İstikāmet

İstikāmet, tasavvuf yolunun hem temeli hem de zirvesidir. Sâlikin sadece doğru yolda yürümesi değil, o yolda sapmadan, eğilip bükülmeden, kalbini ve kalıbını dosdoğru tutarak durabilme sanatıdır. Bu, bir anlık bir aydınlanma değil, bir ömür boyu süren bir sadakat, Hakk’ın huzurunda O’nun istediği gibi olma edebidir. Terzibaba İrfan Mektebi’nde istikāmet, bütün kerametlerin üzerinde bir makam olarak bilinir. En büyük keramet, değişen hâller ve tecellîler içinde istikāmeti muhafaza edebilmektir.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

İstikāmet kelimesinin kökü, Arapçada "kāme" fiilidir; ayağa kalkmak, dikilmek, doğrultmak demektir. Lügat mânâsı, bir şeyin eğri olmaması, dosdoğru bir hat üzerinde bulunmasıdır. Gündelik dildeki "doğruluk" kelimesi, onun sadece ahlâkî bir yansımasıdır. Tasavvuf ıstılahında istikāmet ise, bu zâhirî mânânın çok ötesine geçerek bütün bir varlık anlayışının merkezine oturur.

Tasavvufta istikāmet, en öz tanımıyla, “Hakk’ın, kulunun olmasını murad ettiği şekilde olması”dır. Bu, kulun kendi iradesini Hakk’ın iradesinde eritmesi, kendi arzusunu O’nun muradına tâbi kılmasıdır. Bu sebeple Peygamber Efendimiz (s.a.v.), "Beni Hûd Sûresi ihtiyarlattı" buyurmuşlardır. Çünkü o sûrede gelen "Emrolunduğun gibi dosdoğru ol!" (Hûd, 112) emri, sadece dış amellerde bir doğruluk değil, kalbin, aklın, ruhun ve sırrın her an, her tecellî karşısında ilâhî mîzan üzere kalmasını talep eder. Bu, taşınması en ağır, ancak en şerefli yüktür.

Bu ilâhî mîzanın ve dosdoğru oluşun aslı, varlığın en temel mertebesindedir. O da, Zât-ı Mutlak’ın kendi kendine olan durumudur. Henüz hiçbir tecellî başlamamış, hiçbir isim ve sıfat zuhûra gelmemişken, Zât, kendi mutlak birliğinde, kendi Hüvviyetiyle sabittir. Bu, istikāmetin istikāmetidir; bütün doğrulukların kaynağı olan asıl Doğruluk’tur. Orada ne bir eğrilik ne bir başkalık ne de bir ikilik düşünülebilir. Varlığın kökenindeki bu mutlak denge ve sadakat, daha sonra âlemlere inecek olan her istikāmetin de menbaıdır.

Cenâb-ı Hakk, kendi gizli hazinesinin bilinmesini murad ettiğinde, bu murad, Nefes-i Rahmânî ile âlemlere yayılır. Bu nefes, varlıkların hakikatleri olan [A'yân-ı Sâbiteyi](/wiki/A'yân-ı Sâbite) ilim mertebesinden şehâdet âlemine taşır. "Oluş" emri, yani kün feyzi, her bir varlığa kendi istidadı ne ise, onu verir. Gülün istikāmeti gül olmaktır, taşın istikāmeti taş olmak. Her varlık, kendi a'yân-ı sâbitesinin, yani ilâhî ilimdeki hakikatinin gereğini yerine getirir. Bu, kevnî, yani bütün bir kâinatı kuşatan istikāmettir. Güneşin her gün aynı yerden doğup batması, mevsimlerin şaşmaz bir nizamla birbirini takip etmesi, atomun çekirdeği etrafında dönen elektronlar; hepsi bu vücûdî istikāmetin birer tezahürüdür. Onlar, kendilerine verilen emre harfiyen uyarlar. Onların zikri ve tesbihi, bu şaşmaz sadakatleridir.

İnsanın istikāmeti ise katmanlıdır, zira o bütün varlık mertebelerini kendinde toplar. Şeriatın emir ve yasaklarına uymak, bedenin istikāmetidir. Kalbini masivadan temizleyip sadece Hakk’a yöneltmek, kalbin istikāmetidir. Aklını, vehmin ve hayalin oyunlarından kurtarıp tefekkürde derinleştirmek, aklın istikāmetidir. Ruhun istikāmeti ise, geldiği yer olan Kudsî âlemi özlemek ve O’na dönme arzusunda sabit kalmaktır.

Bütün bunların üzerinde, arifin istikāmeti vardır. O, bilir ki her şey, Hakk’ın bir isminin tecellîsidir. Kahrın da lütfun da aynı kaynaktan geldiğini müşahede eder. Onun için istikāmet, her tecellîye, geldiği mertebenin hakkını vererek mukabele etmektir. Lütuf geldiğinde şımarmamak, kahır geldiğinde yıkılmamaktır. Bu, Cem ve Fark makamlarını birleştiren Muhammedî mîzan’dır. Bu, zıtların birliğinin yaşandığı, en zor ve en kâmil istikāmettir. Bu sebeple büyükler, "İstikāmet, kerametten üstündür" demişlerdir. Çünkü keramet, bir hâlin tecellîsidir ve geçicidir. İstikāmet ise, bütün hâllerin içinde değişmeyen aslı bulmak ve o asla sadık kalmaktır. O, varlığın en temel ilkesi olan Zât’ın kendi aslına sadakatinin, insân-ı kâmilin kalbindeki yansımasıdır.

Terzibaba'nın Nazarıyla İstikāmet: Aslı ve Mertebesi

Terzibaba Hazretleri’nin irfan sofrasında istikāmet, ahlâkî bir fazilet olmanın çok ötesinde, bir vücûdî hakikat olarak ele alınır. O, sadece kulun fiillerindeki doğruluk değil, bizzat Zât’ın kendi kendine olan tecellîsindeki asıllık, köken halidir.

Tenezzülât: Aslî İstikāmetin Kesrete Yolculuğu

Varlığın en temel mertebesi, Zât-ı Mutlak’ın kendi kendine yettiği, hiçbir isim ve sıfatla kayıtlanmadığı Ahadiyet (mutlak birlik) mertebesidir. Orada ne çokluk vardır ne de azlık. Bu mertebe, istikāmetin en saf, en mutlak hâlidir. Zât, kendi Zât’ıyla kaimdir; yani kendi kendine dosdoğrudur. Hiçbir şeye yaslanmaz, hiçbir şeye ihtiyaç duymaz. Bu, öyle bir istikāmettir ki, tarif edilemez, çünkü O’ndan başka bir şey yoktur ki O’na göre eğri veya doğru densin. O, bütün doğruların ve eğrilerin ölçüsünün kendisidir.

