Bekabillah
Bekabillah, tasavvuf yolculuğunun en önemli mertebelerinden biridir ve kelime olarak Allah ile bâki olmak, varlığını Allah’ta sürdürmek anlamına gelir. Bu hâl, genellikle kendisinden önce gelen ve “Allah’ta yok olmak” demek olan Fenafillah mertebesinin bir devamı ve neticesi olarak anlaşılır. Kişinin kendi izâfî varlığından tamamen soyunduktan sonra, Hakk’ın onu Kendi varlığıyla yeniden var kılması ve bu yeni varoluşla halkın arasına dönmesidir. Dolayısıyla Bekabillah, bir son değil, Hakk ile sürdürülen yeni bir hayatın başlangıcıdır. Terzibaba İrfan Mektebi’nde bu kavram, Seyr-i Süluk basamakları, peygamberlerin hayatlarındaki tecellî farkları ve gece-gündüz gibi remizler üzerinden derinlikli bir şekilde ele alınır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Sunulan kaynaklarda Bekabillah kavramının dilbilimsel kökenine dair bir açıklama yer almaz. Ancak tasavvufî bir terim olarak anlamı, kendinden önceki Fenafillah hâliyle olan ilişkisi üzerinden netleşir. Fenafillah, sâlikin kendi fiillerini, sıfatlarını ve nihayetinde zâtını Hakk’ın fiil, sıfat ve Zât’ında yok etmesi, kendi benliğinden fânî olmasıdır. Bekabillah ise bu yokluğun ardından gelen “Hakk ile bâki olma” hâlidir. Bu, yok olup gitmek değil, daha üstün bir varoluşla, yani Hakk’ın varlığıyla var olmaktır.
Risâle-i Gavsiyye Şerhi’nde bu geçiş, emanetin sahibine teslim edildikten sonraki bir ihsan olarak anlatılır. Sâlik; fiillerin, isimlerin ve sıfatların kendine ait olmadığını idrak ederek mutlak bir fakra ulaştığında, Hakk’ın varlığından başka bir şey kalmaz. İşte bu noktadan sonra Cenâb-ı Hakk, kuluna sanki şöyle seslenir:
“ey kulum sen bunları hak ettin, al şimdi bunlar senin malın, ancak bunları artık eskisi gibi nefsinin namına kullanmayacaksın.” Ve bâkâbillah denilen oluşum budur ki Hakk’tan halka hicrettir. — Risâle-i Gavsiyye
Bu yeni varlık, kişinin eski beşerî benliği değil, Hakk’ın tecellîsiyle büründüğü hakkanî varlığıdır. Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1)’de geçen bir düzenlemede ise Bâkî isminin harfleri üzerinden işârî bir açılım yapılır. Buna göre ismin başındaki “Be” harfi, Bekabillah’a işaret eder. Bu, kavramın tasavvufî düşüncedeki merkezî yerini ve Zâtî bir tecellî olduğunu remzeder.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın yaklaşımında Bekabillah, yalnızca teorik bir mertebe değil, İnsan-ı Kâmil’in yaşantısında somutlaşan, kâinattaki nice remizle okunan ve Seyr-i Süluk yolculuğunun zirvesini teşkil eden canlı bir hakikattir. Bu mertebe, Fenafillah’ın pasif bir yok oluş olmadığını, aksine halka hizmetle ve irşadla dolu yeni bir doğuma kapı açtığını gösterir.
Fenafillah'tan Sonraki Mertebe: Yokluktan Varlığa Dönüş
Bekabillah, Fenafillah’ta yaşanan “ölmeden evvel ölme” tecrübesinin ardından gelen bir diriliştir. Yehova Şahitleri ile Mülâkât isimli eserde bu süreç şöyle açıklanır: Fenafillah mertebesine ulaşmış olan kişi, bütün benliğinden, izafiyetinden ve beşeriyetinden soyunarak gerçek ruhaniliğiyle kalır. Bu devrenin tamamlanmasından sonra Cenâb-ı Hakk, onu tekrar kendi varlığına, yani “Rahmânî gerçek varlığına” döndürür. Bu dönüşle birlikte kişi, önceki beşerî suretiyle hayatını sürdürür ancak bu beşeriyetin içinde artık “rûh-i kudsî” ile yaşar. Artık o, kâbiliyetli olanları Hakk’ın huzuruna götüren bir rehber, bir İnsan-ı Kâmil’dir.
Bu dönüş, Tarık Sûresi’nin 8. âyetinde geçen “Elbette O, onu döndürmeğe kâdirdir” ifadesiyle de ilişkilendirilir. Kur'ân-ı Kerîm'de Yolculuk — 53. Âyetler ve Terzi Baba kitabında bu âyetteki “dönüş”ün, Marifet/Bekabillah mertebesi itibarıyla olan dönüş olduğu belirtilir. Bu, sâlikin Zât-ı İlâhî’ye yaptığı yolculuktan, yani Mi'rac’dan sonra halkın arasına Hakk ile dönmesidir. Artık onun varlığı kendinin değil, Hakk’ın varlığıdır. Bu durumu anlatan bir soruya Terzibaba’nın verdiği cevap, Bekabillah’a ulaşan kişinin kimliğinin ne olacağını özetler:
Kulluk mertebesinde beşer âleminde hepimizin gaybi ismimiz Muhammed, ma’nâ âleminde ismimiz Allah, gayb âleminde ismimiz Huu’dur. Bunu idrak etmek ise bir irfâniyyet işidir. — Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 2)
Hz. İsa ve Hz. Muhammed Örneğinde İki Farklı Tecellî
Terzibaba, Bekabillah mertebesinin tam olarak anlaşılması için Hz. İsa ile Hz. Muhammed (s.a.v.) arasındaki mertebe farkını önemli bir örnek olarak sunar. Yehova Şahitleri ile Mülâkât adlı eserde, Hz. İsa’nın yaşantısının Fenafillah mertebesine karşılık geldiği anlatılır. O, ruhani bir hayat yaşamış, evlenmemiş ve kendisine ait fiziksel bir şeriatı olmamıştır, çünkü Hakk’ta fâni olduğu için ayrı bir kimliği yoktur. Göğe çekilmesi de bu Fenafillah hâliyle gerçekleşmiştir.
