Cuma
Cuma, İslâm dininde haftalık toplanma, cemaatle ibadet ve hutbe dinleme günü olmanın ötesinde, tasavvufî irfanda kesretin vahdette toplanmasını ve ilâhî tecellilerin cem oluşunu remzeden mübarek bir vakittir. Bu gün, zâhirde müminlerin camide bir araya gelerek iki rekâtlık farzı ve hutbeyi eda etmeleriyle icra edilirken, bâtında sâlikin kendi varlığındaki mertebeleri birleyip kemâle erdirmesini temsil eder. Cuma ibadetinin hükümleri, namazın rekât sayısı, okunan âyetler ve hutbedeki hitaplar, mektep bünyesinde seyr-i sülûk hakikatleriyle doğrudan irtibatlandırılır. Terzibaba anlayışında Cuma, kulun kendi ef'âl, esmâ, sıfât ve zât mertebelerini tevhid ederek zâtî tecelliye ermesi ve haftalık seyirde fenâ ile bekā dengesini kurması sorusuna cevap verir.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Cuma kelimesi Arapça "c-m-a" kökünden türemiş olup sözlükte toplamak, bir araya getirmek, birleştirmek ve cem etmek manalarına gelir. İslâm geleneğinde haftanın altıncı gününe bu ismin verilmesi, Müslümanların öğle vaktinde haftalık büyük toplantıyı gerçekleştirmeleri ve cemaatle namaz kılmaları sebebiyledir. Kur'ân-ı Kerîm'de altmış ikinci sûre olan Cuma Sûresi'nde, "Cuma günü namaz için çağrı yapıldığı zaman, hemen Allah'ın zikrine koşun ve alışverişi bırakın" emriyle bu vaktin hususiyeti beyan edilmiştir.
Tasavvuf lisanında ise kavram, lügat anlamındaki toplanıştan hareketle kulun varlığındaki ilâhî tecelli cemiyetine işaret eder. Kelimenin aslı olan "cem", zıddı olan "fark" ile birlikte değerlendirilir; kesrette vahdeti, çoklukta birliği müşahede etmeyi ifade eder. Cuma günü, haftanın günleri içinde ilâhî isim ve sıfat tecellilerinin zuhûr bereketi taşıdığı, duaların reddolunmadığı icâbet saatini bünyesinde saklayan bir cem vaktidir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Cuma Günü ve İbadetinin Mâhiyeti: Fenâ ve Bekā Mertebelerinin İki Rekâtı
Terzibaba anlatımlarında Cuma ibadeti, zâhirî bir ritüel veya takvimdeki sıradan bir tatil günü olarak ele alınmaz. Öğle namazı ile Cuma namazı arasındaki biçimsel ve bâtınî farklar, bu vaktin hususiyetini izah eden temel bir mukayese zeminidir. Normal günlerde kılınan öğle namazının dört rekât farzı ve sessiz kıraati varken, Cuma namazının farzı iki rekâttır ve kıraat aşikâre icra edilir:
Öğlen namazı günlük, baka billâh hükmüne tabidir. Cumâ namazı haftalık seyre tabidir. — İnci Tezgâhı (2)
Aynı eserde bu rekât farkının mânâsı şu şekilde şerh edilir:
Öğlen namazının dört rek’at farzı dört mertebeyi ifade eder, Cumâ namazı ise, fenâfillâh ve baka billâh, iki mertebeyi ifade eder. Kıraat ve hutbe bu makamların sözcü, temsilcisidir. Hutbe sonun da İnnellahe……(33-56) Haktan peygambere, Ulûhiyyetten risalete. İnnellahe ye’müruküm (16-90) ise Ulûhiyetten abdiyyete’dir. — İnci Tezgâhı (2)
Bu izahla Cuma namazının iki rekâtı, sâlikin katettiği fenâfillâh (varlığın Hakk'ta yok oluşu) ve bekābillâh (Hakk ile baki oluş) makamlarını remzeder. Hutbede okunan âyetler ve sesli kıraat, bu iki makamın açıkça ilân edilmesidir. Normal günlerdeki öğle namazı günlük seyre tâbi iken Cuma namazı haftalık seyirde bu iki ana mertebenin cem edilişini ortaya koyar.
