Fark
Fark, tasavvuf terbiyesinde zâtın birliğinden sıfat ve fiillerin çokluğuna nüzul edildiğinde mevcudat arasındaki mertebe, hüküm ve istidat ayrımlarını görme ve hakkını verme makamıdır. Varlıkta mutlak vahdet idrakine eren sâlik, her şeyin Hak ile kaim olduğunu müşahede ettikten sonra kesret âlemine döndüğünde eşyayı kendi mertebesiyle tanır; cem hâlindeki fenâdan sonra fark mertebesinde bekā ile karar kılar. Âlemdeki zıtlıkların, isimlerin ve mertebelerin hikmetini açıklayan bu kavram, birliğin içinde çokluğu, çokluğun içinde ise birliği şaşırmadan zevk etmenin anahtarıdır. Hak ile halkı, halk eden ile zuhûr edeni, emir ile nehyi birbirine karıştırmadan kemâlâtı yerli yerince yaşamak ancak fark şuurunun tahakkuku ile mümkündür.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Fark kelimesi Arapça iştikakı itibarıyla iki veya daha çok şeyin arasını ayırmak, birbirinden temyiz etmek ve hükümlerini tayin eylemek manasına gelir. Tasavvuf lisanında ise çoğunlukla Cem kavramının mukabili olarak kullanılır. Cem, mahlûkatı görmeyip bütünüyle Hakk'ın zâtında yok olma ve vahdeti müşahede etme hali iken; fark, halkı ve kesret mertebelerini görüp aralarındaki hükümleri ve hudutları koruma makamıdır.
Kur'ân-ı Kerîm'de bu kök, bilhassa hak ile bâtılı, zât ile sıfatı ayıran "Furkan" ismiyle tezahür eder. Tasavvufî ıstılahta Kur'ân Zât mertebesine, Furkan ise sıfat ve fark âlemine işaret eder. Zât mertebesinde mutlak teklik hâkimken, sıfat mertebesine inildiğinde ilâhî isimlerin gereği olarak farklılıklar zuhûr eder. İlk fark, kulun henüz vahdeti tatmadığı ve nefsin süflî perdesi sebebiyle Hakk'ı göremediği gaflet ve tefrika farkıdır; bu ilk tefrikada kul şirk ve ikilik vehmindedir. Makbul ve kemalli olan fark ise, cem idrakinden sonra hâsıl olan "fark ba'de'l-cem" yani ikinci fark mertebesidir. Burada kul mevcudatı Hak'tan gayrı görmez; lakin her bir tecellînin kendi mertebesindeki hükmünü, edebini ve şeriatını eksiksiz gözetir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Zâtın Vahdeti ve Sıfatın Farkı: Furkan, İlk Taayyün ve Ayniyyet-Gayriyyet Dengesi
Terzibaba Necdet Ardıç'ın sohbet ve şerhlerinde fark kavramı, zât ile sıfat mertebeleri arasındaki münasebet zemininde ele alınır. İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000) kayıtlarında Kur'ân-ı Kerîm'in mertebelere göre aldığı isimler incelenirken, fark âleminin sıfat sahasına tekabül ettiği belirtilir. Zât mertebesinde Kur'ân'ın ismi "Ümmü'l-Kitâb" iken, sıfat mertebesindeki ismi "Furkan"dır. Zira sıfat mertebesi farklılıkların, belirginleşmelerin ve zuhûratın zuhûr ettiği sahadır; Furkan bu farkları ayırıp açığa çıkaran ilâhî kelâmdır.