Buna karşılık, Bekabillah mertebesinin “mimarı” Hz. Muhammed (s.a.v.)’dir. O, yeryüzüne Hakk’ta bâki olarak gelmiş, evlenmiş, bir toplumu yönetmiş, yani bütün beşerî yönleriyle eksiksiz bir hayat yaşarken aynı zamanda Hakk ile olmuştur. Onun bu hâli, Mi'rac’dan sonra söylediği rivayet edilen “Beni gören Hakk’ı gördü” sözüyle ifade edilir. Bu söz, “Muhammed diye gördüğünüz varlıkta Hakk’ın varlığından başka bir şey yoktur” anlamına gelir. Hz. İsa’nın “Biz baba ile biriz” sözü de aynı Tevhid hakikatine işaret etse de, Hz. Muhammed (s.a.v.) bu hakikati bütün âleme yaymıştır.
Bu yaklaşıma göre Hz. İsa, ahir zamanda yeryüzüne indiğinde Bekabillah hâliyle gelecek, yani Muhammedî şeriat üzerine yaşayacak ve böylece onun kemâlâtı tamamlanacaktır. Bu örnek, Bekabillah’ın sadece ruhani bir soyutlanma değil, dünya hayatının içinde Hakk ile yaşama sanatı olduğunu gösterir.
Gece ve Gündüz Remzi: Fenafillah ve Bekabillah'ın Âfâkî Karşılığı
Terzibaba’nın anlatımlarında kâinattaki her olgu, ilahî hakikatlerin birer remzi olarak okunur. Gece ve gündüz de bu münasebetle Fenafillah ve Bekabillah için kullanılan en temel remizlerdir. Birçok eserde bu ikiliye atıf yapılır. Kamer Sûresi tefekküründe belirtildiği gibi:
Zâhiren bildiğimiz gece ve gündüz iken bâtınen fenâfillah ve bakâbillah’tır. Gece eşyalar ortalıkta olmasına rağmen görünmediği için yok hükmünde olur işte aynı bunun gibi Cenâb-ı Hakk (c.c.) kişiye öyle bir hal verir ki bütün eşya gözünden sıyrılır. — Kamer Sûresi
Gece, varlıkların kendi suretlerinin karanlıkta kaybolduğu, her şeyin birliğe büründüğü Fenafillah hâlini temsil eder. Gündüz ise, tek bir güneşin nuruyla bütün varlıkların kendi suret ve hakikatleriyle yeniden göründüğü Bekabillah mertebesidir. Furkân Sûresi tefsirinde bu daha da ileri götürülür: Dünyanın atmosferinden çıkıldığında artık gece ve gündüz ayrımı kalmaz, sadece her şeyi aydınlatan bir güneş vardır. Bu, nefsanî varlığın gölgesinden kurtulan kişinin tamamen Hakk ile kalarak Bekabillah’a ulaşmasının bir temsilidir.
Bu remizler akşam ve sabah vakitleriyle de zenginleşir. Akşam, gündüzden geceye, yani varlıktan yokluğa geçiştir. Sabah ise gecenin bitip gündüzün başladığı, Fenafillah karanlığından Bekabillah aydınlığına doğuştur. Gülşen-i Râz ve Şerhi (2)’de aktarıldığına göre, Hz. Peygamber’in öğle vakti güneş tam tepedeyken gölgesinin olmaması, onun Bekabillah hükmünün kemâlinde oluşuna işarettir. Çünkü gölge, varlığın ışığa perde olmasından kaynaklanır; gölgenin yokluğu ise tam bir nuraniyet ve Hakk ile ayniyet hâlidir.
İnsân-ı Kâmil'in Yaşantısı ve Görevi
Bekabillah mertebesi, kişiyi toplumdan soyutlayan bir makam değil, aksine onu yeni bir görevle halkın arasına döndüren bir başlangıçtır. Bu mertebeye ulaşan İnsan-ı Kâmil, artık başkalarını da irşad etme, yani onların nefslerinden ölerek Hakk’ta dirilmelerine vesile olma vazifesini üstlenir. Doğdular, Yaşadılar — Hikâyesi’nde bu süreç “Doğdular, yaşadılar, öldürdüler, öldüler” ifadesiyle özetlenir. Bu cümlenin bir Mürşid-i Kâmil gözünden okunuşu şöyledir:
- Doğdular: Vehmi benliklerinden fena bulduktan sonra Bekabillah üzere hakiki bir doğumla doğdular.
- Yaşadılar: Kendi varlıklarında yaşayanın Hakk olduğunun idrakiyle gerçek bir hayat yaşadılar.
- Öldürdüler: İstidatlı nefisleri, beşerî kayıtlardan ve vehimlerden arındırarak onların ölümlerine vesile oldular.
- Öldüler: Bu irşad görevi esnasında, kurban edilen nefislerin ölümü ve Hakk ile dirilmesi yine kendi hakikatlerinde gerçekleştiği için, bu hâl de kendilerinden ayrı düşünülmedi.
Bu görev, Nahl Sûresi ve Namaz Sûreleri (Cilt 2)’de geçen arı misaliyle de anlatılır. Derviş, seyr-i sülûkun başında bal toplayan bir “işçi arı” gibidir. Sonra nefsinden geçerek ölür ve bir “erkek arı” gibi olur. Eğer tam kemâlâta ererse, Bekabillah ile bir “kraliçe arı”ya dönüşür; artık yeni bir kovan (dergâh) kurup oğul verebilir, yani kendi cemaatini oluşturabilir.
