Beka

Bekabillah, seyr-i sülûkun zirvesi ve vuslatın mührü olan bir makamdır. Bu kelime kalıcılık ve ebediyet anlamlarını çağrıştırsa da, tasavvuf yolunda Beka basit bir devamlılık hâli değildir. O, Fena denizinde boğulduktan sonra Hakk ile yeniden doğmaktır. Kişinin izâfî, emânet varlığından soyunup, Cenâb-ı Hakk’ın Vücûdu ile var olmasının, O’nunla görmenin, O’nunla işitmenin ve O’nunla yaşamanın adıdır. Bu, sâlikin yolculuğunun sonu değil, asıl hayatının başlangıcıdır. Terzibaba İrfân Mektebi’nde Beka, İsevî meşrebin kemâli olan fenâfillah makamının ötesinde, Hazreti Muhammed Mustafa’nın (s.a.v) insanlığa getirdiği en büyük hediye, en yüce kemâlât mertebesi olarak anlaşılır ve talep edilir.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Beka, Arapça “b-k-y” kökünden gelir ve “kalmak, devam etmek, sonsuz olmak” mânâsındadır. Kur’ân-ı Kerîm, her şeyin fâni olduğunu, yalnızca Celâl ve İkram sahibi Rabbimizin Vech’inin (Zât’ının) Bâki olduğunu öğretir. Bütün mahlûkat, varlığını bir anlığına ödünç almış gölgeler gibidir; asıl ve kalıcı olan, Vücûd-ı Mutlak olan Hakk’tır. Tasavvuf ıstılahında Beka, bu hakikatin sâlikin kendi varlığında tecellî etmesi, yaşanması hâlidir. Bu makam, kendiliğinden zuhûr etmez; öncelikle “Fena” denilen bir yokluk tecrübesini gerektirir. Sâlik, önce fiillerinin, sonra sıfatlarının ve nihayetinde kendi vehmî varlığının Hakk’ın fiilleri, sıfatları ve Zât’ı karşısında bir hiç olduğunu idrak eder. Bu bir yok oluş değil, bir dönüşümdür. Damlanın deryaya karışıp, artık kendisini damla olarak değil, deryanın kendisi olarak bilmesidir.

Bu yolculuk, peygamberlerin insanlığa açtığı manevî mertebeler silsilesi içinde anlaşılmalıdır. Her peygamber, insanlığın idrak seviyesine uygun bir hakikat kapısı aralamıştır. İsevîyet, yani Hz. İsa’nın (a.s) getirdiği manevî yol, ruhun arınması ve Hakk’ın sıfatlarında fani olması olan fenâfillah makamını temsil eder. Bu çok yüce bir mertebedir. Ancak yolculuk burada bitmez. İnsanlığın kemâli, Hâtemü’l-Enbiyâ olan Efendimiz (s.a.v) ile tamamlanmıştır. O, fenadan sonraki Beka sırrını, yani Hakk ile Bâki olma hakikatini getirmiştir. Terzibaba Hazretleri, bu kemâlât sırrını şöyle açıklar:

Daha öncede gelen kitâplar vardı ve bunlar Îsâ (a.s) ile sıfât mertebesine kadar yükselmişti ancak tam kemâlde değildi. Eğer Kûr’ân-ı Kerîm gelmemiş olsaydı insnalık âleminin mi’rac yapması yani Hakk’a ulaşması mümkün değildi. Îsâ (a.s.)’dan yani fenâfillah’tan sonra olan bakâbillah ve insan-ı kâmil mertebelerini Hazreti Rasûlullah (s.a.v) getirmiştir. Ayrıca Kûr’ân-ı Kerîm ile birlikte Âdem (a.s.)’dan itibaren o güne kadar gelmiş olan bütün manzumeler de yenilenerek getirilmiştir. Kûr’ân-ı Kerîm’in içerisinde suhuflar, Tevrat, Zebur, İncil ve Kûr’ân-ı Kerîm kendisi olmak üzere hepsi tamamıyla mevcuttur. İnsânlık âlemi Kûr’ân-ı Kerîm’i anlayacak kapasiteye geldiği için Kûr’ân-ı Kerîm yeryüzüne inmeye başlamıştır. Mûsâ (a.s.) kendisine gelen dokuz levhanın ancak yedisini kavmine açabildi, ikisini açamadı çünkü onlar nurdan levhalardı ve kavmi onları anlayacak düzeyde değildi. O iki nurdan levhayı ancak Îsâ (a.s.) açıkladı ve bu yüzden de kavmi onu öldürmeye kalkıştı. Çünkü kavmi Îsâ (a.s.)’ın açıkladığı hakîkâtlere ulaşamadıkları için kendilerine ters geldi. Aynı şekilde İslâmiyet geldiğinde tevhid hakîkâti bütün hakîkâtlerin üstünde olduğundan onu anlayamayanlarda Efendimiz (s.a.v)’i öldürmeye kalkıştılar. Hz. Muhammed (s.a.v) Efendimiz Hakîkat-i Muhammedî’in dünyâdaki zuhuru olan Efendimiz (s.a.v)’i bu nedenle çok iyi tanımamız gereklidir.

Beka makamı, Muhammedi meşrebin bir hususiyetidir ve İnsân-ı Kâmil mertebesinin tecellîsidir. Fenâfillah, Hakk’ta yok olmaktır; Bekabillah ise Hakk ile var olmaktır. Biri celâl tecellîsinin zirvesi, diğeri cemâl tecellîsinin başlangıcıdır. Biri “ölmeden evvel ölmek” sırrının yaşanması, diğeri ise “Hakk ile ebedî diriliğe” kavuşmaktır. Bu, sâlikin eski, beşerî kimliğinin tamamen ortadan kalkıp, yerine ilâhî ahlâk ile ahlaklanmış, latif bir kimliğin geçmesidir. Dışarıdan bakanlar onu belki eski kişi zannederler, ama o artık “kendisi” değildir; o, Hakk’ın bir zuhur mahalli olmuştur. Bu dönüşümün vücûdî temelini Terzibaba Hazretleri şöyle ifade eder:

O hakîkat de senin öz varlığındır ammâ, vâkıf olduğunu irfân ettikten sonra, ayrı göreceğin, kendinden hâriç bırakacağın diğer varlıklar ise, seni olgunlaştırarak son kemâl mertebesine ulaştırmak için verilmiştir. Senin, senliğinde gömülü, başka bir sen var. İnsan mecâzî varlıktan geçince O'nunla berâberdir. O'nun sıfatında müstehlek ve fânî olunca, zâtında artık tamamı ile O olmuş olduğunu irfân ederek anlar, bu sûretle de bekâ-i Zât’a kavuşmuş olur. Tevhîd-i hakîki budur. Bu ifâde edilen husus, senin şehevî, fânî ve bedenî varlığın da değildir. Bu beyan edilen husus gâyet dakiktir. Akl-ı maaşın bu sahada rolü ve nâsibi yoktur. Zîrâ tamâmen mânâya taallûk eden bir hakîkattir. HAK, bizim ebedî hüviyyetimizde bi tekeyyüf ve bi kıyas kâimdir. Fakat bizim fânî varlığımızda değil, a’yân-ı sâbitemizdeki ilk ve hakiki mevcûdiyetimizdir ki, O da aslımızdır. İdrâkimiz bu raddeye geldiği zaman HAK'kı kendimizde bulur ve O’nun muhabbetiyle dolmuş oluruz.

Beka’nın aslı, bizim kalıcılığımızın bu fâni bedenimiz ve geçici benliğimizle değil, ilm-i ilâhîdeki ezelî hakikatimiz olan [A'yân-ı Sâbite](/wiki/A'yân-ı Sâbite)miz iledir. A’yân-ı sâbite, bizim Cenâb-ı Hakk’ın ilminde var olan, henüz dış âlemde suret giymemiş hakikatlerimizdir. Onlar “halk edilmiş” değildir, bu yüzden yok olmazlar; onlar, Hakk’ın ilminin birer veçhesidir. Sülûk yolculuğu, bu fâni varlıktan sıyrılıp o ezelî ve ebedî asla, yani a’yân-ı sâbitemize dönme yolculuğudur. Fena, bu fâni varlığın perdesini kaldırmaktır; Beka ise o perdenin ardındaki aslımızla, yani Hakk ile kâim olan hakikatimizle var olmaktır.

Bu Beka hâline eren sâlikin durumu, hem “aynıyet” (birlik) hem de “gayriyet” (ayrılık) içerir. Bu, zıtların birliğinin yaşandığı Cem makamı’dır. Hakikatimiz itibariyle Hakk ile “aynı”yız, çünkü O’ndan gayrı bir Vücûd yoktur. Fakat kul olarak, taayyünümüz ve vazifemiz itibariyle O’ndan “gayrı”yız. Bekabillah, bu iki kanatla uçma sanatıdır. Terzibaba Hazretleri bu [tenzih-teşbih dengesi](/wiki/tenzih-teşbih dengesi)ni şöyle izah eder:

Mevzumuz ayan-ı sabitelerin hakikati ve bizler gerçek ma’nâda varmıyız, yokmuyuz diye konumuz buydu. Bir bakıma hakikatlerimiz itibariyle bizler yokuz, a’yân-ı sâbitelerimiz tarafından baktığımızda yokuz, yani fenâfillah mertebesine kadar olan seyrimizde Âdemiyet mertebesindeki varlığımızdan Âdemiyetimizi idrak etmek suretiyle var oluşumuzdan nihâyet İbrâhîmiyet Museviyet, İseviyet, mertebelerine geldiğimiz yolda da İseviyetin hakikati yani fenâfillâh’ın hakikati itibariyle de yoklarız. Orada yok olmamız gerekiyor. Ama Muhammedi hakikatler itibariyle de var olmamız gerekmektedir. Ne şekilde, Hakikat-ı İlâhiye Bakâbillah hükmü üzere var olmamız gerekmektedir. Yalnız bu var oluş daha evvelce terk etmiş olduğumuz beşeri bireysel irade-i cüzziye ile değil, bakın burası çok mühim, hakikat-ı ilâhiyenin yani İlm-i ilâhiyenin bünyesinde İlâhi birer cüzziyet ama kül ile birlikte bir cüzziyet olarak tekrar hakiki varlığımızın ortaya çıkması ile var olduğumuz, böylece bilinmesi gerekiyor ki, kişilik varlıklarımızın kemâli böyle oluşmaktadır. Yani bir mertebe itibariyle ayniyiz, bir mertebe itibariyle de gayriyiz. Ayniyetimiz de var gayriyetimiz de vardır. Zaman zaman gayriyetimiz ile yaşamaktayız, zaman zaman da, ayniyetimiz ile yaşamaktayız. İşte kim ki bu iki mertebeyi birlikte yaşamakta onlar bu dünya da kemâl ehli, ehl-i kemâl olarak yaşamaktadırlar.

Beka, cüz’î irademizi Hakk’ın Küllî İradesi’nde yok ettikten sonra, bize bahşedilen yeni bir varoluştur. Artık kendi nefsimiz adına değil, “Kül ile birlikte bir cüzziyet olarak” yani Bütün’ün bir parçası ve temsilcisi olarak var oluruz. Bu hâle gelen arifin ahlâkı, Allah’ın ahlâkı olur. Onun yaşamı, dışarıdan bakana acayip gelebilir, çünkü o artık olaylara kesret, yani çokluk gözüyle bakmaz. O, her şeyin ardındaki tek Fâil’i, tek Mevsûf’u ve tek Mevcûd’u müşahede eder. Bu müşahedenin lezzeti ve idraki, Beka makamının ta kendisidir.