Bu ayrım TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet risalesinde vahdet ve kesret dengesi üzerinden daha derinlikli bir biçimde izah edilir. Sırf Zât yani lâ-taayyün mertebesinde ilâhî şe'nlerden ibaret olan sıfat ve isimler arasında hiçbir fark bulunmaz. Ancak ilim mertebesi olan ilk taayyünde isimler ilâhî ilimde taayyün ederek birbirinden temeyyüz eder; Hâdî ismi Mudill isminden, Dârr ismi Nâfi isminden ayrılır. Sâlik zâtî vahdeti basiretle idrak ettiğinde Cem ve Fena hâlini yaşar; varlıklar âlemine döndüğünde ise gayriyet ve fark aşikâr olur. Bu hakikat meşhur demir ve ateş temsiliyle şöyle şerh edilir:
Bu fena ve baka haline şu misal verilmektedir, demir ateşe konduğu vakit kıp kırmızı olur, ateşin sıfatları kendisinde zahir oluduğu için aynı sıfatla o da vasıflanır. Demirin ateşte fani olduğu bu mertebede demir ateşin aynı olur. Aralarında ayniyet vardır, ateş ve demir birbirinden tefrik edilemez. Sufinin fena ve cem mertebesi de bunun gibidir. Fakat demir ateşten çıkarıldıktan bir müddet sonra ikisi arasındaki fark ve gayriyet aşikar olur çünkü demirin ateşliği ariziydi, demirliği ise zatîdir. Şu halde kulun manevi bir yükseliş ile fena bulması halinde ayniyetten varlıklar alemine dönüşü halinde de gayriyetten bahsedilmektedir. Aynı mana cem ve cemden sonra fark terimleri ile de ifade edilmektedir. — TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet
Aynı eserde Zât-ı latifin derece derece kesif mertebelere tenezzülü buhar, bulut, su ve buz misaliyle anlatılır. Buhar tenezzül edip kesafet kazandıkça bulut, ardından su ve en nihayetinde buz adını alır. Buz her ne kadar aslı itibarıyla buhardan ibaret olsa da buz mertebesindeyken ona buhar demek caiz değildir; zira aralarında mertebe ve hüküm farkı vardır. İşte fark âlemi, mutlak Zât'ın şehâdet mertebesindeki kesif suretlerle tecellî ettiği, eşyanın his ve akıl ölçüleriyle ayrıldığı sahadır.
Vahiy ve Cebrâîl kitabında da bu tenzih ve teşbih dengesi hatırlatılır. Şeriat ve tarikat mertebesinde yaşayanlar zâhirî bir ikilik içinde bulunurken, hakikat ve marifet ehlinde bu anlayış yerini zuhûr ve tecellî idrakine bırakır. Doğu ve batı cihetleri fark âleminin mekânlarıdır; Zât-ı ilâhî ise cihet ve mekândan münezzehtir. İnsan-ı kâmil hem vahdeti hem farkı cem ederek ne bütünüyle doğulu ne de batılı olan tevhid ağacının hakikatini taşır.
Kesretin Hakikati: "Hepsi Aynı Su ile Sulanır" Âyetinin Sırrı ve İstidat Farkları
Fark âleminin en temel meselesi, tek bir kaynaktan gelen zuhûratın neden sonsuz çeşitlilik ve derecelenme gösterdiğidir. Terzibaba Ra'd Sûresi tefsirinde Ra'd sûresinin 4. âyetinde geçen "komşu kara parçaları" ve "hepsi aynı su ile sulanır. Ama biz ürünleri konusunda bir kısmını bir kısmına üstün kılıyoruz" beyanını irfânî bir nazarla şerh eder. Zahirde aynı toprak, güneş ve su bulunmasına rağmen üzüm bağlarının, ekinlerin ve hurma ağaçlarının tatları, renkleri ve kokuları birbirinden bütünüyle farklıdır. Bu hal, kesret içindeki farkın ilâhî kudret ve iradeyle nasıl kurulduğunu gösterir:
“Hepsi aynı su ile sulanır” ayeti, yüzeyde biyolojik ve ekolojik bir hakikate işaret ederken, bâtınî katmanda tevhîdî sırra kapı aralar. Zahirdeki su, her canlının maddî varlığını sürdüren unsur gibi görünsede, hakikatte bu su, ilâhî hayatın sembolüdür. Tüm varlıklar bu ilâhî hayatla dirilir; yani varlıklarını sürdürebilmeleri için birlik kaynağına bağlanmaları gerekir. İrfanî açıdan bu ayette ifade edilen su, hakikatin ve ilâhî feyzin bir remzidir. Nasıl ki maddî su, cansız toprağı canlandırırsa; ilâhî feyz olan rahmet suyu da kalpleri diriltir. Bu anlamda “aynı suyla sulanmak”, tüm varlıkların aynı ilâhî feyiz kaynağından beslendiğini; farklı suretlerde görünseler de özde aynı hakikat ile kaim olduklarını gösterir. — Ra'd Sûresi
Su, Hayy ve Rahmân isimlerinin feyzidir; vahdet kaynağıdır. Ancak her toprak kendi kabiliyeti ve istidadı nispetinde bu suyu emer ve farklı meyveler verir. İnsanların nefis ve kalp mertebeleri de böyledir; her kul kendi istidadı ölçüsünde ilâhî hakikati yansıtır. Birinde Celâl ismi, diğerinde Cemâl veya Cebbâr ismi galip gelir. Âyetteki bu farklar bir üstünlük ve kibir yarışı için değil, Rabbânî isimlerin zenginliğini ve kemâlâtını fark âleminde sergilemek içindir.