Marifet ve Zât Mertebesi Olarak Bekabillah
Tasavvuftaki dört temel mertebe olan şeriat, tarikat, hakikat ve marifet sıralamasında Bekabillah, en üst mertebe olan marifet ile özdeşleştirilir. Mutaffifîn Sûresi tefsirinde, bu sûrenin her bir mertebede ölçü ve tartıda hile yapmaktan sakındırdığı anlatılır. Marifet/Zât mertebesinin hilesi ise, Hz. Muhammed’in zâhir ve bâtın yaşantısını idrak edip yaşamadan, bu hâli yalnızca naklen anlatmaya çalışmaktır. Bu mertebeye ulaşan kişi, “Beni gören Hakk’ı gördü” sırrına mazhar olmuştur. O, bu hâli edeben açıkça söylemese de yaşantısıyla gösterir.
Bu makam aynı zamanda Zât mertebesidir. Sâlik, fiillerin, esmânın ve sıfatların ardından mutlak Zât’a ulaşır. Ancak yolculuk burada bitmez. Bekabillah, Zât’ta fâni olduktan sonra yine Zât ile halka dönmektir. Her Şey Merkezinde mi? hikâyesine dair yapılan bir yorumda bu durum şöyle ifade edilir:
Bu yüzden gurubumuzun genelde “Hakikat/fenâfillâh” mertebesinde yaşadığı ve bu anlayışla hayata baktığı anlaşılmaktır, ve bu husus oldukça güzel bir oluşumdur. Bu anlayışlar içerisinde şimdi gurubumuzu bir mertebe daha ileriye, “Marifet/bakabillâh” anlayışına götürmek üzere yola çıkarmamız lâzım gelecektir. — Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye
Bu geçiş, Tevhid idrakinin en kâmil hâlidir. Kişi, Fenafillah’ta her şeyi tek bir merkezde (Hakk) görürken, Bekabillah’da halka döndüğünde her varlığın kendi hakikati ve merkezi üzere var olduğunu, ancak hepsinin yine Hakk’ın zuhuru olduğunu müşahede eder. Bu, hem birliği hem de çokluğu aynı anda idrak etmektir.
Sayısal Tevafuklar ve İşârî Anlamlar
Terzibaba İrfan Mektebi’nin öğretilerinde, Kur’ân-ı Kerîm’deki harf ve sayıların işârî anlamları önemli bir yer tutar. Bekabillah kavramı da bu münasebetle çeşitli sayılarla ilişkilendirilir.
- 11 sayısı: Bu sayı, sık sık Tevhid-i Zât, Hazret-i Muhammed ve Marifet/Bekabillah mertebesiyle bağlantılı olarak zikredilir. Mutaffifîn Sûresi’nin mushaf sıra numarasının 83 (8+3=11) olması bu duruma bir örnek olarak verilir.
- 24 sayısı: Günün 24 saati ve 24 ayar altın, kesintisiz bir Fenafillah ve Bekabillah hâlini simgeler. Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 2)’de Nusret Tura’nın bir zuhuratta gördüğü “bebek” kelimesinin ebced değerinin 24 olması bu münasebetle yorumlanır.
- 53 sayısı: Bu sayı, Fenafillah’tan Bekabillah’a geçişin en önemli şifrelerinden biridir. Kıyâmet Sûresi ve Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 2)’de bu geçiş, (52) gecelik Fenafillah hükmünün ardından (53). günde yeni bir sabaha doğmak olarak anlatılır:
Böylece (52) gecede fenâfillâh hükmüne girmiş olarak, (53) sabahında yeni bir güne doğan ma’nâyı Nusretiyye bakabillâh olarak (53) ün, seyrinde devam etmektedir. — Kıyâmet Sûresi
- Kadir ve Kâdir: Kur'ân-ı Kerîm'de Yolculuk — 53. Âyetler ve Terzi Baba adlı eserde, Fenafillah gecesinin Kadir (97) ile, Bekabillah gündüzünün ise Kâdir ile ilişkili olduğu belirtilir. Bu, gecenin değerinden (Kadir) gündüzün kudretine (Kâdir) geçişi ifade eder.
Bu sayısal tevafuklar, Bekabillah’ın kâinatta ve ilahî kelamda ne kadar ince ve derin izler taşıdığını gösteren, irfan ehline mahsus bir okuma biçimidir.
Halkın Arasına Dönüş: Sabır, İrşad ve Mutlak Hilafet
Bekabillah mertebesine ulaşan kâmil insanın halkın arasına dönüşü, beraberinde büyük sorumluluklar getirir. Bu, sadece bir mertebe idrakinden ibaret olmayıp, irşad ve hilafet gibi görevlerle taçlanan bir yaşantıdır. Namaz Sûreleri (Cilt 2)'de Asr Sûresi'nin salahiyet (yetki ve sorumluluk) yönüyle tefsirinde, Marifet mertebesinin salâhı (iyileşmesi) "Bekabillah ile halkın arasına sefer ettikten sonra Halka sabretmek" olarak ifade edilir. Bu, Bekabillah sahibinin en temel vasıflarından birinin, Hakk’tan aldığı nuru halka taşırken onların hallerine karşı gösterdiği sabır olduğunu ortaya koyar.
Bu görevdeki en üst mertebe ise "Mutlak Halifelik"tir. Kur'ân-ı Kerîm'de Yolculuk — 53. Âyetler ve Terzi Baba eserinde bu makam şöyle tarif edilir:
Eğer kişi çalışmalarını buradan da ileri götürür. “50” vakit üzere Zât-Bekâbillah-Marifet mertebesinden yaşantısı sürekli namaz hâli olursa (Salât-u Daimun) bu kişi Pirlerinin ve Resülullah’ın “Mutlak Halife”si olur. [...] Yalnız bu kişinin mürşidi hayatta ise kendine asaleten, halife olduğu makama vekâleten bu iş olur. — Kur'ân-ı Kerîm'de Yolculuk — 53. Âyetler ve Terzi Baba
Bu anlatım, Bekabillah'ın "salât-ı dâimûn" yani sürekli namaz hâliyle yaşanan bir Zât mertebesi olduğunu ve bu makamdaki kişinin Resûlullah'ın "mutlak halifesi" konumuna eriştiğini belirtir. Ancak bu hilafetin bile Mürşid hayattayken vekâleten yürütülmesi, yoldaki edebe ve hiyerarşiye verilen önemi gösterir.