Cenâb-ı Hakk, kendi gizli hazinelerinin bilinmesini murad edince, bu mutlak istikāmetten bir sevgi ve rahmet soluğu olan Nefes-i Rahmânî ile âlemleri zuhûra getirmiştir. Bu zuhûr, bir iniş, bir mertebe mertebe aşağı geliş yani tenezzülât sürecidir. Ancak bu iniş, Zât’ın kendi aslî istikāmetinden bir sapma değildir. Bilakis, o mutlak istikāmetin, farklı perdeler ve aynalar aracılığıyla kesret (çokluk) âleminde görünmesidir.

Saf, beyaz bir ışık gibi, Ahadiyet’in aslî istikāmeti, Vâhidiyet prizmasından geçtiğinde, yani ilâhî isimlerin ve sıfatların belirdiği Vâhidiyyet mertebesine tenezzül ettiğinde, farklı renklere ayrılır. Her bir renk, o beyaz ışığın bir zuhûrudur. Kırmızı, beyaz değildir ama beyazdan gayrı da değildir. Her bir varlık, her bir mahlûk, o aslî istikāmetin bir mertebede, bir isim altında perdelenmiş hâlidir.

Bir taşın istikāmeti, taş gibi olmaktır. Onun sertliği, sessizliği, yerinde duruşu, Hakk’ın ona "taş ol" emrindeki istikāmetidir. Bir çiçeğin istikāmeti, topraktan başını çıkarıp güneşe yönelmesi, rengini ve kokusunu yaymasıdır. Bu, onun A'yân-ı Sâbite’sinde, yani Hakk’ın ilm-i ezelîsindeki hakikatinde yazılı olan istikāmettir. Bir aslanın istikāmeti avlanmak, bir ceylanın istikāmeti kaçmaktır. Biri Kahhâr isminin, diğeri Latîf veya Hafîz isminin tecellîsiyle kendi varlık sebebine uygun, dosdoğru bir duruş sergiler.

Âlemde gördüğümüz her şey, en küçük zerreden en büyük yıldıza kadar, kendi mertebesinde bir istikāmet üzeredir. Her şey, "Kün!" (Ol!) emrinin kendi hakikatine uygun şekilde tecellî etmesinden ibarettir. Bu yüzden arif, kâinata baktığında eğrilik değil, her bir varlığın kendi seyrindeki ilâhî doğruluğu müşahede eder. Gördüğü çokluk, onu aldatmaz; bilir ki bütün bu farklı istikāmetler, tek bir İstikāmet’in, Zât’ın mutlak doğruluğunun farklı aynalardaki yansımalarıdır. İnsan olarak imtihanımız ise, bu perdelenmiş istikāmetlerin ardındaki aslî istikāmeti fark edip kendi irademizle ona tabi olmaktır.

Cem ve Fark Mertebelerinin İstikāmeti

Sâlikin manevi seyrindeki mühim duraklardan ikisi, Cem makamı ve Fark makamıdır. Bu iki makamın da kendine has bir istikāmeti vardır ve hakiki istikāmet, bu ikisinin de hakkını vererek aralarında Muhammedî bir mîzan kurabilmektir.

Cem makamı, kesrette vahdeti görme, yani çoklukta Bir’i müşahede etme hâlidir. Sâlik bu makama erdiğinde, baktığı her yerde Hakk’ın tecellîsini görür. Taşın da, çiçeğin de, aslanın da, ceylanın da aynı Vücûd’un farklı görünümleri olduğunu idrak eder. Bu makamın istikāmeti, her şeyi Hakk’a iade etmek, fâili ve mevcûdu yalnızca O bilmektir. Bu görüşte sâlik, "Lâ fâile illallah" ve "Lâ mevcûde illallah" sırrına erer.

Ancak bu makamda fazla kalmak, bir tür manevi sarhoşlukla şeriatın ve âlemin nizamını inkâra götürebilir. Bu yüzden hakikat yolcusu, bu makamdan sonra Fark makamına, yani ayrılık makamına indirilmelidir.

Fark makamı, Cem’de bulduğunu kesret âleminde yerli yerine koyma makamıdır. Bu makamda sâlik, her şeyin Hakk’tan olduğunu bilmekle birlikte, her bir tecellînin kendi mertebesi, hükmü ve hakkı olduğunu da bilir. Taş taştır, ekmek ekmektir. Bir mürşidin eliyle bir müridin eli aynı değildir, her ikisi de Hakk’ın tecellîsi olsa bile. Bu makamın istikāmeti, "her zî-hakkın hakkını vermek"tir. Şeriatın emirlerine uymak, mahlûkatın hukukuna riayet etmek bu makamın gereğidir.

Ancak bu makamda da kalmak, Cem’den gafil olmak, sâliki tekrar kesret perdesine düşürebilir. Sebeplere takılıp Müsebbib’i, yani sebepleri halk edeni unutabilir.

Hakiki istikāmet ve İnsân-ı Kâmil’in makamı olan Cem’u’l-cem (birliğin birliği), bu iki istikāmeti birleştirmektir. O, hem her şeyin Hakk olduğunu bilir (Cem), hem de her şeyin kendi mertebesindeki hükmünü ve hakkını tanır (Fark). Zâhirde halk ile, bâtında Hakk iledir. Bu, "Emrolunduğun gibi dosdoğru ol!" (Hûd, 112) emrinin en kâmil tecellîsidir. Çünkü bu emir, ne sadece soyut bir birlik idrakiyle her şeyi bir görmeyi, ne de sadece ayrılıkta kaybolup her şeyi farklı görmeyi emreder. O, her ikisini de yerli yerince bilip yaşamayı, yani tenzih ile teşbih kanatlarıyla dengede uçmayı emreder. Bu, peygamberlerin ve onların varislerinin yoludur; ifrat ve tefritten uzak, sırat-ı müstakîmin ta kendisidir.