Nahl Sûresi tefsirinde bu hakikat 9 sayısının katları ve Rabb-i hâss bahsiyle teyit edilir. Dokuz sayısının bütün çarpımlarında rakamların toplamı yine 9'u verir; görüntüdeki farklı sayıların altında tek bir temel sayı yatar. İşte birimsel nefslerin fark âleminden bakıldığında ayrı ayrı rabler gibi görünmesi ve "biz Rabbiz" feryadı kendi zaviyesinden doğrudur; fakat işin bâtınî hakikatinde bütün esmâ-i ilâhiyye tek bir küllî nefse dayanır. Eşyanın ayn-ı sâbitesindeki istidat farklı olduğundan, kader-i ma'lûm üzere nâzil olan rızıklarda ve zuhûratta farklılık zahir olur. Tâhâ sûresinin 50. âyetinde bildirildiği gibi Cenâb-ı Hakk her mevcuda kendi halkını ve istidadının hakkını vermiştir.
Fark Âleminin Zıtlıklar Nizamı: Esmânın Zuhûru ve "Her Şey Merkezindedir" İdrakı
Terzibaba'nın Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye adlı eserinde fark âlemi, zıtlıkların mukabelesi ve ilâhî isimlerin fiiliyat kazanması çerçevesinde ele alınır. Zıtlıklar olmadan hiçbir kemâlât bilinemez ve tarif edilemez. Eserde Ahadiyyet mertebesinin kesret sahasında bilinir kılınması hadis-i şerifle irtibatlandırılarak şöyle açıklanır:
Allah “küntü kenze mahfiyyen, feahbebtü en u’refe, fehalaktül halka liu’ref – ben gizli bir hazine idim, bu halde irfan olunmayı zevk ettim, bu halde halkı bana arif olsun diye halak ettim” hadis-i kudsisi üzere Ahadiyet mertebesini esfelde fark üzere bilinir kılıyor iken nefsin mertebelerini kaldırmak nefsi bilinemez hale sokmuş olacaktır. Nefs-i emmâreden nefs-i sâfiyeye giden yolculukta birbirine zıt görünen mertebelerin birbirlerine zıt olma/anlaşılma halini ortadan kaldırmak: Allah nizamında fark âlemini zıtlık üzere kurdu. — Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye
Eserde adalet kavramı örnek verilir: Adaletin kemâli ancak adaletsizliğin bulunması, ardından adlî kuvvetlerin harekete geçmesi ve hakkın teslim edilmesi süreciyle idrak olunur. Aynı şekilde nefs-i emmâre olmasaydı nefs-i sâfiyenin kadr-ü kıymeti anlaşılamazdı. Nefis, emmâreden sâfiyeye doğru seyr ederken kendi hakikatini bu zıtlıklar aynasında tanır. Açlık, yoksulluk veya savaş gibi hadiseler zahirde beşerî nefse acı verse de, her bir isim fiil bulurken tek bir ilâhî iradeye bağlıdır.
Aynı metinde mahlûkatın fıtrat farklılıkları hayvanlar üzerinden somutlaştırılır: At kişner, eşek anırır, kuzu meler, aslan kükrer. Bunların her biri kendi mazhariyetinde ekmeldir ve merkezindedir. Eğer kuzu kükremeye, aslan melemeye kalkışırsa had ve hudut aşılmış, fark nizamı bozulmuş olur. Fark âleminde mertebeler tertibi, makamlar imkânı, mazhariyetler ise zuhûru gereği birbirinden ayrılır. İsimlerin hakkını vermek, bu farkları inkâr etmekle değil, her birini kendi yerinde ve merkezinde kabul etmekle mümkündür.
Vahiy ve Cebrâîl kitabında da benzer şekilde fark âleminin vasıtaları vurgulanır. Kul ile Rab arasında peygamberlerin ve elçilerin bulunması, burasının fark âlemi olmasından ileri gelir. Kâmil insan kendinden kendine, bâtınından zâhirine vahyi ve ilhamı alırken her zerrenin bir haberci Cibril olduğunun şuurundadır; fakat şehâdet sahasındaki tebliği fark âleminin edebine riayet ederek yürütür.