Bununla birlikte, her velinin irşadının hedefi Bekabillah olsa da, herkesi bu makama ulaştıramayabilir. Gülşen-i Râz ve Şerhi (2)'de belirtildiği üzere, veliler insanları en azından Fenafillah'a, yani kendi varlıklarının yokluğunu idrak edip Hakk'ın varlığını ortaya çıkarma hükmüne getirirler. Bu bile büyük bir kazançtır.
Bekabillah Olarak Cennet ve Kıyâmet'i Yaşamak
Terzibaba’nın yaklaşımında Bekabillah, sadece bu dünyada yaşanan bir hâl değil, aynı zamanda ahiret hakikatlerinin daha bu dünyadayken tadıldığı bir mertebedir. Bu münasebetle "cennet" ve "kıyâmet" gibi kavramlar, Bekabillah ehli için yeni bir anlam kazanır. Yâsîn Sûresi tefsirinde gerçek cennetin ne olduğu şöyle açıklanır:
Gerçek cennet Allah (c.c.)’ın kişiyi fiilleriyle, isimleriyle sıfâtlarıyla ve tümden zâtıyla sarmasıdır. [...] Bu hale de “bakâbillah” derler. — Yâsîn Sûresi
Buna göre cennet, sonradan gidilecek bir mekân olmaktan ziyade, kulun ilahî tecellilerle tamamen örtülmesi, Hakk'ın varlığında kendi varlığından bir eser kalmamasıdır. Bu, Bekabillah'ın ta kendisidir.
Benzer şekilde, kıyâmet de Bekabillah mertebesinde yaşanan bir hâldir. Kıyâmet Sûresi üzerine yapılan tefekkürlerde, Ahmed Avni Konuk şerhinden aktarılarak kıyâmetin farklı türleri olduğu belirtilir. Bunlardan biri de kâmil insanın Fenafillah ve Bekabillah hâlidir. Bu, kişinin kendi varlığında yaşadığı "kıyâmet-i kübrâ"dır; yani kesretin (çokluğun) ortadan kalkıp tam bir vahdetin (birliğin) zuhur etmesidir. Bu, iradi ölümle ölerek Hakk ile bâki olmanın, yani ba's'in (dirilişin) bu dünyada yaşanmasıdır.
Doğdular, Yaşadılar — Hikâyesi'nde ise Bekabillah'a ulaşmak "ikinci doğum" olarak nitelendirilir. Mi'rac ile urûc (yükseliş) tamamlandıktan sonraki dönüş, yani Bekabillah, yeni bir hayata başlamaktır. Bu, ölmeden evvel ölüp Hakk'ta dirilerek ölümsüzlüğe ermektir.
Bekabillah'ın Seyr-i Sülûktaki Remzî Karşılıkları
Bekabillah'a giden yol ve bu mertebenin kendisi, çeşitli ibadetler ve harfler üzerinden remizlerle de anlatılır. Risâle-i Gavsiyye şerhinde, kılınan bütün namazların nihayetinde iki rekâtlık hakiki bir namaza götürdüğü belirtilir: "bir rekâtı fenâfillah, bir rekâtı ise bakâbillah’tır." Bu, sâlikin seyrinin özünü, yani yokluk secdesinden varlık kıyamına duruşunu namazın içinde özetler.
Yine namazla ilişkili bir başka remiz, Kur'ân-ı Kerîm'de Yolculuk — 53. Âyetler ve Terzi Baba eserinde Bilal-i Habeşî makamıyla ilgili bir müşahedede geçer. İmamın selam vermesinden sonra müezzinin "Allahümme entesselamü ve minkesselam..." demesi, bir hakikate işaret eder:
İşte bunu hakiki ma’nâda anlayabilmek ile Fenâfillah gecesinden Kadr ile Kâdir olan Bekâbillah gündüzüne geçilebilir. — Kur'ân-ı Kerîm'de Yolculuk — 53. Âyetler ve Terzi Baba
Bu, imamın selamıyla cemaatle olan bağın bitip Fenafillah gecesine girildiği, müezzinin nidasıyla ise yeniden selamet yurdu olan Bekabillah gündüzüne çıkıldığı şeklinde yorumlanabilir.
Harflerin dilinde ise Bekabillah'a ulaşmanın yolu "Lâm-Elif" (لا) harfinde gizlidir. Aynı eserde bu harfin sırrı şöyle açıklanır: "Lâm Elif’in Lâm’ından Elif’e ulaşılabilirse kişi Bakâbillaha ulaşabilir." Buradaki Lâm, Ulûhiyyet'i; Elif ise Ahadiyyet'i temsil eder. Lâm'ın yokluğunda (La) Elif'e, yani Ahadiyyet'e ulaşmak, yokluktan geçerek Hakk'ani varlığa, yani Bekabillah'a ermektir.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Lût Fassı
Lût Fassı’nın şerhinde Bekabillah, kulun ilahî kudretle tasarruf sahibi olduğu bir mertebe olarak, kendisinden önceki Fenafillah makamıyla karşılaştırılarak ele alınır. Bu bölümde Hz. Lût’un, kavminin taşkınlıkları karşısındaki çaresizliği, onun Fenafillah makamında bulunuşuna bağlanır. Fenafillah, sâlikin kendi varlığının ve iradesinin Hakk’ın varlığında yok olduğu bir istiğrak (derin bir manevî hâle dalma) hâlidir. Bu sebeple bu makamdaki kişi, kendinden bir fiil veya irade ortaya koyamaz; kendi adına bir tasarrufta bulunamaz.