Fakat bu kendine geliş eski haliyle değil yeni hâliyle ve çok lâtif olacaktır. Onu gören yine eskisi gibi o hâliyle zanneder. Fakat bu defa o “Hakk ile bâki/bakâ billâh” olarak hayatına devam etmeye başlar. Bu kişinin ahlâkı “tahallâku bi ahlâkillah” hikmeti gereği “Allah’ın ahlâkıyle ahlaklânmaktır.” Acayip bir yaşamdır. Muhafazası oldukça zordur. Bu makamın anahtarı ve yükselticisi “Samed” ismidir. “Mârifet mertebesi”nin başlangıcıdır. Bu hususta kısa bilgi sunmaya çalışalım: Sâlik daha evvelce varlığın Allah’ın sıfâtlarından meydana geldiğini idrâk etmiş idi. Bu mertebede sıfâtların dahi kökenlerinin Allah’ın zâtına dayandığını ve varlıklarını ondan aldığını idrâk eder. Bütün varlık, “ef’âl,” “esmâ,” “sıfât” ve “zât” âlemleri ile birlikte, bir bütün ve bu bütünün de özünün “Allah (c.c)” olduğunu iyice anlayıp bu mertebede tam bir mutmain/tatmin olanlardan olur. Hâdiselere, kesret yani çokluk gözüyle bakân kişi, yazıyı kâlemin yazdığını zanneder. Vahdet yani birlik gözüyle bakân ârif kişi ise, evvelâ kâlemi, sonra kolu, sonra bedeni, daha sonra da, kafayı yani aklı görüp idrâk eder ki yazının oluşmasında mutlak hâkimiyet akıldadır. Eğer akıl olmasa bütün bu faaliyet hiç olmazdı. Âzalarda ve kâlemde meydana gelen hareket, aklın yani zâtın ürünüdür, diğerleri vâsıta ve zuhur mahalleridir. Bu mertebenin kemâli, “Fenâ-i zât”, zâtların fâni olmasıdır. Kendi zâtının ve âlemdeki bütün zâtların, aslında Allah’ın zâtından başka bir şey olmadığını idrâk eder ve yaşar. Böylece izâfi varlığını, zâtını kaybetmiş; onun yerine Hakkanî varlığını, zâtını bulmuş, Hakka meczup (Hakla bâki) “bâka billah” olmuştur.

Beka yolculuğu, yazıyı yazan kalemi görmekten, kalemi tutan eli, eli hareket ettiren bedeni ve nihayetinde her şeyin kaynağı olan aklı, yani Zât’ı idrak etmeye uzanan bir irfan yolculuğudur. [Tevhid-i Ef'al](/wiki/Tevhid-i Ef'al) (fiillerin birliği) ile başlayan seyir, [Tevhid-i Sıfat](/wiki/Tevhid-i Sıfat) (sıfatların birliği) ile derinleşir ve [Tevhid-i Zât](/wiki/Tevhid-i Zat) (Zât’ın birliği) ile kemâle erer. Sâlik, kendi zâtının ve tüm âlemlerin zâtının, Allah’ın Zâtı’ndan başka bir şey olmadığını yaşayarak idrak ettiğinde, kendi izâfî varlığı kaybolur ve yerine Hakkânî varlık kaim olur. Bu hâl, fenâda Beka’yı bulmaktır; yoklukta var olmaktır; kulun Rabbi ile Bâki olmasıdır.

Terzibaba'nın Nazarıyla Beka: Aslı ve Mertebesi

Hakk yolunda seyr ü sülûk eden bir sâlikin en nihai muradı Fenâ ve Bekâ’dır. Bu iki kanat olmadan İnsan-ı Kâmil semasına uçulmaz. Fenâ, Hakk’ın varlığında kendi izâfî, vehmî varlığından soyunmak, bir damlanın okyanusa düşüp kendini unutmasıdır. Bekâ ise, o okyanusta eridikten sonra, okyanusun kendisiyle, okyanusun sıfatlarıyla yeniden var olmaktır. Damla artık damla değildir, okyanus olmuştur; ama bu oluş, eski damlalık kimliğiyle değil, okyanusun sonsuzluğuyladır.

Bekâbillah, yani Hakk ile bâkî olmak, kulluk yolculuğunun zirvesi, Muhammedî kemâlâtın ta kendisidir. Fenâ bir menzildir, lâkin yolun sonu değildir. Yolun sonu, Fenâ’da eridikten sonra Bekâ ile yeniden doğmaktır.

Fenâ'dan Bekâ'ya: İsevî Sır ve Muhammedî Kemâlât

Tasavvuf büyükleri, peygamberlerin yolunu birer mânevî meşrep ve makam olarak okurlar. Her peygamber, insanlığa Hakk’a giden yolda bir mertebeyi talim ettirmiştir. Bu hikmet nazarıyla bakıldığında, Hazreti İsa (a.s.), Fenafillah makamının en kâmil timsalidir. O, ruhullahtır; beşeriyeti ruhaniyetinde erimiş, varlığı Hakk’ın bir zuhuru olmuştur. Bu öyle bir yokluk halidir ki, o haldeyken ayrı bir şeriat getirmemiştir. Zira şeriat, varlık iddiası taşıyan halka hitap eder. Kendi varlığından fâni olmuş birinin ise ayrı bir hükmü olmaz.

Terzibaba Hazretleri, bu ince sırrı şöyle şerh eder:

Îsâ a.s fenâfillah mertebesinde olduğundan dolayı onun şeriatı da yoktu. Bu durum İncil’de de belirtilmiştir. Kendisi- nin madde görüntüsü vardı ancak rûhlaşmış bir yaşam tarzında var idi kendisi kendi olarak yoktu ve yok olan bir şeyin şeriatıda olmaz. Bu şeriat olmadığı için Îsevîler Mûsevî şeriatinden yaşam tarzlarını almak zorunda kaldılar. Îsâ a.s’ın fizik olarak diğer varlıklar gibi ölmeyerek göğe çekilmesinin sebebi fenâfillah mertebesinde olup tekrar yeryüzüne gelişinde bakâbillah’a ulaşması içindir. Bakâbillah mertebesinin mimarı ise hazreti Resûlullah (s.a.v)’dır.

Fenâ bir zirvedir ama son zirve değildir. İsevî meşrepte sâlik, bütün benliğinden, izafiyetinden, beşeriyetinden soyunur ve mutlak bir ruhaniyete bürünür. Bu, “ölmeden evvel ölmek” sırrının en saf tecellîsidir. Lâkin bu makamda kalmak, halkı irşad için yeterli değildir. Çünkü irşad, kesret âleminde, yani çokluk dünyasında bir fiildir. Tam bir yokluk halinde olan, bu fiili nasıl icra edebilir?

Bu noktada Muhammedî kemâlât devreye girer. Bekabillah, yani Hakk ile bâkî olma mertebesi, Fahr-i Kâinat Efendimiz (s.a.v) ile insanlığa açılmış bir lütuf kapısıdır. Bu, Fenâ denizinde boğulup kalmak değil, o denizden Hakk’ın sıfatlarıyla bezenmiş yeni bir vücutla, latif bir kimlikle çıkmaktır. Sâlik, bu makamda halkın arasına döner, onlar gibi yer, içer, konuşur ama o artık eski “o” değildir. O, Hakk’ın gören gözü, işiten kulağı, konuşan dili olmuştur. İsevî fânilikten sonra Muhammedî bâkîliğe ermiştir. Bu sebeple Hz. İsa’nın ahir zamanda yeniden gelişi, bu Bekâbillah sırrını tamamlaması ve Muhammedî şeriat üzere vefat etmesi içindir.

Varlığın Mertebeleri ve Kulluğun Yönü: Zât'tan Rahmâniyyet'e

Sâlikin yolculuğu, özünde bir idrak yolculuğudur. Gördüğü, duyduğu, bildiği her şeyin hakikatini anlama çabasıdır. Bu idrak derinleştikçe, hitabın geldiği kaynak da değişir. Cenâb-ı Hakk bazen Zât mertebesinden doğrudan tecelli eder, bazen de Rahmâniyyet perdesinden, yani isim ve sıfatları aracılığıyla konuşur. Bu iki hitap arasındaki fark, sâlikin bulunduğu makamın da bir göstergesidir.

Terzibaba Hazretleri, Kur’ân-ı Kerîm’deki iki farklı kulluk emrini karşılaştırarak bu sırra işaret eder:

Tâ-Hâ Sûresi'nde Cenâb-ı Hakk, Mûsâ (a.s.)'a Zâtî bir hitapla ve doğrudan " Bana kulluk et " buyurmuştur. Bu âyette ise Rahmâniyyet mertebesinden bir hitâpla " Allâh'a kulluk et " denmektedir. Başka bir şekilde ifâde edersek: Mâdem âlemde zuhûrda olan her varlık Hakk'ın zuhûr ve tecellîlerinden ibârettir ve sen de öylesin, o zaman dışarıda gördüğün bu ayrı ayrı tecellîlere yönelmeyi bırak da onların hepsinin kaynağı olan, onlarda ve de sende zuhûrda olan Allâh'a yönel, denmektir. Allâh'a kulluk, nefsânî benliği terk ederek fenâ fillâh ve ardından bakâ billâh yaşantısına ulaşmak, mârifet mertebesi itibâriyle Allâh'ın gerçek ma'nâda halîfesi ve Zâtî tecellîgâhı olmaktır.

Hz. Musa’ya Tur Dağı’nda gelen "İnnenî ene'llâh... fa'budnî" (Muhakkak ki Ben, Ben Allah’ım... Bana kulluk et) nidası, Zâtî bir hitaptır. Arada perde yoktur. Bu, tecellînin en yakıcı, en doğrudan halidir ki, dağ bile bu tecellîye dayanamayıp paramparça olmuştur. Umum için gelen emir ise "Allâh'a kulluk et" şeklindedir. Burada hitap, bütün esmâ ve sıfatları kendinde toplayan “Allah” ismi üzerinden, yani Rahmâniyyet mertebesinden gelir.

Sâlikin yolculuğu da bu Rahmâniyyet denizinden başlar, Zât okyanusuna doğru ilerler. Önce gördüğü bütün fiillerin tek bir Fâil’den, Hakk’tan geldiğini idrak eder; bu Tevhid-i Ef'al’dir. Sonra bütün sıfatların (hayat, ilim, irade, kudret...) asıl sahibinin Hakk olduğunu, kendindekilerin ise birer gölgeden ibaret olduğunu anlar; bu Tevhid-i Sıfat’tır. Nihayetinde kendi izâfî vücudunun dahi bir vehimden ibaret olduğunu, tek ve mutlak Vücûd’un Hakk’a ait olduğunu zevk eder; bu da Tevhid-i Zât’tır. Bu üç tevhid mertebesi aşıldığında, yani Fenâ tamamlandığında, sâlik Bekâbillah ile şereflenir. Artık kulluğu “abdiyyet” (ayrı bir varlık olarak kulluk) değil, “ubûdiyyet” (Hakk’ın varlığında fâni olarak kulluk) olur. Yaptığı ibadet değil, “ubûdet” olur ki, bu Hakk’ın kendi Zât’ına kendi tecellîsiyle yönelmesidir.

Seyr-i Sülûkun Üç Basamağı: Fiil, Sıfat ve Zât'ta Yakınlık

Hakk’a yakınlık (zulfâ), kuru bir bilgi değil, bir hâldir, bir yaşantıdır. Bu yakınlaşma, sâlikin kendi vehmî varlığından soyunmasıyla gerçekleşir. Nasıl ki Tevhid’in üç mertebesi varsa, yakınlığın da üç basamağı vardır. Bu basamaklar, sâlikin Fenâ’ya doğru attığı adımlar, Bekâ’ya ise dönüşünün hazırlığıdır.

Terzibaba’nın Sâd Sûresi tefsirinde bu süreç izah edilir:

Fiilî yakınlık: Burada artık kulun fiilleri dahi Hakk’ın fiillerine bağlanır. “ Attığında sen atmadın, fakat Allah attı ” hakikati bu düzeyde idrak edilir... Dolayısıyla bu açıdan bakıldığında “zulfa” fenâ hâlini, “hüsne meâb” da bekâyı temsil eder. Sâlik zât, sıfat ve fiil bakımından fenâya ulaştığında güzel bir dönüşle bekâya kavuşur. Bu noktada artık kendi benliğiyle değil Hak ile var olur.

“Zulfa” fenâyı, “hüsne meâb” (güzel dönüş) ise bekâyı temsil eder. Yolculuk şöyle cereyan eder:

Fiilî Yakınlık: Sâlik, önce kendi fiillerinin ardındaki hakiki Fâil’in Hakk olduğunu müşahede eder. Artık “ben yaptım” demez, “Hakk eyledi” der. Bu, Tevhid-i Ef’âl’in yaşanmasıdır.
Sıfatî Yakınlık: Sonra kendi sıfatlarının (görmesi, işitmesi, bilmesi) Hakk’ın sıfatlarının bir tecellîsi olduğunu idrak eder. Kendi cüz’î iradesini, Hakk’ın Küllî İradesi’nde yok eder. Bu, Tevhid-i Sıfat’ın yaşanmasıdır.
Zâtî Yakınlık: En sonunda, kendi vehmî varlığının, Hakk’ın Mutlak Vücûdu karşısında bir hiç olduğunu anlar. Varlığının Hakk ile kaim olduğunu, O’nsuz bir an bile var olamayacağını zevk eder. Bu da Tevhid-i Zât’ın yaşanmasıdır.