Hutbe, Salavât ve Âyetlerin Seyir Yönü: Halktan Hakk'a ve Hakk'tan Halka
Cuma namazı esnasında icra edilen merasimlerin her biri, mertebeler arası bir hitap ve tenezzül nizamına dayanır. Cuma günü ilk sünnet kılındıktan sonra iç ezandan evvel müezzinin okuduğu salavât âyeti ile namazın farzından sonra imamın hutbeden inmeden önce okuduğu salavât âyeti arasındaki fark kaynakta şöyle belirtilir:
Müezzin efendinin okuduğu “Halktan Hakka’dır. İmâm efendinin okuduğu ise, “Hakk’tan halka” dır. Böylece bütün mertebelerde hükmü geçerlidir. — İnci Tezgâhı (2)
Ahzâb Sûresi'nin 56. âyetinin ("Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler...") iki ayrı makamda okunması, seyrin iki yönlü hareketini gösterir. Müezzinin nidası halk mertebesinden Hakk'a yükselen niyazı temsil ederken, minberdeki imamın nidası Hakk'ın katından halka yönelen feyzi ve tasarrufu ilân eder. İmamın hutbe sonunda okuduğu Nahl Sûresi 90. âyeti ("Muhakkak ki Allah adaleti, iyiliği emreder...") ise ulûhiyetten abdiyyete (kulluk dairesine) inen ahlâkî nizamın emridir.
Hutbenin tesiri yalnızca şeklî bir vaaz dinlemekten ibaret değildir. İnci Tezgâhı (2) eserinde nakledilen Şekerci Ali hatırasında, dünyevî hevesler içinde yaşayan bir kimsenin Cuma namazında imamın "ey insanoğlu daha neyi bekliyorsun" hitabını doğrudan kendi nefsine yönelmiş ilâhî bir ikaz bilerek bütün hayatını Hak yoluna vakfetmesi anlatılır. Bu hadise, Cuma hutbesinin basiret ehli için bir intibah ve dönüş vesilesi olduğunu gösterir.
İçsel Cemiyet ve Cemaat Hakikati: Bireyin Kendi Esmâ Topluluğuyla Namazı
Cuma namazının farz olabilmesi için fıkıhta cemaat şartı aranırken, irfan mektebinde cemaat hakikati enfüsî bir idrakle derinleştirilir. Esintiler (4) risalesinde aktarılan bir zuhûrat izahında, Terzibaba Cuma'nın cemiyet mânâsını şöyle tarif eder:
Cum'a Cem topluluktur, ancak kişi kendinde esma-i İlâhiyye cemiyetini bulabilmiş ise aslında o cemaatte de olsa gene kendi cemaatiyle o namazı kılmaktadır. Ayrıca kendi birey olarak ta namazını kılsa bu anlayış içinde olunca o gene cemaatte olmaktadır. — Esintiler (4)
Bu yaklaşım, Cuma namazındaki cemaatin yalnızca zâhirî bedenlerin yan yana dizilmesinden ibaret olmadığını; sâlikin kendi vücud mülkünde ilâhî esmâ cemiyetini idrak etmesi hâlinde hakiki cemaate ereceğini ifade eder. Zâhirde camide olsa dahi kişi kendi esmâ topluluğuyla o namazı kılmaktadır. Aynı şekilde cami ve cemaat mefhumu gönül ehlinin varlığıyla mana kazanır. İnci Tezgâhı (2) eserinde geçen Gebze Mutlu Kent Camii kaydında, mutlu kentin gönül âlemi, caminin ise o âlemde toplanan gönül ehli olduğu belirtilir:
Mutlu kent, gönül âlemidir, Cami ise gönül âleminde toplanan gönül ehlidir. Cum’a namazı ise farzdır, Yani ehli dil ve gönül’ün bu âlemde olması farzdır. Onlar bu âlemden gittikten sonra, bu farzı işleyecek mahal, gönül ehli, kalmadığından onların yaşam alanı olan bu mahalle de artık ihtiyaç kalmayacağından, “fesad’ı/bozulması” tabii olacaktır, bunun ismi de kıyamettir. — İnci Tezgâhı (2)
Böylece Cuma namazı, yeryüzünde gönül ehlinin mevcudiyetinin ve ilâhî nizamın devamının bir teminatı olarak değerlendirilir. Gönül ehli çekildiğinde farzın icra edileceği mahal kalmayacağından âlem fesada uğrayacaktır.