İrfanî İncelikler: Elif ve Mim Tevhidi, İbadet ile Ubudet ve İlim Mertebeleri
Fark kavramı, Terzibaba'nın eserlerinde ibadet, ilim ve kelimelerin bâtınî tahlillerinde de mühim bir yer tutar. 13 ve Hakîkat-i İlâhiyye kitabında İnsan-ı Kâmil'in hakikati anlatılırken Ahadiyyet elifi ile Vâhidiyyet mimi arasındaki münasebet işlenir:
Âlem de devr eden Ahadiyyet “elif-i” (vücüb – vacib) Vahidiyyet “mim-i” (imkân’dır.) Ve bu mim O elifin aynasıdır. Ve sûret-i âleme sûret-i Âdem kaynak olmuş ve sûret-i Âdemiyyenin dahi en kemalli sûret-i, sûret-i Muhammediyye’den istifade etmesiyle olup, imkân “mim-i” ile Ahadiyyet “elif’i” ni (cem) etmiş-toplamıştır ki; biri cem-i biri fark-ı ve biri zahiri ve biri mazharı yani zuhur yeridir. Bu mânâdandır ki; İnsân-ı kâmil cem’ül cem ehlidir ve Onun hicabı – perdesi yine kendisidir. — 13 ve Hakîkat-i İlâhiyye
Burada Ahadiyyet elifi cem makamını, imkân mimi ise fark sahasını remzeder. İnsan-ı kâmil bu iki hakikati bünyesinde toplayarak cem'ü'l-cem ehli olur. Aynı eserde Âdem ile a'dem (yokluk) kelimeleri arasındaki harf farkı incelenir: Âdem elif harfiyle varlığı ve zâhiri, a'dem ise ayn harfiyle bâtındaki görünmezliği ifade eder. Zât-ı mutlak gizli hazineden âlemleri a'demden Âdemliğe çıkararak görünür kılmıştır.
Ayrıca ibadet ile ubûdet arasındaki fark açıklanır: Benlik davası güdülerek, kulun kendi varlığını müstakil zannederek yaptığı amelin ismi ibadettir; benlikten bütünüyle sıyrılarak, fâilin Hakk olduğunu bilerek yapılan kulluk ise ubûdettir. İbadet kulun fiili, ubûdet ise Hakk'ın kuldaki fiilidir.
Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2) eserinde ise ilme'l-yakîn ile ilm-i ledün arasındaki fark bir dervişin suali ve Terzibaba'nın cevabı üzerinden şöyle kaydedilir:
İlme’l-yakin ile ilm-i ledün arasında; ulaşılan bilginin kaynağı, vasıtaları, elde edilişi ve sonucu açısından fark vardır. Fakat ihtiva ettikleri “yakînlik” itibarıyla bir benzerlik de söz konusudur. İlme’l-yakin: Satırlardan öğrenilen ve delillere dayanan zahiri ilimdir. Kesbidir. Peygamberlerin ve velilerin bildirdiği ilim doğrultusunda Hakk’ı bilmektir. Bu bilgiyle kul Hakk’ın sıfatlarının mükemmelliğini kendisinin ise acizliğini bilir. Yani Hak’tan başka fâil olmadığın, Hakk’ın baki, kendi vasıflarının ise fanî olduğunu ilmî delillerle bilir. Bu bilgiye sahip olana âlim derler. Ancak bu ilimle elde edilen bilgilerler müşahede ve tahkike dayanmaz. Şeriat ilmidir. — Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2)
Buna mukabil ledün ilmi vasıtasız ilâhî talimle kalbe doğan vehbî bir ilimdir; hakikat ve marifet ehline mahsustur.
Sohbet Arası Sohbetler CD 21 kayıtlarında ise cemaat namazında imam ile cemaat arasındaki şuur farkı, nur perdeleri ve güneş tutulması gibi haller anlatılır. Ayrıca bir kamyon pirinç ile bir kilo pirinç arasındaki farkın vasıf farkı değil miktar farkı olduğu; gül ağacının kökü, üstündeki gül, tomurcuklar ve yapraklar hatta dikenlerin dahi aynı ağaca ait olup birbirinden ayrılamayacağı bildirilir. Farklı zuhûrat aynı kaynaktan beslenir; her mertebenin kendine mahsus bir necat ve kurtuluş hali mevcuttur.
Seyr-i Sülûkta Tefrik ve Tevhid Farkı: Cemo ve Farko Tecrübesi
Terzibaba'nın tasavvuf eğitiminde fark mefhumu yalnızca nazarî bir mesele değil, sâlikin ayak kaymalarına karşı uyarıldığı amelî bir tecrübedir. Cem'o ve Fark'o adlı kurgu ve ibret risalesinde bu husus "Cemo" (Cem makamını, vahdeti temsil eden pîr) ile "Farko" (fark âleminin hevasına kapılan sâlik) şahısları üzerinden tahlil edilir.
