Melekut

Gözümüzün gördüğü, elimizin tuttuğu bu Mülk âleminin hemen bir adım ötesinde, her şeyin mânâsının, isminin ve ruhânî sûretinin bulunduğu latîf bir iklim vardır. Bu iklime Melekut âlemi derler. Melekût, görünenin ardındaki görünmeyen, eşyanın hakikatinin suret giymeye başladığı, ilâhî isimlerin birer ayna gibi parladığı bir hazrettir. O, ne Mülk âlemi gibi kesif ve maddîdir, ne de Ceberut âlemi gibi saf ve vasıfsız bir kudrettir. Melekût, ikisinin arasında bir berzah, bir geçiş kapısı, her şeyin aslına uygun bir hayal ile belirdiği bir misal diyarıdır. Terzibaba İrfan Mektebi’nin usûlünce bu âlemi anlamak, sâlikin yolda bastığı yeri bilmesi, perdenin ardına âşinâ olması demektir.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Varlığı anlamak için onu mertebelere ayırmak, hakikat ehlinin usûlüdür. Cenâb-ı Hakk’ın Zât’ı, her türlü kayıttan münezzeh bir Ahadiyyet (mutlak birlik) denizidir. O denizde ne isim vardır ne sıfat, ne de bir şekil. Ancak Hakk, “Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliği sevdim” buyurunca, bu bilinme muradı bir tecelli (zuhûr etme, görünme) ile varlık mertebelerini halk etmiştir. Melekût, bu ilâhî tenezzül (iniş, mertebe mertebe açığa çıkma) seyrinde en temel duraklardan biridir.

En sade tasnif, varlığı üç ana katmanda ele alır. Bu, sâlikin idrakini kolaylaştıran bir anahtardır. Terzibaba Hazretleri bu üçlü yapıyı şöyle özetler:

Mülk âlemi → Madde âlemi Melekût âlemi → Esmâ âlemi Ceberut âlemi → Sıfat âlemi

Bu tasnif, bize bir harita sunar. En altta, beş duyumuzla idrak ettiğimiz, adına Mülk veya Şehâdet âlemi dediğimiz bu madde âlemi vardır. Onun hemen üstünde, her şeyin isim ve mânâ olarak var olduğu Melekût âlemi bulunur. En üstte ise bu isimlere kaynaklık eden ilâhî kudretin, ilmin, iradenin bulunduğu Ceberut, yani Sıfatlar âlemi yer alır. Melekût, Ceberut’un saf kudretini Mülk âleminin somut formlarına dönüştüren bir ara istasyondur. O, ilâhî sıfatların belirli isimler altında temerküz ettiği, mânâların sûretlenmeye yüz tuttuğu bir âlemdir.

Terzibaba Hazretleri bu âlemin içeriğini, eşyanın ezelî hakikatleriyle ilişkilendirerek açıklar:

Bu âlemin bir üstü ise melekût âlemidir bu âlemin alt bölümünün ismi ise “misal” âlemidir. Melekût ve misal âleminde a’yân-ı sabitelerin hayali denilebilecek kurgularının mülk âleminde zuhuru için mülk âlemine aktarılarak suret kazanmaları sağlanmaktadır.

Varlık âlemindeki her bir şeyin, Cenâb-ı Hakk’ın ilminde ezelden beri mevcut olan bir hakikati vardır. Buna İbn Arabî Hazretleri’nin diliyle [A'yân-ı Sâbite](/wiki/ayan-i-sabite) (sabit hakikatler) denir. Bu sabit hakikatler, henüz dış âlemde vücut bulmamış potansiyeller, ilâhî ilimdeki tasarımlardır. Melekût âlemi, işte bu ezelî tasarımların, bu “sabit hakikatlerin” ilk defa bir “hayalî kurgu”ya, latîf bir sûrete büründüğü yerdir. Tıpkı bir mimarın zihnindeki projenin önce bir çizime, bir makete dökülmesi gibi, A’yân-ı Sâbite’nin soyut hakikatleri de Melekût âleminde rûhânî birer forma bürünür.