Bu üç “yakınlaşma” yani “zulfa” tamamlandığında, sâlik kendi hiçliğinde fâni olur. Bu tam bir Fenâ halidir. Lâkin Cenâb-ı Hakk, sevdiği kulunu bu yoklukta bırakmaz. Onu, Kendi sıfatlarıyla ve Kendi varlığıyla yeniden var eder. Bu, “hüsne meâb” yani en güzel dönüştür. Bu, Bekabillah’tır. Artık sâlik, halk içinde Hakk ile yaşar. Fiilleri halka dönüktür ama kalbi Hakk’a. Bu makama eren zâta “halife” denir, zira yeryüzünde Hakk’ı temsil etme vazifesi ona verilmiştir.

İbadetin Bâtını: Secdede Yok Olmak, Tahiyyâtta Var Olmak

Bu mânevî haller ve yüce makamlar bizden uzakta değildir. Cenâb-ı Hakk, bu seyr ü sülûkun bir özetini, bir provasını her gün kıldığımız namazın içine gizlemiştir. Namazın her bir rüknü, bir makama, bir hâle işarettir.

Terzibaba Hazretleri, namazdaki bu mânevî yolculuğu şöyle resmeder:

Secde: Îseviyet Makâmı ve Tevhîd-i Sıfat Rükûdan sonra sâlik, secdeye varır. Burası, Îseviyet Makâmı’dır ve “mahv-ı küllî” (tam yokluk) halinin yaşandığı, Tevhîd-i Sıfat mertebesidir... Tahiyyât: Muhammediyyet Makâmı ve Tevhîd-i Zât İki secdeden sonra sâlik, Tahiyyât’a oturur. Burası, Muhammediyyet Makâmı’dır ve Tevhîd-i Zât mertebesidir... Kişi, kıyâmda İbrahimiyet’in ağırlığını hissetmeye başlar, bu ağırlığa dayanamayıp beli bükülerek rükûya varır; burada Museviyet sırrının ağırlığını duyar. Ayakta durmakta daha da zorlanınca Secde-i Rahman’a kapanır ve orada Îseviyet sırrının ağırlığı altında kalır. Nihâyetinde iki hamle (iki secde) ile tahiyyâtta oturarak Muhammediyyet mertebesine ulaşır.

Namaz, bir Mi’rac’dır.

Kıyam: İbrahimî bir teslimiyetle Hakk’ın huzurunda dimdik duruştur.
Rükû: Musevî bir haşyetle eğiliştir. Fiillerin sahibine boyun bükmektir.
Secde: Fenâ makamı burasıdır. Başın, yani benliğin, aklın, enaniyetin toprağa konduğu yerdir. Bu, tam bir yokluk, “mahv-ı küllî” halidir. Bu, İsevî sırdır; sâlikin kendi sıfatlarından fâni olup Hakk’ın sıfatlarında erimesidir (Tevhid-i Sıfat).
Tahiyyât: Secdeden, yani yokluktan sonraki diriliştir. Bu, Bekabillah makamıdır. Sâlik, secdede fâni olduktan sonra, Tahiyyât’ta Hakk ile bâkî olarak oturur. Burası Muhammedî makamdır, huzur ve sükûn halidir, Tevhid-i Zât şuurudur. O oturuşta okunanlar, kulun Hakk ile sohbetidir.

Namazın sonunda iki yana selam vererek bu halden çıkmak ise, Bekâ makamında elde edilen feyzi ve selameti bütün varlığa, kesret âlemine dağıtmaktır. Arif, Mi’rac’dan eli boş dönmez; getirdiği hediyeyi halka sunar.

Kendi Kıyametini Koparmak: Mevt-i İrâdî ile Bekâ'ya Dirilmek

Kıyametin çeşitleri vardır. Herkesin kendi ölümü kendi küçük kıyametidir. Ama bir de ariflerin bu dünyada yaşarken kopardıkları bir kıyamet vardır ki, ona mevt-i irâdî, yani “iradî ölüm” denir. Bu iradî ölüm, Fenâ’nın ta kendisidir ve ondan sonraki hayat da Bekâ’dır.

Bu hakikati, Mesnevî şerhinden yapılan bir alıntıda şöyle buluruz:

Resûl-i zîşân Efendimizin irşâd ve da’veti üzerine, ümmetinin havâssı arasında irâdî ölüm ve zorunlu ölüm vâki’ olmuştur ki, bu ölüm onların kıyâmetleridir. Onlar bu ölüm ve kıyâmetten sonra, bu hayât-ı dünyeviyyede ahiret neş’e-si üzerine yaşarlar ve ölüye münkeşif olan haller, bunlara da münkeşif olur. Buna “kıyâmet-i suğrâ” derler.

Arif, ölümü bekleyen değil, ölümü öne alandır. Nefsinin arzularını, hevasını, benlik davasını, daha bu bedendeyken kurban eder. Bu, onun küçük kıyametidir. Bu kıyametten sonra yeniden dirilir. Ama bu diriliş, eski kimliğiyle değil, Hakk’ın ona bahşettiği yeni bir kimlikle, yani A'yân-ı Sâbitesi (sabit hakikati) ile olur. Artık bu dünyada yaşar, ama ahiret neşesiyle yaşar. Gözüyle görür ama perdenin arkasını görür. Ölüye açılan sırlar, ona bu hayatta açılır.

Bu hal, Fenâ’dan sonra Bekâ’ya geçiştir. Terzibaba Hazretleri’nin de işaret ettiği gibi, bu diriliş sadece ahirete mahsus değildir, gönüllerde her an yaşanmaktadır.

Bâtınen ise "dirilmek", " fenâ-fillâh"tan "bakâ-billâh"a geçmektir ; yâni, " irâdî ölüm " ile beşerî ve nefsânî varlığını Hakk'ta fânî kıldıktan sonra, Hakk tarafından kendisine verilen yeni bir "kimlik" ile (Allâh'ın ilmindeki ezelî sûreti olan a'yân-ı sâbitesi ile) yeniden diriltilmektir. Bu dirilişin ardından kişi Hakk'la bâkî olur.

Bekâ’nın aslı ve mertebesi budur. Kendi kıyametini koparıp, nefsini feda edip, Hakk’ın varlığıyla yeniden ve ebediyen dirilmektir. Bu, bir son değil, sonsuz bir başlangıçtır.

Terzibaba Geleneğinde Beka'in Yaşanması

Beka, kitaplarda okunup geçilecek bir nazariye değildir. O, sâlikin kanıyla, canıyla, her nefesiyle yaşadığı bir hâl, bir dönüşümdür. Fenâda yok olmanın ardından gelen o diriliş, o Hakk ile var oluş, sâlikin gündelik hayatına, ibadetine, seyrine, hatta takvimine yansır. Hakikat, yaşanmadıkça kuru bir bilgiden ibaret kalır.

Nefsi Çarmıha Germek: Beka'ya Giden Yolun Ahlâkı

Beka’ya giden yol, fenâfillah kapısından geçer. Fenâ ise, kişinin kendi izâfî varlığını, nefsini, arzu ve tutkularını Hakk’ın varlığında eritmesidir. Bu, bir nevi mânevî ölümdür. Bu ölüm olmadan, Beka dirilişi gerçekleşmez. Terzibaba Hazretleri’nin bir mülâkat esnasında İncil’den aktardığı şu sözler, bu mânevî ölümün ahlâkî boyutunu özetler:

Mesîh Îsâ’ya ait olanlar, benliği, tutku ve arzularıyla birlikte çarmıha germişlerdir. Rûh ile yaşıyorsak, rûh ile de yürüyelim. Boş yere övünen, birbirine meydan okuyan, birbirini kıskanan kişiler olmayalım.

Burada geçen “benliği, tutku ve arzularıyla birlikte çarmıha germek” ifadesi, tasavvuf yolunun temel düsturudur. Bu, nefs-i emmârenin, yani kötülüğü emreden nefsin saltanatına son vermektir. Çarmıh, bu yolda bir semboldür; sâlik, kendi Firavun’unu, yani benlik davasını o çarmıha gerer. Bu çarmıha gerilen bedenin değil, beşerî sıfatların ve nefsanî isteklerindir. Bu ölümden sonra ise “Ruh ile yaşamak” ve “Ruh ile yürümek” başlar. Bu, bekâbillah halinin ta kendisidir. O ruhun semeresi ise sevgi, sevinç, esenlik, sabır, şefkat, iyilik, bağlılık, yumuşak huyluluk ve nefs zabtıdır. Beka’ya eren kişi, bu ahlâk ile bezenmiş, bu sıfatlarla yaşayan bir kimliğe bürünür. Artık onun fiilleri, kendi nefsinden değil, kendisinde tecelli eden Hakk’ın sıfatlarından zuhûr eder.

Terzibaba Hazretleri, bu İsevî mertebenin getirdiği hakikati şöyle açıklar:

Bu ifâde Îsevîyyet mertebesinin bir özelliğidir. Yâni Îsâ a.s’ın müntesiblerinin değil o mertebeye ulaşmış olan bir kimseye ait bir yaşamdır. O mertebeye doğru gidenler için şeriat vardır.

Bu hâl, herkese nasip olan bir durum değil, fenâfillah tecrübesini yaşamış, yani seyr-i sülûk yolunda İsevîyet makamını idrak etmiş kimselere ait bir yaşantıdır. O makama varmadan şeriatın hükümleriyle amel etmek esastır. Ama o makama varan için, artık yasa değil, Ruh’un kendisi yol gösterici olur. Bu, şeriatın inkârı değil, şeriatın ruhuna, bâtınına ermektir.

İbadetin Dönüşümü: Âbidlikten Ubudete, Fenâdan Bekâya

Sâlikin Beka’ya doğru yolculuğu, onun ibadet hayatını kökünden değiştirir. Artık ibadet, bir vazifeyi yerine getirmekten ibaret bir “âbidlik” fiili değil, Hakk’ın kulunda kendi kendine ibadet etmesi olan bir “ubudet” hâline dönüşür. Bu ince sırrı Terzibaba Hazretleri şöyle şerh eder:

İşte o fenâfillâh’ın neticesi olan bakâbillâha geldiğinde o kişinin ibadeti ubudet hükmüne gelmektedir. Birey beşeriyeti ile yaptığı rabb-ı hasıyla yaptığı ibadet evvelâ emirlerle ibadet olmakta neden, nefsi ile yaptığı için, kendini ben zanneti, ve Hak’tan ayrı olan, bir varlık olarak ibadet ettiği içini ibadeti abidlik hükmünde oldu... Ubudetin tarifi ise “Ubudet Hakk’ın fiilidir.” Kul görünümünde olan Hakk’ın fiilidir. İbadet ise beşerin fiilidir.

Önceleri, ayrı bir varlık olarak, “ben” diyerek, emir olduğu için ibadet eden kul, fenâda kendi benliğini Hakk’a teslim edince, Beka’da Hakk ile baki olur. Artık onun kıldığı namaz, tuttuğu oruç, yaptığı zikir, kendi fiili değil, Hakk’ın onun suretinde zuhûr eden fiili olur. Dışarıdan bakanlar aynı kişiyi, aynı namazı kılıyor zannederler. Oysa işin hakikati bambaşkadır.

...seyr-i sülûkta hakk’ın varlığında fâni olmuş bakâbillâh ile tekrar geriye döndürülmüş olan bir kimseyi daha evvel tanıyanlar o kimse zannederler, o kişi zannederler, halbuki o kişi gitmiştir artık, bitmiştir, yenisi gelmiştir, yeni olarak gelmiştir, ama bunu dışarı dan kimse anlayamadığı için ancak bu yollarda olan kimseler Cenâb-ı Hakk anlatırsa anlatır veya anlarlarsa anlarlar, aksi halde herhangi bir kimsenin bu hâli anlaması da mümkün olmaz, çünkü ortada bir nişanı yoktur.