İcâbet Vakti ve Harfî Açılım: "Cum'" ve "Ahadiyet"
Cuma gününde duaların mutlak surette kabul edildiği gizli bir icâbet saatinin bulunduğu hadis-i şeriflerle sabittir. Terzibaba, 1985 yılında tuttuğu halvet günlüğünde bu saatin zâhirî ve bâtınî veçhesini tetkik eder. Zâhirî tecrübede bu vaktin ezan okunup iki rekât namaz kılındıktan hemen sonraki an olduğunu mütalaa eden Terzibaba, Cuma kelimesinin harfî açılımından doğan irfânî mânâyı şöyle şerh eder:
“Cum’” cem demek, “gün” ise, ilâhi tecelli demektir. Eğer sen kendinde ef’âl, esmâ, sıfat ve zât olarak gerçek kimliğinle kendini cem edebilmişsen işte sende, onun adı “Cum’a”dır. Cum’a’nın “A” sı Ahadiyettir; o da sırf zât tecellisidir. İşte her ne zaman bu tecelli ile olursan, o an senin için Cum’a da olan duaların kabul saati vaktidir, değerlendir. Aslında onu da değerlendirecek zaten sen değilsin, o da ayrı mesele. — Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2)
Bu pasaj, aynı zamanda Ramazan ve Oruç eserinde de iktibas edilir. Cuma kelimesindeki "Cum'" kısmı ef'âl, esmâ, sıfât ve zât tecellilerinin cem edilmesini; kelimenin sonundaki "A" sesi ise Ahadiyet mertebesini, yani sırf Zât tecellisini remzeder. Dolayısıyla icâbet saati, sâlikin bu dörtlü cemi idrak edip Ahadiyet neşesine erdiği andır. Bu an tahakkuk ettiğinde dua eden de kabul eden de Hakk'ın kendisi olur.
Öte yandan Cuma geceleri mânâ âleminde açılan idraklerle de zikredilir. Vahiy ve Cebrâîl kitabında, 2 Mayıs 2003 Cuma'yı Cumartesi'ye bağlayan gece gönülde "Deryâ-yı Deryâ" beyanının zuhûr ettiği ve ucu bucağı olmayan canlı, yeşil-lacivert bir tevhid deryasının müşahede edildiği aktarılır. Bu müşahedeler, Cuma vaktinin kalbî açılımlar için elverişli bir zemin olduğunu gösterir.
Vahyin Kemâli, Veda Haccı ve "Elyevme" Sırrı
Cuma gününün dinî tarihteki en mühim tecellilerinden biri, İslâm ahkâmının tamamlanışını bildiren âyetin bu günde nâzil olmasıdır. Mâide Sûresi şerhinde, "Bugün sizin dininizi kemâle erdirdim, üzerinizdeki nimetimi tamamladım..." mealindeki Mâide Sûresi 3. âyetinin nüzul vakti incelenir:
“elyevme” vedâ haccında ârife günü olan Cumâ günü ikindiden sonra, Efendimiz (s.a.v.) övülmüş devesinin üzerinde iken nâzil olmuştur. Vahyin şiddeti ile devenin ayakları bu ağırlığa tahammül edemeyerek çöküvermişti. Bâtınen bu deve bizim nefis devemizdir, çünkü bu mevzûular zaman zaman ağır gelir. — Mâide Sûresi
Aynı eserde aktarıldığı üzere bir Yahudi Hz. Ömer'e gelerek, "sizin kitâbınızda bir Âyet var o bize gelmiş olsa idi bizler o gün bayram yapardık" demiş; Hz. Ömer de, "Biz o günün Cuma olduğunu ve nerede nâzil olduğunu biliriz" diyerek Cuma gününün zâten bayram olduğunu belirtmiştir. Terzibaba bu âyetteki "elyevme" (bugün) kelimesinin tarihte kalmış bir güne münhasır olmadığını, âyetin okunduğu ve sâlikin kendi devrini tamamladığı her anın "elyevme" olduğunu açıklar. Kişi kendi seyrini yapıp Hakk'a ulaştığında ve oradan tekrar halkın arasına döndüğünde, Cenâb-ı Hakk kuluna o mertebeyi kendisinin tamamlattığını bu âyetle bildirir.
