bir tarafı ulûhiyyet mertebesidir. İşte bu iki “kavs” i yani iki merte­beyi “kaab” ın’dan, “tutma yerinden” tutup, kendi varlığında ilk de­fa cem eden yüce insân Hz Rasûlüllah tır... Ortadan çekilen hat “ka’be”, tutulan yerdir. “Ka’be kavseyni”, İki kavs (yayı), ortadan çekilen hattan İnsân-ı Kâmil ka’ab eder (tutar), ki o iki kavs’ın (yayın) üstteki, “ulûhiyet” , aşağısı “abdiyyet” tir, ki böylece İnsân-ı Kâmil “ulûhiyyet” ve “abdiyyet” mertebelerini elinde tutar. Biri “kadim” ; biri ise, “hadis” tir.

Bu, tevhidin zirvesidir. İnsân-ı Kâmil, bu makamda zâhirin (abdiyetin, halkın) hakkını verirken, bâtının (ulûhiyetin, Hakk'ın) sırrını da muhafaza eder. Ne halk, Hakk'a karışır; ne de Hakk, halk içinde kaybolur. O, zâhirde bir beşerdir, yer, içer, halk içinde yaşar. Ama bâtınında, bütün âlemlerin hakikatini cem etmiş, Hakk'ın gören gözü, işiten kulağı olmuştur.

Yolumuz, bu bâtınî hakikati önce ilimle bilmek, sonra da hâl ile yaşamaktır. Cenâb-ı Hakk, bizleri zâhirde aldananlardan değil, bâtının sırrına erenlerden eylesin.

Terzibaba Geleneğinde Bâtın'in Yaşanması

Önceki sohbetlerimizde Bâtın’ın ne olduğunu, Vücûd mertebelerindeki yerini, Zât-ı Mutlak’ın bir ismi olarak nasıl tecellî ettiğini konuştuk. Bâtın’ın, Zâhir’in aslı, kökü, hakikati olduğunu; görünen her şeyin ardındaki görünmez sır olduğunu söyledik. Şimdi bu sırrın nasıl yaşanır hâle geldiğini, bu bâtınî hakikatin sâlikin hayatında, gönül dünyasında nasıl bir yolculuğa dönüştüğünü Terzibaba geleneğinin nefesinden dinleyelim. Zira tasavvuf, laf ilmi değil, hâl ilmidir. Bâtın, hakkında konuşulacak bir fikir değil, içine dalınacak bir derya, yaşanacak bir hayattır. Bu hayatın usûlü, erkânı, edebi vardır. Bu yolculuğun rehberi, azığı ve menzilleri vardır.

Seyr-i Sülûk ve Nefs Terbiyesi: Bâtını Arındırma Sanatı

Tasavvuf yoluna seyr-i sülûk denir; yani bir seyr, bir yolculuk. Bu yolculuk, zâhirden bâtına, halktan Hakk’a doğrudur. Sâlik, bu yola adım attığında, aslında kendi bâtınına, kendi hakikatine doğru bir sefere çıkar. Bu seferin nihai gayesi, peygamberlerin ahlakıyla ahlaklanmak, onların yaşadığı hâlleri kendi varlığında tecrübe etmektir. Bu, bir taklit değil, bir tahkiktir. Onların ahlakını bir elbise gibi giyinmek değil, o ahlakın kendi bâtınından zuhûra çıkmasını sağlamaktır.

benzersin İbrahim Halil ile dost olunca, Birlikte bir gün putları kırınca, Oturduğun yerinden kovulunca, İşte o zaman İbrahim’e (a.s.) benzersin. Tur-u Sina’ya bir gün çıktığında, Tevrat’tan dokuz emri aldığında, Tuvada da kendini bulduğunda, İşte o zaman Mûsâ’ya (a.s.) benzersin. Rûh’ul Kudüs’ten nasib alırsan, İlâhi’den bir kelime alırsan, Nefs-i Meryemden de hemen doğarsan, İşte o zaman İsâ’ya (a.s.) benzersin. Habibullah’ın izinden gidersen, Nefsi benliğini yere serersen, Hubbiyetini de idrak edersen İşte o zaman Muhammed’e (a.s.) benzersin.

Her bir peygamberin yolculuğu, sâlikin bâtınında yaşanması gereken bir mertebedir. İbrahim (a.s.) gibi kendi içindeki putları (nefsanî arzuları, benlik iddialarını) kırmak; Mûsâ (a.s.) gibi kendi Tur-i Sina’na (kalbine) çıkıp ilahi kelâmı işitmek; İsâ (a.s.) gibi nefs-i Meryem’den, yani arınmış bir bâtından yeniden doğmak ve nihayetinde Muhammedî ahlâk ile nefsini tamamen yere serip Hakk’ın sevgilisi olmak... Seyr-i sülûk, bu bâtınî tecrübelerin yaşanmasıdır.

Bu yolculuk, başıboş bir gezi değildir. Nefs tezkiyesi (nefsi arındırma) ve riyazet (nefsi terbiye etmek için yapılan ibadet ve perhizler) bu yolun azığıdır. Terzibaba Necdet Ardıç Efendi’nin hayatında gördüğümüz gibi, sâlik, bâtınını arındırmak için zâhirdeki hayatına bir nizam verir. Oruç, bu nizamın en mühim direklerindendir. Nefsin isteklerini dizginleyerek ruhun gıdasını vermektir. Bazen bu riyazet, halvet hâlini alır. Halvet, sadece bir odaya kapanmak değildir. Asıl halvet, halkın içinde Hakk ile olmaktır.

Bu yaşantıyı benimsemiş bir sâlik, bedeniyle toplum içinde, gönlüyle de Hakk’la birlikte olmalıdır. Yani zâhirde halk ile bâtında ise Hak ile olmalıdır. Zira “El işte gönül dostta olsun. Halk içinde Hakk’la olun” nasihatini dervişlerine sıkça beyanektedir. Necdet Ardıç Efendi, 1953 yılında tasavvufî terbiyeye başlamasından sonra oruç tutmaya ve riyâzete çok büyük bir önem verdi. ... Uzun yıllar üç ayları oruçlu geçirmekle beraber, üç aylar dışında her haftanın pazartesi, perşembe ve cumartesi günlerinde oruç tuttu. Ayrıca üç ayların dışında erbaîn oruçları da tutardı.

Bu halvet ve riyazet hâli, sâlikin kendi iradesiyle bâtınını şekillendirme gayretidir. Cenâb-ı Hakk, insana bir irade vermiştir. Bu irade, özellikle kader-i muallak (şarta bağlı kader) alanında sâlikin en büyük sermayesidir. Kul, gayret göstererek, nefsini tezkiye ederek, bâtınını parlatarak kaderinin seyrini Hakk’ın rızası istikametinde değiştirebilir.

Bu şekilde kendimizi eleştirdiğimiz zaman veya araştırdı-ğımız zaman hayatımızın seyrini gayet güzel değiştirebiliriz, biz irade ile değiştirebiliriz, o iradeyi de Cenâb-ı Hakk insana vermiştir. Eğer insanın öyle bir gayreti iradesi olmasa Cenâb-ı Hakk bu kader-i muallak kısmını boşta bırakmaz hepsini mutlakiyete döndürür, kendi âmir hükmü ile yaptırır, o zaman da biz halife olamayız, insan olamayız, diğer varlıklardan farklı olarak bir değerimiz de olmazdı.

Sâlikin bu gayreti, "kul kendi fiilini halk eder" diyen mutezile görüşünün tevhidî bir yorumunu da mümkün kılar. Kul, ne zaman ki kendi bâtınındaki Rabbanî hakikatleri idrak eder ve Rabbiyle birlikte yaşamaya başlar, o zaman fiillerinin fâili Hakk olur. Zâhirde fiili işleyen kul gibi görünse de, bâtında fâil-i hakikî olan Hakk’tır. Bu, bâtınî yolculuğun en ince sırlarından biridir.

Mürşid-i Kâmil: Bâtın Yolculuğunun Rehberi

Bâtın deryası derindir ve dalgalıdır. Bu deryada tek başına yol almak, pusulasız gemiye binmek gibidir. Bu sebeple Cenâb-ı Hakk, bu yola bir rehber, bir kılavuz tayin etmiştir: Mürşid-i Kâmil. Mürşid, sâlikin bâtınını ondan daha iyi bilen, kalbinin doktoru, ruhunun terbiyecisidir. Terzibaba geleneğinde bu rehberlik, "Terzi" metaforuyla en güzel şekilde ifade edilir. Mürşid, sâlikin nefs elbisesini kesip biçen, ruhuna ise hakikat libasını giydiren bir sanatkârdır.

Bu sanat, bazen sâliki zâhiren sıkan, ama bâtınen genişleten ince işçilikler gerektirir. Tıpkı Terzibaba’nın, nefsine düşkün müridinin elbisesini dar dikmesi gibi.

Bazen aynı zamanda dervişi olan müşterilerine maksatlı olarak nefislerinin istediği her şeyi yemeyip biraz riyâzet yapsınlar diye elbiselerini dar dikerdi. ... Ayrıca ilâhî hakîkatleri gönüllere nakşetmek ve esmâ-i ilâhiyyeyi insanlara giydirmek gibi bâtınî bir yönü de vardır.