Beka’nın sırrı budur. Kişi zahiren aynı kişidir, ama bâtınen o ölmüş, yerine Hakk ile diri olan yeni bir varlık gelmiştir. Bu yeni varlığın namazı da başkadır. Namazdaki her bir rükün, bu fenâ ve beka seyrinin bir sembolü haline gelir.

Fenâ fillâh'ın salâttaki karşılığı "sâciden" (secde) hâlidir. İnsânın en şerefli uzvu olan yüzünü ve alnını toprağa koyması, kendi izâfî varlığının Hakk'ın mutlak varlığı karşısında hiçliğinin ikrârıdır. Bakâ billâh'ın karşılığı ise secdeden sonraki "kâimen" (kıyâm) hâlidir. Secdeden kalkıp kıyâmda durmak, fenâdan sonra Hakk ile bâkî olarak ayağa kalkmaktır. Artık o, kendi benliğiyle değil Hakk ile kâimdir; yeryüzünde O'nun isimlerinin tecellîgâhı ve halîfesi olarak durur.

Secde, fenânın; kıyam ise Beka’nın ta kendisidir. Sâlik her namazda, her rekatta bu ölümü ve dirilişi tekrar tekrar yaşar. Âyette secdenin kıyamdan önce zikredilmesi de bu mânevî seyre işarettir: önce yok oluş (secde), sonra Hakk ile var oluş (kıyam). Ubudet mertebesine eren kulun namazı, bu şuurla kılınan namazdır.

Vaktin ve Seyrin Hakikati: Senelik Seyr ve Daimi Namaz

Terzibaba geleneğinde mânevî yolculuk, soyut bir fikir olarak kalmaz; zamanın dokusuna işlenir, sâlikin hayatını bir takvim gibi kuşatır. “Senelik Seyr” adını verdiğimiz bu pratik çerçeve, Beka’ya giden yolun mertebelerini bütün bir yıla yayar.

Necdet Ardıç bir yılı faaliyet sahası itibariyle mertebelendirmiştir. Recep, Şaban ve Ramazan aylarından oluşan mübarek üç aylar ile iki bayram arasındaki iki ayın toplamıyla oluşan beş ay, beş hazret mertebesidir. Geriye kalan yedi ay ise nefis mertebeleridir. Bu seyir, muharrem ayının birinde başlar, Kurban Bayramı’nın dördüncü günü yani zilhiccenin on üçüncü günü biter.

Bu takvim, sâlike her an nerede durduğunu, hangi hâl üzere olduğunu hatırlatan bir pusuladır. Yılın yedi ayı nefs-i emmâreden başlayarak yedi nefs mertebesini geçmeye, kalan beş ay ise Hazarât-ı Hamse (Beş İlahi Huzur) mertebesinde Hakk’ı müşahede etmeye ayrılmıştır. Bu, hayatı ibadete, zamanı ise seyr-i sülûka dönüştüren bir irfân pratiğidir.

Günlük hayat içinde de bu fenâ-beka diyalektiği devam eder. Gece fenâfillâh, gündüz ise bekâbillâh hükmündedir. Bu iki âlem arasındaki geçiş anları olan kerahat vakitleri ise apayrı bir sır taşır.

Gece bilindiği gibi fenâfillâh, gündüz ise bakâbillâhtır. Fenâfillâhı güneşin doğma vaktine kadar tam olarak hakkıyla yaşayan kimse güneş doğarken ne fenâfillâh’ta ne bakâbillâh’ta olur dolayısıyla kimlik yokluğundadır, orada namaz kılınması yasaktır, bakâbillâh’a tam geçiş yapıp yerini sağlamlaştırdıktan sonra bakâbillâh olarak namaz kılabilir...

Sabah ve akşam kerahat vakitleri, zâhiren namaz kılınmayan zamanlardır. Bâtınen ise, sâlikin ne fenâda ne de beka’da olduğu, iki mertebe arasında bir “kimlik yokluğu” yaşadığı anlardır. O an, ne gece ne gündüzdür; ne yokluk ne varlıktır. Böyle bir berzah anında, hangi kimlikle, hangi niyetle namaza durulur ki? Şeriatın zahirdeki yasağı, hakikatteki bu derin hâle bir edep perdesi çeker.

Fakat sâlik, bu geçişleri aşıp Beka hâlini kendi varlığında daimî kıldığında, onun için artık gece-gündüz, kerahat vakti gibi ayrımlar hükmünü yitirir. O, “salât-ı dâimun” yani sürekli namaz hâline ermiştir.

...bakâbillâh’a geçmiş olan her an bakâbillâh’ta olduğundan her an namaz kılabilir çünkü hüküm gece gündüz oluşumu olmadığından hüküm bakâbillâh hükmüdür ve o mertebenin namazını kılar.

Bu makamda kişi artık Hakk’ın huzurunda değildir, zira huzurda olmak bir ikilik, bir mesafe gerektirir. O, bizzat “Hakk ile” beraberdir. Bu beraberlik ve birlik hâli, kesintisiz bir ibadet, daimî bir namazdır. Risale-i Gavsiye’de buyrulduğu gibi, makbul namaz, “içinde kılanın kaybolduğu namazdır.” Yani, beşerî kimliğin aradan çekildiği, kulun değil, Hakk’ın kendi fiiliyle kıldığı ubudet namazıdır.

Hakiki Bayram ve İrşad Görevi: Halk'a Dönüş

Seyr-i sülûkun sonunda Beka’ya ermek, sâlik için en büyük bayramdır. Ramazan Bayramı, zâhiren bir aylık orucun sonunda kutlanır; bâtınen ise nefsini aç ve susuz bırakarak fenâya eren kulun, Cemâl tecellisiyle Hakk’ta Beka’ya ulaşmasının bayramıdır. Kurban Bayramı ise, nefsini İsmail gibi kurban edip Celâl tecellisiyle Beka’ya ermenin adıdır.

Hakîkati itibariyle Ramazan Bayramını idrâk ederek “Bakâ billah”a (Hakk’ta bâki olmak) eren bu kimsenin bu yaşantısını çevresinde bulunan tâliplerine de ulaştırması gerekmektedir. “Bakâ billah”tan tekrar dünyâya mânen görevli olarak gönderilen kimse kabiliyetli olanları elinden tutup Hakk’a doğru yolculuğa çıkarır ve onların da kemâle ermelerine vesile olur.

Bu, çok mühim bir noktadır. Beka’ya ermek, bir köşeye çekilip kendi hâlinde yaşamak değildir. Bilakis, bu, yeni bir görevin başlangıcıdır. “Seyr ilallah” (Allah’a yolculuk) tamamlanmış, şimdi “Seyr anillah” (Allah’tan halka yolculuk) başlamıştır. Beka’ya eren İnsân-ı Kâmil, elindeki mânevî emaneti, yani bu yaşantıyı taliplere ulaştırmak üzere halkın arasına döner. O artık bir rehber, bir mürşiddir. Onun varlığı, giydiği “Beka libası” (Beka elbisesi), insanları Hakk’a çağıran sessiz bir davettir.

Tuh eder Hu'su esmâsını, Giydirir Bekâ libasını, Hazır et sen sefere yatını, Hüseyin hakîkati buldurur.

Bu irşad görevi, bir silsile yoluyla devam eder. Mürşit, kendisindeki mânevî emanetleri, seyr-i sülûkunu tamamlamış bir halifesine devrederek bu Beka meşalesinin sönmeden yanmasını sağlar. Nitekim Nusret Tura Hazretleri’nin, Terzibaba Necdet Ardıç Efendimize bu emaneti devretmesi, bu yaşayan geleneğin en güzel misalidir.

Nusret Tura Efendi, kendisinde bulunan manevi emanetleri daha sağlığında Necdet Ardıç’a şahitlerin de huzurunda bir merasim ile verdi. Necdet Efendi, bu merasimi şöyle açıklamaktadır: “Nusret Baba’m, 5 Ekim 1979’da çıktığı ahiret yolculuğundan yaklaşık iki sene önce beni aradı. Uygun bir günde kendindeki emanetleri almam için İstanbul’a gelmemi istedi.”

Beka’nın yaşanması budur. O, nefsi çarmıha geren bir ahlâk, ibadeti ubudete çeviren bir şuur, zamanı seyre dönüştüren bir irfân ve nihayetinde Hakk’tan halka uzanan bir hizmet ve rahmet yoludur. O, fânî varlığın küllerinden doğan ebedî bir hayatın adıdır.

Füsûsu'l-Hikem'de Beka

Beka sırrının en büyük tercümanlarından Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin hikmet pınarından içmek gerekir. Onun Füsûsu'l-Hikem'i, ariflerin gönlüne doğan bir güneş gibidir; her bir kelimesi, bir mertebenin kapısını aralar.

Şeyh-i Ekber'in nazarında Beka, Fenâ'dan ayrı düşünülemez bir hakikattir. Biri olmadan diğeri olmaz; onlar, aynı hakikatin iki yüzü gibidir. Bu yolculuğu anlamak için, işin en başına, kendi varlık serüvenimize dönmemiz gerekir. Mutlak Birlik olan Hüvviyet denizinden, bu kesret (çokluk) âlemine zuhûr edişimiz, aslında bir perdelenme ile başladı. Her birimiz, doğduğumuz o ilk anda, üzerimize bir "benlik" elbisesi giydik. Bu, Şeyh-i Ekber'in diliyle, enâniyyet (benlik) ile perdelenmek, libas-ı taayyün (belirginlik elbisesi) giymektir. Bu elbise, bizi Hak'tan uzak düşüren, ayrı bir varlık olduğumuz vehmini veren bir perdedir. Yahyâ (a.s.)'ın hikmetinde bu sır şöyle açılır:

Binâenaleyh Yahya (a.s.)ın doğduğu günde, ya'nî enâniyyetle yani benliği ile ihticâbı, perdelendiği ve zuhûr-ı nefs sebebiyle, nefsiyle zuhur etmesi sebebiyle Hak'tan bu'dü mûcib olan , Haktan uzaklığı gerektiren zahir elbisesine büründüğü günde; yani doğuma sirayet etmiş oluyor, her birerlerimiz de aslında buyuz. Haktan enaniyeti ile perdelenerek zuhur-u nefs sebebiyle Haktan uzaklaşmasına mucib olan libas-ı taayyüne büründüğü gündür. Doğumun ifadesi budur.

Bu sadece peygamberlere mahsus bir hal değil, her bir insanın kevnî (varoluşsal) hakikatidir. Dünyaya "gelmek", aslında Zât-ı Mutlak'tan "ayrı düşmek" gibi görünür. Bu ayrılık bir hakikat değil, bir vehimdir; ama sâlikin yolculuğu, bu vehim perdesini yırtmakla başlar. Giydiğimiz bu taayyün elbisesi, bizi hem belirgin kılmış hem de aslımızdan perdelemiştir. Yolculuk, bu elbisenin içinde kaybolmak değil, bu elbiseyi verene geri dönmektir.

Bu geri dönüşün ilk ve en mühim durağı, fenafillah makamıdır. Fena, yok olmak değildir; "yok" olduğunu idrak etmektir. Kendi mecazî varlığının, Hakk'ın mutlak Vücûdu karşısında bir hiç olduğunu görmektir. Bu, âlemde Hakk'ın fiilinden, sıfatından, Zât'ından başka bir şeyin tasarruf sahibi olmadığını müşahede etmektir. Lût (a.s.) kıssasında bu makamın bir tefsirini buluruz. O, kavminin azgınlığı karşısında çaresiz kaldığında, "Keşke size karşı bir kuvvetim olsaydı veya sarp bir kaleye sığınsaydım" der. Şeyh-i Ekber bu nidayı şöyle şerh eder: Lût (a.s.), o anda Fenafillah makamındadır. Kendi varlığında bir güç, bir himmet görmemektedir, çünkü Hakk'ın varlığında fani olmuştur.

Ma'lûm olsun ki, fenâ-fillah makamı, (bakın bu çok güzel bir izahtır) fena fillah dediğimiz zaman ne anlıyoruz biz, Hakk’ta fani olduğumuzu anlıyoruz, Bakabillah dediğimiz zaman Hakk ile baki olmayı anlıyoruz. Bu anlayış beşeriyet yönü itibariyledir, yani bireyin üstündeki yaşantısı itibariyledir. Bir de bu genel alemlerdeki bütün alemin fenafillah hükmüne hani 40/16 يَوْمَ هُمْ بَارِزُونَ لايَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ شَىْءٌ لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ “ li menil Mülkül yevm, Lillahil Vahıdil Kahhar; “ ifadesi ile belirtilen Fenafillah makamının vücûd-i mutlakın vechinden taayyünatın kalkmasından ibarettir .