Esmâ Tecellîleri Olarak İstikāmet ve Vahdet-i Vücûd

Terzibaba mektebinin temelini oluşturan Vahdet-i Vücûd idraki, istikāmet meselesine en derinlikli bakışı sunar. Bu idrake göre, varlık birdir, ancak tecellîler ve zuhûrlar çoktur. Bu çokluk, ilâhî isimlerin, yani Esmâ-i Hüsnâ’nın tecellîlerinden ibarettir. Her bir isim, kâinatta kendi hükmünü icra eder ve bu icraat, o ismin kendi mertebesindeki istikāmetidir.

Mesela, er-Rezzâk (rızık veren) ismi tecellî ettiğinde, bir kuşun ağzına bir solucan düşer. Bu, Rezzâk isminin istikāmetidir. El-Mümit (öldüren) ismi tecellî ettiğinde, o kuş bir avcının hedefi olur. Bu da Mümit isminin istikāmetidir. Eş-Şâfî (şifa veren) ismi hükmünü gösterdiğinde hasta iyileşir; el-Müntakim (intikam alan) ismi zuhûr ettiğinde zalim cezasını bulur. Bunların hepsi, kendi bağlamında dosdoğru, yerli yerinde ve hikmetli tecellîlerdir.

Ârifin istikāmeti, bu farklı ve hatta zıt gibi görünen isimlerin tecellîleri karşısında sarsılmamak, hepsinin aynı Zât’ın farklı isimlerle olan zuhûru olduğunu bilmektir. O, bir zalimin zulmünde Kahhâr isminin tecellîsini görürken, bir mazlumun sabrında Sabûr isminin tecellîsini müşahede eder. Olayların zâhirine takılıp "Bu niye böyle oldu?" diye isyan etmez. Bilir ki her fiil, bir ismin hükmünün yerine gelmesidir ve hiçbir isim, kendi dairesinin dışına çıkıp başka bir ismin alanına tecavüz etmez. Kâinattaki bu muazzam nizam, bu esmâ istikāmetlerinin mükemmel uyumundan başka bir şey değildir.

Bu idrak, insana büyük bir teslimiyet ve rıza kapısı açar. Başına bir musibet geldiğinde, bunun Kahhâr, Dârr (zarar veren) gibi celâlî isimlerin bir tecellîsi olduğunu, ancak bu tecellînin de kendi içinde bir istikāmet ve hikmet taşıdığını bilir. Bir nimet geldiğinde ise, bunun da Rahmân, Kerîm gibi cemâlî isimlerin bir tecellîsi olduğunu bilir, şükreder ve o nimete takılıp Veren’i unutmaz.

Vahdet-i Vücûd penceresinden bakıldığında istikāmet, sâlikin kalbinin, Hakk’ın celâl ve cemâl tecellîlerinin tamamını, hiçbirini reddetmeden ve birini diğerine tercih etmeden kabul edebilecek bir genişliğe ulaşmasıdır. Kalp, öyle bir ayna olur ki, hangi isim tecellî ederse etsin, onu olduğu gibi yansıtır. Bu, "O her an yeni bir şe’ndedir (tecellîdedir)" (Rahmân, 29) âyetinin sırrına ermektir. Her bir "şe’n"in, her bir anın kendi istikāmetini bilip ona göre tavır almaktır. Bu, kulluğun zirvesi, irfanın özüdür. Hakiki istikāmet sahibi, olayların değil, Hakk’ın kulu olur ve böylece ebedî bir özgürlüğe ve iç huzuruna kavuşur. İstikāmet, varlığın dokusuna işlenmiş Hüvviyet mührüdür. Bize düşen, kendi küçük âlemimizde bu büyük nizamla ahenk içinde olmaya çalışmak, irademizi O’nun iradesine, istikāmetimizi O’nun mutlak İstikāmetine tabi kılmaktır.

Terzibaba Geleneğinde İstikāmet'in Yaşanması

İrfan, bilineni hâl edinmektir. İstikāmet ilkesinin bir dervişin, bir sâlikin hayatında nasıl ete kemiğe büründüğünü anlamak gerekir. Zira istikāmet, kütüphanelerde saklanan soğuk bir kelime değildir. O, bir Mürşid-i Kâmil’in nazarında parlayan bir nur, bir müridin kalbinde atan bir damar, zikir meclisinde yükselen bir Aşk nağmesidir. O, teorik bir bilgi değil, sülûk denen çetin ama lezzetli yolculuğun ta kendisidir.

Mürşidin Gölgesinde Korunan İstikāmet: Edep ve Himmet

Yola yeni çıkmış bir sâlik, rüzgârda eğilip bükülen taze bir fidan gibidir. Kendi başına dimdik duracak gücü yoktur. Dünyanın hadiseleri, nefsin ve şeytanın vesveseleri bir fırtına gibi eser. Bu taze canı fırtınalardan koruyacak, onu dosdoğru büyütecek kuvvet, Mürşid-i Kâmil’in himmet adı verilen mânevî tasarrufu ve gölgesidir. Mürşid, köklerini hakikatin derinliklerine salmış, gövdesi istikāmet üzere semâya yükselmiş ulu bir çınar ağacıdır. Sâlik ise o çınarın dibine emanet edilmiş bir fidandır. Fidanın istikāmeti, evvelâ o çınarın gölgesinde kalabilme becerisidir.

O gölgede kalmanın usûlü Edep'tir. Edep, sâlikin mürşidine karşı olan zâhirî ve bâtınî duruşunun adıdır. Bu, kalbini onun kalbine bağlamak, kendi iradesini onun iradesinde yok etmeye talip olmaktır. Mürşid bir şey söylediğinde, nefsine ağır gelse bile "peki" diyebilme sanatıdır. Mürşidin bir tavrı, aklına uymasa bile, "O'nun bir bildiği vardır" diyerek teslimiyet göstermektir.

Bu teslimiyet, sâliki mürşidin mânevî koruma alanının içinde tutar. Mürşidin himmeti, yani mânevî yardımı, ancak edep ve teslimiyet kapısından içeri girer. Sâlik kendi aklıyla yol almaya çalıştığında, o koruyucu gölgeden çıkmış olur. Kendi başına istikāmet bulmaya çalışmak, okyanusta pusulasız bir gemiyle yolunu bulmaya çalışmak gibidir.