Terzibaba Hazretleri’nin kullandığı “programlar” tabiri, bu mânâyı günümüz insanının zihnine yaklaştırır:

İş, anlatıldığı gibi olunca, melekût âleminde bulunan şeylerin bu mülk âleminde zuhuru gerekir… Melekût âleminde olan programlar bu şehadet âleminde zuhuru olmasa idi, bu Şehadet âlemi olmazdı ve bizlerde bu âlemde olmazdık.

Bu gördüğümüz âlemdeki her bir yaprak, her bir zerre, her bir olay, Melekût âlemindeki ilâhî bir programa göre zuhûr etmektedir. Melekût, bu âlemin yazılımıdır. O programda ne yazılıysa, bu şehâdet ekranında o görünür. Bu sebeple Melekût, Mülk âleminin hem sebebi hem de bâtını, yani iç yüzüdür. Her bir hareketimizin, her bir niyetimizin bu görünen âlemde bir karşılığı olduğu gibi, Melekût âlemini dokuyan bir de rûhânî sûreti vardır. Kıyamet günü denilen o büyük zuhûrda, bu bâtınî sûretler, bu iç hakikatler bir bir ortaya dökülecektir.

Bu mertebelerin zuhûru, bir nur ve ruh ilişkisiyle de açıklanır. Ceberut âlemi bir “Ruh” mertebesi ise, Melekût onun tecellîsiyle ortaya çıkan bir “Nur” mertebesidir. Bu nur, bildiğimiz fizikî ışık değil, varlığın kendisiyle göründüğü ilâhî aydınlıktır.

Sıfat Ruh mertebesinden, ilâh-i tecelli olduktan sonra, meydana gelen esma Nur-melekût mertebesi, itibari ile varlıkların ef’al aleminde zuhura çıkmaları için, bir aydınlık lâzım geldiğinden bu sahada Nur-u ilâhi varlıkların özleri itibari ile faaliyete geçmektedir. Ruh ve nur’un izdivacından “atom” madde meydana gelmiştir.

Ceberut’un Rûh’u ile Melekût’un Nûr’u birleşince, Mülk âleminin temeli olan madde “atom” zuhûra çıkıyor. Bu, tenzih ile teşbihin, soyut ile somutun nasıl iç içe geçtiğinin hikmetli bir ifadesidir. Âyet-i kerîmedeki “Allah göklerin ve yerin Nûr’udur” (Nur, 35) beyanı da bu hakikate işarettir. O Nur, varlığı var kılan, onu görünür hâle getiren Zâtî bir hakikattir.

Büyük ârif İbn Arabî Hazretleri’nin varlık mertebelerini tasnif ettiği ve Terzibaba Hazretleri’nin de sohbetlerinde sıkça atıfta bulunduğu Hazarât-ı Hamse (Beş İlâhî Hazret) sistemi içinde Melekût’un yeri daha da netleşir:

Hazarât-ı hamse, İbnü’l-Arabî tarafından varlık mertebeleri bağlamında; gayb-ı mutlak, âlem-i ceberrut, âlem-i melekût, şühûd-u mutlak ve insân-ı kâmil olarak sınıflandırılır.

Bu beşli tasnifte Melekût âlemi, Ceberut (Sıfatlar âlemi) ile Şühûd-u Mutlak (görünen madde âlemi) arasında bir köprü vazifesi görür. [Zât](/wiki/vahdet-i-vucud)’ın mutlak gaybından sıfatlara, sıfatlardan isimlere (Melekût), isimlerden fiillere ve eserlere (Mülk) doğru olan bu seyrin tamamını kendi varlığında cem eden ise [İnsân-ı Kâmil](/wiki/insan-i-kamil)’dir.