Risalede mürşidin terbiyesine giren sâlikin, cem zevkini hakkıyla hazmetmeden fark âlemine döndüğünde nefsin oyunlarına düşebileceği gösterilir. Farko, kendisine verilen küçük ders ve sohbet vazifesini şahsîleştirerek etrafındaki insanları sahiplenmiş, hediye ve zarf toplama gibi dünyevî menfaatlere sapmış ve makamı kendi nefsiyle örtmüştür. Terzibaba bu ibretlik halin arka planındaki temel yanılgıyı şöyle ifade eder:
Bu arada bazı kardeşler, S….. konferans grubundan istifade ederek S…..’ye izin verilen sohbetlerden şu anda olduğu gibi istifade etmek üzere katılmaya devam edeceklerdir. Böylece herkes kendi içeceği suyu bilmiş olacak inşaallah. Henüz fark âleminin tefrik farkıyetinde kalan, ancak fark âlemindeki tevhid farkına, tevhid idrakına gelemeyen kişi, bir müddet kendi feleğinde ta ki, tevhid edebilme takatına gelinceye kadar yürüyüşüne devam edecektir. Bu şekilde, muhtelif nedenlerle, beşeri ve nefsi heva benliklerinin vehmi ve hayali içinde birbirlerini kabul edemeyenler, haliyle bir arada olmayacaktır. — Cem'o ve Fark'o
Burada yapılan "tefrik farkiyeti" ile "tevhid farkı" ayrımı son derece hayatîdir. Tefrik farkında kalan kişi, kesrette boğulur; makamı, unvanı, ihvanı ve menfaati kendi benliğine bağlayarak tefrikayı büyütür. Oysa tevhid farkı, kesret içinde vahdeti müşahede ederek hiçbir şeyi şahsî mülk edinmemektir.
Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2) eserinde Terzibaba, dervişe hitap ederken bu tehlikeye karşı "Cem'o ve Fark'o" dosyasını ibret vesilesi olarak gönderdiğini belirtir. Dervişlerin rehberlerine "Efendim" yerine "Hocam" veya ismiyle hitap etmelerini tavsiye eder; zira bazı unvan ve kelimelerin nefsi yavaş yavaş sararak kişide farkında olmadan gizli şirk oluşturabileceği uyarısında bulunur. Peygamber Efendimiz'in "Şöhret afettir" sözünü hatırlatarak, fark âleminde vazife yapan bir sâlikin makamı ve şöhreti nefsine mal etmemesinin şart olduğunu açıklar. Aynı eserde deniz yolculuğu misaliyle zâhir ehli ile bâtın ehlinin farkı gösterilir: Nefsânî emmâre dalgaları çıktığında zâhir ehli korku ve telaşa kapılırken, bâtın ehli şeytanın tantanasını bildiğinden güvertede sükûnet ve tebessümle seyrine devam eder.
Böylece Terzibaba'nın yaklaşımında fark; kesret âleminde kaybolup nefsin tefrikasına düşmek değil, Tevhid ve Cem idrakinden süzülerek her varlığın hakikatini, sınırını ve hakkını kendi merkezinde kemâliyle teslim etmektir.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: İbrâhîm Fassı
Fusûsu'l-Hikem metninde İbrâhîm Fassı, vahdet ile kesret arasındaki ilâhî nizamı, ulûhiyyet ile mevcudat mertebeleri arasındaki farkı ve sâlikin seyrindeki iki keşif basamağını ele alır. İbn Arabî'nin matnında ve Terzibaba'nın TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye şerhinde bu bahis, "Cem' et ve fark et!" emriyle başlatılır:
Cem' et ve fark et! Zîrâ "ayn" vahidedir. Ve o kesirdir; ibkâ etmez ve bırakmaz (16). — TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye
Fass'ın ilk aşamasında hükmün iki veçhesi kurulur: Ulûhiyyet mertebesinde Cem ve vahdet ile hükmetmek, kesret mertebesinde ise fark ile hükmetmek emredilir. Hakikatte ayn tektir; tek ve hakikî mevcut olan Vücûd-ı Vâhid'dir. Ancak O, aynalarda mütecellî olan isimleri hasebiyle müteaddit ve çok görünür. Şerhte Terzibaba bu hakikati şöyle açıklar:
“Cem” et ve “Fark” et, zira ayn vahidedir ve o kesirdir bırakmaz. Yani uluhiyet mertebesinde “Cem” ve “Vahdet” ile hüküm et yani topluluk ile ve birlik ile hüküm et ve kesret mertebesinde dahi “Fark” ile hüküm eyle. Kesret mertebesinde de farkları bilerek eyle. Zira hakikatte ayn birdir, birden ibarettir, o aynı vahide ki vücudu vahid-i hakikidir, tek ve hakiki mevcut olanın vücududur, ayinelerinde mütecelli olan esması hasebiyle müteaddid çok görünür. — TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye
İkinci aşamada cem mertebesinin galebesi ve kesretin hükümsüz kalışı açıklanır. Cenâb-ı Hakk vahdetiyle tecellî eylediğinde mevcudatın çokluğundan hiçbir şey bâkî kalmaz; Vücûd-ı Vâhid o çokluğu kendi hâli üzere bırakmaz. Nitekim Mü'min sûresinin 16. âyetinde "Li-meni'l-mülkü'l-yevm li'llâhi'l-Vâhidi'l-Kahhâr" (Bugün mülk kimindir? Vâhid ve Kahhâr olan Allah'ındır) fermanı zuhûr ettiğinde, esmânın kesreti Hakk'ın hakikî vücudunda gizlendiği için "senindir" veya "benimdir" diyebilecek bağımsız bir vücut kalmaz.