Terzibaba Efendimiz'in irfan mektebinde istikāmetin ilk dersi budur: Kendine bir ayna bul ve o aynaya bak. O ayna, Mürşid-i Kâmil’dir. Senin eğriliğini sana en doğru şekilde gösterecek olan odur. Senin istikāmetin, o aynadaki yansımanı, yani mürşidinin hâlini taklit ederek, O'nun boyasıyla boyanarak başlar. Bu, körü körüne bir taklit değil, Aşk ile yapılan bir benzeme arzusudur. Bu arzu samimi oldukça, mürşidin himmeti o sâliki kendi istikāmet potasına alır, eritir ve yeniden şekillendirir. "Mürşidin yüzü, Hakk’ın vechinin tecellî ettiği bir aynadır." O aynaya edeple bakan, kendi hakikatindeki istikāmet sırrını görmeye başlar.

Nefsin Mertebelerinde İstikāmetin Tecellîsi

İstikāmet, sâlikin mânevî yolculuğunda tırmandığı her bir basamakta farklı bir şekilde zuhûr eden canlı bir hakikattir. Nefsin mertebeleri değiştikçe, istikāmetin tecellîsi de değişir.

Nefs-i Emmâre yani kötülüğü emreden nefs basamağındaki bir sâlik için istikāmet, haramlardan kaçmak, günaha karşı direnmektir. Bu mertebedeki istikāmet, bir savaştır. Sâlikin doğruluğu, günahın çağrısına "hayır" diyebilme gücünde yatar. İstikāmet, şeriatın zâhirî sınırları içinde kalma mücadelesidir.

Sâlik, mürşidinin himmeti ve zikrin bereketiyle Nefs-i Levvâme yani kendini kınayan nefs mertebesine yükseldiğinde, istikāmetin rengi değişir. Artık sadece günahtan kaçmak değil, yaptığı hatadan dolayı pişmanlık duymak da istikāmetin bir parçası olur. Bu mertebedeki sâlikin doğruluğu, her tökezlediğinde yeniden ayağa kalkma azmindedir. Gözyaşı, bu mertebenin istikāmet suyudur.

Yolculuk devam eder ve sâlik Nefs-i Mülheme yani ilham alan nefs basamağına vasıl olur. Burada istikāmet, artık çok daha hassas bir mîzan gerektirir. Çünkü bu mertebede kalbe hem Rahmânî ilhamlar, hem de şeytanî vesveseler gelir. Sâlikin istikāmeti, bu ikisini birbirinden ayırt edebilme ferasetidir. Gelen ilhamı hemen sahiplenmek değil, mürşidinin veya Kur'an ve Sünnet'in mihengine vurmak, bu mertebenin en mühim istikāmetidir.

Nihayet, Hakk’ın bir lütfu olarak Nefs-i Mutmainne yani tatmin olmuş nefs mertebesine ulaşan sâlik için istikāmet, bambaşka bir kisveye bürünür. Artık savaş bitmiş, kalp sükûnete ermiştir. Bu mertebedeki istikāmet, bu sükûnet hâlini kendinden bilmemek, onu bir lütuf olarak görmek ve şükürde daim olmaktır. Mutmainne mertebesinin istikāmeti, murâkabe yani Hakk’ın her an kendisini gördüğü bilinciyle yaşamak ve bu huzurun asıl sahibini bir an bile unutmamaktır.

İstikāmet denen o dosdoğru yol, her mertebede farklı bir manzaraya sahiptir. Hakikî istikāmet sahibi, her mertebenin hakkını veren, her hâlin gerektirdiği edebe riayet edendir.

Zikrin Kalpteki Mührü: İstikāmetin Teminatı

Eğer sâlikin yolculuğu bir gemiye, dünya hayatı bir okyanusa, mürşid de bir kaptana benzetilirse, Zikir, o gemiyi yürüten motordur. Zikirsiz bir dervişlik, akıntı nereye sürüklerse oraya gider. İstikāmetini koruyamaz.

Kalp, tabiatı gereği sürekli bir şeye yönelir. Boşluk kabul etmez. Eğer siz onu Hakk’ın zikriyle meşgul etmezseniz, o mutlaka masivanın zikriyle meşgul olur. Zikir, kalbi bu meşguliyetlerden koruyan bir kalkandır.

Özellikle Kelime-i Tevhid, yani "Lâ ilâhe illâllah" zikri, istikāmetin ta kendisidir. "Lâ ilâhe" (hiçbir ilah yoktur) diyerek kalpteki bütün sahte ilahları, putları, fuzuli sevgileri ve korkuları reddedersin. Bu bir temizliktir. Ardından "illâllah" (ancak Allah vardır) diyerek, o temizlenmiş kalbe sadece Hakk’ın varlığını, birliğini ve mutlak hâkimiyetini ispat edersin.

Bu, sâlikin her nefeste yaptığı bir istikāmet egzersizidir. Her "Lâ ilâhe", bir eğrilikten vazgeçiştir. Her "illâllah", mutlak doğruya yeniden yöneliştir. Zikir dile yerleştikçe, yavaş yavaş kalbe iner. Kalbe indiğinde ise artık istikāmet bir çaba olmaktan çıkar, bir hâl olur. Sâlikin her bakışı, her sözü, her ameli o zikrin nuruyla istikāmet bulur.

Gaflet, istikāmetin en büyük düşmanıdır. Zikir ise gafletin ilacıdır. Zikirsiz bir kalp, pusulası bozulmuş bir gemi gibidir. Zikirli bir kalp ise kutup yıldızını, yani Hakk’ı her an gören bir kaptanın idaresindeki gemi gibidir. Fırtınalar kopsa da, dalgalar yükselse de o, menzilini şaşırmaz. Bu yüzden Terzibaba irfanında zikre "sülûkun canı" denilmiştir.

"Emrolunduğun Gibi Dosdoğru Ol": İlâhî Emrin Müriddeki Sırrı

Hûd Sûresi'ndeki "Festekim kemâ umirte" (Emrolunduğun gibi dosdoğru ol!) ayeti, Fahr-i Kâinat Efendimiz'i (s.a.v.) "ihtiyarlatan" bir emirdir. Sır şudur ki, bu emir, kişinin kendi gücüyle, kendi benliğiyle yerine getirebileceği bir emir değildir. Nefs, tabiatı gereği eğridir. Ona "dosdoğru ol" demek, gölgeye "eğilme" demek gibidir.

Bu emir, insanın benliğine değil, onun hakikatine, yani Hakk’ın o insandaki sırrına bir davettir. "Ey kulum, sen kendi başına doğrulamazsın. Öyleyse 'sen'i aradan çıkar, bırak da sendeki 'Ben'im tecellîm olan hakikatin doğrulsun. Senin istikāmetin, Benim istikāmetime teslim olmandır" manasına gelir.