Bu "dar elbise", mürşidin sâlikin bâtınını nasıl okuduğunun ve ona özel bir terbiye metodu uyguladığının somut bir misalidir. Zâhirdeki bu daralma, sâlikin bâtınında bir genişlemeye, bir farkındalığa sebep olur. Mürşidin her fiili, her sözü, hatta her sükûtu, bâtına yönelik bir derstir. Bazen bu ders, bir elma ikramında gizlidir.

Bana izin verdikten sonra, daha sonra yemem için bir elma vermişti. Vedalaşıp Tekirdağ’a dönünce o gece o elmayı yiyip yattım. O gece gördüğüm zuhurat ile bir ders geçtiğimi, daha sonraki ziyaretimde kendisi bana bildirerek tarikat dersimi verdi. Böylece fakirin bir ilerideki mânevî iskeleye doğru hedefini ve yolculuğunu uzatmış idi.

Zâhirde bir elma, bâtında ise bir dersin, bir makamın anahtarı oluverir. Mürşidin elinden gelen, sadece meyve değil, mânevî bir lütuftur. Bu yüzden mürşid-mürid ilişkisi, tam bir teslimiyet ve muhabbet üzerine kuruludur. Mürid, mürşidin elinde, "Terzi Çırağı" gibi olmalıdır. Terzinin iğnesi bazen can yakar, ama o iğne olmadan da yırtık dikilmez, kumaş elbise olmaz.

Terzimiz ağırdan yavaş yavaş iyi dikiyor. Bize de batan iğneler vardı. Sebebi hikmeti fakîr evlâdınızca bu yazıda anlaşılmış oldu. İnşallah, bizlere ve diğer evlâtlarınızda iğnenin tadı “ gül-şeker” olur. ... Efendi Babamızdan niyazımız odur ki diğer vazife verdiği evlâtları ve fakîr evlâdı böyle bir görevi sürdürmeye izni ve lâyikiyeti devâm ederse, bâtın âlemine göçene kadar, Zât-ı âlî’leri gibi ve himmeti ile hakîki ve kaliteli kumaşlara, düzgün elbiseler dikmek nasîb olsun İnşallah.

Mürşidin bâtınî terbiyesi, sâlikin isminde bile tecellî edebilir. Sâlike verilen bir "mahlas" (mânevî isim), onun zâhirdeki kimliğinin ötesinde, bâtınî hakikatine ve yolculuğunun istikametine bir işarettir. "Derûnî" gibi bir ismin verilmesi, o sâlikin yolunun bâtın ağırlıklı olduğunu, derinliklerdeki sırları keşfetmeye namzet olduğunu gösterir.

Yazdıklarına ve bağlantılarına göre sana şöyle bir isim verilmesi gerekiyor gibi gözüküyor. Batın ağırlıklı olan ismi hasın kullanılma sahası bahsettiğin isimde de geçtiği gibi "Nureddin" ismi hem batını hemde zahiri bünyesinde bulundurmaktadır. Nur olması yönünden bâtın, din olması yönünden zahirdir. ... Bahsettiğin gibi "Derûnî" de de vardır. Güzeldir ve abartısız ve kaldırılabilecek bir anlamı vardır. ... O halde senin mahlas ismini inşeallah, "Terzi Oğlu Murat Derûnî" olarak tescilleyelim.

Bu, mürşidin sâlikin a'yân-ı sâbite’sindeki (ilahi ilimdeki hakikati) istidadı okuyup, o istidadın zuhûra çıkması için bir kapı aralamasıdır. Böylece sâlik, zâhir ismiyle halk içinde, bâtın ismiyle ise Hakk yolunda yürür.

Hâl İlmi ve Zuhûrât: Bâtının Dile Gelmesi

Bâtın yolculuğu, kitaplardan okunan kuru bilgilerin tekrarlandığı bir mektep değildir. Burası, her bilginin yaşanarak, tadılarak öğrenildiği bir irfan sofrasıdır. Bu yüzden tasavvufta "kâl ilmi" (söz bilgisi) ile "hâl ilmi" (deneyim bilgisi) arasında kesin bir ayrım yapılır. Bâtın, kâl ilminin konusu değil, hâl ilminin tecrübe sahasıdır.

Hâl ilmi kâl ilmine benzemez. Ehli zâhir kâl ilmini öğrenince o ilmi bildiğini zanneder, oysa bir şey ancak tadıldığı zaman gerçekten bilinmiş olur. Aksi halde tabak içinde duran yemeğin gerçek tadı, yemeden anlaşılamaz. Yemeğin tarifini anlatmak bilimdir. Yemeği yapıp yemek ise tatbikatlı “ilimdir.”

Bâtın, kendini kitaplarda değil, sâlikin kalbinde, rüyasında, tefekküründe gösterir. Bu göstergelere zuhûrât (mânevî tecellîler) ve müşahade (mânevî şahitlik) denir. Sâlikin yolculuğu, bu zuhûrât ve müşahadelerle şekillenir. Bir kar tanesiyle başlayan farkındalık, bir kartopuna, sonra bir çığa dönüşerek sâlikin bütün varlığını kaplar.

Doğru yolda olduğumu anladıktan sonra bunlara ma’nâ âleminde görülen bazı zuhûrâtlar ve zâhir âlemde müşâhade ve yaşantılar eşlik etti. Kar, kartopuna, kâr ise kâr topuna dönüşerek büyüdü büyüdü ve kardan adam ve kârdan adam oldu. Daha sonra çıkan muhabbet güneşi ile gönül dağında ki bu kar eridi. Ve gönül pınarı şelale gibi akmaya başladı.

Bu zuhûrâtlar, şifreli mesajlar gibidir. Sâlik bunları yaşar, hisseder ama tam mânâsını çözemeyebilir. Bu noktada yine mürşidin rehberliğine ihtiyaç duyulur. Sâlik, yaşadığı bâtınî tecrübeyi mürşidine arz eder; mürşid de o tecrübenin hangi mertebeye işaret ettiğini, sâlik için ne anlama geldiğini açıklar.

Efendi Babam İhsânın karşılığı, İhsân değil mi derken burayı açıyordu. Şimdilik her ne kadar göremiyor- san, O’nu görüyormuş gibi ibadet etmek müşâhade yani Zât-i tecelli olan Cemâl-i İlâhi kapılarını açıyordu. Bu tecel- li (نور) Nûr ile oluyor diyordu. Efendi Babam Lütf-i ilâhi ki şükründen aciziz bu tecelli Cemâl Cem’de ki Cem ile Mücmel olmaktaydı.

Burada, bir müridin yaşadığı zuhûrâtın, mürşidi tarafından "ihsan makamı" ve "Zâtî tecelli" ile nasıl ilişkilendirildiğini görüyoruz. Mürşid, sâlikin bâtınında açılan pencereyi ona gösterir ve o pencereden nasıl bakması gerektiğini öğretir. Bazen bu işaretler, gündelik hayattaki en basit nesneler üzerinden gelir. Bir otelin adı, bir ayakkabının hakikati, bâtın gözüyle bakıldığında derin mânâlar taşır.

Dönüş âyeti kerimesinin arkasında aslında her an bir var ve bir yok” hükmü ile Nusret Babam (r.a.) “bir varmış iki” yokmuş dediği gibi bu âyetin arkasına gizlenmiş olan “Elif Otel” gibi Elif Otel’in şimdilik bizler için zâhiri misafirleriyiz, bizden önceki nesiller ise bâtini misafirleridir. Yalnız şunu unutmayalım, Elif 12 zâhir bir bâtın noktadan oluştuğu gibi kim hangi noktasında ise o mertebeden misafiridir.

Zâhirde bir otel adı olan "Elif Otel", bâtınî bir bakışla, her biri bir mertebede misafir olan ruhların konakladığı bir menzile dönüşür. Bu, zâhiri bâtın ile okuma sanatıdır. Bu sanatta ustalaşan sâlik için artık kâinattaki hiçbir şey anlamsız değildir. Her zerre, Hakk’tan bir haber taşır.

Bu yolculuğun sonunda sâlik, öyle bir keşfe ve idrake ulaşır ki, kendi varlığının Hakk’tan ayrı, gayrı olmadığını anlar. Kendi zâhiri, Hakk’ın Zâhir isminin bir tecellisi; kendi bâtını ise Hakk’ın Bâtın isminin bir tecellisi olur.

o keşiften sonradır ki anlayacaksın onun bütün sıfatları sana sıfat olmuş, böylece dışına baktığın zaman onun dışını göreceksin, içine baktığın zaman da içini göreceksin yâni senin zâhirin, onun zâhiri senin bâtının, onun bâtını olacak kezâ evvelini, onun evveli olmuş bulacaksın âhirini, onun âhiri olmuş bulacaksın. Bütün bu mânâlarda en ufak bir şek ve şüphe yoktur.