Üçüncü aşamada ve Fass'ın zirve noktasında sâlikin ulaştığı iki basamaklı keşif beyan edilir. İlk keşif sâlikin Hakk'ın varlığında Fena bulduğu ve cem makamına erdiği haldir. Bu mertebeden sonra "fenâdan sonra Beka" ve "cemden sonra fark" makamı olan ikinci keşif gelir. Bu ikinci keşif, ayna mesabesinde olan Hakk'ın vücudunda suretlerin tekrar izhar olunmasıdır. Ahadiyyet mertebesinde vahdet üzere iken yokluk meçhuliyeti içinde yekdiğerini bilmeyen suretler, vücûd-ı Hakkanî ile yekdiğerine ârif olur. Her suretin zâtî bir hususiyeti bulunduğundan, mevcudat birbirinden fark olunarak hakikî hüviyetini kazanır.
Dördüncü aşamada Fussilet sûresinin 53. âyetinde geçen "Senürîhim âyâtinâ fi'l-âfâkı ve fî enfüsihim hattâ yetebeyyene lehüm ennehü'l-Hakk" (Ayetlerimizi yakında âfakta ve nefislerinde göstereceğiz, ta ki onun Hak olduğu kendilerine aşikâr olsun) müjdesi şerh edilir. Âyetteki âfâk ve enfüs çoğulluğu Furkan'dır; yani hakikat-i ilâhiyyenin özelliklerini ulûhiyyet mertebesinden hakkıyla ayırt edip fark etmektir. Bu keşif tahakkuk ettiğinde evvelce halk zâhir ve Hak bâtın iken; bu kez Hak zâhir, halk ise bâtın hâle gelir. "Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliğimi arzu ettim ve bu halkı halkettim" hadis-i kudsîsinde buyurulan sır, bu fark ve cem nizamı ile zevk edilir.
Ana bölümde demir ve ateş misali üzerinden fenâ ve cem hâlinden sonra fark mertebesine dönülerek mevcudatın mertebelerine göre hüküm verilmesi yönündeki izahat, İbrâhîm Fassı'nda ulûhiyyette cem ile kesrette ise fark ile hükmetmeyi emreden ve cemden sonraki ikinci keşifte suretlerin zâtî hususiyetleriyle birbirinden temeyyüz ettiğini bildiren beyanla aynı hakikate işaret eder.
Mesnevî-i Şerîf
Mesnevî-i Şerîf'te fark kavramı; sâlikin sülûk mertebelerindeki şühûd halleri, vahdet ile kesret arasındaki hikmet terazisi ve aynı kaynaktan beslenen mevcudatın istidat farklılıkları münasebetiyle işlenir.
Cilt 4: Şühûdun Üç Mertebesi ve Cem'den Sonra Fark
Dördüncü ciltte Mevlânâ, sâlikin seyrindeki müşâhede derecelerini ve sıfat ile zât arasındaki perdeleri ele alır. Ahmed Avni Konuk bu beyitlerin şerhinde ehl-i sülûkün şühûdunu üç mertebede izah eder:
Ve ma'lûm olsun ki, ehl-i sülükün şühûdu üç vecih iledir. Birisi, eşyâda zât-ı Hakk'ın ancak sıfatını görmektir. Ve diğeri, ancak Zât'ı müşâhede edip, sıfâttan ve eşyâdan gāfil ve zâhil olmaktır. Ve üçüncüsü, Zât ile beraber sıfâtı görmektir. Birincisi "fark” hâlidir ki, sıfât Zât'a perde olur. İkincisi "cem'" ve "fenâ fillâh” hâlidir ki, Zât sıfâta perde olur. Üçüncüsü "cem'u'l-cem'" ve "bakā-billâh” hâlidir ki, bu mertebede sıfât Zât'a perde olmadığı gibi, Zât dahi sıfâta perde olmaz. Bu hâl kâmil ve mükemmil olan zevâtın ve verese-i kümmelînin hâlidir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4
Konuk'un şerhinde belirtildiği üzere, cemden evvelki fark mertebesinde sâlik sıfat perdesinde kalır ve Zât'tan perdelenir. Cem hâlinde ise Zât'ta müstağrak olarak sıfatları ve eşyayı görmez. Asıl kemâlât olan cem'u'l-cem ve cemden sonraki fark mertebesinde ise sâlik, Zât ile sıfatı birlikte görür; ne zât sıfata ne de sıfat zâta perde teşkil eder. Şerhte mü'minlerin sınıfları tahlil edilirken de "kable'l-cem' fark", "farktan sonra cem" ve nihayet irşad makamındaki kâmillerin hâli olan "cem'den sonra fark" dereceleri birbirinden tefrik edilir.