Bu sır, müridin kulağıyla anladığı değil, kalbiyle tattığı bir sırdır. Mürid, kendi başına istikāmetli olmaya çalıştıkça yorulur. Ne zaman ki acziyetini tam manasıyla idrak eder, kendi gücünden ümidini keser ve kendini bir "hiç" bilerek mürşidinin iradesine, dolayısıyla Hakk’ın iradesine teslim eder, işte o zaman bu emrin sırrı onda açılmaya başlar.

Artık istikāmetli olan o değildir. O, yalnızca bir ayna, bir mahal olmuştur. Mürşidinin istikāmeti, onda yansımaya başlar. Bu, fenâ fi'ş-şeyh (mürşidde yok olma) makamının bir tecellîsidir. Sâlik, kendi eğri iradesini, mürşidinin dosdoğru iradesinde yok ettiğinde, mürşidin istikāmeti onun istikāmeti olur. Bu yol, fenâ fi'r-Rasûl (Peygamber'de yok olma) ve nihayet fenâfillâh (Hakk'ta yok olma) makamlarına kadar uzanır.

Nihayetinde sâlik anlar ki, mutlak anlamda Mustakîm (dosdoğru) olan yalnızca Cenâb-ı Hakk'tır. Kulun en yüksek istikāmeti, kendi varlığının bir eğrilik, bir gölge olduğunu idrak edip, varlığın yegâne sahibi olan Mutlak Doğru'nun kendi üzerinde tecellî etmesine engel olmamaktır. İşte bu, Vahdet-i Vücûd idrâkinin en lezzetli meyvelerinden biridir ve İnsân-ı Kâmil'in hâlidir. O, artık istikāmetli olmaya "çalışmaz"; o, istikāmetin kendisi olur. Çünkü "o" aradan çekilmiş, Hakk'ın "Müstakîm" sıfatı onda zâhir olmuştur.

Füsûsu'l-Hikem'de İstikāmet

Tasavvuf yolunda istikāmet, bütün bir varlık âlemini ve insanın o âlemdeki yerini kuşatan bir sırrın anahtarıdır. Bu anahtarın en parlak tecellî ettiği yerlerden biri, Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin eseri Füsûsu'l-Hikem'dir.

Şeyh-i Ekber, istikāmet bahsini Hûd Peygamber'e ayrılmış olan "Kelime-i Hûdiyye" yani Hûd Fassı'nda ele alır. Efendimiz'in (s.a.v.) "Beni Hûd Sûresi ihtiyarlattı" hadîsi, bu bahsin ağırlığını ve sırrını fısıldar. Ashâb-ı kirâm sorduklarında, bu ağırlığın sebebinin "Emrolunduğun gibi dosdoğru ol!" (Hûd, 112) âyeti olduğunu belirtmiştir.

Bir peygamberi "ihtiyarlatacak" kadar ağır olan bu emir, sadece zâhirî bir doğruluk değildir. Şeyh-i Ekber'in Hûd Fassı'nda araladığı perde, istikāmetin, varlığın iki temel yüzünü, yani cem makamı ve fark makamı'nı aynı anda görebilme ve bu ikisi arasındaki dengeyi kaybetmeden ayakta durabilme emri olduğunu gösterir.

İstikāmet, bu iki makamı birleştiren köprünün tam ortasında, Muhammedî mîzan üzere durabilmektir.

Cem’ Makamı: Varlığa baktığında her şeyde yalnızca Hakk'ı görmek, fânî suretlerin arkasındaki tek ve mutlak Vücûd'u müşahede etmektir. Bu makamda çokluk (kesret) kalkar, her şey Birlik (Vahdet) denizinde erir. Bu, işin hakikat ve ilm-i bâtın yönüdür.

Fark Makamı: Varlığa baktığında her şeyi kendi yerinde, kendi hakikatiyle görmektir. Göğün gök, yerin yer olduğunu bilmektir. Her varlığın Cenâb-ı Hakk'ın bir ismiyle zuhûr ettiğini, her birinin kendine has bir hükmü olduğunu idrâk etmektir. Bu da şeriat ve zâhirî hükümlerin tecellî ettiği yöndür.

"Emrolunduğun gibi dosdoğru ol!" emrinin ağırlığı burada başlar. Sadece cem’ makamında kalıp "Her şey Hakk'tır" diyerek şeriatın sınırlarını görmezden gelmek bir sapmadır. Sadece fark makamında kalıp varlıkların çokluğuna takılarak onların ardındaki Bir'i görememek ise perdelilik ve şirk-i hafî (gizli şirk) tuzağıdır.

İstikāmet, bu iki kanatla uçabilmektir. Bir yandan, her şeyin Hakk'ın tecellîsinden ibaret olduğunu tenzih (Hakk'ı yaratılmışlara benzemekten soyutlama) ve teşbih (Hakk'ın sıfatlarının yaratılmışlarda görünmesini kabul etme) dengesi içinde bilmek; diğer yandan, Hakk'ın koyduğu sınırlara, yani şeriatın emir ve yasaklarına zerre kadar sapmadan riayet etmektir. Kulu kul, Hakk'ı Hakk olarak yerli yerine koymak (fark) ve aynı anda kulun Hakk ile kâim olduğunu bilmektir (cem’). İşte Resûlullah'ı (s.a.v.) ihtiyarlatan bu ağır ve hassas denge emridir.

Bu hikmetin vücûdî temeline indiğimizde, Füsûs'un işaret ettiği üzere, her varlık, Cenâb-ı Hakk'ın ilm-i ezelîsindeki hakikati ne ise, o hakikate uygun olarak zuhûra gelir. Bu ezelî hakikatlere A'yân-ı Sâbite denir. Hakk Teâlâ, ilmindeki bu sabit hakikatlere Nefes-i Rahmânî ile tecellî edip "Kün!" (Ol!) dediğinde, her bir "ayn" (öz), kendi kabiliyeti neyi gerektiriyorsa o şekilde varlık sahnesine çıkar. Ateşin yakıcılığı, onun ayn-ı sâbitesinin gereğidir; ateş bu hâliyle istikāmet üzeredir.