Bu makam, "Mülk bugün kimindir?" sualine, bütün varlığınla "Vâhid ve Kahhâr olan Allah'ındır!" cevabını verdiğin yerdir. Bu idrake varan kişi, artık âlemde kendinden menkul bir varlık göremez. Her şey, O'nun isimlerinin bir tecellisidir. Bu yüzden, bu halde olan bir kimse için tasarruf iddiası abestir.

Ve böyle bir kimse ortada, Hakk'ın vücûdundan gayrı tasarruf isnâd edebilecek bir vücûd göremez; yani varlık gene mevcut ama mevcut olan varlığın hakikatini idrak ederek hayal ile vehim ile zan ettiği kuşlar, hayvanlar, şunlar bunlar değil, Allah’ın Zat’ının varlığını idrak eder, işte bu fenafillah mertebesidir. Hakk-ı mutlakın vechinden taayyünat perdelerinin kalkmasıdır, ki onları biz var ediyoruz taayyünat perdelerini. Binâenaleyh kendisi himmet ve tasarruf sahibi değildir.

Bu noktada sâlik, kendi varlık iddiasından soyunur. Gülşen-i Râz'ın dediği gibi, "Hüdâ’dan gayrı mevcud yoktur el-Hak. Dilersen Hak de, istersen Ene'l-Hak." Bu, bir iddia değil, bir müşahedenin ifadesidir.

Bu fena hali nasıl bir işleyiş içinde gerçekleşir? Âlem, her an yeniden halk edilmektedir. Buna "Halk-ı Cedîd" veya teceddüd-i emsâl (benzerlerin yenilenmesi) denir. Cenâb-ı Hakk'ın tecellisi asla kendini tekrar etmez. Her nefeste yeni bir tecelli ile kâinat yeniden zuhûra gelir. Bizim bu değişimi fark edemeyişimiz, tecellinin süratinden ve gelenin gidene "misl" yani benzer olmasındandır, "ayn"ı yani tıpatıp aynısı değil.

Ve ehl-i keşfe gelince, onlar, Allah Teâlâ'nın her nefeste tecelli ettiğini görürler. Halbuki tecellî tekerrür etmez. Ve keza onlar, her tecellînin halk-ı cedidi i'tâ veya halkı izhâb ettiğini şuhûden görürler. İmdi tecellînin halkı gidermesi, tecellînin zehabı indinde halkın fenâsıdır. Ve halk-ı cedidin bakâsı dahî diğer tecellînin onu i'tâ etmesidir. İyi anla!

Bu ince bir sırdır. Her an bir fena ve bir beka yaşanmaktadır. Bir tecelli ile varlık fani olur, hemen ardından gelen yeni bir tecelli ile tekrar baki olur. Bu, Muhyî (hayat veren) ve Mümît (öldüren) isimlerinin an be an birlikte tecellisidir. Geçen seneki kayısı ile bu seneki kayısı aynı değildir, ama ikisi de kayısıdır. Çünkü tecelli, o ağacın isti'dâdına (kabiliyetine) göre zuhûr eder. Bu kevnî (âlemlerin dokusundaki) sürekli fena ve beka, sâlikin yolculuğunun da temelini oluşturur.

Bu sırrı idrak ettiğimizde, "yok oluş" fikri, yerini derin bir teslimiyete bırakır. Çünkü anlarız ki, bizim fena dediğimiz şey, aslında bekanın ta kendisidir. Bizim fani olan tarafımız, bu kesif bedenimiz, bu vehimden ibaret benliğimizdir. Hakikatimiz ise, A'yân-ı Sâbite dediğimiz, ilm-i ilâhîdeki sabit hakikatimizdir ve o, Zât-ı Hakk ile kaimdir, dolayısıyla ebedîdir. Onun yok olması düşünülemez; zira bu, Hakk'ın ilminde bir eksiklik olmasını gerektirirdi ki bu muhaldir.

Senin hakikatin Hakk’ın vücudu ile bakidir. Bu da senin için fena değil ayn-ı bakâdır. Yani Hakk’ın vücudu ile var olunduğu için bu fani olmak yok olmak değildir, aynı bakadır. Yani cehennem ehli veya Cennet ehli olsak da bakiyiz. Yok olmak diye bir şey söz konusu değildir. Böyle olunca bu sûret-i cesedâniyyeden soyunduğumda yok olacağım diye ceza' etme ve korkma!

Korktuğumuz ölüm, sadece bir elbise değişimidir. Suretimiz fani olur, ama hakikatimiz Hakk'ın bekasıyla baki kalır. Bu, fena değil, ayn-ı bakâ'dır; yani kalıcılığın, ebedîliğin ta kendisidir. Bu yüzden "Her nefs ölümü tadacaktır" buyrulur, "yok olacaktır" denmez. Tatmak, bir halden diğer bir hale geçmektir.

Bu yolculuğun zirvesi, arifin kalbine gelen tecellî-i zâtî ile yaşanır. Hakk, Zât'ı ile kuluna tecelli ettiğinde, kulun o vehmî, izafî varlığı bu tecellinin nuru karşısında bir kar tanesinin güneşte erimesi gibi erir, dağılır. "Ölmeden evvel ölünüz" sırrının yaşandığı an budur. Bu, tam bir mahv-ı küllî (topyekûn yok oluş) halidir.

Malûm olsun ki arifin kalbine tecellî-i llâhî-i zatî vârid oldukda, onun vücûdu, bu tecellî-i ilâhîde muzmahill olur. Ve fenâ-fillâh dedikleri hal budur; ve bu hal mucibince ölmeden evvel ölmektir. Bu hâli müteâkıb arifin vücûd-ı abdânîsinin hükmü zail ve mütelâşî olup vücûd-ı hakkânîde zahir olur ki, bu da fenadan sonra bakâdır.

Fena, yolculuğun sonu değil, asıl varoluşun başlangıcıdır. Arifin "vücûd-ı abdânîsi" yani kulluk varlığı eriyip yok olur, ama hemen ardından Hakk, ona yeni bir varlık bahşeder: vücûd-ı hakkânî. Bu, Hakk ile var olma, Hakk'ın sıfatlarıyla sıfatlanma, O'nun görmesiyle görme, O'nun işitmesiyle işitme halidir. Artık ortada eski "ben" yoktur; Hakk ile baki olan yeni, latif bir kimlik vardır. Bu, Lût (a.s.)'ın Fenafillah makamında isteyip de henüz ulaşamadığı, ancak Resûlullah (s.a.v.) Efendimiz ile kemâle eren İnsan-ı Kâmil makamıdır. Bu makamda sâlik, Hakk'ın yeryüzündeki eli, gözü, dili olur. Artık onun tasarrufu, kendi nefsinden değil, Hakk'tandır.

Fakat bu makamdan sonra gelen bakâ-billah makamının hükmü başkadır. Zîrâ bu makam, insân-ı kâmilin makamıdır. Bu mertebe, zât-ı mutlakın kendisini bir mazhar-ı etemde izhâr etmesidir. Yani tam bir mazharda zuhura gelmesidir. Zîrâ insân-ı kâmil, vücûd-ı mutlakın cismânî ve nûrânî yani hem zahir hem de batın ve vahdet ve vâhidiyyet mertebelerinin hepsini câmi'dir.

Füsûs'un bize öğrettiği Beka budur. Bir sondan ziyade bir başlangıç; bir yok oluştan ziyade, hakiki varoluşa doğuş. Kendi izafî varlığının mezarından, Hakk'ın ebedî varlığıyla diriliştir.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

İrfân yolculuğunda öyle menziller vardır ki, akıl orada durur, dil lal olur. Fenâdan sonra gelen Bekabillah hâli, bu menzillerin en yücesidir. Beka, zıtların düğün ettiği, tenzih ile teşbihin aynı anda yaşandığı bir Cem makamıdır. Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’de açtığı pencereden bu hakikate baktığımızda, gördüğümüz şey aklın alacağı bir manzara değildir; ancak zevk ile tadılacak bir hâldir.

Bu makamın sırrını anlamak için şu temel edebi kuşanmak gerekir: Hakk’ı mahlûkatından ayırıp, O’nu sadece yücelerde, ötelerde aramak, yani sırf tenzih yolunu tutmak, hakikat ilmi karşısında bir cehalet, hatta bir edepsizliktir. Tenzih, O’nun hiçbir şeye benzemediğini beyanektir; bu doğrudur, lüzumludur. Lâkin bu tenzih, O’nun her şeyde ve her şey ile tecelli ettiği gerçeğini, yani teşbih hakikatini görmeye perde olursa, o vakit sâliki yolda bırakır. Terzibaba Hazretleri’nin Füsûs şerhinde buyurduğu gibi, bu mesele çok incedir:

Hakkı imkan alemindeki noksanlıklardan ve insanın kemalatından tenzih eden kimse ya cahildir, Yani tenzih Hakk’ı bütün bu varlıklardan ayırıp yukarılara atmaktır . Ve onun zuhurunu bazı mertebelere tahsis etmektir. Yani Allah şöyle, şöyle yapar da böyle böyle yapmaz diye bazı yönlerde tahsis etmek olduğunu ve halbuki bütün mevcudatın kendi zatları ve vücutları ve kemalatları ile Hakk’ın mazharları olup yani kendilerine ait varlıkları olmadığından Zat’ıyla zuhuruyla mevcudiyetiyle Hakk’ın zuhur yeri olup Hakk’ın onlarda en kemal şekilde insanlarda zahir ve onlara mütecelli bulunduğunu, onlarda zuhur ettiğini cila, ayna olduğunu ve onlar nerede bulunurlarsa bulunsunlar Hakk onların zatlarıyla, vücutlarıyla ve bakâlarıyla bütün sıfatlarıyla onlarda beraber olduğunu ve belki bu suretler ile zahir olan ancak Hakk olduğunu… bilmezler.

Yalnızca tenzih nazarıyla bakan kimse, Cenâb-ı Hakk’a kendi dar aklıyla bir sınır çizer. “Hakk şöyledir ama böyle değildir” diyerek, O’nun sonsuz tecellî hürriyetini kısıtlamaya cüret eder. Halbuki ârif bilir ki, bütün bu suretler, bütün bu kevnî varlıklar, O’nun zuhur yerleridir. Asıl olan Hakk’tır, bu suretler ise O’nun tecellîsine birer ayna hükmündedir. Beka makamı, bu aynada hem aynayı (mahlûku), hem de aynada görüneni (Hakk’ı) bir görme, lakin birini diğerine karıştırmama sanatıdır. Bu, Muhammedî mîzandır; iki kanatla uçmaktır. Bir kanat tenzih, bir kanat teşbih. Sadece tenzih kanadıyla uçmaya kalkan, tek kanatlı kuş gibi olduğu yerde döner durur, vuslata eremez.

Bu ince dengeyi, peygamberlerin ve kâmil velîlerin tasarruflarında açıkça görürüz. Onlar, halkı irşad ederken, muhataplarının anlayış seviyesine, manevi kabiliyetine, yani isti'dadına göre konuşur ve davranırlar. Hz. Mûsâ’nın (a.s.), kavminin taptığı altın buzağıyı yakıp küllerini denize savurması, bu hikmetin en güzel misallerindendir. Hz. Mûsâ, o buzağının da ilahi tecellilerden bir mazhar olduğunu bilmez miydi? Elbette bilirdi. Lakin onun kavmi olan Benî İsrail, henüz bu teşbih sırrını kaldıracak durumda değildi. Onların isti’dadı, katı bir tenzihi gerektiriyordu.