Bâtın’ın yaşanması budur. Nefsini tezkiye ederek, mürşidinin terbiyesinden geçerek, zuhûrât ve müşahadelerle yol alarak, nihayetinde kendi varlık aynasında Hakk’ın Zâhir ve Bâtın isimlerini seyretmektir. Bu, bir yok oluş değil, hakiki varlığa ermektir. Cenâb-ı Hakk, hepimize bu bâtınî yolculukta sebat ve muvaffakiyet nasip eylesin. Gönül gözümüzü açsın, kendi hakikatimizi bize bildirsin.

Füsûsu'l-Hikem'de Bâtın

Sohbetimiz, kâinatın en derin sırrına, varlığın özüne, yani “Bâtın”a dair. Bu öyle bir bahistir ki, aklın kıyılarında dolaşanlar değil, ancak gönül denizine dalanlar ondan bir yudum alabilir. Bu denizin en büyük seyyahlarından, Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’i ise, bu Bâtın okyanusunun haritası gibidir. Lâkin bu haritayı okumak, zâhir gözüyle değil, bâtın nazarıyla olur. Terzibaba Necdet Ardıç Efendimiz’in de işaret ettiği gibi, bu eserin sırrına ermek için bir ön hazırlık, bir gönül idmanı gerekir. Zira Füsûs, baştan sona bir bâtınî tevhid dersidir ve zâhirin alışkanlıklarıyla, sadece tenzih anlayışıyla o kapıdan girilmez.

Fusûsu’l-Hikem’deki Hikmetleri anlayabilmek için evvelâ bu hususun alt yapısının hazırlanması lâzım gelmektedir. Çünkü kurgusu, bâtın-i “tevhîd/teklik” üzeredir. Ancak genel anlayış zâhir-i “tenzîh” anlayışı üzere olduğundan içindeki mevzuların anlaşılması biraz zor olmaktadır. İşte bu yüzden bir ön idrak, alt yapısı oluşturmak gerekmektedir.

Bu sohbetimizde, o ön idrakı, o bâtınî tefekkürü kuşanarak Şeyh-i Ekber’in dünyasına bir adım atalım.

Hakk: Zâhirde Tecellî, Fehimde Bâtın

Tasavvufun temel usûlü, her şeyi aslına döndürmektir. Varlığın aslı ise Hakk’tır. O hâlde Zâhir ve Bâtın bahsini de O’nun isimlerinden başlatmak gerekir. Cenâb-ı Hakk, Kur’ân-ı Kerîm’de kendisini “Hüve’l-Evvelü ve’l-Âhirü ve’z-Zâhirü ve’l-Bâtın” (O, Evvel’dir, Âhir’dir, Zâhir’dir, Bâtın’dır) diye tanıtır. Şeyh-i Ekber, bu dört ismin bütün bir varlık dokusunu nasıl ördüğünü Nûh Aleyhisselâm’ın kelimesine yüklenen hikmette bizlere açar. Âlemde ne görüyorsak, neyi anlıyorsak, hepsi Hakk’ın bir zuhûrudur. Bu cihetle O, her şeyde Zâhir’dir. Fakat bizim aklımız, idrakimiz, fehmimiz O’nun künhünü, Zât’ını kuşatmaktan acizdir. Bu cihetle de O, her türlü anlayıştan Bâtın’dır, gizlidir.

Zîrâ Hak için halkın hepsinde zuhûr vardır. Binâenaleyh mefhûmun cümlesinde zâhir olan O'dur. Her bir fehimden bâtın olan dahi O'dur. Ancak "Muhakkak âlem O'nun sûreti ve hüviyetidir; ve o, ism-i Zâ- hir'dir" diyen kimsenin fehminden bâtın değildir. Nitekim Hak, ma'nâ cihetiyle, zâhir olan şeyin rûhudur. Böyle olunca Hak, Bâtın'dır; binâenaleyh Hakk'ın, âlemin sûretlerinden zâhir olan şeye nisbeti, rûh-ı müdebbirin sûrete nisbeti gibidir.

Âlem, O’nun Zâhir isminin tecellisidir. Her bir çiçek, her bir yıldız, her bir insan yüzü, O’nun Zâhir isminin bir harfidir. Gözümüzü nereye çevirsek, O’nun bir tecellîsini görürüz. Fakat bu tecellînin ardındaki Zât, bu harfleri birleştiren Kâtip, bu sûretlere can veren Rûh, bizim fehmimizden Bâtın’dır. Tıpkı bedenin zâhir, ruhun bâtın olması gibi. Bedenin her hareketini, her fiilini yöneten ruhtur, ama göz ruhu görmez. Âlem zâhir bir bedendir, Hakk ise o bedenin Bâtın olan ruhudur. Bu sırrı anlayan ârif için ise artık Hakk, bâtın değildir. Çünkü o, zâhirde bâtını, sûrette mânâyı, halkta Hakk’ı müşâhede etme makamına ermiştir. O, bilir ki bu âlem, Hakk’ın sûreti ve Hüvviyet’idir.

Varlığın Tenezzülü: Bâtından Zâhire Yolculuk

Bu mutlak Bâtın olan hakikat, nasıl oldu da zâhir sûretler âlemine büründü? Bu, “tenezzül” sırrıdır. Yani Zât-ı Mutlak’ın, kendi mertebesinden, sevgi ve bilinme arzusundan dolayı mertebe mertebe âlemlere inmesidir. Şeyh-i Ekber, bu anlaşılması güç hikemî meseleyi, İdris Aleyhisselâm’a atfedilen fasılda suyun hâlleri misaliyle anlatır. Bu misal, Bâtın’ın zâhire yolculuğunun en güzel şerhlerinden biridir.

Misal: “Buhâr” bir mâdde-i latîfedir. Bir mertebe tekâsüf edip tenezzül edince "bulut" olup gözle görülür; ve bir mertebe daha tenezzül ettikde “su” olup kuvve-i lâmise onun vücûdunu hisseder; ve bir mertebe daha te- nezzül edince incimâd edip “buz” olur. Bu tenezzülâtta buhârın zâtı tagay- yür etmedi.

Mutlak Vücûd, Zât-ı Sırf, görünmez bir “buhar” gibidir. O, Ahadiyyet mertebesidir; henüz isim ve sıfatların dahi belirginleşmediği mutlak birlik. Sonra bu buhar, bir mertebe yoğunlaşır, “bulut” olur. Bu, isim ve sıfatların belirdiği Vâhidiyyet mertebesidir. Artık hakikatler, ilim mertebesinde temeyyüz etmiştir. Bu bulut, bir mertebe daha tenezzül eder, “su” olur. Bu, ruhlar âlemidir. Ve nihayet su, bir mertebe daha yoğunlaşır, “buz” olur. Bu da bizim içinde yaşadığımız şehâdet âlemi, cisimler âlemidir.

Buz, su, bulut ve buhar… Hepsinin aslı, bâtını birdir. Zâtları değişmemiştir. Buz eriyince su, su buharlaşınca bulut, bulut dağılınca yine o latif buhar olur. Aralarındaki fark, sadece tenezzül mertebelerinden, yani zâhirdeki sûretlerinden ibarettir. Gördüğümüz her şey, o Mutlak Bâtın’ın kesifleşmiş, zâhir olmuş bir hâlidir. Biz buza bakıp, “bu buhar değildir” deriz. Taayyün, yani belirlilik itibarıyla doğrudur. Ama hakikat itibarıyla buz, buharın donmuş, zâhir olmuş sûretinden başka bir şey değildir. Ârif, buza bakınca onun bâtınındaki suyu, bulutu ve buharı, yani bütün mertebeleri bir bütün olarak müşâhede eder. Zâhirin kayıtlarından kurtulup Bâtın’ın mutlaklığına kanat çırpar.

Varlığın Bâtınî Programı: A’yân-ı Sâbite

Tenezzül bir süreç ise, bu sürecin bir programı, bir projesi olmalıdır. Her şeyin zâhirdeki varlığından önce, Bâtın’da bir hakikati, bir aslı vardır. Şeyh-i Ekber bu asıllara A'yân-ı Sâbite yani “sabit hakikatler” der. Bunlar, bizlerin ve bütün mahlûkatın, Cenâb-ı Hakk’ın ezelî ilminde mevcut olan hakikatlerimizdir. Henüz dış dünyada halk edilmemiş, zâhir olmamış, ama ilim sıfatında sabit olan bâtınî programlarımızdır.

İlim mertebesinde müteayyin olan bu sûretlere, “a'yân-ı sâbite” derler; ve “hakāyık-ı ilâhiyye” de tabîr ederler. Zîrâ sıfât-ı ilâhiyyenin sûretleridir; ve mümkinâtın hakāyıkı ve is- tinâdgâhıdır. ... Bu vâhidiyet mertebesi, ahadiyet mertebesine nispetle, en latif olan Hakk'ın zâtının bir mertebe yoğunlaşmasından başka bir şey değildir. Ve sırf zât bu mertebenin bâtını, vâhidiyet mertebesi ise, sırf zâtın zâhiri olur.