Cilt 8: Saman ile Buğdayın Ayrılması ve Hikmetin Fark Emri
Sekizinci ciltte Mevlânâ, eşyanın hakikatini ve mertebelerini birbirine karıştırmanın zulüm, her şeyi yerli yerine koymanın ise hikmet olduğunu buğday ve saman temsiliyle açıklar:
- "Dâne saman ambarına lâyık değildir. Saman dahi buğday ambarında bozukdur."
- "Bu ikisini karıştırmak hikmet değildir. Elemek emrinde farkı, vacib eder." "Buğday ile samanı bir yerde saklamak, her ikisine de zulüm olur. Zîrâ zulüm, bir şeyi mevziinin gayrı yere koymakdır; ve hikmet ise herşeyi yerli yerine koymakdır. Binâenaleyh hikmet, bunları eleyip ayırmak husûsunu îcâb ettiriyor." — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8
Konuk'a göre buğday ile samanı aynı ambarda tutmak her ikisine de haksızlıktır. Hikmet, elek vazifesi görerek farkı gözetmeyi ve her şeyi lâyık olduğu mertebeye yerleştirmeyi vacip kılar. Aynı ciltte yer alan 2034 numaralı beyitte geçen "Tefrika kemînde cem'in tâlibidir" mısraı şerh edilirken; ehl-i tefrikanın müteferrik esmânın, insan-ı kâmilin ise ism-i câmi'in mazharı olduğu bildirilir. Her bir müteferrik isme bakıldığında onun zımnında ism-i câmi olan Allah ismini müşahede etmek, fark içindeki vahdeti kavramaktır.
Cilt 1: Bir Menba'dan İki Kamış ve İstidat Farkı
Konuk'un şerhinde açıklandığı gibi, iki kamış aynı kaynaktan beslenmesine rağmen biri bomboş kalırken diğeri tatlı şekerle dolar. İki toprak parçası aynı yağmurla sulandığı halde biri çorak kalır, diğeri nûr-ı Hudâ ile yeşerir. Bu misal, kesret âlemindeki farkların kaynağın birliğine halel getirmediğini, farklılığın mazharların istidadından ve kabiliyetinden doğduğunu gösterir.
Ana bölümde aynı su ile sulanan komşu kara parçalarının farklı meyveler vermesi ve fark âleminde her şeyin kendi merkezinde kemâl bulması yönündeki izahat, Mesnevî şerhinde aynı menba'dan beslenen iki kamışın istidat farkıyla ayrılması ve buğday ile samanı eleyip ayırmanın hikmetin gereği kabul edilmesiyle benzerlik taşır.
Kavramlar Ağında Fark
- Cem: Fark kavramının en temel mukabilidir; zât mertebesinde mahlûkatı görmeyip Hakk'ın vahdetinde müstağrak olma hali cem iken, kesret mertebesine nüzul edildiğinde mevcudatın hüküm, edep ve mertebe sınırlarını gözetmek fark makamıdır.
- Fena: Demir ve ateş temsilinde görüldüğü üzere sâlikin Hakk'ın zâtında benliğini yok ederek ayniyyet zevkine ermesi fena iken, bu halden mevcudat âlemine dönüldüğünde gayriyyet ve fark aşikâr olur.
- Beka: Fenâ halinden sonraki ikinci basamak olan bekā mertebesi, sâlikin Zât ile beraber sıfatları da müşâhede ettiği cemden sonraki fark ve cem'u'l-cem makamına tekabül eder.
- Tevhid: Kesrette boğulup makam ve heva peşinde koşan tefrika farkına mukabil, kesret içinde vahdeti müşahede ederek her mevcudu kendi merkezinde kabul etme hali tevhid farkı olarak adlandırılır.
- Vahdet-i Vücud: Ulûhiyyet mertebesinde tek ve hakikî mevcut olan hakikat ile aynalarda mütecellî olan isimlerin kesreti arasındaki münasebet, vücûdun birliği zemininde cem ve fark dengesini kurar.