Şerhte, Hz. Lût’un Kur’ân-ı Kerîm’de geçen ve kavmine karşı bir kuvveti olmasını ya da sağlam bir kaleye (rükn-i şedîd) sığınmayı dilediğini ifade eden sözleri (Hûd, 11/80), onun Fenafillah’tan Bekabillah makamına geçme arzusu olarak yorumlanır. Buradaki “kuvvet” himmetle tasarruf etmeye, “sarp kale” (rükn-i şedîd) ise kendisine destek olacak ve ilahî fiillerin tecellisine mazhar olacak bir topluluğa işarettir. Ahmed Avni Konuk’un şerhinde bu durum şöyle açıklanır:
Velhâsıl fenâ-fillah makāmında olan kimsenin, bir şeyin îcâd ve i'dâ- mında himmetle tasarrufu yoktur. Fakat bekā-billâh mertebesinde olan insân-ı kâmilin, mazhar olduğu esmâ-i ilâhiyye mecmûunun kuvvetiyle tasarrufu ve îcâd ve i'dâma himmeti vardır. — Kelime-i Lûtiyye
Bekabillah makamındaki İnsan-ı Kâmil, Hakk’ın fiillerinin tecellî ettiği bir ayna gibidir. Ondan sadır olan fiiller, kendi nefsinden değil, Hakk’ın iradesiyledir. Terzibaba’nın bu şerh üzerine yaptığı izahlarda, Hz. Lût’un bu talebinin bir “Bekabillah talebi” olduğu ve bu makamda kişinin halinin tamamen değiştiği vurgulanır. Artık tasarrufu kullanan, o kulun varlığından açığa çıkan Hakk’ın kendisidir.
Ama Bakabillah mertebesinde olanın hali biraz değişik olabilİyor. O zaman o dilediği yerde kullanabiliyor, çünkü Hakk kullanmış oluyor ondan artık başkası değil, burada görüş başka hissediş başka yaşam da başkadır. — TB. Kelime-i Lûtiyye & Üzeyriyye
Bu Fass’a göre Fenafillah bir acziyet ve teslimiyet hâliyken Bekabillah, Hakk’ın kudret ve fiillerinin kul üzerinden tecellî ettiği, irşad ve tasarruf yetkisinin verildiği bir varlık mertebesidir.
Fusûsu'l-Hikem: Nûh Fassı
Nûh Fassı’nda Bekabillah, Fenafillah ile birlikte, Zâtî bir tecellînin neticesi olarak ele alınır. Hz. Nûh’un kavminin suda boğulması (gark) ve ateşle yanması (hark), bâtınî bir yorumla onların varlıklarının ilahî ilim denizlerinde yok olması ve Zât tecellîsinin ateşiyle izâfî vücutlarının yanması olarak açıklanır. Bu hâl, şerhte doğrudan doğruya Fenafillah ve Bekabillah olarak isimlendirilir.
Bu yok oluşun ardından gelen varlık, Hakk’ın kendisidir. Bu hakikat, şerhte nakledilen şu meşhur kudsî rivayetle zirveye ulaşır:
“Beni diri kılanı ben katlederim; ve öldürdüğümün diyeti benim üzerimedir; ve diyeti benim üzerime olan kimsenin diyeti de benim." — Kelime-i Nûhiyye
Burada kulun beşerî varlığının Hakk tarafından “öldürülmesi” Fenafillah, karşılığında diyet olarak Hakk’ın Kendi varlığını vermesi ise Bekabillah’tır. Artık kulun varlığı kendisi değil, bizzat Hakk’ın varlığı olmuştur. Bu Fass’taki en dikkat çekici noktalardan biri, bu makama ulaşanların tekrar halk arasına, yani “tabiat sahiline” çıkarılmasının, onların bu yüce mertebeden indirilmesi anlamına geleceğinin belirtilmesidir. Terzibaba’nın şerhinde bu incelik şöyle izah edilir: Eğer onlar dünyaya geri dönselerdi, ikinci bir benlik kazanacaklar ve bu durum onları eski nefsanî hâllerine döndürme riski taşıyacaktı. Dolayısıyla onların ilahî ilimde gark olmuş halde kalmaları, kendileri için en büyük hayırdır. Bu yorum, Bekabillah’ın mutlak bir istiğrak hâli olarak anlaşıldığı bir vechesine işaret eder.
Böylece Nûh Fassı, Bekabillah’ı, kulun kendi varlığının tamamen ortadan kalktığı ve diyet olarak Hakk’ın varlığına kavuştuğu, geri dönüşü olmayan mutlak bir helâk ve beka hâli olarak tanımlar.
Fusûsu'l-Hikem: Yahyâ Fassı
Yahyâ Fassı’nın şerhinde Bekabillah, “Abdullah” (Allah’ın kulu) olmanın en kâmil mertebesiyle ilişkilendirilir. Şerhte, Hz. İsa’nın beşikteyken söylediği “Ben Allah’ın kuluyum” ifadesi tahlil edilirken, hakiki “Abdullah” olmanın, bütün ilahî isimleri kendinde toplayan İnsan-ı Kâmil’e mahsus olduğu belirtilir. Bu makama ulaşan kişinin fiilleri, kendi fiili değil, Hakk’ın fiili olur. Bu durum, “Allah’ın eli onların ellerinin üzerindedir” (Fetih, 48/10) âyetiyle ve “Onun tuttuğu eli olurum” şeklindeki kudsî rivayetle desteklenir.