Bunun yanı sıra Cuma Sûresi'nin 5. âyetinde geçen "Tevrat yükletilip de onunla amel etmeyenlerin hali kitap yüklü merkebe benzer" ikazı, Vahiy ve Cebrâîl eserinde akılda kalan nazarî bilgi ile varlığa mal olmuş tahkikî tevhid ilmi arasındaki farkı göstermek için hatırlatılır. Gerçek Cuma, ilmi hamallık yapmaktan kurtulup bizzat yaşamakla hâsıl olur.
Sayısal Tevafuklar, Zuhûratlar ve Mânevî İltifat
Terzibaba mektebinde Cuma günleri, sâliklerin rüya ve zuhûratlarının incelendiği, Sohbet halkalarının kurulduğu ve yazışmaların yürütüldüğü bir mecrâdır. Terzi Baba (Cilt 2) eserinde Cuma namazı sonrası yapılan hasbihaller ve kılınan iki rekâtlık namazın ardından gelen ilhamlar aktarılır:
“Cum’a namaz sonrası gönül lûtfunu, kulum Necdet’e bildir,” diyerek aşağıdakileri not ettirdi. — Terzi Baba (Cilt 2)
Aynı eserde Terzibaba'nın terzilik yaptığı 1980'li ve 90'lı yıllarda Paşa Camii'nde Cuma namazı kıldıktan sonra dükkâna dönerken şekerciden akide şekeri alıp getirmesi hatırası ve Cuma namazı sonrasında şadırvan arkasında yapılan Fusûs sohbetleri kaydedilir.
13 ve Hakîkat-i İlâhiyye ile Terzi Baba 3 — İstişâre Dosyası kitaplarında Cuma gününün sayısal ve remzî münasebetlerine yer verilir.
Burada Perşembe gecesinden Cuma'ya geçiş, fenâfillâhtan bekābillâha geçişin ve tevhid birliğinin remzi olarak değerlendirilir. Eserde Cuma kelimesinin ebced değeri ile 13 sayısı (Hakîkat-i Muhammediyye remzi) arasında bağ kurulur; İstanbul'un fethinin senenin 13. Cuma gününe tevafuk ettiği hatırlatılır.
Sâliklerin terbiyesinde de Cuma günü bir başlangıç ve muhasebe eşiğidir. İbretlik Bir Hikâye — Ustadan Uranos'a Tavsiyeler kitabında, ders isteyen bir talibin Cuma günü gusül abdesti alarak Nefs-i Emmâre dersine başlatılması ve haftalık müşahedelerini Cuma günleri mektupla arz etmesi Cuma'nın seyr-i sülûktaki intizam vasfını ortaya koyar. Ramazan ve Oruç eserinde geçen "Allah rızık verenlerin hayırlısıdır" (Cuma, 62/11) âyeti uyarınca, maddî gıdadan yüz çevirip oruç tutan kula Cuma cemiyetiyle rûhânî rızıkların ihsan edildiği belirtilir.