Bizim zâhirdeki vücudumuzdan önce, Hakk’ın ilminde bir bâtınî vücudumuz vardır. Buna “ayan-ı sabitemiz” diyoruz. O, bizim ezelî kimliğimiz, kader programımızın özüdür. Hakk, âlemi zuhûra getirmeyi murad edince, bu sabit hakikatlere “Ol” emriyle tecelli eder ve her bir ayn-ı sabite, kendi isti’dadı, yani kabiliyeti ne ise ona göre zâhir âlemde bir sûrete bürünür. Bir tohumun içinde bütün bir ağacın programının bâtınen mevcut olması gibi, her varlığın programı da kendi ayn-ı sabitesinde mevcuttur. Zâhirdeki varlığımız, bâtındaki bu ilmî sûretin bir gölgesi, bir yansımasıdır. Yolculuk, zâhirdeki bu gölgeden, bâtındaki o asla doğrudur.

Her Varlık Bir İsmin Mazharı: Rab ve Abd

Bu bâtın-zâhir ilişkisi, kul ile Hakk arasındaki en mahrem ilişki olan “Rab-abd” ilişkisinde en açık şekliyle görülür. Hûd Aleyhisselâm’ın dilinden Füsûs’ta dökülen hikmet, bu sırrı aralar. Her bir varlık, ilâhî isimlerden bir ismin tecelligâhı, yani mazharıdır. O isim, o varlığın “Rabb-i hâss”ı, yani özel Rabbidir. O varlık ise o ismin “abd”i, yani kuludur.

Binâenaleyh abd zâhirdir, cisimdir; Rab ise bâtındır, rûhdur. Böyle olunca, mahlûkātın nefesleri sayısınca Hakk'a yol vardır; ve her bir mahlûk tâbi' olduğu ism-i mahsûsun muktezâsı üzerine hareket edip o ismin tarîkinde yürür. O tarîk dahi o "ism"in, o Rabb'in “sırât-ı müstakîm❞idir.

Her birimiz, bâtınımızda bir ilâhî ismi taşıyoruz. O isim bizim ruhumuz, bizi yöneten hakikatimiz. Bizim zâhirdeki bedenimiz, fiillerimiz, ahlâkımız ise o bâtınî ismin bir tecellisi. Bal, Nâfi’ (fayda veren) isminin mazharıdır, zâhiridir; o ismin hükmü bâtındır. Zehir, Dârr (zarar veren) isminin mazharıdır. Mü’min, Hâdî (hidayet veren) isminin, kâfir ise Mudill (saptıran) isminin tecellisidir. Bu, zâhiren bakan için bir çelişki gibi görünse de, hakikatte bütün isimlerin ve tecellilerin tek bir Zât’tan geldiğini bilen ârif için bir Cem makamı’dır. Herkes kendi bâtınındaki Rabbinin yolunda, kendi sırat-ı müstakiminde yürümektedir ve bütün bu yollar, sonunda isimlerin Müsemmâ’sı olan Allah’a çıkar. Kul zâhirdir, Rab bâtındır. Kul sûrettir, Rab mânâdır.

Gizli Fâil: Hakikatte İş Gören Kim?

Madem ki kul zâhir, Rab bâtındır; o hâlde kulun yaptığı fiillerin hakikati nedir? Zâhiren işi yapan el, konuşan dil, gören gözdür. Peki bâtınen, hakikatte fâil kimdir? Şeyh-i Ekber, İbrahim Aleyhisselâm’ın kelimesinde bu sırrı “tahallül” yani bir şeyin bir şeye nüfuz etmesi, onda erimesi kavramıyla açıklar. Gıdanın bedene, suyun yüne nüfuz etmesi gibi...

Ma'lûmun olsun ki, bir şey bir şeye tahallül etmez, ancak o şeyde mah-mûl olduğu hâlde tahallül etti. İmdi ism-i fâil olan “mütehallil", ism-i mef'ûl olan "mütehallel” ile mahcûbdur. Binâenaleyh, ism-i mef'ûl zâ-hir ve ism-i fâil bâtın ve mestûrdur; ve mütehallil yüne nüfûz eden su gibi, mütehallel için gıdâdır.

“İsm-i fâil” işi yapandır, “ism-i mef’ûl” ise işin üzerinde yapıldığıdır. Şeyh-i Ekber diyor ki, işi yapan (fâil), daima işin yapıldığı (mef’ûl) ile perdelidir. Yani fâil bâtındır, mef’ûl zâhirdir. Su (fâil), yünün (mef’ûl) içine girince görünmez olur, bâtına çekilir. Görünen, zâhir olan artık ıslanmış, kabarmış yündür. Kulun fiilleri de böyledir. Zâhirde fiili işleyen kulun azalarıdır, onlar mef’ûldür, zâhirdir. Ama o azalara hareket kabiliyetini veren, o fiili hakikatte halk eden Hakk’tır. O, fâildir, bâtındır. Süleyman faslında bu sır daha da açılır:

Ve gerçekten Yüce Allah, kendisinin o uzuvların her birinin "hüviyeti" (kimliği, özü) olduğunu haber verdi. Böyle olunca, o uzuvlarda iş yapan, Hakk'ın gayrısı olmadı. Hâlbuki sûret (dış görünüş), kul içindir; ve hüviyet onda, yani onun isminde gizlidir, başka bir şey değildir.

Bu, meşhur kurb-i nevâfil hadisinin Füsûs dilince şerhidir: “Ben onun gören gözü, işiten kulağı, tutan eli olurum...” Kulun zâhir sûretinin ardında, onun her bir uzvunun hakikati, bâtını, hüviyeti olan Hakk vardır. Fiil kuldan zâhir olur, ama fâili Hakk’tır.

Bâtını Zâhir Eden Ayna: İnsân-ı Kâmil

Her varlık, bâtınındaki bir veya birkaç ismin zâhiri ise, bütün isimleri kendinde toplayan, Hakk’ın bütün tecellilerine ayna olabilen bir mazhar yok mudur? Vardır. O, Âdem’dir; İnsân-ı Kâmil’dir. O, bâtındaki bütün ilâhî hakikatlerin zâhire çıktığı en kâmil, en cilalı aynadır. Diğer varlıklarda ilâhî isimlerin birçoğu bâtında, kuvve halinde kalırken, İnsân-ı Kâmil’de bu kemâlât zâhire çıkar.

Eğer bir mazhar, insân-ı kâmilin mazharı gibi, son de- rece i'tidâlde olsa, Hak o mazharda kâffe-i esmâsıyla mütecellî olur. Ve eğer insân-ı nâkısın mazharı gibi bir mazharın tesviyesi i’tidâlde olmasa... sâir esmâ ile kemâlât bâtında, ya’ni kuvvede kalır, fiilen zâhir olmaz.

Cenâb-ı Hakk, kendi güzelliğini görmek için bir ayna istemiş ve topraktan Âdem’i, yani insanı halk etmiştir. İnsan, bu yüzden âlemin özü, hulâsası, son ve en kâmil meyvesidir. O, Zât’ın bâtınında gizli olan bütün isimler hazinesinin zâhirdeki kilididir. Bütün nebiyler ve velîler, bu kâmil insanlık mertebesinin farklı vechelerini temsil ederler. Füsûsu’l-Hikem, bu peygamberlerin her birinin şahsında, hangi bâtınî hikmetin nasıl zâhire çıktığının beyanıdır. Âdem’de ilâhî hikmet, Hûd’da ahadiyyet hikmeti, Nûh’da sübbûhiyyet hikmeti… Her biri, Bâtın denizinden Zâhir sahiline vuran eşsiz birer inci gibidir.

Füsûs’un bize öğrettiği Bâtın, bir şeyin içi, arkası, gizli saklı yanı demek değildir sadece. Bâtın, Zâhir’in aslıdır, ruhudur, hakikatidir, fâilidir, Rabbidir. Zâhir, Bâtın’ın sûreti, bedeni, tecellisi, mef’ûlü, abdidir. Biri olmadan diğeri olmaz. Varlık, bu iki ismin birbiriyle raksından ibarettir. Sâlikin yolculuğu, zâhirin kabuğunu kırıp bâtının özüne ulaşmak, sonra da öz ile kabuğun, Bâtın ile Zâhir’in aslında Bir olduğunu müşâhede etmektir. Bu, Hakk’ı hem her şeyden münezzeh (tenzih) hem de her şeyde mevcut (teşbih) olarak bilmenin, yani Muhammedî mîzanı kalpte kurmanın tâ kendisidir.

Cenâb-ı Hakk, bizleri zâhirde aldananlardan değil, bâtına erenlerden, Bâtın’ın sırrıyla Zâhir’i seyredenlerden eylesin. Gönül gözümüzü açsın ki, O’nun hem Evvel, hem Âhir, hem Zâhir, hem de Bâtın olduğunu her zerremizle idrak edebilelim.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Şimdi Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem deryasından bir katre daha içelim. Önceki bahsimizde Bâtın’ın ne olduğunu, Hakk’ın Zât’ından âlemlere nasıl bir tenezzül ile sırlarını açtığını, her şeyin aslı olan A'yân-ı Sâbite'nin ne manaya geldiğini anlamaya çalıştık. Şimdi ise bu ilmin zirvesine, akılların durduğu, gönüllerin hayran kaldığı bir makama, zıtların birliğine nazar edeceğiz. Zira Bâtın ilminin en derin sırrı, zâhirde birbirine düşman gibi görünen nice hakikatin, aslında aynı kaynaktan fışkıran iki kol olduğunu idrak etmektir.