Melekût kavramı sadece kevnî, yani âlemlerin dokusuna ait bir mesele değildir; aynı zamanda insanın ahlâkî ve rûhânî yolculuğunu da doğrudan ilgilendirir. Başka bir kitaptan yapılan bir alıntıda geçen ifade, bu bağlamda çok aydınlatıcıdır:

Fakat rûhun semeresi sevgi, sevinç, esenlik, sabır, şefkat, iyilik, bağlılık, yumuşak huyluluk ve zabtı nefstir. Bu tür nitelikleri yasaklayan yasa yoktur. (...) böyle davrananlar Allah’ın melekûtundan miras alamayacaklar.

Burada “Allah’ın melekûtu”, girilecek coğrafî bir yerden ziyade, yaşanacak bir hâldir. O, rûhun semereleri olan güzel ahlâk ile tecellî eden bir içsel krallıktır. Melekût’a vâris olmak, ilâhî isimlerin ahlâkıyla ahlâklanmak, o isimlerin taşıdığı sevgi, şefkat, sabır gibi mânâları kendi varlığında filizlendirmektir. Melekût, hem kâinatın bâtınî projesidir hem de insanın ulaşması gereken rûhânî olgunluğun adıdır. Oraya ancak bedenin değil, rûhun işlerini işleyerek, nefsânî arzulardan yüz çevirip ilâhî ahlâka yönelerek girilir.

Terzibaba'nın Nazarıyla Melekut: Aslı ve Mertebesi

Vücûd-ı Mutlak'ın, yani mutlak varlığın, nasıl olup da bu görünen âlemlere doğru bir seyre çıktığını idrak etmek gerekir. Bu seyrin adı tenezzül, yani bir iniş, bir zuhûr ediş silsilesidir. Cenâb-ı Hakk, kendi gizli hazinesinin bilinmesini murad edince, Zât'ının sonsuzluğundan sıfatlarına, sıfatlarından isimlerine, isimlerinden de fiillerine doğru tecellî etmiştir. Melekût âlemi, bu ilahi inişin tam da Esmâ, yani İsimler mertebesine denk gelen nûrânî sahasıdır. O, ne Mülk âlemi gibi tamamen kesif ve maddî, ne de Ceberut âlemi gibi tamamen soyut ve ruhânîdir. O, ikisi arasında bir köprü, bir berzahtır.

Vücûd-ı Mutlak'tan Tenezzül: Melekût'un Zuhûr ve Terbiye Mertebesi

Varlığın seyrini anlamak, bir nehrin kaynağını bulmaya benzer. Her şey, Zât-ı Mutlak olan o sonsuz ummandan başlar. Bu umman, kendi içinde dalgalanıp tecellî etmeyi murad edince, bir iniş süreci başlar. Bu iniş, bir eksilme değil, bir açığa çıkma, bir zuhûr etmedir. Terzibaba Hazretleri, bu mertebeleri şöyle bir silsile içinde bizlere sohbet eder:

“Vücûd’u mutlak” , zât mertebesinden sıfat mertebesine tecelli ve tenezzül ettiği bütün özellikleriyle bu def’a Esma mertebesine tenezzül ederek orada nûr tecellisini zuhura çıkarmıştır. Nûr, Allah’ın isimlerinden zâtına ait bir isimdir. “Ne-fesi Râhmani” ile Rûh ve Nûr olarak âlemlere yayılmış, her zerreye sirâyet etmiştir. Bu mertebede bireysel rûh’lar lâtif varlıklar olarak belirlenmiş ve buraya “âlem-i ervah” (rûhlar âlemi) de denmiştir. Bu âlemin bir ismi de “Melekût” melekler âlemidir.