Zîrâ Benî İsrail'in isti'dâdı "tenzih" iktizâ ederdi. Binâenaleyh Mûsâ (a.s.)ın getirdiği şeriat dahi tenzih üzerine idi. Ve tenzih ise, ilm-i Kur'ân'ı değil, ilm-i furkânı muktezidir, onu gerektirir. Ve ilm-i Kur'ân tenzîhde teşbihi ve teşbîhde tenzihi iktizâ eder. İşte Mûsâ (a.s.)ın meşrebinde tenzih gâlib olmakla, kendisine gayret, ya'nî buzağı sureti Hakk'ın gayrı olduğu ve Hakk'ın o suretten münezzeh bulunduğu mülâhazası galebe ederek, o suretin imhasında acele etti; ve onu yaktı. Ve Müsâ (a.s.)a bu tenzîh ve gayret galebe etmekle beraber, buzağı suretinin mecâlî-i ilâhiyyeden bir tecelli yeri olduğuna dahi ilmi var idi. Velâkin bu teşbih ciheti gâlib değil idi. İşte bu hakikati dahi tenbîh tarîkıyla ta'lîm için Sâmirî'ye hitaben: وَانْظُرْ اِلۤى اِلَهِكَ الَّذِى ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا لَنُحَرِّقَنَّهُ (Tâhâ 20/97) ya'nî "Müdâvemetle taptığın İlâhına nazar et ki, biz onu elbette yakarız" dedi. Ve o buzağı suretini "ilâh" ile isimlendirme etti.

Hz. Mûsâ, bir yandan kavminin ihtiyacına binaen tenzih kılıcını çekip buzağıyı yok ediyor, diğer yandan Sâmirî’ye “taptığın ilâhına bak” diyerek, o suretin ardındaki ilahi sırra da bir işaret bırakıyor. Beka ehli olan kâmilin tasarrufu böyledir. O, hem Furkân’ın (ayıran) hem de Kur’ân’ın (toplayan) ilmine sahiptir. Nerede ayıracağını, nerede birleyeceğini bilir. Beka, körü körüne bir birleme değil, hikmetle ayrılması gerekeni ayıran, birleşmesi gerekeni birleştiren bir irfân hâlidir.

Sâlik, bu zıtların birleştiği Beka denizine nefsini yok bilmekten, kendi izafi varlığını Hakk’ın mutlak varlığı karşısında bir hiç olarak görmekten geçer. Bu, “dembedem fenâda bekâyı görmek” sırrıdır. Yani her an, her nefes, kendi fâniliğini idrak ederek Hakk’ın Bâkî olduğunu müşahede etmektir. Bu, bir mücahede, bir gayret işidir. Sâlikin benlik dağı, mücahede kazmasıyla yontuldukça, içindeki elmas cevheri parlamaya başlar.

Taşlığın azalıncaya kadar cehd et, tâ ki taşın la'liyyet ile enver ola! İşlendiği zaman parlayan, nurlanan cihâd ve 'anaya sabr eyle!, zorluklara sabreyle. Dembedem bakâyı fenada gör! Zira mücâhede ile vasf-ı haceriyyet her zaman azalır; yani her mücadele taş halini biraz yumuşatır. Sende vasf-ı la'liyyet muhkem olur… Senin sûret-i kesîfenden vücûd-i izafi vasfı gider; ve senin sır ve bâtınında aşk ve mestlik sıfatı tezâyüd eder.

Bu mücahede neticesinde sâlikin beşerî sıfatları, yani onun “ben” demesine sebep olan vehmî varlığı, Hakk’ın tecellîsi karşısında eriyip gider. Güneş doğunca gölgenin kaybolması gibi. Gölge, aslında güneşin nurunun yokluğundan ibarettir. Nur gelince, gölge aslına döner, yani yok olur. Sâlikin varlığı da böyledir. Hakk’ın Nefes-i Rahmânîsi ile varlık sahasına çıkmış bir gölgedir. Zât-ı Mutlak güneşi tecelli edince, o gölge varlık kaybolur, yerine Hakk’ın sıfatları kaim olur. Bu, bir yok oluş gibi görünse de, aslında hakiki varlığa, Beka’ya kavuşmaktır.

Vaktaki Huda gelir, tâlib "lâ" olur. " Ya'nî tâlib-i Hak olan sâliklerin hâli de böyledir. Vaktaki Hak tecelliyât-ı esmâiyye ve sıfâtıyye ve zâtıyyesi ile sâlike tecellî buyura, artık o sâlikin sıfât-ı beşeriyyesi fânî ve yok olur. Onun yerine sıfât-ı ilâhiyye kâim bulunur. Mesnevî: Tercüme: "Gerçi o vuslat baka içinde bakâdır. Velâkin ibtidâdan o baka fena içindedir. "

“Beka içinde beka” ama başlangıcı “fena içinde beka”. Sâlik, önce kendi fâniliğinin içinde Hakk’ın Bâkî olduğunu zevk eder. Bu, seyr-i sülûkun başıdır. Sonra anlar ki, zaten fani olan bir şey hiç var olmamıştır. Aslında tek bir Vücûd vardır ve o da Hakk’ın Vücûdudur. Kendi varlığı sandığı şey, o Vücûdun bir tecellîsinden ibarettir. Bu idrak, “beka içinde beka”dır. Artık fani olacak bir “sen” kalmamıştır ki fenadan bahsedilsin. Bu, aklın sınırlarının bittiği yerdir. Nitekim şârih ne güzel söyler: “Bu mazharda akıllar elden gitti; kalem buraya gelince kırıldı.”

Bu zıtların birliği hakikatinin en kâmil, en mükemmel tecellî ettiği mazhar ise İnsân-ı Kâmil, yani Hz. Muhammed Mustafa’dır (s.a.v). O, hem beşeriyetin zirvesi, hem de ilahi hakikatlerin aynasıdır. O, zahirde bir insandır, yer, içer, uyur, üzülür, sevinir. Bu onun teşbih yönüdür, halk (yaratılmış) ile olan yüzüdür. Ama bâtınında, hakikatinde, âlemlere rahmettir; Hakk’ın bütün isim ve sıfatlarının toplandığı Câmi’ bir aynadır. Bu da onun tenzih yönüdür, Hakk ile olan yüzüdür. Terzibaba Hazretleri’nin Füsûs şerhindeki şu nazım, bu hakikati özetler:

Ey sûret-i Hak, kemâl-i mutlak Sen nûr-ı vücûdsun muhakkak … Zahirde eğerçi sen beşersin Bâtında fakat neler, nelersin Cisminle Kureyşî ve arabsın Ruhunla cihâniyâna rabsın.

“Ruhunla cihanlara rabsın…” Beka’nın sırrı buradadır. İnsân-ı Kâmil, Beka makamında, Hakk ile bâkî olduğu için, O’nun “Rab” isminin tecellîsine mazhar olur. Âlemin terbiye ve idaresi, onun himmeti ve tasarrufu ile gerçekleşir. Ama bu tasarruf, onun nefsinden kaynaklanan bir güç değildir. Fenafillah makamında sâlikin kendi iradesi ve tasarrufu kalmaz. Fakat Bekabillah’a eren İnsân-ı Kâmil, Hakk’ın iradesi ile irade eder, Hakk’ın gücüyle tasarruf eder.

Velhâsıl fenâfîllah makamında olan kimsenin, bir şeyin îcâd ve i'dâmında himmetle tasarrufu yoktur. Fakat bakâ-billah mertebesinde olan insân-ı kâmilin, mazhar olduğu esmâ-i ilâhiyye mecmû'unun kuvvetiyle tasarrufu ve îcâd ve i'dâma himmeti vardır. Ve insân-ı kâmilin âlemde tasarrufu, mazharlar vasıtasıyla zahir olur. Zîrâ Hakk'ın efâli mazharlar hasebiyle zahir olur.

Beka, pasif bir kalıcılık değil, Hakk’ın fiillerinin en kâmil şekilde zuhur ettiği bir hayatiyet, bir dirilik makamıdır. Hz. Zekeriyyâ’nın (a.s.), kendisinden sonra zikrullahın devamı için bir evlat istemesi de bu Beka sırrıyla ilgilidir. O, kendi şahsının değil, Hakk’a davet vazifesinin, yani zikrullahın bekasını istemiştir. Ve Hak Teâlâ ona, ismiyle müsemma olan Yahyâ’yı (a.s.), yani “hayat”ı bahşetmiştir.

Ya'nî Zekeriyyâ (a.s.)ın فَهَبْ لِى مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا (Meryem, 19/5) diye duâ etmesinin sebebi, kendinden sonra zikrullâhın bakâsını ihtiyar etmesi idi. … Zîrâ onlar vâris taleb edince kendilerinden sonra zikrullâhın bakâsına hizmet edecek ve ehl-i hicabı Hakk'a da'vet eyleyecek bir veled isterler.

Füsûs’un derinliklerinde Beka, fenânın zıttı değil, onun bâtınıdır. Tenzihin karşısında bir teşbih değil, ikisini de kuşatan bir Tevhid hakikatidir. O, sâlikin taş gibi olan kesif varlığının eriyip, içindeki nuranî cevherin ortaya çıkmasıdır. O, kulun sıfatlarının yok olup, yerine Hakk’ın sıfatlarının kaim olmasıdır. O, İnsân-ı Kâmil’in bir yüzüyle halka, bir yüzüyle Hakk’a dönük olarak, iki âlemi birleştiren bir berzah olmasıdır. Bu makam, sözün bittiği, hâlin başladığı yerdir.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Beka

Hazret-i Pîr Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, o mana denizinin dalgıcı, bizlere Beka sırrını kuru tanımlarla anlatmaz. O, hakikati bir hikâyenin içine gizler, bir kuşa kanat takar, bir ceylanın ürkekliğinde bize fenâyı, bir aslanın heybetinde Hakk'ın Vücûdunu gösterir. Mesnevî-i Şerîf, Beka'yı anlatan bir kitap değil, Beka'yı yaşatan bir sohbet meclisidir.

Av ve Avcı: Mürşid, Mürid ve Hakk'a Giden Yol

Tasavvuf yolu, bir avdır. Fakat bu avda avlanan da avcı da kazanır. Av, fâni varlığındır; avcı, Hakk'ın tecellîsi olan mürşid-i kâmildir. Hazret-i Mevlânâ, bu ince manayı "doğan" ve "keklik" sembolleriyle gözümüzün önüne serer. Mürşid, göklerin sultanı bir doğandır; mürid ise henüz yerde gezinen, kendi dar âleminde yaşayan bir keklik. Doğan, hem gökyüzünün hem yeryüzünün hâkimidir. Bu, Beka makamının en latif tariflerinden biridir.

"Doğan"dan kasıt, mürşidlerdir (manevi rehberler). "Keklik"lerden kasıt, talep edenlerdir. "Karınları aşağı uçmak"tan kasıt, mürşidlerin talep edenleri irşad etmek (doğru yolu göstermek) için aşağı âleme yönelmeleridir; ve "arkası üstü uçmak"tan kasıt ise, yüce âleme yönelmeleridir. Yani, o mürşidler fenâ (yokluk) ve bekâ (varlık) mertebelerinde olup halka yönelmekle Hak'tan perdelenmedikleri gibi, Hakk'a yönelmekle de halktan perdelenmezler, demek olur.

İnsan-ı Kâmil, yani o manevî doğan, "arkası üstü uçar", yani yüzü ve gönlü dâimâ Hakk'a dönüktür. Vuslatı süreklidir. Ama aynı anda "karnı aşağı uçar", yani halkı irşâd etmek, o yerdeki keklikleri de göklere davet etmek için bu âleme nazar eder. Halk ile olması, onu Hak'tan ayırmaz; Hak ile olması da onu halktan koparmaz. Bu, tenzih ile teşbihin, fenâ ile bekânın birleştiği Muhammedî mîzan'dır. Bekabillah hâli, böyle iki kanatlı bir uçuştur. Sadece istiğrak içinde kaybolmak değil, o kayboluşun getirdiği nûr ile âlemi aydınlatmaktır.

Bu manevî av, öyle bereketli bir avdır ki, tuzağı bile ebedî hayattır. Bu avda yakalanan, esir olmaz; bilakis, ebediyen hür olur.

Ki o pusu yerinin tuzağı bekâ (ebedîlik) olur. Sonsuza dek yükseliş ve ilerleyiştedir. Yani, öyle bir av mahalli açarsın ki, o av mahallinin en fakir ve en aşağı mertebesi bekâ, yani ebedî hayat olur; ve Hak'ın varlığıyla bâkî (ebedî) olursun, o bekâ sonsuza dek yükseliş ve ilerleyiştedir.

Yolun en aşağı mertebesi "ebedî hayat" olan bir yolculuk, sâlikin kendi çabasıyla değil, o kâmil avcının himmetiyle girilen bir yoldur. Sâlik, bu yolda kendi vehmî varlığından avlanır ve Hakk'ın Vücûdunda bâkî kılınır. Bu Beka, duran bir hâl değil, "sonsuza dek yükseliş ve ilerleyişte" olan bir diriliktir. Çünkü Hakk'ın tecellîleri sonsuzdur ve Hakk ile bâkî olan da o sonsuz tecellîlere mazhar olmaya devam eder.