Hikmet ehli bilir ki, Hakk’ı bilmek, O’nun hakkında zıtları birleştirmekle mümkündür. Akıl, bir şeyin ya “A” ya da “B” olmasını ister; ikisi birden olamaz der. Fakat irfan, Hakk’ın şanında bu ikiliğin kalktığını, O’nun hem “A” hem de “B” olduğunu zevk eder. Bu, aklın iflas ettiği ama kalbin tasdik ettiği bir makamdır ki, adına Cem makamı derler. Bu makamda artık “o mu, bu mu?” sorusu kalmaz; “hem o, hem bu” idraki başlar. Bu sırrı en güzel ifade edenlerden biri Ebû Saîd el-Harrâz Hazretleri'dir. Şeyh-i Ekber, onun dilinden konuşanın aslında Hakk olduğunu beyan ederek şöyle buyurur:

Harrâz dedi; hâlbuki o, vücûh-i Hak'tan bir vecihdir; ve O'nun lisânlarından bir lisândır, kendi nefsinden nutk eder ki: "Muhakkak Yüce Allah ancak O'nu zıtlar arasında toplamakla, O'nun üzerine O'nunla hükmetmekle bilinir." Böyle olunca Hak, Evvel'dir, Âhir'dir, Zâhir'dir ve Bâtın'dır. Binâenaleyh O; zâhir olan şeyin “ayn”ıdır; ve O; zuhûru hâlinde bâtın olan şeyin “ayn”ıdır; ve vücûdda O'nu gören O'nun gayrı yoktur; ve vücûdda, O'ndan bâtın olduğu kimse yoktur. İmdi O nefsine zâhirdir ve ondan bâtındır; ve Ebâ Saîd el-Harrâz ile ve esmâ-i muhdesâttan gayrı ile tesmiye olunan O'dur.

Hakk’ı bilmek, zıtları O’nda cem etmekle olur. O, her şeyden önce var olduğu için Evvel’dir; her şey O’na döndüğü için Âhir’dir. Bütün kâinat O’nun tecellisi olduğu için Zâhir’dir; Zât’ı itibariyle idrak edilemediği için Bâtın’dır. Zâhir olan eşyanın hakikati O’dur; o eşya zâhir olurken içinde gizlenen sır, yani bâtını da O’dur. Bu yüzden arifler, âleme baktıklarında “odur, o değildir; sensin, sen değilsin” derler. Bu, onların aklının karıştığı anlamına gelmez. Bu, hakikatin o mertebede ancak böyle bir hayret diliyle ifade edilebildiğini gösterir. Zâhirdeki şu ağaca bakıp “Bu, Hak’tır” desen, ağacın odunluğunu, fâniliğini inkâr etmediğin için “Hakk değildir” dersin. Ama o ağacı var kılan Vücûd’un, Hayy isminin tecellisinin Hakk’tan gayrı olmadığını bildiğin için “Hak’tır” dersin. Bu iki hükmü kalbinde birleştirebilen, tevhidin kokusunu almaya başlamıştır.

Bu zıtları birleştirmenin usûlü, Kur’ân-ı Kerîm’in kendisidir. Bu dengeye Muhammedî mîzan yani Peygamber Efendimizin (s.a.v) bize öğrettiği ilahî terazi denir. Bu terazinin bir kefesinde tenzih, diğer kefesinde teşbih vardır. Tenzih, Cenâb-ı Hakk’ı yaratılmışlara benzemekten, her türlü noksanlıktan, aklımıza gelebilecek her türlü kayıttan ve şekilden tenzih etmek, O’nu münezzeh kılmaktır. Teşbih ise, O’nun isim ve sıfatlarının bütün kâinatta tecelli ettiğini, her yerde O’nun eserini, fiilini, hatta bir mertebede vechini gördüğümüzü kabul etmektir. Sadece tenzih kanadıyla uçmaya kalkan, Hakk’ı o kadar uzağa koyar ki, sonunda O’nunla bağını koparır, O’nu “bilinemez” bir soyutlamaya çevirir. Sadece teşbih kanadıyla uçmaya kalkan ise, O’nu yaratılmışlara benzetir, haşa, putlaştırır. Kâmil arif, bu iki kanatla uçar. Şeyh-i Ekber, bu Muhammedî mîzanı Süleyman Fassı’nda şöyle açıklar:

İmdi ey dostum, Hakk'ı orada câhil olarak burada âlim olma; ve orada nefyederek burada isbât etme! Meğer ki sen, Hakk'ın kendi hakkında nefy ve isbât için dediği hîndeki âyet-i câmia gibi, O'nu, O'nun kendi nefsini isbât ettiği vech ile isbât edesin; ve O'nu, O'nun kendi nefsini nefyettiği vech ile ondan nefyedesin: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [O'nun misli bir şey yoktur.] nefyetti وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ [Ve O Semî' ve Basîr'dir.] Bir sıfat ile isbât etti ki, hayvandan her sâmi' ve basîre âmmdır.

İşte tevhidin Kur’ânî formülü budur. "O'nun misli gibi bir şey yoktur" ayeti, en kâmil tenzihtir. Bütün hayalleri, tasavvurları yıkar atar. Ayetin devamı ise, "Ve O, Semi' ve Basîr'dir" diyerek en lâtif teşbihi yapar. Çünkü işitmek ve görmek, bizde de olan sıfatlardır. Hakk, kendisini bu sıfatlarla tanıtırken, kâinattaki tecellisine işaret eder. Kâmil tevhid, O'nun hiçbir şeye benzemediğini bilmekle beraber, her şeyde O'nun işitmesinin ve görmesinin tecellisini müşahede etmektir.

Bu dengenin ehemmiyetini anlamak için Hz. Musa’nın ve Hz. Hızır’ın kıssasına bakmak yeterlidir. Hz. Musa, şeriatın ve zâhir ilminin temsilcisi olarak tenzih meşrebi galipti. Cenâb-ı Hakk, onun bu tenzihine teşbihi de katmasını, yani Bâtın ilmini de öğrenerek kemâle ermesini murad etti. Bu sebeple onu Hızır Aleyhisselam’a gönderdi.

İsm-i Bâtın ahkâmından dahi istihsâl-i hazz ederek zevk-i Muhammedî üzere tenzîh ile teşbîh beynini cem'etmek için kendisine مَرِضْتُ فَلَمْ تَعُدْنِي وَجُعْتُ فَلَمْ تُطْعِمْنِي ya'ni "Hasta oldum, hâtırımı sormadın; acıktım, doyurmadın” gibi hitâbât-ı celîle vârid oldu. Ve ism-i Bâtın'a taalluk eden ulûm-i ledünniyye zevkiyle de mütezeyyik olması için Hızır (a.s.)ın sohbetine teşvîk buyuruldu.

"Acıktım, beni doyurmadın" hadis-i kudsîsi, en saf teşbih ifadelerinden biridir. Zâhir ilmiyle bakan, "Hâşâ, Hakk acıkır mı?" der ve tenzihine sığınır. Bâtın ilmiyle bakan ise, aç bir kulun ardındaki ilahi tecelliyi görür, o fukaranın ihtiyacını gidermenin, Hakk’a ikram etmek olduğunu zevk eder. Hızır ilmi, gemiyi delen, çocuğu öldüren, duvarı yıkan zâhirde yanlış görünen fiillerin ardındaki bâtıni hikmeti, yani Hakk’ın fiilini görme ilmidir.

Bu idrak, sâlikin kendi varlığına döndüğünde en çetin ama en tatlı meyvesini verir. Sâlik, kendi fiillerinin, sözlerinin, hatta uzuvlarının hareketinin hakikatini sorgulamaya başlar. Zâhirde gören gözdür, işiten kulaktır, tutan eldir. Peki bâtında durum böyle midir? Arif, bu uzuvların sadece birer alet, birer sûret olduğunu, onların ardındaki hakiki fâilin, o uzuvların Hüvviyet'inin (özünün, kimliğinin) Hakk olduğunu bilir.

Ve kullardan bu mertebede olan kimse, kendisinden iş yapanın kim olduğunu bilir; ve amel, insandan sekiz uzuv üzerine taksim edilmiştir. Ve gerçekten Yüce Allah, kendisinin o uzuvların her birinin "hüviyeti" (kimliği, özü) olduğunu haber verdi. Böyle olunca, o uzuvlarda iş yapan, Hakk'ın gayrısı olmadı. Hâlbuki sûret (dış görünüş), kul içindir; ve hüviyet onda, yani onun isminde gizlidir, başka bir şey değildir. Çünkü Yüce Allah, görünen ve halk denilen şeyin "aynı" (özü)dır.