Konuk’un şerhi, bu mertebedeki velînin elinin, Hakk’ın eli (yedullah) olması sebebiyle diğer insanların elinin üstünde olduğunu ifade eder:
Binâenaleyh bekā-billâh mertebesinde bulunan evliyâullâhın eli herkesin elinin fevkinde olur, zîrâ Hakk'ın yedidir. — Kelime-i Yahyâviyye
Terzibaba’nın bu Fass üzerine yaptığı açıklamalarda ise Bekabillah’a ulaşan zatın durumu, iki farklı vecih (yön) üzerinden daha da netleştirilir. Birinci vecih, Fenafillah ve Bekabillah makamına ulaşıp beşerî sıfatlardan tamamen arınmış olan kimsedir. Bu kişinin fiili, Hakk’ın fiili olduğu için, zâhiren şeriata aykırı gibi görünen fiillerinden (Hızır’ın (a.s.) çocuğu öldürmesi gibi) sorumlu tutulmaz. Çünkü o fiilin fâili, o zâtın varlığından görünen Hakk’tır.
Birinci vecih budur ki: Bu zât fenâ-fîllâh ve bakâ-billâh makamında kâim olup sıfât-ı beşeriyyeden arınmış olur; yani bir kimse var ortada fenafillah ve bakabillah makamında orada kaim beşeri sıfatlardan temizlenmiş [...] Binâenaleyh onun fiili, Hakk'ın fiili olduğu cihetle, kendi varlığının özündeki hakikatine erdiği zaman kendisindeki hadisenin emanet olduğunu anladığı zaman fenafillah oldu ve Hakkın varlığı ile kaim olduğunu anladığı zaman Bakabillah hükmüne geçti, işte Hakkın fiili olduğu cihetle kendine ait bir varlığı kalmadığından Hakk orada her şey ile birlikte zuhurda olmaktadır. — TB. Kelime-i Yahyâviyye & Zekeriyyâiyye
İkinci vecih ise, henüz nefsinden fâni olmamış, ancak hakkında ilahî inayet tecellî etmiş ve Gaffâr isminin mazharı olmuş kimsedir. Bu kişinin günahları, Hakk’ın ezeli sevgisi ve bağışlamasıyla örtülür. Bu ayrım, Bekabillah’ın, kulun fiillerinin fâilinin tamamen değiştiği, tam bir arınma ve Hakkanî bir varoluş mertebesi olduğunu ortaya koyar.
Fusûsu'l-Hikem: Îsâ Fassı
Îsâ Fassı üzerine yapılan şerhlerde Bekabillah, peygamberlerin mertebeleri arasındaki farkı belirleyen en temel unsurlardan biri olarak sunulur. Bu yaklaşımda Hz. İsa’nın manevî makamı Fenafillah olarak tanımlanırken, Hz. Muhammed’in (s.a.v.) makamı Bekabillah olarak belirlenir. Bu, ana bölümde Hz. İsa ve Hz. Muhammed örnekleriyle açıklanan tecellî farklarının klasik şerh geleneğindeki dayanaklarından birini gösterir.
Terzibaba’nın bu Fass üzerine sohbetlerinde, Hz. İsa’nın mertebesinin Hakk’ta fâni olmak olduğu, buna karşılık Hz. Muhammed’in (s.a.v.) ise hem bütün peygamberlerin mertebelerini kendinde topladığı hem de bunun üzerine yeni mertebeler getirdiği anlatılır. Bu yeni mertebelerin ilki Bekabillah’tır.
İsa’nın (a.s.) mertebesi bilindiği gibi “fenafillah” mertebesidir. Fenafillah’ın kısaca tarifi; vech-i mutlakta varlık perdesini kaldırmaktır. Yani Hakk’ın mutlak vechinde varlık perdesini açmak ve Hakk’ta fani olmaktır. “Bakabillah” ise vech-i mutlakı vech-i mutlak olarak tanımaktır, bilmektir. Bu ondan üstündür yani ne oluyor o zaman “Bakabillah” oluyor yani Hakk’ta baki olmak oluyor... — TB. Kelime-i Îseviyye
Bu izaha göre Fenafillah, varlık perdesini kaldırıp Hakk’ta yok olmaktır. Bekabillah ise bir adım daha ileri giderek, Hakk’ın mutlak vechini olduğu gibi idrak etmek ve O’nunla bâki olmaktır. Bu sadece bir yok oluş değil, daha üstün bir varoluştur. Bu mertebe, sâlikin Mi'rac’dan sonra tekrar halkın arasına Hakk ile dönmesini, yani irşad görevini üstlenmesini mümkün kılar. Peygamberimiz’in getirdiği bu en kâmil Tevhid anlayışı, hem tenzihi (Hakk’ın aşkınlığı) hem de teşbihi (Hakk’ın mahlûkâttaki zuhuru) birleştirir. Bu Fass’taki açıklamalar, Bekabillah’ın Seyr-i Süluk yolculuğunda sadece bir zirve değil, aynı zamanda halka hizmetle dolu yeni bir başlangıcın kapısı olduğunu ortaya koyar.
Mesnevî-i Şerîf
Ahmed Avni Konuk’un şerhleriyle zenginleşen Mesnevî-i Şerîf, Bekabillah kavramını Seyr-i Süluk yolculuğunun zirvesi, Fenafillah’tan sonraki ayıklık ve irşad makamı olarak çeşitli temsillerle ele alır. Bu mertebe, sadece bir yok oluş değil, Hakk’ın varlığıyla yeniden doğup halka hizmet etme görevinin başlangıcı olarak işlenir.