Böylece Cuma, hem camideki cemaat namazı ve hutbe ahkâmıyla şeriatın zâhirini, hem fenâ ve bekā mertebelerini birleyen içsel cemiyetiyle tarikat ve hakikat edebini kuşatan kâmil bir tevhid vakti olarak hülasa edilir.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Muhammed Fassı
Muhammed Fassı şerhinde Cuma günü ve namazı; Hakikat-i Muhammediyye'nin övgü (hamd) makamı, Ümmet-i Muhammed'e has kılınan yedinci günün hususiyeti ve namazdaki imamet mertebesi üzerinden etraflıca tahlil edilir. Peygamber Efendimiz hamd hakikatinin hem kemâliyle icra edicisi hem de ilâhî övgünün mazharı olan Makam-ı Mahmud sahibidir. Bu sebeple Cuma namazında okunan salavât âyeti, bu makamın çift taraflı ilânı olarak kabul edilir.
Şerhte Cuma namazı esnasında iki defa okunan salavâtın bâtınî seyri şöyle açıklanır:
Kur’an-ı Kerim’de birçok yerdeki, daha meşhur olanı Cuma namazında da imam efendi ile müezzin efendi iki defa okuduğu اِنَّ اللَّهَ وَمَلۤئِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِىِّ يَاۤ اَيُّهَا الَّذِينَ اَمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا 33/56 bizlere de ikaz edilen evvela müezzin halktan Hakk’a bunu ilan etmektedir, müezzinlik mertebesinde halktan Hakk’a imam efendi de hutbenin sonlarında Hakk’tan halka bunu ilan etmektedir. — TB. Kelime-i Muhammediyye
Müezzin, halkın namına ve kabul mertebesinde halktan Hakk'a salât ve niyazı arz ederken; minberdeki imam halifetullah makamında ulûhiyetten halka doğru bu ilâhî şe'ni ilân eder. İmamet, Allah'ın kullarının hukukuyla ayakta durmak olduğundan Hakk'ın şuûnundandır ve doğrudan Resûlullah'ın risalet mertebesini temsil eder. Bu sebeple imam halifetullah, müezzin ise imamın halifesi makamındadır.
Fass'ta ele alınan bir diğer veçhe, Cuma gününün Ümmet-i Muhammed için yedinci gün oluşudur. Altı gün kevn ve oluşum günleri iken, yedinci gün kevn-fesad ve bozulma devresini temsil eder. Yahudilerin cumartesi, Hristiyanların pazar günleri tatil kabul edilmesine mukabil, Ümmet-i Muhammed için Cuma günü bir atalet veya istirahat vakti kılınmamıştır. Nitekim Cuma Sûresi'nin 9. âyetinde ("Ey iman edenler! Cuma günü namaz için çağrı yapıldığı zaman, hemen Allah'ın zikrine koşun ve alışverişi bırakın") namazdan sonra yeryüzüne dağılıp rızık aranması emredilmiştir. Bu nizam, müminin her daim faal bir kulluk içinde bulunmasını gerektirir. Ana bölümde Cuma namazında müezzin ile imamın okuduğu âyetlerin "halktan Hakk'a" ve "Hakk'tan halka" yönelen çift yönlü seyrine dair yapılan tespit, bu Fass'taki imamet ve risalet vekâleti açıklamasıyla aynı hakikate işaret eder.
Fusûsu'l-Hikem: İdrîs Fassı
İdrîs Fassı şerhinde Cuma ibadeti, insanın en belirgin vasfı olan hürriyet ve aklın cismaniyet dairesinden kurtulup hüviyete ermesi meselesi münasebetiyle ele alınır. İslâm dininin hürriyet esası üzerine kurulduğunu belirten metin, zâhirî bir fıkıh şartı olan beldede hürriyet bulunması kaidesini bâtınî bir şarta teşmil eder:
İnsanın en büyük özelliği hürlüktür, İslamiyet hürlük üzerine kurulmuştur, Cuma namazı bile o beldede hürlük yoksa kılınamıyor, işte bu hürriyeti evvela kendimizde bulmamız sonra da dış hüriyette bulunmamız lazımdır. — TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye
Fass'ta felsefecilerin aklın sınırlarını cismânî çerçevede mahpus tuttuğu, nefislerini tabiatın tesirinden ve cismânî ağırlıklardan kurtaran kâmil insanların ise takdis ve tanzih makamına ulaştığı anlatılır. Cuma namazının edası için aranan hürriyet şartı, hakikat ehli katında sâlikin evvelemirde kendi nefsânî kayıtlarından, vehim ve tabiat bağlarından kurtularak içsel hürriyetini elde etmesi gerektiğine delildir. İçinde bu hürriyeti bulamayan kimse, zâhiren serbest olsa dahi hakiki Cuma cemiyetine iştirak edemez.