Sûret, yani bu beden, bu görünüş kulundur. Sorumluluk da bu sûrete aittir. Fakat o sûretin içindeki can, o göze görme kudretini, o dile konuşma yetisini veren Hüviyet, Hakk’ın tecellisinden ibarettir. Bu, meşhur hadis-i kudsîde "Ben kulumun işiten kulağı, gören gözü, tutan eli... olurum" diye müjdelenen haldir. Kul, kendi varlığını aradan çıkardığında, Hakk’ın fiilleri onun uzuvlarından zâhir olmaya başlar. O zaman kul, halkı (yaratılmışı) gördüğü vakit, Evvel'i, Âhir'i, Zâhir'i ve Bâtın'ı görmüş olur. Çünkü halk, Hakk’ın Zâhir isminin tecellisidir; halkın varlığının O’na dayanmasıyla Evvel ve Bâtın isimleri, bir gün bu fani sûretin yok olup hakikatinin O'na dönecek olmasıyla da Âhir ismi tecelli eder.

Bu hakikat bu kadar yakınken, insanın O’nu uzaklarda araması büyük bir gaflettir. İnsan, hikemî sistemler kurar, deliller sıralar, aklının okunu en uzak ufuklara fırlatır da, avın yanı başında olduğunu fark etmez.

Yüce Allah Kur'ân-ı Kerîm'de وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ (Kâf, 50/16) yani "Ben o kuluma şah damarından daha yakınım" buyurdu. Sen ise bundan gafil olup tefekkür (derin düşünme) okunu uzağa düşürdün; yani Hakk'ı kendi nefsinde (iç âleminde) değil, âfâkta (dış âlemde) aradın. Ey okunu ve yayını tertip etmiş ve akıl ve zekâsını diğer ilimlerle yüklü kılmış olan kimse, av yakındır. Halbuki sen okunu uzağa atmışsın.

Bu yakınlığın idraki, sâliki fenâ haline, yani kendi benliğinde yok olma makamına götürür. Bu, zıtların birliğinin yaşandığı en ileri mertebedir. Bu makamda kul, Hakk’a “gıda” olur. Nasıl ki yediğimiz gıda bizim vücudumuzda eriyip bize dönüşürse, arif de Hakk sevgisinde ve irfanında eriyerek kendi benliğini O’na teslim eder. O, Hakk’ın isimlerinde bâtın olurken, Hakk da onun sûretinde zâhir olur. Hz. İbrahim’in misalinde olduğu gibi:

Şimdi İbrâhîm (a.s.) Hakk'a gıda olup onda eridiğinde, "esmâ" diye tabir edilen ilâhî makamların hepsine nüfuz etmesi ve İbrâhîm (a.s.)'ın mazharında (tecelli yerinde) görünen ilâhî isimlerle Yüce Allah'ın zâtının görünmesi kaçınılmazdır. Bu durumda İbrâhîm (a.s.) isimlere gıda olunca, o isimlerde gizli ve bâtın olur; ve Hakk'ın zâtı İbrâhîm'de görünür bulunur.

Bu, zâhir ile bâtının nihai birleşmesidir. Kulun benliği Bâtın’a çekilir, Hakk’ın vechi ise o kulun zâhirinde parlar. Artık bakan O, gören O, söyleyen O olur. Bu, "Biz Hakk içiniz... bizim vücûdât-ı zâhiremiz O'nun vücûdudur" sırrının tecellisidir.

Bâtın ilmi, zâhirde görünen ikiliklerin, kavgaların, zıtlıkların ardında nasıl bir Vahdet denizinin dalgalandığını bize haber verir. Bu denize dalabilmek, tenzih ve teşbih kanatlarını bir kuşun iki kanadı gibi ahenkle çırpabilmekle mümkündür. Bu ahengi yakalayan, hem "O'nun misli yoktur" der, hem de baktığı her zerrede O'nun cemâlinin bir yansımasını görür. Kendi fiilinin sûretiyle mükellef olduğunu bilir ama o fiili var eden hakiki Fâil'in kim olduğunu da asla unutmaz. Bu, hayret ve hayranlık içinde yaşanan, zıtların düğün ettiği Cem makamıdır. Cenâb-ı Hakk bizleri bu idrake ve bu zevke nâil eylesin.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Bâtın

Şimdi durağımız, gönüller sultanı Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri'nin dergâhı. Elimize aldığımız eser, bir kitap değil, bir sırr-ı ilâhî olan Mesnevî-i Şerîf’tir. Kimi onu hikâyeler mecmuası sanır, zâhirine aldanır. Kimi de ondaki musikiyi duyar, manasına ermeden mest olur. Niyetimiz ise, o mübarek eserin kapısını bir sâlik edebiyle çalmak, zâhirdeki harflerin ve hikâyelerin ardında gizlenen bâtın deryasına dalmaktır.

Mesnevî, “dinle” diye başlar. Bu, kuru bir işitme çağrısı değildir. Bu, kalbini aç, aklının gürültüsünü sustur, zâhirin aldatıcı parıltısından gözünü çek ve varlığın özünden gelen fısıltıyı, yani bâtınî hakikati dinle, demektir. Mevlânâ Hazretleri, bize altı ciltlik bir ayna tutar. O aynada bazen bir padişah, bazen bir köle, bazen bir aslan, bazen bir tilki görürüz. Ama baktığımız her ne ise, aslında kendimizi, kendi zâhir ve bâtın hallerimizi seyrederiz. Zira Mesnevî, kâinatın ve insanın bâtınına yazılmış ilahi bir mektubun şerhidir. O, Kur’an’ın özünün, hakikat ilminin, ilm-i bâtın’ın şiir diliyle, hikâye diliyle, gönül diliyle ifadesidir.

Kabuğun Ardındaki Öz: Zâhir Hikâyeden Bâtın Hakikate

Hazret-i Mevlânâ, hakikati doğrudan avucumuza bırakmaz. Onu bir inci gibi, bir kabuğun içine gizler. Akıl sahipleri o kabuğu kırmaya, içindeki öze ulaşmaya çalışsın diye. Mesnevî'deki her hikâye, her temsil, işte bu kabuk mesabesindedir. Zâhirde bir kuyumcu ile bir kölenin aşkını anlatır gibi görünür, ama bâtında ruhun maddeye, kalbin dünyaya esaretini ve bu esaretten kurtulma yolunu fısıldar. Zâhirde bir papağanın kafesten kurtulmak için ölü taklidi yapmasını anlatır, bâtında ise sâlikin kendi nefsinden, kendi “ben”liğinden ölmeden Hakk’a vasıl olamayacağının dersini verir.

Bu sebeple Mesnevî okumak, bir ceviz yemek gibidir. Kimi sadece sert kabuğunu görür, dişini kırar, vazgeçer. Kimi kabuğu kırar ama içindeki zarı, yani acı perdeyi atmaz, cevizin lezzetine varamaz. O zar da, hikâyeyi sadece zâhirî aklıyla, kendi dar anlayışıyla yorumlamanın perdesidir. Hakiki sâlik ise, kabuğu edeple kırar, içindeki acı zarı sabırla ayıklar ve besleyici öze, yani bâtınî manaya ulaşır.

Mesnevî, Nîl nehri gibidir. Firavun'a kan ve azap, Mûsâ'nın kavmine ise ab-ı hayat olur.

Bu söz, meselenin bütün düğümünü çözer. Aynı su, aynı zâhir, bakanın bâtınına göre iki farklı tecelli gösterir. Gönlü Firavun gibi benlik, kibir ve zâhirperestlikle dolu olan için Mesnevî’nin hikâyeleri bir masaldan ibarettir, manası ona kan kesilir. Gönlü Mûsâ gibi teslimiyet, arayış ve tevazu ile dolu olan içinse her bir harfi, her bir hikâyesi, ruhu besleyen bir hayat suyu, bir irfan pınarı olur. Mesele, okunan metinde değil, okuyanın kalbindeki niyette ve istidattadır. Bâtını anlamanın yolu, önce kendi bâtınını temizlemekten geçer.

Bu kabuk ve öz meselesi, şeriat ile hakikat arasındaki nazik dengeyi de bize öğretir. Şeriat, dinin zâhirî ahkâmıdır, ibadetlerin şeklidir, toplumu ayakta tutan direktir. O, hakikat özünü koruyan sağlam bir kabuktur. Kabuğu hor görüp atmaya kalkan, özü de zayi eder. Öze ulaşacağım diye kabuğu kırmadan, vaktinden evvel onu çatlatmaya çalışan, meyveyi ham iken çürütür. Mevlânâ, şeriatsız bir hakikat arayışının, pergelin sabit ayağı olmadan daire çizmeye benzediğini anlatır. Pergelin iğneli ucu şeriatın sabit noktasına basar, diğer ucu ise aşk ile hakikatin sonsuz dairesini çizer. Biri zâhirdir, biri bâtın. Biri olmadan diğeri eksik kalır, hatta yolunu şaşırır.