Fenâ Sarhoşluğundan Bekā Ayıklığına Geçiş
Konuk’un şerhinde, özellikle Cilt 11’deki beyitlerde, sâlikin Fenafillah mertebesinde kalmaması ve Bekabillah’a yükselmesi gerektiği öğütlenir. Fenafillah, Hakk’ın tecellîleri karşısında yaşanan bir “sarhoşluk” (mestlik) ve sürekli bir halden hâle geçiş (telvîn) makamıdır. Bekabillah ise bu sarhoşluktan “ayıklık” (sahv) hâline gelip kararlı bir makama (temkîn) yerleşmektir. Mevlânâ, bu geçişin gerekliliğini şöyle ifade eder:
Mestlikten geç ve mestlik bağışlayıcı ol! Bu telvînden onun istivâsına naklet! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11
Ahmed Avni Konuk’un açıklamasına göre bu beyit, Fenafillah hâlindekilerin mürşidlik yapamayacağına işaret eder. Gerçek Mürşid, bu manevî sarhoşluğu yaşamış, ancak o makamda kalmayıp Bekabillah’ın ayıklığına erişmiştir. Ancak bu sayede gaflet ehline manevî bir sarhoşluk bağışlayabilir, yani onları Hakk’a yöneltebilir. Konuk, bu mertebedeki kâmil insanın görevini yine Mesnevî’den bir örnekle, “İsrafil olmaya” benzetir. O, artık gafletle ölü kalplere manevî bir hayat üfleyen, hem kendisi Hakk ile mest olup hem de başkalarını bu yolda mest eden bir rehber konumundadır.
Kâf Dağı’dan Geri Gelen Ankā: İrşad Görevi
Cilt 6’da geçen bir beyitte Bekabillah’a ulaşan İnsan-ı Kâmil, efsanevi Ankā kuşuna benzetilir. Bu benzetme, onun yolculuğunun özünü ve görevini remzeder:
Dedi: "Ey cana metaf olan Hakk'ın ankāsı, şükür ki o Kāf dağından geri geldin!" — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6
Ahmed Avni Konuk bu beyti şerh ederken, “Ankā”dan maksadın Fenafillah ve Bekabillah mertebelerini elde etmiş İnsan-ı Kâmil olduğunu belirtir. Böyle bir zatın ismi vardır ama mecazî cismi artık kalmamıştır. “Kāf dağı” ise zevk ile tadılan birlik makamıdır (makām-ı ittihâd). Konuk’a göre kâmil velînin “Kāf dağından geri gelmesi”, onun bu birlik makamından halkı irşad etmek üzere ayıklık (sahv) âlemine döndüğüne işarettir. Bu dönüşle o, canların etrafında tavaf ettiği bir Kâbe misali, bir Mürşid olur. Dolayısıyla Bekabillah, bir inziva ve kayboluş hâli değil, halkın arasına Hakk ile dönerek onlara rehberlik etme görevidir.
Hakk’a Âlet Olmak: Kurb-ı Ferâiz
Bekabillah mertebesindeki kul ile Hakk arasındaki ilişki, Cilt 7’de “kurb-ı ferâiz” (farzlara yakınlık) kavramıyla açıklanır. Bu, Fenafillah mertebesindeki “kurb-ı nevâfil”den (nafilelere yakınlık) farklı bir boyuttur. Çelebi Hüsâmeddin’in makamına işaretle söylenen şu beyit, bu sırrı içinde barındırır:
Benim indimde senin âvâzın, Huda'nın âvâzıdır; hâșa ki âşık ma'şûkdan cüda olsun. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7
Konuk’un şerhine göre “kurb-ı nevâfil” olan Fenafillah mertebesinde, kudsi hadiste belirtildiği gibi, Hak kulunun gören gözü, işiten kulağı, konuşan dili olur. Yani Hak, kulun fiillerinin fâili hâline gelir. “Kurb-ı ferâiz” olan Bekabillah mertebesinde ise durum tersine döner: kul, Hakk’a âlet olur. Artık kul, Hakk’ın fiillerinin fâili olur ve Hak, Kelâm sıfatıyla tecellî ettiğinde o kulun dilini kullanır. Konuk, bu durumu desteklemek için, hadis-i şerifte “Allâh Teâlâ kulunun dili ile, semiallâhu limen hamideh! der” buyurulduğunu aktarır. Bu, Bekabillah’a eren kişinin sözünün ve varlığının, Hakk’ın bir tecellîsi hâline geldiğini gösteren derin bir Tevhid idrakidir.
Gerçek Mürşid ve Sahtesi
Mesnevî şerhinde, Bekabillah mertebesine ulaşmadan irşad iddiasında bulunmanın tehlikesine dikkat çekilir. Henüz yolun başında olan bir sâlikin kendini mürşid sanması, hem kendisi hem de ona uyanlar için manevî bir helâk sebebidir. Cilt 7’de bu durum şöyle anlatılır:
Fakr yolunun çocuğu vaktaki pîrlik tuttu, peyrevleri idbar gulü tuttu. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7
Ahmed Avni Konuk, “fakr yolunun çocuğu” tabirinin, Fenafillah ve Bekabillah mertebelerini idrak edememiş sâlik olduğunu açıklar. Böyle bir kimse, daha kendisi bir mürşidin terbiyesine muhtaçken, birtakım rüyalar veya manevî hâllerle kendini kâmil sanıp irşada kalkışır. Ona uyanları ise “idbar gulyabânîsi”, yani bahtsızlık ve perişanlık bekler. Konuk, bu sahte mürşidin hâlini, Yunus Emre’den aktardığı bir beyitle daha da somutlaştırır: Mürşid taslağı, kendisine teslim edilen perişan kalbi daha Fenafillah’ın “cem” makamına ulaştırmadan, “Bekabillah’a geldin, gel hilafetini al!” diye aceleyle davet eder. Bu, Bekabillah’ın sadece kişisel bir hâl olmayıp aynı zamanda büyük bir sorumluluk ve ehliyet gerektiren bir makam olduğunu gösterir.
Ahmed Avni Konuk’un şerhlerinde Bekabillah mertebesindeki kâmil insanın, Fenafillah sarhoşluğunda kalmayıp halkı irşad etmek için “İsrafil gibi” ölü ruhlara can üfleyici olması gerektiği vurgusu, ana bölümde işlenen İnsan-ı Kâmil’in “öldürme” yani istidatlı nefisleri diriltme vazifesiyle örtüşmektedir.