Ana bölümde Cuma namazının bâtında sâlikin kendi mertebelerini birleyerek nefis kayıtlarından kurtulması ve gönül mülkünün kıyam etmesi şeklinde açıklanan mânâsı, bu Fass'ta zikredilen içsel hürriyet zarureti ile aynı esasa dayanır.
Mesnevî-i Şerîf
Mürşid Huzûrunda Cemiyet ve Cuma Hutbesi Sükûneti (Cilt 11)
Mesnevî-i Şerîf'in on birinci cildinde Mevlânâ, hakikat talibinin kâmil mürşid huzurundaki edebini beyan ederken Cuma cemaatinin hâlini remzî bir misal olarak zikreder:
- Akıl ile iyi bak! Cum'a namazında hep cem'dirler; ve bir düşünceli olarak sakittirler. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11
Ahmed Avni Konuk'un şerhinde açıklandığı üzere, Cuma namazında hatip hutbe okurken camideki cemaat akıl ve basiret gözüyle tetkik edildiğinde, hepsinin zâhirî ve bâtınî duygularını tek bir noktada topladığı görülür. Cemaat, hutbeye can kulağıyla bağlanmış ve derin bir tefekkür içinde susmuştur. Konuk'a göre mürşid-i kâmilin huzuru da talipler arasında tıpkı bu Cuma namazı gibidir; talip kendi zâhirî malumatını satmaktan vazgeçip sükûnetle mürşidin feyzine kulak vermelidir.
Yine aynı ciltte yer alan 484 numaralı beyitte ("Cum'a ve namazda cemaat, emr-i ma'ruf ve münkerden ihtirâz şarttır"), Cuma namazının cemaatle edâsının farziyeti teyit edilir. Konuk'un şerhinde, Cuma namazını mazeretsiz ve hafife alarak terk eden kimsenin perişanlığının cem olmayacağına dair Abdülkadir Geylânî'den nakledilen hadis-i şerife yer verilir. İbadetin cemaatle icrası, insanın insan arasına karışarak sabır göstermesini ve cemiyet içinde kemâle ermesini sağlar; bu da uzlette tek başına elde edilemeyecek bir kemâlât zeminidir.
Tahkikî İlim ile Kitap Yüklü Olma Farkı (Cilt 2)
Mesnevî'nin ikinci cildinde Mevlânâ, amelsiz ve zâhirde kalan bilginin insan nefsine yük teşkil ettiğini Cuma Sûresi'ndeki temsil üzerinden nazmeder:
- Hak Teâlâ يَحْمِلُ أَسْفَارَهُ buyurdu. İlim Hû'dan olmadığı vakit, yük olur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Konuk'un şerhinde beytin Cuma Sûresi'nin 5. âyetine ("Tevrat'la yükümlü tutulup da onunla amel etmeyenlerin durumu, ciltlerle kitap taşıyan eşeğin durumu gibidir") işaret ettiği belirtilir. Vahy-i ilâhî ile amel etmeyip aklî kıyaslarla yetinenlerin ilmi, doğrudan ilâhî hüviyetten beslenmediği için tabiat derekesinde kalır ve taşıyıcısına ancak hayvanî bir yük olur. Hakiki ilim ise sâlikin varlığına mâl olan ve onu Hû sırrına ulaştıran bâtınî mârifettir.