Fakat insana gelen emir başkadır. İnsan, bütün ilâhî isimleri kendinde toplayan bir "nüsha-i câmi'a" olduğu için, ondan istenen, bütün varlığın hakikatini kendinde cem ederek, hem kul (fark) hem de Hakk'ın halifesi (cem’) olma şuurunu bir arada taşımasıdır. Bu, hem şeriatın zâhirî amellerini mükemmelen yerine getirmeyi, hem de hakikatin bâtınî müşahedesinden gâfil olmamayı gerektiren, iki kanatlı bir istikāmettir.

Şeyh-i Ekber'in Füsûs'taki bu bakışı, istikāmeti sâlikin yolculuğunda şu şekilde konumlandırır:

1. İstikāmet, bir makam değil, bir hâldir: Her an, her tecellî karşısında doğru duruşu sergileyebilme hâlidir.
2. İstikāmet, şeriat ve hakikati birleştirmektir: Zâhirde abdest alırken, suyun temizleyiciliğini (fark) ve o suyun da Hakk'ın Hayy isminin bir tecellîsi olduğunu (cem’) aynı anda idrâk edebilmektir.
3. İstikāmet, her tecellîyi yerli yerinde karşılamaktır: Celâl tecellîsi geldiğinde sabırla, Cemâl tecellîsi geldiğinde şükürle karşılamak ve ikisinin de aynı Kaynaktan geldiğini bilmektir.

Füsûsu'l-Hikem penceresinden istikāmet, vücûdî bir meseledir. Varlığın Zât'ından zuhûra çıkışındaki temel işleyişi ve bu ilkenin en kâmil manada tecellî ettiği yer olan İnsân-ı Kâmil'in omzuna yüklenen o ağır emaneti ifade eder. Bu emanet, hem kâinatın düzenini (fark) hem de o düzenin ardındaki Mutlak Birliği (cem’) aynı anda yaşama sorumluluğudur.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

İstikāmet, sadece iki ayrı yolu aynı anda yürümek değil, o iki yolun aslında tek bir Vücûd okyanusuna akan iki nehir olduğunu idrâk etmektir. Bu idrâk, arifin hakikate bakışını şekillendiren iki temel kanatla mümkündür: tenzih ve teşbih.

Tenzih, Cenâb-ı Hakk'ı her türlü eksiklikten, yaratılmışlara benzemekten uzak ve yüce tutmaktır. "O'nun benzeri hiçbir şey yoktur" (Şûrâ, 11) ayetinin sırrıyla Hakk'ı âlemlerden münezzeh bilmektir. Diğer kanat ise teşbihtir. Teşbih, Hakk'ın tecellîlerini bütün kâinatta, her bir zerrede görmektir. "Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü oradadır" (Bakara, 115) ayetinin tecellîsine mazhar olmaktır.

İstikāmet, bu iki kanadı Muhammedî bir mîzan ile dengeleyip aynı anda çırpabilmektir. Ârif, tek bir gözle değil, çift gözle bakar. Bir gözüyle Hakk'ın mutlak aşkınlığını (tenzih) görürken, diğer gözüyle O'nun bütün varlıktaki içkinliğini (teşbih) müşahede eder. O, Hakk'ı hem Zât'ı itibariyle âlemlerden Ganî bilir, hem de isim ve sıfatlarıyla âlemlerin ta kendisi olduğunu idrâk eder. Bu iki bakışı birleştirebilen kimse, istikāmet üzeredir. "Emrolunduğun gibi dosdoğru ol!" emrinin en derin sırlarından biri budur: Hakikate tek gözle şaşı bakma, iki gözünle birden bak ki istikāmet bulasın.

Bu iki gözle bakış, sâliki zıtların birliği idrâkine taşır. Gündelik akıl, zıtları düşman olarak görür: Hayır-şer, lütuf-kahır. Arif ise bu zıtların kökenine indiğinde, hepsinin aynı kaynaktan, tek bir Zât’tan zuhûr ettiğini görür. Onlar birbirinin düşmanı değil, aynı Vücûd’un farklı yüzleri, aynı Hakikatin Celâl ve Cemâl tecellîleridir. Füsûs'un ruhu bize fısıldar ki, Kahır isminin tecellîsi de Lütuf isminin tecellîsi kadar "Hakk"tandır. Bu makam, Cem makamı'nın da ötesinde, cem'u'l-cem makamı'dır; yani zıtların ve hatta bu zıtları gören "birlik" ve "ayrılık" bakışlarının dahi aynı kaynaktan geldiğini bilme halidir.

İstikāmet sahibi kimse, bu idrâkle yaşayandır. O, bir Cemâl tecellîsi geldiğinde şımarıp gevşemediği gibi, bir Celâl tecellîsi geldiğinde de isyan edip yoldan çıkmaz. Çünkü bilir ki, gelen her ne ise, gönderen O'dur. Sâlikin vazifesi, o ismin tecellîsi karşısında doğru duruşu sergilemektir.

Bu hikemî idrâkin sâlikin iç dünyasındaki yansıması, kalbin genişlemesidir. Dar bir kalp, sadece hoşuna giden tecellîleri kabul eder. Manevi yolculukta istikāmet kazanan sâlikin kalbi ise genişler. İbn Arabî Hazretleri'nin işaret ettiği gibi, arifin kalbi hiçbir inançla veya formla sınırlı kalmaz, bütün formları kabul eden bir hale gelir. O kalp, Hakk'ın her bir tecellîsini, her bir ismini kendi mertebesinde kabul eden ve ağırlayan bir genişliğe ulaşır. Artık kalp için "iyi tecellî" veya "kötü tecellî" yoktur; sadece "Hakk'ın tecellîsi" vardır. Kalp, gelenin ne olduğuna değil, Kim'den geldiğine bakar.

Bu hali en güzel anlatan tasavvur, kalbin Hakk'ın misafirhanesi olmasıdır. İstikāmet sahibi bir kulun kalbi, kapısı her an açık bir dergâh gibidir. O dergâhın sahibi, gelen misafiri seçmez. Gelen misafir bazen hırpani bir derviş (sıkıntı), bazen süslü bir vezir (ferahlık) olabilir. Kalp sahibi, her geleni "Hoş geldin! Seni göndereni biliriz, O'nun hatırına başımızın üstünde yerin var" diyerek karşılar. Bu, rızâ makamının en kâmil halidir. Kalp istikāmet bulduğunda, yani Hakk'tan gelen her şeyi O'ndan bilerek bir hoşnutluk ve teslimiyetle karşıladığında, diğer bütün azalar da ona tabi olur. O zaman sâlik, Füsûs'un işaret ettiği o Muhammedî mîzanı kendi varlığında kurmuş, sırat-ı müstakîm üzerinde yürüyen bir İnsân-ı Kâmil adayı olur.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle İstikāmet

Hazret-i Pîr Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, hakikat ilminin çetin meselelerini cana dokunan hikâyelerle anlatır. Onun külliyatında istikāmet, yaşayan, nefes alan bir hâl olarak karşımıza çıkar. İstikāmet, Mesnevî’nin dilinde, bir hedefe kilitlenmiş bir niyet, bir denge sanatı ve varlığın kendi aslına dönme yolculuğunun kendisidir. Hazret-i Mevlânâ, bu dosdoğru yolu akla değil, gönle çizdirir.