Vücûd-ı Mutlak, önce Sıfat mertebesi olan Ceberut âlemine, yani "Rûh-u A'zam"ın, "Hakikat-i Muhammedi"nin belirdiği sahaya tenezzül ediyor. Burası, her şeyin henüz bir "Rûh" olduğu, saf hayat ve ilim potansiyeli taşıdığı Rahmâniyyet mertebesidir, Arş'tır.

Sonra bu tecellî bir adım daha atar ve Esmâ mertebesine, yani Melekût âlemine iner. Burası "Nûr" tecellisinin zuhûra çıktığı yerdir. Rûh, burada Nûr ile aydınlanır. Varlıkların hakikatleri, yani A'yân-ı Sâbite'leri, burada kimliklerini bulmaya başlar. Bu mertebe, Rûbubiyyet, yani "terbiye etme" mertebesidir, Kürsi'dir. Cenâb-ı Hakk'ın her bir varlığı, kendi isminin tecellîsiyle terbiye ettiği, ona has özelliklerini "nûr" ile belirginleştirdiği yerdir.

Rahmâniyyet mertebesi, “Rûh” un zuhur mertebesi; Rûbubiyyet mertebesi, “Nûr” un zuhur mertebesidir. Rahmâniyyet, “akl-ı kül” ; Rûbubiyyet, “nefs-i kül” ; Rahmâniyyet, “arş” ; Rûbubiyyet, “kürsi” dir. ... Bu mertebeye “Âlem-i melekût” (melekler âlemi) de denir.

"Elestü birabbiküm?" (Ben sizin Rabbiniz değil miyim?) hitabının yankılandığı saha burasıdır. Varlıklar, henüz maddeye bürünmeden, lâtif birer nûrânî kimlik olarak bu Rûbubiyyet sahasında, yani Melekût'ta, Rablerini ikrar etmişlerdir. Her bir varlık, hangi ilahi ismin mazharı olacağının, şehâdet âleminde hangi programı zuhûra çıkaracağının sözünü burada, kendi bâtınında vermiştir. Melekût, bu ilahi programların yazıldığı ve varlıklara yüklendiği nûrânî bir atölye gibidir.

Fâil ve Mef'ûl: Ceberut'tan Melekût'a Tesir Zinciri

Âlemler arasındaki ilişki, kör bir tesadüf değil, ilahi bir nizam ve silsile üzeredir. Her mertebe, bir üstündekinden alır, bir altındakine verir. Bu alışverişi anlamanın anahtarı ise fâil (etken, tesir eden) ve mef'ûl (edilgen, tesir edilen) kavramlarını doğru yerine koymaktır. Terzibaba Hazretleri, bu ilahi işleyişi şöyle özetler:

Bir sonraki tecelli ve nüzülde, Hakkikat-i Muhammed-î sıfat-ceberût mertebesi fâil, esmâ-melekût mertebesi mef’ûl dür. Daha sonraki tecelli ve nüzülde de, esmâ mertebesi fâil, şehadet mertebesi ise mef’ûl-etilgen tesir edilen ve esmâül hüsnâ’nın özünde bulunan bütün hakikat ve zuhurlarının bu yolla meydana çıktığı-zuhur ettiği ef’âl-şehadet âlemidir.

Sıfat âlemi olan Ceberut, bir fâil, yani bir "etken"dir. Kudret, İlim, Hayat gibi küllî sıfatlar bu mertebede bulunur. Bu sıfatlar, bir alt mertebe olan Esmâ âlemine, yani Melekût'a tesir eder. Böylece Melekût, Ceberut'un tesirini kabul eden bir "mef'ûl", yani bir "edilgen" olur. Kudret sıfatı, Kâdir ismini; İlim sıfatı, Alîm ismini; Hayat sıfatı, Hayy ismini Melekût sahasında belirginleştirir.