Karanlık bir odaya fil getirenlerin hikâyesi de tam bu noktada akla gelmelidir. Odaya girenler, elleriyle filin neresine dokundularsa, onu öyle tarif ettiler. Kimi bacağına dokundu, "Fil bir sütun gibidir," dedi. Kimi hortumuna dokundu, "Bir oluk gibidir," dedi. Kimi kulağına dokundu, "Yelpaze gibidir," dedi. Hepsi kendi zâhir tecrübesi içinde haklıydı ama hiçbiri filin tamamını, yani bâtınî bütünlüğünü idrak edemedi. Eğer birinin elinde bir mum, bir ışık olsaydı, o zaman bütün parçalar birleşir, filin ne olduğu anlaşılırdı. O mum, mürşidin irfanı, aşkın ateşi ve sâlikin kalbine doğan ilham nurudur. O nur olmadan, zâhirin parçaları arasında kaybolur, bâtının bütünlüğüne eremeyiz.

Aşkın Ateşiyle Pişen Gönül: Aklın Ötesindeki İdrak

Eğer Mesnevî’nin özü bir kelimeyle ifade edilecek olsa, o kelime şüphesiz “Aşk” olurdu. Mevlânâ’ya göre zâhirden bâtına geçişin köprüsü, aklın cambazlıkları değil, Aşk’ın kanatlarıdır. Cüz’î akıl, yani gündelik işlerimizi gördüğümüz, hesap kitap yapan aklımız, zâhir âleminin kurallarıyla çalışır. Ayırır, ölçer, biçer, tartar. Bu akıl, filin bacağını sütuna, hortumunu oluğa benzetir. Kendi sınırları içinde faydalıdır ama bâtın âleminin kapısında aciz kalır. Çünkü bâtın, zıtların birleştiği, ölçülerin kaybolduğu, “O”ndan başka hiçbir şeyin kalmadığı bir Cem makamı’dır. O makama cüz’î aklın dar mantığıyla girilmez.

Aşk, usturlab-ı esrar-ı Huda'dır.

Yani Aşk, Hakk’ın sırlarını ölçen bir usturlap gibidir. Nasıl ki denizciler usturlapla yıldızlara bakıp zâhirde yollarını bulurlarsa, âşıklar da Aşk usturlabıyla Hakk’ın tecellilerine bakıp bâtında yollarını bulurlar. Akıl, kıyıda kalıp dalgaları sayarken, Aşk bir an tereddüt etmeden deryaya atlar. Çünkü bilir ki, inci derindedir. Kıyıda duran, sadece kabuk toplar.

Aşk, bir kimya gibidir. Dokunduğu her şeyi altına, yani hakikate çevirir. Sâlikin bakırdan ibaret olan nefsini, Aşk ateşinde erite erite saf altına dönüştürür. Bu ateş, çilelidir, yakıcıdır. Âşığın maşuktan ayrı düşmesi, O’na ulaşma hasretiyle yanıp tutuşması, ney’in kamışlıktan ayrılış feryadı, hep bu dönüştürücü ateşin tecellileridir. Ham olan insan, bu ateşte pişmeden, kendi benliğinin çiğliğinden kurtulamaz. Pişmek, zâhirdeki benliğin ölümü, bâtındaki hakiki varlığa doğumdur.

Hazret-i Mevlânâ, bu pişme halini bir aşçının nohudu tencereye koyup kaynatmasına benzetir. Nohut, tencerenin dibinden sürekli yukarı fırlar ve aşçıya seslenir: "Beni neden kaynatıyorsun, ne suç işledim?" Aşçı da kepçesiyle ona vurur: "Seni cezalandırmak için değil, içindeki o tatsızlığı, çiğliği gidersin de lezzetli bir aşa dönüş, padişahın sofrasına layık ol diye kaynatıyorum." Sâlikin dünya kazanında çektiği çileler, ayrılıklar, dertler de böyledir. Zâhirde bir eziyet gibi görünür ama bâtında, Hakk’ın onu kendi sofrasına, yani vuslat makamına hazırlamasıdır. Bu sırrı anlayan, ateşi de Aşk’la karşılar, suyu da. Çünkü bilir ki, hepsi O’ndandır ve O’nun içindir.

Aklın bittiği yerde Aşk başlar. Akıl der ki, “Sebepler olmadan sonuç olmaz.” Aşk der ki, “Sebepleri de sonucu da halk eden O’dur.” Akıl, ispat peşindedir; Aşk, teslimiyet içindedir. Bu yüzden Mevlânâ, “Aklı, İbrahim gibi kurban et ki, yerine İsmail gibi bir gönül doğsun,” der. Aklı tamamen atmak değil, onu Aşk’ın emrine vermektir bu. Zâhirin perdesini yırtıp bâtına ulaşmak isteyen sâlik, aklının atına binip yola çıkar ama bir noktadan sonra attan inip Aşk’ın kanatlarıyla uçmak zorundadır.

Ney'in Feryadı: Varlıktan Boşalıp Sır İle Dolmak

Mesnevî-i Şerîf, bir feryat ile başlar. Bu, kamışlıktan koparılmış, içi oyulmuş, bağrına ateşle delikler açılmış bir ney’in feryadıdır. Bu ney, sadece bir müzik aleti değildir. O, zâhir perdesinin ardındaki bâtın hakikatinin en kâmil sembolüdür. O, kendi varlığından soyunmuş, nefsini aradan çıkarmış, aslî vatanı olan Vahdet kamışlığına hasret çeken İnsân-ı Kâmil’in ta kendisidir.

Ney’in hikâyesi şöyledir: O, önce kendi yurdundan, o birlik diyarından koparılmıştır. Bu, ruhun Ahadiyet (mutlak birlik/teklik) mertebesinden bu kesret âlemine inişinin hikâyesidir. Sonra içi boşaltılmıştır. Bu, sâlikin seyr-i sülûk yolunda riyazet ve mücahede ile kendi nefsanî arzularından, benlik davasından, masivadan arınmasıdır. İçi “ben” ile dolu olan bir kamıştan ses çıkmaz. Bâtının sırrını fısıldayabilmesi için, önce kendi varlığından tamamen boşalması gerekir. Ve nihayet, göğsüne ateşle dağlanmış delikler açılmıştır. Bu delikler, aşkın ve ayrılığın yaktığı yaralardır; sâlikin bu yolda çektiği çilelerin, döktüğü gözyaşlarının nişanıdır.

Ancak bütün bu acı dolu süreçlerden sonradır ki ney, ney olur. O artık içi boş bir kamış değildir. Üstadın (Mürşid-i Kâmil’in) dudaklarına götürüldüğünde, içine üflenen ilahi nefesle (Nefes-i Rahmânî) dolduğunda, ondan çıkan ses artık kamışın sesi değildir. O ses, Üstad’ın sırrıdır. O ses, ayrılığın feryadı, aynı zamanda vuslatın müjdesidir.

Ney der ki: Benim bu feryadım ateşlidir, hava değildir. Kimde bu ateş yoksa, o yok olsun gitsin!

Ney’in sesi, zâhirde bir titreşimdir, havanın hareketidir. Ama bâtını, Aşk ateşidir. O ateşi içinde hissetmeyen, ney’in ne dediğini anlayamaz. Sadece bir düdük sesi duyar. Kalbinde o ilahi Aşk’ın ateşi yanan kimse ise, ney’in feryadında kendi ruhunun hasretini, kendi bâtınının en derin özlemini duyar.

Sâlikin yolculuğunun özeti budur: Bir ney gibi olabilmek. Kendi zâhirî varlığından, benliğinden, isteklerinden tamamen boşalmak ki, bâtından gelen ilahi tecelli ile dolabilsin. O zaman onun gözü Hakk’ın gözü, kulağı Hakk’ın kulağı, dili Hakk’ın dili olur. Söyleyen ve işittiren, gören ve gösteren hep Hakk olur. Zâhirdeki kul bedeni, bâtındaki ilahi iradenin bir tecelligâhı, bir "ney"i haline gelir.

Mesnevî aracılığıyla Mevlânâ der ki: Sen de bir neysin. Aslî vatanından ayrı düşmüş, bu gurbet âleminde inlemekte, sızlamaktasın. Ama bu sızlanmanın sebebini unuttun. Zâhirin oyuncaklarına, dünyanın geçici zevklerine daldın, içindeki o ilahi hasreti unuttun. Dur ve dinle! Kendi içindeki ney’in feryadını dinle. O seni aslına, özüne, Rabbine çağırıyor. Zâhirin kabuğunu kır, aklın perdesini yırt, Aşk’ın ateşiyle piş ve bir ney gibi kendini O’nun nefesine teslim et. O zaman, zâhir ile bâtının bir olduğu, her şeyin O’ndan ibaret olduğu sırrına erersin. O zaman, Mesnevî’nin neden “dinle” diye başladığını anlarsın. Çünkü dinleyeceğin en büyük hakikat, kendi bâtınında gizlidir.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Bâtın

Hakikat ilmi bir denize benzer. Kavramlar ise o denizin dalgalarıdır; hepsi aynı sudan gelir, hepsi aynı denize döner. Bâtın deryasını anlamak için, onunla raks eden diğer dalgaları da tanımak gerekir.