Fakat bu avlanma, yani fenâ anı, sâlik için bir yok oluş tecrübesidir. Hazret-i Pîr, bu hâli aslanın karşısında kendinden geçen ceylanın misaliyle anlatır. Ceylanın izâfî varlığı, aslanın mutlak varlığı karşısında eriyip gider.

Örneğin bir aslanın karşısında bir ceylan, aşırı korkusundan bayıldı ve kendinden geçti; aslanın varlığı, ceylanın varlığına örtü ve perde oldu. Bunun gibi, fenâ (yok olma) ve bekâ (var olma) hâlinde Hakk'ın varlığı, kulun varlığını örttü ve onun varlığının örtüsü ve perdesi oldu.

Buradaki aslan, Hakk'ın Celâl ve Azamet tecellîsidir. Ceylan ise kulun cüz'î, mecâzî varlığıdır. Hakk'ın Vücûdu tecellî edince, kulun "ben varım" demesi, güneşin karşısında mumun "ben aydınlatıyorum" demesi gibi kalır. Kulun varlığı yok edilmez, fakat Hakk'ın varlığı o kadar aşikâr olur ki, kulun varlığı bir "perde" arkasında kalır, hükmü ortadan kalkar. Fenafillah budur. Bu fenâ, Beka'nın kapısıdır. O kapıdan geçmeden Beka sarayına girilmez. Aslanın heybetinde yok olan ceylan, artık kendi ceylanlığıyla değil, aslanın varlığı içinde bir mana olarak yaşar.

"Ten Belâsı, Canların Bekâsıdır": Cesedin Fâniliğinde Rûhun Ebediyeti

Dışarıdan bakan, dervişin nefsine eziyet ettiğini, riyâzatlarla bedenini hırpaladığını zanneder. Oysa Hazret-i Mevlânâ, bu işin hakikatini, zıtların birliğinin tecellî ettiği bir Cem makamı sırrı olarak açıklar. Tenin zayıflaması, ruhun kuvvet bulmasıdır. Beden zindanının duvarları inceldikçe, içerdeki ruh sultanı hürriyetine kavuşur.

Dervişlerin bu riyâzâtları ne içindir? Çünkü o ten belası canların bekâsıdır. Dervişler türlü türlü riyâzetler (nefsî perhizler) ile cisimlerini hırpalarlar; bu niçindir bilir misin? Çünkü o tenin belâsı ve cismin cefâsı, rûhun bekāsına (kalıcılığına) sebeptir. Yani cismin hükümleri geçersiz ve ruhun hükümleri geçerli olmak içindir.

Bu, bir kimya sanatıdır. Altını pastan, kirden ayırmak için ateşe sokmak gerekir. Ateş, altının kıymetini azaltmaz, bilakis ortaya çıkarır. Riyâzat ve mücâhede ateşi de, nefsin ve bedenin paslarını, şehvet ve gazap kirlerini yakar, geriye saf ruh cevheri kalır. "Ten belası" denilen şey, aslında ruhun şifasıdır. Sâlik, bu alışverişin ne kadar kârlı olduğunu gördüğü için bu yola girer.

Bir sâlik kendi bekasını bulmadıkça, bedeni nasıl bir hasta ve helak edici olur? Hak yolunun sâliki (Hakk yolcusu), kendi zâtının bekasını (kalıcılığını) bulduğu için, bedenini riyâzâtlar (nefsî perhizler) ile hırpalar. Eğer böyle bir fayda bulmamış olsa, bedenini nasıl hasta ve helak eder?

Sâlik, önce Beka'nın kokusunu almıştır. Ebedî hayatın lezzetinden bir nebze tatmıştır ki, bu fâni bedenin geçici lezzetlerinden vazgeçebilsin. Verilecek olanın, alınandan ne kadar yüce olduğunu görmüştür. Beden, bu âlemde ruhun bineğidir ama aynı zamanda perdesidir. Hazret-i Pîr, onu fitil ve yağa muhtaç, ama her an sönmeye mahkûm vefasız bir kandile benzetir.

Fitilsiz ve yağsız ona bekā olmaz, fitil ile ve yağ ile de o vefâsızdır. Bu sûret âleminde cisim kandilinin fitili ve yağı olmazsa, ondan ortaya çıkan hayvanî ruh nurunun devamı ve kalıcılığı olmaz. O nur söner. Eğer nurun sönmesi takdir edilmişse, yukarıda anılan altı çeşit fitilin ve yeme-içme yağının faydası olmaz.

Beden kandilinin varlığı, anbean Hakk'ın lütfuna bağlıdır. Buna arifler teceddüd-i emsâl derler; yani varlıkların her an yeniden halk edilmesi. Biz onu sürekli sansak da o, her an yok olup yeniden var olmaktadır. Bu hakikati bilen âşık, fâni kandili parlatmak yerine, o kandili her an yakan ebedî Nûr'a yönelir. Tenini bir bela olarak değil, ruhunu Beka'ya ulaştıracak bir vasıta olarak görür. Bu yüzden cisim, bir yandan engel, bir yandan da Beka'nın bu âlemdeki perdesi ve tecellîgâhı olur.

Cismimiz dünyada bizim bekâmız oldu. Biz bu samanın altında gizlide derya gibiyiz. Cismimiz ve şeklimiz, bizim anlamımızın yüz örtüsü ve peçesi oldu. Cisim saman ve anlam deniz gibidir. Biz bu cisim samanı altında gizlenmiş olan derya gibiyiz.

Beka ehlinin hali budur. Dıştan bakınca bir "saman çöpü" gibi görünen fâni bir beden, ama içinde sonsuzluk "deryasını" gizliyor. Cisim, o deryanın bu âlemde görünmesini sağlayan perdedir. İblis, Hazret-i Âdem'e bakarken sadece çamuru gördü, içindeki ilâhî ruhu, o "deryayı" göremedi ve ebediyen kaybetti. Beka ehli ise o samanın altındaki derya ile bâkîdir.

Beka İksiri: İnsân-ı Kâmil'in Nazarıyla Diriliş

Bu fâni bedenin toprağı, nasıl olur da Beka'nın altınına dönüşür? Bu kimyayı harekete geçiren nedir? Hazret-i Mevlânâ'ya göre bu dönüşümün sırrı, "İksîr-i Bekâ" olan İnsan-ı Kâmil'in nazarındadır. Kâmilin bakışı, sıradan bir bakış değil, ruhları dirilten, hakikatleri açı��a çıkaran, fâniliği ebediyete çeviren ilâhî bir kudrettir.

Bu tür bir buluşma kaçırılmasın! Çünkü o bakış bahttır ve beka iksiridir. Bu tür bir buluşma, yani kâmil akla kavuşma imkânı fevt olmaya! Zîrâ insân-ı kâmilin o gayb görücü olan nazarı baht ve saâdettir. Ve bekā-billâh (Allah ile bâki olma) mertebesine vusûlün iksîri ve müessiridir.

"İksîr", efsanelerde değdiği her şeyi altına çeviren maddedir. İnsan-ı Kâmil'in nazarı da işte böyle bir iksirdir. Kendisine samimiyetle yönelen müridin paslı kalp aynasını parlatır, nefsânî varlık toprağını Beka altınına çevirir. Onunla bir anlık bir sohbet, yüz yıllık riyâzattan daha tesirlidir. Çünkü o, Beka'yı anlatmaz, Beka'yı "yaşatır". Onun nefesi, ölü ruhlara hayat verir.

Ateşli olan can, ondan sönme buldu; ölü onun kalıcılığından elbise giydi. Hayvanî ruhun gazap ve şehvet ateşi ondan söndü; ölü olan izafî ruh (bağıntılı ruh) onun kalıcı hayatından bir elbise giydi ki, o elbise o kalıcı hayat cinsindendir. Yani insân-ı kâmil, hayvanî insanı kendisi gibi beka-billah (Allah ile kalıcılık) mertebesine getirdi.

Kâmilin huzurunda, şehvet ve gazapla yanan "ateşli can" (nefs-i emmâre) söner. Onun yerine, şimdiye kadar nefsin baskısıyla "ölü" gibi duran hakiki ve "izâfî ruh", Kâmil'in "kalıcı hayatından" bir elbise giyer. Yani mürid, mürşidinin manevî rengine boyanır, onun Beka hayatından bir hisse alır ve dirilir.

Bu mertebenin zirvesi, Fahr-i Kâinât Efendimiz'dir (s.a.v.). Onun Beka'sı, kendi zâtından değil, doğrudan Hakk'ın Beka'sındandır. Cenâb-ı Hakk, Kur'ân-ı Kerîm'de onun hayatı üzerine yemin eder. Çünkü O'nun hayatı, fâni bir hayat değil, Hakk'ın hayatının tecellîsidir.

Çünkü senin bekân, Hakk'ın bekâsıdır. Ve bu anlamda sebep şudur ki, yemin ancak Hakk'ın hayatına ve zâtına yakışır. Çünkü başkasının ömrünün bir itibarı yoktur; ve Hak için yok olma da yoktur. Bu sebeple senin için yok olma olmaz; ve Hak seni kendi halifesi yaptı. Halifenin hayatı ve bekâsı, halife tayin edenin hayatının aynısıdır.

İnsân-ı Kâmil'in sırrı budur. O, Hakk'ın yeryüzündeki halifesidir. Kendi izâfî varlığından tamamen fâni olmuş, Hakk'ın sıfatlarıyla ve varlığıyla bâkî kalmıştır. Onun hayatı, Hakk'ın hayatıdır. Bu yüzden onun nazarı "Beka iksiri" olur. Çünkü o, kendinden bir şey vermez; mazhar olduğu ebedî Hayat'tan ikram eder.

Bu Beka'ya eriş, bir hayret ve istiğrak hâli olan fenâdan sonra, yine bir mürşidin eliyle gerçekleşen bir "sahv" yani ayıklık hâlidir. Sâlik, fenâda kaybolup kalmaz. Peygamberî yol, irşâd için halka dönmeyi gerektirir.

“Hayret vakti değildir, hayret senin önündedir. Bu zaman çevik ve çabuk yola gir!” Hayret vakti değildir, yani fenâ (yoklukta erime), istiğrak (tamamen dalma) ve sarhoşluk içinde kalma vakti değildir. Aksine, bekâ (varlıkta kalma), sahv (ayılma) ve ayıklık mertebesine dönüp, senin aracılığınla kullara Hakk'ın hidayetinin ulaştığını görerek hayrette kalma hâli senin önündedir.

Fenâdaki hayret, kendi yokluğunu görmektir. Beka'daki hayret ise, senin gibi fâni bir varlık eliyle Hakk'ın ne büyük işler yaptığını, kullarına nasıl hidayet ulaştırdığını görmektir. Bu, daha yüksek bir hayrettir. Muhammedi meşrep budur: Hakk'ta fâni olmak ve sonra halka Hakk ile dönüp rahmet vesilesi olmak.

Hazret-i Mevlânâ'nın dilinde Beka, canlı, hareketli, hikâyelerle ve temsillerle dolu, yaşayan bir hakikattir. O, bir avcının keskin bakışında, bir ceylanın titreyişinde, bir dervişin riyâzatında ve bir kâmilin diriltici nefesinde gizlidir.

Mesnevî Ciltlerinden İzler

Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Beka kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:

Cilt 2: "Hayvan-insanı kendisi gibi bekâ-billâh mertebesine ulaştırdı. Rûh-ı hayvâninin gazab ve şehvet ateşi ondan söndü; ölü olan rûh-ı izâfî onun hayât-ı bâkîyesinden bir libâs giydi ki, o libâs o hayât-ı bâ[kıye]…"
Cilt 6: "Mustafa'nın ellerini yüzüne koydu, âşıkça çok bûseler verdi. Köle emir ve nazar-ı Risâletpenâhî ile bekâ ve [hayat] buldu."
Cilt 7: "Kendimiz ise 672 sene-i hicriyyesinde âlem-i bekâya rihlet buyurmuşlardır."
Cilt 9: "'Hayat' ta'bîr etti ve kendini senin hayâtın kıldı. Zîrâ senin bekân, bekâ-yı Hak'tır. Ve bu ma'nâda sebeb budur ki, yemin ancak Hakk'ın hayâtına ve zâtına yakışır. Zîrâ gayrın ömrünün bir i'tibârı yoktur."
Cilt 11: "Orada zıd olmadığı için fenâ da yoktur. Ancak bekâ vardır. O Bî-nazîr, güneş ve onun zıddı olan zemherîr olmaz diye cennetten dahi nefyetti. Yânî, zıd olmayan yerde [fena yoktur]."