İki Uçurum Arasındaki Sırât: Cambazın Yolu

Hazret-i Pîr, istikāmeti anlatırken sâliki, iki yanında derin uçurumlar bulunan kıldan ince bir ipin üzerinde yürüyen bir cambaza benzetir. Bu ip, “Sırât-ı Müstakîm”dir. Yolun bir yanında ifrat (aşırılık), diğer yanında ise tefrit (ihmalkârlık) çukuru vardır. İstikāmet, bu ikisinin tam ortasında, dengede kalabilme sanatıdır.

İbadette ifrat, gösterişe ve kendi ameline güvenmeye kapı açar. Tefrit ise, tembellik ve emirlere karşı lâkayt kalmaktır. İkisi de hedeften saptırır. Cambaz ipin üzerinde yürürken ne aşağıda onu alkışlayan kalabalığa (halkın övgüsü) ne de başını döndüren boşluğa (dünya korkuları) bakabilir. Gözü, ipin sonundadır; hedefindedir. Sâlikin istikāmeti de böyledir. Gözü Hakk’tan başkasını görmez.

Mesnevî’de anlatılan nice hikâye, bu dengeyi kaybedenlerin hâlini gözler önüne serer. Kimi gurur dağına tırmanır, kimi ümitsizlik vadisine yuvarlanır. Oysa istikāmet, ne gurur ne de ümitsizliktir. O, korku (havf) ve ümit (recâ) kanatlarıyla, tam bir denge içinde Hakk’a doğru uçmaktır. Bu, Muhammedî mîzandır. Cambazın elindeki sırık nasıl onun dengesini sağlıyorsa, sâlikin elindeki zikir ve mürşidinin himmeti de onun manevî dengesini sağlar.

Padişah'ın Huzuruna Layık Ok: Kalbin Doğruluğu

Hazret-i Mevlânâ’nın sıkça başvurduğu bir diğer temsil, ok ve yaydır. Padişah Cenâb-ı Hakk’tır. Okçu, yani yayı geren sâlik, kuldur. Yay, kulun iradesidir. Ok ise onun kalbidir, niyetidir. Padişahın huzuruna, yani Hakk’ın kabulüne ancak dosdoğru bir ok lâyıktır. Eğri büğrü, yamuk bir ok, hedefini asla bulamaz.

Kalbin istikāmeti işte bu okun doğruluğudur. Kalbi ne eğriltir? Nefsin gizli arzuları, dünya sevgisi, makam hırsı, riyâ ve kendini beğenme (ucb) gibi hastalıklar, o okun üzerine sinmiş gizli budaklardır. Sâlikin görevi, bir ok yontucusunun sabrıyla kendi kalbini bu eğriliklerden arındırmaktır. Bu yontma işlemi, zikir ateşiyle, tövbe rendesiyle, hizmet ve riyâzat keskisiyle yapılır. Mürşid-i kâmil ise, okun neresinde eğrilik olduğunu bir bakışta anlayan ve onu nasıl doğrultacağını öğreten ustadır.

"Doğru ok gibi yoldan çıkmadım. Onun için bu yayda bir an bile durmam. Yaydan fırlayan ok doğru giderse şaşırmamak gerek. Çünkü o, doğru yayın yoldaşıdır."

Mesnevî’deki bu ifadeler, istikāmetin niyetle olan bağını anlatır. Niyetin eğriyse, amelin ne kadar parlak görünürse görünsün, bir kıymeti yoktur. Çünkü Hakk, dış görünüşe değil, kalplerin özündeki doğruluğa bakar. İstikāmet, dil ile kalbin, zâhir ile bâtının, niyet ile amelin tam bir uyum içinde, tek bir hedefe, yani Rızâ-yı Bârî’ye yönelmesidir. O zaman kul, Hakk’ın kudret elinde, O’nun murad ettiği hedefi vuran bir oka döner. Bu, fenâ makamının eşiğidir.

Firavun'un İstikāmeti, Mûsâ'nın İstikāmeti

Mesnevî’nin hikmet denizinde, her varlığın kendi vücûdî mertebesinde, kendi hakikatine uygun bir “istikāmet” üzere olduğu sezdirilir. Bu, Vahdet-i Vücûd idrâkinin temel taşlarından biridir.

Bu bakış açısına göre Firavun, kendi isyanında ve “Ben sizin en yüce rabbinizim” iddiasında “istikāmet” üzeredir. Çünkü o, Cenâb-ı Hakk’ın el-Mütekebbir, el-Cebbâr, el-Kahhâr gibi celâlî esmâsının tecellîsine tam bir ayna olmuştur. O, kendi varlık yapısının, yani a'yân-ı sâbitesinin gereğini eksiksiz yerine getirmektedir. Onun istikāmeti, küfür ve isyan yolunda dosdoğru gitmektir. Bu olmadan, Mûsâ’nın (a.s.) peygamberliği, sabrı, yani el-Hâdî isminin tecellîsi tam olarak zuhûr edemezdi.

Mûsâ’nın (a.s.) istikāmeti ise, Hakk’ın emrine teslimiyette dosdoğru olmaktır. O da cemâlî isimlerin tecellîgâhı olarak kendi hakikatini yaşamaktadır.

Hazret-i Mevlânâ bu kıssayla bize şunu öğretir: Âlemde her şey, bir ilâhî ismin hükmü altındadır. Ancak sâlike düşen, bu hakikati idrâk ettikten sonra Firavun’un istikāmetini değil, Mûsâ’nın istikāmetini seçmektir. Çünkü irade sahibi olan insandan istenen, celâl tecellîsinin karşısında isyanla değil, cemâl tecellîsinin yanında iman ve teslimiyetle durmaktır. Hakikî istikāmet, Hakk’ın “ol” emrine bilinçli bir sevgi ve rıza ile boyun eğmektir. Bu, cem makamı idrâkidir; zıt gibi görünen tecellîlerin hepsinin aynı kaynaktan geldiğini bilmek ve kendi kulluk makamını şaşırmamaktır.