Her şeyden evvel, Zahir ile Bâtın'ı bir düşün. Onlar, bir hakikatin iki yüzü gibidir. Bâtın, tohumun içindeki ağaçtır; Zahir ise o ağacın dalları, yaprakları, meyveleridir. Biri olmadan diğeri olmaz. Tasavvuf yolculuğu, Zahir'de Bâtın'ı görme, kabukta özü sezme sanatıdır. Bu görüşe ulaştıran fiile ise Tecelli denir. Bâtın olan Hakk'ın, Zât'ından sıfatlarına, sıfatlarından fiillerine ve nihayet bu âleme tenezzül ederek görünür hâle gelmesi, O'nun Zahir isminin tecellisidir. Âlem, Bâtın olan "Gizli Hazine"nin bilinmekliği sevmesiyle Zahir'e vuran bir tecelliden ibarettir.

Bu tecelliyi idrak etmek, yani Zahir ile Bâtın'ın, çokluk ile Bir'in aynı kaynaktan geldiğini bilmek Tevhid makamıdır. Sâlikin gayesi, bu ikiliği kendi bâtınında ortadan kaldırmaktır. Bu yolda ilerlerken öyle bir an gelir ki, sâlikin kendi benlik duvarları yıkılır, kendi zâhirî varlığı Bâtın olan Hakk'ın varlığında erir. Bu hâle Fenafillah derler; damlanın okyanusa kavuşması, cüz'ün küll'e rücû etmesidir.

Bu yolculuğun bir usûlü, bir erkânı vardır. Yolun dış kapısı Şeriat, iç odası ise Hakikat'tir. Şeriat, bedenin amelidir, işin zâhirî yönüdür. Hakikat ise kalbin hâlidir, işin bâtınıdır. Hakikatsiz şeriat kabuk, şeriatsız hakikat ise hayaldir. Kâmil insan, şeriatın zâhiriyle amel ederken kalbiyle hakikatin bâtınında yaşar.

Bu bâtınî yolculuğun rehberleri peygamberlerdir. Hz. Adem (a.s.), kendisine "bütün isimlerin öğretildiği" zattır; bu, eşyanın zâhirî adlarının değil, bâtınî hakikatlerinin bilgisidir. Hz. İsa (a.s.), Ruhullah sıfatıyla doğrudan bâtın âleminden haber verir; ölüleri diriltmesi, zâhirin kanunlarını Bâtın'ın gücüyle aşmasıdır. Ve yolun sultanı Hz. Muhammed (s.a.v.) Efendimiz... O, zâhirde risâletin, bâtında velâyetin zirvesidir. Kur'an'ın hem zâhirî hem de bâtınî manalarını taşıyan "Cevâmiu'l-kelim"dir. Kur'an'da mânâsı sadece bâtın ehli tarafından bilinen Huruf-u Mukattaa (kesik harfler) gibi sırlar, O'nun kalbine indirilmiştir. Bu sırların bilgisi, kitaptan okunan İlim değil, kalbe doğan Keşf yoluyla elde edilen bir irfandır. Bu keşf, insanın kendi bâtınında bulunan Letâif adı verilen manevi merkezlerin uyanmasıyla mümkün olur.

Nihayetinde, zâhirde birbirinden ayrı görünen her şey, bâtında birleşir. Cennet ve Cehennem bile, zâhirde mekânlar olarak anlatılsa da, bâtında Hakk'a yakınlık ve uzaklık hâlleridir. İnsanın bâtını ne hâldeyse, ebedî âlemde zâhiri de o hâle bürünecektir. Bu sırlara vâkıf olmak, Hikmet-i Ferdiyye'ye, yani Muhammedî idrake ermektir ki bu, her şeyde ve her zıtta Bir'i görme hikmetidir. Tıpkı Mesnevi-i Şerif'in yaptığı gibi, zâhirdeki hikâyelerin perdesini kaldırıp ardındaki bâtınî hakikatleri seyretmektir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanenin temelini teşkil eden üç büyük kaynak, Bâtın denizine üç farklı limandan açılan gemiler gibidir. Her biri kendi usûlünce sâliki o denizin derinliklerine taşır.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin sohbetleri ve eserleri, Bâtın'ı yaşanılan, tecrübe edilen bir hakikat olarak önümüze koyar. O'nun dilinde Bâtın, Zât-ı Mutlak'ın "Ben gizli bir hazine idim" sırrının ta kendisidir. Bu hazinenin mertebe mertebe tenezzül ederek âlemler suretinde zâhire çıkışını, bir ustanın sanatı ilmek ilmek işlemesi gibi anlatır. Terzibaba Hazretleri için harfler ve sayılar, yalnızca birer işaret değil, Bâtın'ın zâhire vuran şifreleridir. Ebced hesabıyla yaptığı tahliller, kader-i muallak gibi en derin sırların bile varlık kitabında nasıl yazılı olduğunu gösterir. O'nun mektebinde Bâtın'a yolculuk, mürşidin "dar elbise" giydirdiği, riyazet ve ubûdiyetle sâlikin kendi bâtınını arındırdığı, nefsini terbiye ederek Hakk'ın fiillerine bir ayna olduğu somut bir süreçtir. Mesele, nazari bilgi biriktirmek değil, peygamberlerin ahlâkını ve hâllerini kendi bâtınında diriltmektir.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'i ise Bâtın'ın hikmet haritasını çizer. Füsûs'ta Bâtın, Vücûd'un kendisidir. Hakk, her şeyde tecelli eden Zâhir olduğu gibi, her türlü idrakin ötesinde olan Bâtın'dır. Şeyh-i Ekber, bu hakikati "O'nun misli gibi bir şey yoktur" (tenzih) ile "O, işitendir, görendir" (teşbih) ayetlerini birleştirerek izah eder. Bu, zıtların birliğidir; Bâtın'ın en büyük sırrıdır. Âlem, Hakk'ın Zâhir isminin tecellisidir, ama her bir varlığın hakikati, ilm-i ilâhîdeki bâtınî aslı olan "A'yân-ı Sâbite"sidir. Füsûs, her bir peygamberin dilinden, aslında o peygamberin şahsında tecelli eden ilahi bir hikmetin, yani varlığın bir başka bâtınî vechesinin perdesini aralar. Hûd peygamberde Ahadiyyet hikmetinin, Âdem peygamberde Ulûhiyet hikmetinin bâtınını okuruz. Füsûs, aklı hayran bırakan bir nazarla, bütün varlığın o tek Bâtın'dan nasıl zâhir olduğunu ve yine O'na nasıl döndüğünü gösterir.

Hazret-i Mevlânâ'nın Mesnevî-i Şerîf'i ise Bâtın'a giden yolu akılla değil, aşkla açar. Mesnevî, baştan sona bir "kabuk-öz" davetidir. Zâhirde anlatılan padişah, câriye, derviş hikâyeleri birer kabuktur. Mevlânâ, okuyucuyu sürekli uyarır: "Ey okuyucu, kabuğa takılıp kalma, öze gel!" Bu öz, Bâtın'dır. Mesnevî'ye göre akıl ve duyular, zâhirin perdesini aşmaya yetmez. Onlar, sâliki bir yere kadar getirir, sonra yolda bırakır. Ancak Aşk, Cebrail'in bile çıkamadığı Sidre'ye kanat çırpan bir Burak gibidir; sâliki bir anda zâhirin kayıtlarından kurtarır ve Bâtın'ın vuslatına eriştirir. Dünyadaki her güzellik, her olay, O'nun Bâtınî güzelliğinin bir perdesi, aynı zamanda bir aynasıdır. Mesnevî, Bâtın'ı hikemî bir mesele olmaktan çıkarır, kalbin en derin hasreti ve tek devası hâline getirir.

Değerlendirme

Bâtın kavramı tasavvuf yolunun hem başlangıcı hem de sonudur. Yolculuk, zâhirdeki her şeyin bir iç yüzü, bir hakikati olduğu idrakiyle başlar. Bu sohbet boyunca gördük ki Bâtın, Zât-ı Mutlak'ın bilinmezliğinden kâinatın zerrelerine kadar uzanan, varlığın gizli dokusudur.

Terzibaba Hazretleri'nin irfan mektebi bu Bâtın'ı ameli bir terbiye ile kuşanmayı, İbn Arabî Hazretleri'nin hikmeti bu Bâtın'ın Vücûd mertebelerindeki seyrini akla ve kalbe nakşetmeyi, Hazret-i Mevlânâ'nın aşk yolu ise bu Bâtın'a tüm varlığıyla atılıp içinde yok olmayı öğretir. Biri beden, biri akıl, biri de kalp gibidir; üçü de aynı hedefe, Bâtın'da fâni olup Bâkî ile var olmaya yönelir. Nihai idrak, Zâhir ile Bâtın, tenzih ile teşbih, şeriat ile hakikat arasındaki duvarların yıkıldığı ve her şeyin Hakk'ın bir tecellisi olduğunun yaşandığı Cem makamıdır. Bu ilim, ezberlenmek için değil, o Bâtın'a giden yolda bir azık olmak üzere gönüllere emanet edilmiştir. Gayret bizden, tevfik Cenâb-ı Hakk'tandır.