Kütüphanedeki Kaynaklar
- Cem'o ve Fark'o: Sâlikin seyr-i sülûkta cem zevkini hazmetmeden fark âlemine döndüğünde düşebileceği nefis tuzaklarını, tefrika farkiyeti ile tevhid farkı arasındaki farkı kurgusal şahıslar üzerinden işleyen müstakil bir risaledir.
- TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet: Zâtî vahdet ile kesret arasındaki münasebeti demir-ateş ve buhar-su-buz temsilleriyle ele alarak fenâ halindeki ayniyyet ile fark mertebesindeki gayriyyet dengesini açıklar.
- TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye: Fusûs'un İbrâhîm Fassı şerhinde ulûhiyyette cem, kesrette ise fark ile hükmetme kaidesini ve fenâdan sonraki bekā keşfinde suretlerin zâtî hususiyetleriyle tecellî edişini şerh eder.
- 13 ve Hakîkat-i İlâhiyye: İnsan-ı kâmilin hakikatinde Ahadiyyet elifi (cem) ile imkân mimi (fark) arasındaki tevhidi, vücûb ile imkân dengesini ve ibadet ile ubûdet ayrımını ortaya koyar.
- Ra'd Sûresi: Tek bir ilâhî rahmet suyuyla sulanan komşu toprak parçalarının farklı ürünler vermesi üzerinden kesret sahasındaki istidat ve mertebe farklılıklarının sırrını tefsir eder.
- Nahl Sûresi: Dokuz sayısının katları ve Rabb-i hâss bahsiyle birimsel nefslerin görünüşteki çokluğunun zemininde yatan esmâ tecellîlerini ve kader-i ma'lûm üzere halk edilen istidatları inceler.
- Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye: Fark âleminin zıtlıklar nizamı üzere kurulduğunu, ilâhî isimlerin fiiliyat bulması ve kemâlâtın idraki için her mahlûkun kendi mazhariyetinde merkezinde bulunduğunu beyan eder.
- Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2): İlme'l-yakîn ile ledün ilmi arasındaki farkı, dervişin mürşidine hitabındaki tevhid edebini ve fark sahasında makamı nefsine mal etmeme ikazını nakleder.
- Vahiy ve Cebrâîl: Doğu ve batı cihetlerinin fark âlemine mahsus olduğunu, insan-ı kâmilin tenzih ve teşbihi cem ederek vahyi ve ilhamı fark âleminin edebine riayetle tebliğ ettiğini bildirir.
- Sohbet Arası Sohbetler CD 21: Cemaat namazındaki şuur derecelerini, nur perdelerini ve gül ağacının kökünden dikenine kadar aynı kaynaktan beslenen tecellîlerinin mertebe farklarını aktarır.
- İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000): Kur'ân'ın Zât mertebesinde Ümmü'l-Kitâb, sıfat sahasındaki fark âleminde ise Furkan ismini aldığını belirterek zuhûratın mertebelerini izah eder.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4: Sâlikin seyrindeki üç şühûd mertebesini; kable'l-cem' fark, cem hali ve Zât ile sıfâtın birlikte müşâhede edildiği cem'den sonra fark derecelerini tefrik eder.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8: Saman ile buğday ambarı temsiliyle hikmetin farkı gözetip her şeyi yerli yerine koymayı iktiza ettiğini ve ism-i câmi' mazhariyetini sergiler.
Değerlendirme
Fark, zâtî vahdet idrakini zedelemeden kesret âlemindeki mertebe, istidat ve edep hudutlarını hakkıyla muhafaza etme şuurudur. Terzibaba'nın yaklaşımında fark mefhumu, nefsin kesrette boğulduğu tefrika farkiyeti ile vahdeti görerek haddini bildiği tevhid farkı arasında hayatî bir amelî ölçü olarak temeyyüz eder. Klasik şerhlerde yer alan cemden sonra fark, şühûdun zât ile sıfatı birlikte ihata etmesi ve hikmet terazisiyle eşyayı yerli yerine koyma kaidesi, Terzibaba'nın kesrette zıtlıklar nizamını ve her şeyin merkezinde oluşunu anlatan izahatıyla örtüşür. Ulûhiyyet mertebesinde cem ile, kesret sahasında ise fark ile hükmetmek, sâlikin fenâ halinden sonra bekā makamında istikamet bulmasını sağlar. Bu kavramın seyr-i sülûktaki amelî tehlikelerini ve edep inceliklerini etraflıca kavramak isteyenler için Cem'o ve Fark'o risalesi ile TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye şerhindeki İbrâhîm Fassı tahlilleri mühim bir okuma zemini sunar.