Kavramlar Ağında Bekabillah
- Fenafillah: Bekabillah, Fenafillah mertebesinin bir sonucu ve tamamlayıcısı olarak ele alınır. Sâlikin kendi varlığından fâni olduğu Fenafillah gecesinden sonra, Hakk’ın varlığıyla bâki olduğu Bekabillah gündüzüne doğması, bu iki kavram arasındaki temel ilişkiyi oluşturur. Bu geçiş, yokluktan varlığa, sarhoşluktan ayıklığa geçiş olarak remzedilir.
- Seyr-i Süluk: Bekabillah, Seyr-i Süluk yolculuğunun zirvesi ve aynı zamanda yeni bir başlangıcıdır. Şeriat, tarikat, hakikat ve marifet olarak sıralanan dört mertebenin en üstü olan marifet makamına karşılık gelir. Bu, sâlikin Mi'rac’tan sonra halkın arasına Hakk ile döndüğü, yani seyrini tamamlayıp irşad görevine başladığı mertebedir.
- Mürşid: Gerçek bir Mürşid olabilmenin en temel şartı Bekabillah makamına ulaşmaktır. Henüz Fenafillah sarhoşluğunda olan birinin irşada ehil olmadığı, ancak Bekabillah ayıklığına eren kâmil insanın başkalarına yol gösterebileceği belirtilir. Bu makamdaki velî, kovan kuran bir "kraliçe arı" veya irşad için yeryüzüne dönen "Ankā" kuşu gibidir.
- Tevhid: Bekabillah, Tevhid idrakinin en kâmil hâli olarak görülür. Bu mertebede kişi, “Beni gören Hakk’ı gördü” sırrına mazhar olur. Hz. Muhammed’in (s.a.v.) şahsında tecellî eden bu hâl, hem Hakk’ın aşkınlığını (tenzih) hem de mahlûkâttaki zuhurunu (teşbih) bir arada idrak etmeyi ifade eder.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Terzibaba İrfan Mektebi’nin Bekabillah kavramına yaklaşımını şekillendiren eserler, hem Terzibaba’nın kendi tefekkürlerini hem de klasik tasavvuf metinlerine yaptığı şerhleri içerir.
- Terzibaba’nın Kur'ân-ı Kerîm'de Yolculuk, Esmâü'l-Hüsnâ, Yehova Şahitleri ile Mülâkât gibi eserleri ile çeşitli sûre tefsirleri ve hikâye yorumları, makalenin ana çerçevesini oluşturur. Bu eserler, Bekabillah’ı Fenafillah’tan sonraki mertebe olarak tanımlar; Hz. İsa ve Hz. Muhammed örnekleriyle tecellî farklarını açıklar; gece-gündüz gibi remizlerle ve sayısal tevafuklarla (özellikle 53 sayısı) konuyu somutlaştırır.
- Fusûsu’l-Hikem’in Lût, Nûh, Yahyâ ve Îsâ Fassları üzerine yapılan şerhler, Terzibaba’nın yaklaşımının klasik tasavvuftaki köklerini gösterir. Ahmed Avni Konuk şerhi ve Terzibaba’nın bu şerhler üzerine yaptığı ilave izahlar, Bekabillah’ı Fenafillah’ın acziyetinden sonra gelen bir “tasarruf” yetkisi (Lût Fassı), benliğin ölümüne karşılık Hakk’ın varlığının “diyet” olarak verilmesi (Nûh Fassı) ve kulun fiillerinin Hakk’ın fiili olduğu “Abdullah”lık makamı (Yahyâ Fassı) olarak temellendirir.
- Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Bekabillah’ı Fenafillah’ın manevî sarhoşluğundan (sekr) sonra ulaşılan bir “ayıklık” (sahv) ve kararlılık (temkin) makamı olarak açıklar. Kâmil insanın irşad için halkın arasına dönüşünü “Kāf dağından geri gelen Ankā” temsiliyle anlatan ve bu mertebeyi “kurb-ı ferâiz” ile ilişkilendiren şerhler, Bekabillah’ın mürşidlik göreviyle olan ayrılmaz bağını ortaya koyar.
Değerlendirme
Terzibaba İrfan Mektebi’nin nazarında Bekabillah, sâlikin kendi varlığında yok olduğu Fenafillah tecrübesinden sonra, Hakk’ın varlığıyla yeniden halkın arasına döndüğü, irşad ve hizmetle dolu bir diriliş mertebesidir. Bu, bir son değil, Hakk ile sürdürülen yeni bir hayatın başlangıcıdır. Terzibaba’nın yaklaşımının en belirgin özelliği, bu yüce hakikati Hz. İsa’nın Fenafillah’ına karşılık Hz. Muhammed’in Bekabillah’ı gibi peygamberlere ait tecellî farkları ve gece-gündüz döngüsü gibi kâinat kitabından alınan remizlerle somut ve anlaşılır kılmasıdır.
Bu öğreti, İbn Arabî ve Mevlânâ geleneğinden beslenir; Fusûsu'l-Hikem ve Mesnevî-i Şerîf şerhlerinde geçen tasarruf yetkisi, ilahî diyet ve manevî ayıklık gibi kavramlarla klasik zemine sağlam bir şekilde oturur. Böylece Bekabillah, soyut bir tasavvufî terim olmaktan çıkarak, İnsan-ı Kâmil’in yaşantısında müşahede edilen, hem Zâtî bir tecellî hem de toplumsal bir sorumluluk hâline gelir. Kavramın Fenafillah ile kurduğu bu Muhammedî mîzanı, yani “sarhoşluktan” sonra ulaşılan “ayıklık” ve “irşad” yetkisini daha derinden anlamak için Mesnevî-i Şerîf Şerhi’ndeki ilgili bölümlere bakılabilir.