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Beka

Bir kavramın hakikatini anlamak, onun komşularını tanımaktan geçer. Beka incisi, tek başına bir kutuda değil, diğer mücevherlerle birlikte bir hazinede parlar. Bu hazinedeki her bir cevher, Beka’nın bir başka yüzüne ışık tutar.

Beka’nın en yakın yoldaşı, onun yaşanmış hâli olan Bekabillah’dır. Beka bir menzil, bir makam ise, Bekabillah o makamda Hakk ile soluk alıp vermenin, O’nunla görmenin, O’nunla işitmenin adıdır. Beka, varılan yerin ismi; Bekabillah ise o yerde daimi ikamet etmenin lezzetidir.

Bu makama varmanın ise tek bir kapısı vardır: Fena. Fena, yokluktur; Beka ise varlıktır. Bu, kulun kendi vehmî, izâfî varlığından soyunmasıdır. Sâlik, kendi benliğinin çölünü geçmeden, Beka’nın vahasında serinleyemez. Fena bir son değil, hakiki bir başlangıçtır. Kendi varlığının mezarına gömülmeden, Hakk’ın varlığıyla dirilmek mümkün olmaz. Damlanın deryaya karışıp yok olmasıdır Fena; deryanın kendisi olmasıdır Beka. Bu yüzden Fena ve Beka, bir kuşun iki kanadı gibidir; biri olmadan diğeriyle uçulmaz.

Bu uçuşu tamamlayana, yani Fena’dan geçip Beka’da karar kılana ise İnsan-ı Kamil denir. O, Beka sırrının yeryüzündeki canlı delilidir. Varlığın aynasıdır ki, Hakk kendi cemâlini en kâmil şekilde onda seyreder. İnsan-ı Kâmil, halk içinde Hakk ile olandır. O, hem tenzih ile Hakk’ın eşsizliğini bilir, hem de teşbih ile O’nun her zerredeki tecellîsini müşahede eder. Beka, İnsan-ı Kâmil’in varlık elbisesidir.

Bu yola girmenin ve bu hâli yaşamanın adabı ise İhsan’dır. Efendimiz’in (s.a.v.) buyurduğu gibi, “Hakk’ı görüyormuşçasına kulluk etmektir.” Bu “görüyormuşçasına” hâli, sâliki önce kendi benliğini görmekten alıkoyar. Sen aradan çekilince, görenin de, görülene kulluk edenin de aslında Hakk olduğunu idrak edersin. İhsan, Fena kapısının anahtarıdır. Beka ise, o kapıdan geçtikten sonra artık her an Hakk’ın huzurunda, O’nun müşahedesi altında yaşamanın ta kendisidir.

Bu müşahede kemâle erdiğinde, bilgi değil, bizzat hakikatin kendisi tecrübe edilir. Bu, Hakkel Yakin mertebesidir. Ateşin varlığını duymak ilimdir, ateşin dumanını görmek aynel yakîndir, ateşte yanıp kül olmak ise hakkel yakîndir. Fena, bu yanıştır. Beka ise, o ateşin nuruyla nur olup, artık kendisi bir ışık kaynağı olarak var olmaktır. Hakkel yakîn, Beka makamının biliş seviyesidir; orada bilen, bilinen ve bilme eylemi bir olur.

Bu bir oluş hâli, tasavvuf dilinde Vuslat olarak anılır. Ancak Vuslat, yani kavuşma, bir daha ayrılmamak üzere olursa manalıdır. Fena anındaki Vuslat, kulun benliğinin Hakk’ın varlığı karşısında eriyip gitmesidir. Beka’daki Vuslat ise, bu eriyişten sonra Hakk’ın sıfatlarıyla bezenerek, O’nunla birlikte ama kulluk edebiyle yeniden var olmaktır. Bu, ayrılığın olmadığı bir Vuslat’tır. Beka, daimi Vuslat hâlidir.

Bu Vuslat’a ermenin yolu, İhtiyari Ölüm’den, yani “ölmeden evvel ölmek” sırrından geçer. Bu, bedeni toprağa vermek değil, nefsin arzularını, benliğin iddialarını, vehmî varlığını diri diri mezara koymaktır. Kim kendi iradesiyle bu küçük ölümden geçerse, ona Beka denilen ebedî hayat bahşedilir. İhtiyari ölüm, Fena’nın sâlik tarafından şuurlu olarak icra edilmesidir. Beka ise bu iradî ölümün mükafatı olan hakiki diriliştir.

Nihayet, Beka makamına eren ârif, yeniden halkın arasına döner. Ancak bu dönüş, eski hâliyle bir dönüş değildir. O artık Cem makamında tattığı birliği, Fark makamında yaşar. Bu ikinci fark (fark-ı sâni) hâlidir. Artık o, her şeyde Hakk’ı görür ama halk edileni Hâlık’tan ayırır. Kulluk edebini ve şeriatın sınırlarını bilir ve korur. Beka, kulun kulluğunu, Rabb’in de Rabliğini en kâmil şekilde idrak ettiği, Cem ve Fark’ı birleştiren o Muhammedî mîzandır. Ârif, bu mîzan ile hem Hakk’a hem halka hizmet eder.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Terzibaba İrfân Mektebi’nin bu dijital kütüphanesinde Beka bahsini üç temel pınardan içerek anlamaya gayret ederiz. Her biri, hakikatin aynı menbaından gelse de, kendi meşrebince bizlere sunar.

İlk pınarımız, sohbetleriyle gönlümüzü ve zihnimizi sulayan Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin külliyatıdır. Terzibaba’nın dilinde Beka, soyut bir hikmet tartışması değil, seyr-i sülûkun bizzat hedefi ve yaşayan bir tecrübesidir. O, Beka’yı daima Fena ile birlikte ele alır ve bu iki makamı peygamberler üzerinden somutlaştırır. Ona göre İseviyet, tam bir yokluk olan Fenafillah makamının zirvesidir; “çarmıha gerilmek”, yani benliği tamamen kurban etmektir. Muhammedîyet ise, bu yokluktan sonra Hakk ile var olma, yani Bekabillah makamının insanlığa açıldığı kapıdır. Bu, Beka’nın sadece kişisel bir kurtuluş değil, aynı zamanda irşad için halka dönme sorumluluğunu da içeren bir kemâlât olduğunu gösterir. Terzibaba, namazdaki secde hâlini “mahv-ı küllî” ve İsevî bir tecrübe olarak anlatırken, secdeden kalkışı ise Muhammedî bir Beka tecrübesi olarak yorumlar. “Senelik Seyr” gibi talim usulleriyle de bu manevi yolculuğun nasıl adım adım yaşanacağını, hangi ayda hangi nefs mertebesinin geçileceğini, hangi hazrette neyin tecrübe edileceğini göstererek Beka’yı sâlikin hayat takvimine yerleştirir. Onun nazarında Beka, “ubudet” mertebesidir; yani kulun, kendinden bir varlık vehmettiği “abidlik” makamını geçip, Hakk’ın varlığında fani olarak yaptığı kulluktur.

İkinci ve daha derinlere inen pınarımız, Şeyhü’l-Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu'l-Hikem’idir. Eğer Terzibaba bize Beka’ya nasıl gidileceğini gösteren bir yol haritası sunuyorsa, Füsûs o yolun ve menzillerin vücûdî temelini, varlık ilmindeki yerini açıklar. İbn Arabî, varlıkların taayyün (belirginleşme) libasını giyerek Zât-ı Mutlak’tan uzak düştüğünü, Fena’nın ise bu elbiselerin ve perdelerin kalkarak geride sadece Hakk’ın Vech’inin kalması olduğunu anlatır. Füsûs’un en temel öğretilerinden biri, Beka’nın Fena’dan ayrı veya ondan sonra gelen bir şey olmadığı, bilakis Fena’nın ta kendisinin “ayn-ı bakâ” yani kalıcılığın özü olduğudur. Çünkü yok olan, zaten hakikatte var olmayan vehmî benliktir. Hakiki varlık olan Hakk’ın Vücûdu ise zaten bakîdir, kalıcıdır. Sâlik yok olduğunda, aslında kendi hakikatine, yani Hakk ile kaim olan sabit hakikatine ( A'yân-ı Sâbite ) dönmüş olur. Şeyhü’l-Ekber’in “teceddüd-i emsâl” yani varlığın her an yeniden halk edilmesi ilkesi, Fena ve Beka’nın bir defalık bir tecrübe değil, varoluşun her an devam eden ritmi olduğunu gösterir. Her nefeste âlemler yok olmakta (fena) ve yeniden, bir benzeriyle değil, yeni bir tecelliyle var olmaktadır (beka). Ârif, bu sırrı müşahede ederek dembedem Fena içinde Beka’yı yaşar.

Üçüncü pınarımız ise gönüller sultanı Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri’nin Mesnevî-i Şerîf’idir. Mevlânâ, Füsûs’un hikemî derinliğini ve Terzibaba’nın sülûk talimini, aşkın ve vecdin diliyle, hikâyeler ve semboller üzerinden anlatır. Beka, Mesnevî’de bir av metaforuyla karşımıza çıkar. Mürşid, Hakk katından halkı avlamak için inen bir “doğan” kuşudur. Bu kuş, Beka semasından inmiş olsa da, aşağı âlemin avı olan “keklik” (mürid) ile uğraşırken asla asıl sahibinden gafil olmaz. Bu, Beka ehlinin halk içinde Hakk ile nasıl yaşadığının en güzel tasviridir. Mevlânâ için Beka, ebedî bir hayat avıdır ve bu avın en alt mertebesi bile sonsuz bir diriliktir. “Ten belası, canların bekasıdır” diyerek, nefsani perhizlerle bedeni zayıflatmanın, aslında ruhu nasıl Beka’ya hazırladığını anlatır. Fena hâlini ise, bir aslanın heybeti karşısında aklı başından giden, kimliğinden geçen bir ceylan alegorisiyle resmeder. Ceylanın varlığı, aslanın varlığı karşısında yok olur; kulun izâfî varlığı da Hakk’ın mutlak Vücûdu karşısında böyle bir perde gibi ortadan kalkar. Bu perdelenme, bu yok oluş, Mevlânâ’nın dilinde en tatlı vuslattır ve Beka’ya açılan kapının eşiğidir.

Değerlendirme

Beka bahsini bu üç ulu pınardan içtiğimizde anlarız ki, Beka bir son değil, hakiki bir başlangıçtır. O, nefsin saltanatının bittiği ve ruhun Hakk ile kulluk saltanatına başladığı yerdir. Bu, pasif bir dinginlik hâli değil, irşad ve hizmet sorumluluğuyla dolu, faal bir varoluş biçimidir. Beka’ya eren, kendi için yaşamaktan kurtulur ve Hakk için, halk ile birlikte yaşamaya başlar.

Bu yolculuğun özü, Fena ve Beka’nın birbirinden ayrılmazlığıdır; bu, varlığın her an yeniden tecellî etmesi sırrının sâlikin hayatındaki tecrübesidir. “Ölmeden evvel ölmek” ile başlayan bu süreç, “Hakk ile bâki olmak” ile kemâle erer. Bu, bir defalık bir hâl değil, nefes alıp vermek gibi daimi bir ruhani devinimdir.

Nihayetinde Beka, İnsan-ı Kâmil’in, yani Muhammedî ahlâk ile ahlaklanmış kâmil insanın makamıdır. O, bir yanda Hakk’ın mutlak birliğini (tenzih) bilirken, diğer yanda O’nun her zerredeki tecellîsini (teşbih) müşahede eder. Bu iki kanatla, hem kendi kulluk vazifesini en güzel şekilde yerine getirir hem de karanlıkta kalmış gönüllere bir kandil olur. Beka, sâlikin kendi varlık davasından vazgeçip, Hakk’ın davasının hadimi olduğu mertebenin adıdır. Cenâb-ı Hakk, bizleri de kendi fâniliğimizde O’nun Beka sırrını zevk edenlerden eylesin. Amin.