Dünyevî Ticaret Karşısında Cuma ve Rızk-ı İlâhî Edebi (Cilt 5)
Beşinci ciltte, nefsin geçici dünyevî menfaatlere meyletmesi Cuma namazı esnasında vuku bulan tarihî bir hâdise üzerinden uyarılır:
- Zîrâ ki kıtlık senesinde davul sesi üzerine, bila-tevakkuf cum'ayı batıl ettiler. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5
Konuk'un şerhinde açıklandığı üzere kıtlık senesinde bir Cuma günü Hz. Peygamber minberde hutbe okurken Medine'ye zahire yüklü kervan girmiş ve kervanın gelişi davulla ilân edilmiştir. Cami içindeki cemaat mal alma endişesiyle dışarı fırlamış, mescidde ancak on kadar zât kalmıştır. Bunun üzerine nâzil olan Cuma Sûresi 11. âyetinde ("onlar bir ticaret veya bir oyun eğlence gördükleri zaman hemen dağılıp ona koştular ve seni ayakta bıraktılar. De ki: Allah'ın yanında bulunan, eğlence ve ticaretten daha hayırlıdır. Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır"), Allah katındaki mânevî nasibin dünyevî kârdan üstün olduğu hatırlatılmıştır.
Ana bölümde Cuma namazının nefis ve dünya meşgalelerinden sıyrılarak gönül cemiyetine ermek olduğuna ve Cuma Sûresi'ndeki âyetlerin zâhirî hamallıktan kurtulup tahkikî ilme ulaşmaya işaret ettiğine dair yer alan bahisler, Konuk'un şerhinde Cuma hutbesi sükûneti ve kitap yüklü olmama temsilleriyle aynı doğrultuda ele alınır.
Kavramlar Ağında Cuma
Cuma ibadeti, İslâm'ın temel erkânından olan Salât ile doğrudan irtibatlıdır; günlük öğle namazının dört rekâtlık bekā hükmüne mukabil haftalık Cuma namazının iki rekât farzı, sâlikin katettiği fenâfillâh ve bekābillâh mertebelerinin ikrarı olarak tefsir edilir. Tasavvufî terbiyede Cuma günleri, sâliklerin haftalık mânevî hallerini mürşide arz ettikleri, zuhûratların tahlil edildiği ve cemaat sonrasında ilâhî hakikatlerin müzakere edildiği Sohbet meclislerinin tanzim edildiği bir vakittir. Bütün bu zâhirî erkân ve cemaat toplanışı, Tasavvuf neşvesinde kulun kesretten vahdete geçerek kendi varlığındaki ef'âl, esmâ, sıfât ve zât mertebelerini tevhid etmesi ve içsel cemiyete ulaşması gayesine bağlanır.
Kütüphanedeki Kaynaklar
İnci Tezgâhı (2), öğle namazının dört rekâtıyla Cuma namazının iki rekâtı arasındaki fenâ ve bekā mertebe farkını, salavât âyetinin halktan Hakk'a ve Hakk'tan halka yönelen çift veçhesini ve Mutlu Kent Camii kaydı üzerinden gönül ehlinin dünya nizamındaki kurucu yerini açıklar.
Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2), Cuma kelimesinin "Cum'" (cemiyet) ve "A" (Ahadiyet) harfî açılımı üzerinden kulun kendi varlığını kemâle erdirmesini ve 1985 halvet günlüğü müşahedeleriyle icâbet saatinin sırf zâtî tecelli olduğunu sergiler.
Ramazan ve Oruç, Cuma'daki icâbet vaktinin zât tecellisi oluşunu teyit ederken, maddî meşgalelerden yüz çevirip oruç tutan kula Cuma cemiyetiyle mânevî ve rûhânî rızıkların ihsan edildiğini aktarır.
Esintiler (4), Cuma namazındaki cemaat şartının enfüsî veçhesine odaklanarak, kişinin kendi vücut mülkünde esmâ-i ilâhiyye cemiyetini bulması hâlinde tek başına dahi olsa hakiki cemaatle namaz kılmış olacağını belirtir.
Mâide Sûresi, dinin kemâle erdirildiğini bildiren âyetin Cuma günü nâzil olduğunu hatırlatarak "elyevme" (bugün) sırrının sâlikin seyrini tamamladığı her âna şamil olduğunu şerh eder.