Seyr ü Sülûkun Durakları: Hamdım, Piştim, Yandım

Hazret-i Pîr’e atfedilen “Hamdım, piştim, yandım,” sözü, manevî yolculuğun, yani seyr ü sülûkün her bir durağının kendi içinde bir istikāmet gerektirdiğini özetler.

Hamlık devresinin istikāmeti: Yola yeni girmiş müridin hâlidir. Onun istikāmeti, şeriatın zâhirî kurallarına harfiyen uymak, mürşidinin emirlerini sorgusuzca yerine getirmektir. Bu devredeki doğruluk, tam bir teslimiyet ve itaattir. Onun istikāmeti, acele etmemek, hamken piştiğini zannetmemektir.

Pişme devresinin istikāmeti: Sâlik, riyâzat ateşinde piştikçe, yerine manevî bir lezzet gelir. Bu devrenin istikāmeti, artan manevî hâllere, keşif ve müşahedelere aldanmamaktır. Bu mertebede istikāmet, lütufta da kahrda da aynı edebi koruyabilmek, gelen her şeyi Hakk’tan bilip şikâyeti terk etmektir. Tencerede pişen yemeğin, ateşi verene teslim olması gibi, sâlik de kendini pişiren ilâhî tecellîlere tam bir rıza ile mukabele eder.

Yanma devresinin istikāmeti: Yolun sonudur. Sâlik, ilâhî aşk ateşinde yanarak kendi benliğinden tamamen kurtulmuş, Hakk’ta fânî olmuştur. Bu mertebede “istikāmet sahibi olan bir ben” kalmamıştır. İstikāmetin kendisi, Hakk’ın Zâtı’dır. Kul, bir ayna gibi aradan çekilmiş, aynada görünen ise sadece Hakk olmuştur. “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol” emrinin sırrı burada açılır. Çünkü emir de, emreden de, emre uyan da Bir olmuştur. Bu, cem'u'l-cem makamıdır; yanmanın, yok olmanın ve O’nda var olmanın istikāmetidir.

Kavramlar Ağı ve Kaynaklar

Her irfani kavram, bir diğerine açılan bir kapıdır. İstikāmet de tek başına duran bir sütun değil, irfan binasının temel direklerini birbirine bağlayan bir kemerdir.

Takva, istikāmetin tohumudur. Hakk’a karşı duyulan derin saygı ve O’nun rızasına aykırı düşmekten sakınma hâli olmadan istikāmet ağacı yeşermez. Takva, yola çıkma niyetini, istikāmet ise o yolda atılan dosdoğru adımları besler.

Keramet, çoğu kimsenin aradığı, fakat ariflerin kaçındığı bir duraktır. En büyük keramet istikāmettir. Hakk’ın gözünde asıl harika, her türlü hâl ve tecellî karşısında eğilip bükülmeden, “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol!” emrine sadık kalabilmektir.

Sabır, istikāmet yolunun azığıdır. Bu yol, çile dikenleriyle de doludur. Sâlikin karşısına çıkan zorluklar, nefsin tuzakları ve Hakk’ın celâlî tecellîleri karşısında yolda kalmasını temin eden güç sabırdır.

Tevbe, istikāmet yolundan her saptığında yeniden o yola dönmenin adıdır. İnsan unutkandır; en dosdoğru yolda yürüyen bile bazen ayağı sürçer. Tevbe, bu sürçmenin farkına varıp pişmanlıkla yeniden doğrulma eylemidir. Bu yüzden tevbe, istikāmetin her an yenilenen bir başlangıcıdır.

Sırât, istikāmetin üzerinde yürüdüğü köprünün ta kendisidir. Kur’ân’ın bahsettiği “Sırât-ı Mustakîm”, istikāmetin kevnî karşılığıdır. İstikāmet, sâlikin kendi iç âleminde bu yolu yürüme biçimidir.

Hikmet, istikāmetin gözüdür. Nereye, nasıl ve ne zaman adım atılacağını bilme sanatıdır. Hikmet, sâlike her hadisenin ardındaki ilâhî muradı sezme, tenzih ile teşbih, celâl ile cemâl arasındaki ince dengeyi görme kabiliyeti verir.

Fusûsu'l-Hikem, bu hikmet pınarlarının en derinlerindendir. Şeyh-i Ekber İbn Arabî’nin bu eserinde istikāmet, sadece bir ahlâk kaidesi olmaktan çıkar; varlığın en temel işleyişini, Hakk’ın kendi kendine tecellîsindeki usûlü anlatan bir anahtar hâline gelir. Füsûs, istikāmetin neden “emrolunduğu gibi” olması gerektiğini, bu emrin her bir varlığın kendi hakikatine (A'yân-ı Sâbite) nasıl bağlı olduğunu vücûdî mertebeler üzerinden izah ederek, ahlâkı varlık ilmine bağlar.

Bu irfan mektebinde istikāmet, üç büyük ustanın elinde farklı veçheleriyle parlatılır. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri, istikāmetin bir mürşidin dizinin dibinde, sohbet halkasında nasıl yaşanacağını gösterir. Şeyh-i Ekber İbn Arabî, Fusûsu'l-Hikem’de meselenin varlıksal köklerine iner ve onu bir Tevhid muktezası olarak ele alır. Hazret-i Mevlânâ ise Mesnevî-i Şerîf’te bu derin hakikati hikâyelerin ve sembollerin diliyle kalbe işler. Bu üç kaynak, birbirini tamamlar: Terzibaba, istikāmetin nasıl yaşanacağını; İbn Arabî, neden öyle olması gerektiğini; Mevlânâ ise bu yolculuğun nasıl hissedileceğini anlatır.

Nihayetinde istikāmet, varılacak bir menzil değil, yolun kendisini yürüme biçimidir. Her an yeniden niyetlenerek, her hatadan sonra tevbe ile doğrularak, bir mürşidin rehberliğinde, sabır ve edep azığıyla o kıldan ince köprüde kalabilme gayretidir. Cenâb-ı Hakk, bizleri sözünde, özünde, işinde ve yolunda istikāmet üzere olanlardan eylesin.