Vahiy ve Cebrâîl, Cuma gecesinde gönülde zuhûr eden canlı tevhid deryası müşahedesini aktarır ve Cuma Sûresi'ndeki kitap yüklü merkep temsilini amelsiz nazarî ilim uyarısı olarak zikreder.
Terzi Baba (Cilt 2), Cuma namazı sonrasında kılınan nafilelerin ardından gelen ilhamları, Paşa Camii çıkışındaki akide şekeri ikramı hatırasını ve cami şadırvanı arkasında yürütülen Fusûs sohbetlerini kaydeder.
13 ve Hakîkat-i İlâhiyye, Perşembe gecesinden Cuma'ya geçişin fenâfillâhtan bekābillâha geçiş remzi olduğunu belirtir ve Cuma kelimesinin ebced değeri ile Hakîkat-i Muhammediyye remzi olan 13 sayısı arasındaki irtibatı konu edinir.
Terzi Baba 3 — İstişâre Dosyası, Cuma gününün sayısal ve mânevî tevafuklarına işaret ederek haftalık seyrin muhasebe zeminine temas eder.
İbretlik Bir Hikâye — Ustadan Uranos'a Tavsiyeler, sâlikin nefs terbiyesinde Cuma günü gusül abdesti alarak derse başlamasını ve haftalık müşahedelerini Cuma mektuplarıyla mürşide iletmesini intizam kaidesi olarak sunar.
TB. Kelime-i Muhammediyye, Cuma namazında müezzinin halktan Hakk'a, imamın ise hutbe sonunda Hakk'tan halka salavât ilân etmesini Makam-ı Mahmud, imamet ve risalet vekâleti zaviyesinden tahlil eder.
TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye, Cuma namazının fıkhî sıhhat şartı olan beldede hürriyet bulunması kaidesini, sâlikin nefsânî ve cismânî kayıtlardan kurtulup bâtınî hürriyetini elde etmesi zaruretiyle birleştirir.
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11, mürşid huzurundaki talebenin Cuma hutbesini dinleyen cemaat gibi tam bir cemiyet ve sükûnet içinde bulunması edebini şerh eder.
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2, Cuma Sûresi'ndeki kitap yüklü merkep remzini ele alarak ilâhî hüviyetten beslenmeyen ve amele dönüşmeyen ilmin sâlike yük teşkil edeceğini beyan eder.
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5, Hz. Peygamber hutbe okurken kervan sesiyle mescidi terk edenler hâdisesini aktararak Cuma ibadeti esnasında geçici dünyevî kazançlar karşısında ilâhî rızkı tercih etme edebini açıklar.
Değerlendirme
Cuma, mektep müktesebatında yalnızca haftalık zâhirî bir toplanma günü değil, kulun ef'âl, esmâ, sıfât ve zât mertebelerini tevhid ederek zâtî tecelliye erdiği enfüsî bir cem vaktidir. Zâhirde kılınan iki rekâtlık farz namaz fenâfillâh ve bekābillâh makamlarının remzi kabul edilirken, müezzin ile imamın okuduğu salavât âyetleri halktan Hakk'a yükselen niyaz ile Hakk'tan halka inen feyzin iki yönlü seyrini temsil eder. Cemaat ve hürriyet mefhumları sâlikin kendi vücudunda ilâhî esmâ cemiyetini bulması ve nefsânî kayıtlardan sıyrılması şartıyla derinleştirilmiş; duaların kabul edildiği icâbet saati de bu içsel cemiyetin tahakkuk ettiği an olarak açıklanmıştır. Klasik şerhlerde İbn Arabî'nin imamet ve hürriyet tahlilleri ile Mevlânâ'nın hutbe sükûneti ve amelsiz ilim ikazları, Terzibaba'nın Cuma'ya yüklediği tevhidî ve ahlâkî mânâyı destekler. Cuma ibadetinin mertebeler arası bu çift yönlü seyrini ve cemiyet hakikatini derinlemesine incelemek isteyenler için İnci Tezgâhı (2) ile TB. Kelime-i Muhammediyye şerhindeki tahliller temel bir başvuru zeminidir.