Melekût âlemi, bir üst mertebeye göre "mef'ûl" iken, bir alt mertebeye, yani bizim içinde yaşadığımız Mülk ve Şehâdet âlemine göre "fâil" konumuna geçer. Artık tesir eden odur. Esmâ mertebesi, fiillerin (ef'âl) göründüğü bu madde âlemine tesir eder. Dağların o haşmeti, Celîl isminin bir tesiridir. Bir çiçeğin o eşsiz güzelliği, Cemîl isminin bir tesiridir. Bir annenin şefkati, Vedûd isminin bir tesiridir. Bizim gördüğümüz her fiil, her hareket, aslında Melekût'taki bir ismin bu âlemdeki yansıması, gölgesidir.

Melekût âleminde olan programlar bu şehadet âleminde zuhuru olmasa idi, bu Şehadet âlemi olmazdı ve bizlerde bu âlemde olmazdık. Şehadet âleminin tamamı zuhur seyrinin son noktasıdır... Sıfat mertebesinde ilmi olan suretler Melekût mertebesinde lâtif suretler kazanıp şehadet âleminde de hissi ve görünür hale gelirler.

Melekût olmasaydı, bu gördüğümüz âlemde hiçbir faaliyet olmazdı. O, bir üst mertebedeki soyut hakikatleri, bir alt mertebede somut fiillere dönüştüren ilahi bir transformatör gibidir.

Bir Geçiş Âlemi: Âlem-i Ervah ve Âlem-i Misâl

Melekût âlemi, kendi içinde de katmanları olan zengin bir âlemdir. O, tek bir düzlemden ibaret değildir. İrfan ehli, onu genellikle iki ana bölüme ayırarak inceler. Bu ayrım, Melekût'un hem kaynağa yakınlığını hem de görünen âleme olan köprü vazifesini daha iyi anlamamızı sağlar.

Bu mertebe ikiye ayrılır: Rahmâniyyet’e yakın olanına “âlem-i ervah” (rûhlar âlemi) Melikiyyet’e yakın olanına da “âlem-i misâl” (misâl âlemi) denir.

1. Âlem-i Ervah (Ruhlar Âlemi): Burası Melekût'un üst katıdır. Sıfat âlemi olan Ceberut'a, yani Rahmâniyyet'e daha yakındır. Varlıkların "bireysel ruhlarının" lâtif varlıklar olarak belirlendiği yerdir. Henüz tam bir sûret giymemiş, ama Zât'ın birliğinden ayrışarak kendi "ben" şuurunun ilk tohumlarını atmış ruhların bulunduğu nûrânî bir sahadır. Meleklerin kaynağı da bu mertebedir, zira onlar nûrdan halk edilmişlerdir. Burası, daha ziyade "hayat" ve "ilim" mertebesinin tecellî ettiği, son derece latif bir varlık düzeyidir.

2. Âlem-i Misâl (Misal Âlemi): Burası Melekût'un alt katıdır. Bizim yaşadığımız Mülk âlemine, yani Melikiyyet'e daha yakındır. Âlem-i Ervah'tan gelen ruhânî feyzi, Şehâdet âlemine ulaştıran bir vasıtadır. Adı üstünde, "misallerin" olduğu bir âlemdir. Ruhlar âlemindeki soyut hakikatler, burada lâtif sûretler, hayalî cisimler giyerler.

Misâl âlemi, “âlem-i ervah”ın feyzini şehâdet âlemine ulaştıran bir vasıtadır. Rûhlar ile cisimler arasında bir berzahtır. Bu yüzden her iki âlemin hükümleri bu âlemde toplanmıştır. Çünkü hem zâhir, hem de bâtındır... Rûhlara nispeten kesif, cisme nispetle lâtiftir.

Rüyalarımızın kaynağı işte bu Âlem-i Misâl'dir. Rüyada gördüğümüz kişiler, olaylar, mekânlar, bu âlemin lâtif sûretleridir. Cebrail Aleyhisselam'ın, Peygamber Efendimiz'e (s.a.v) Dıhye-i Kelbî sûretinde görünmesi de bu âlemin hakikatine bir işarettir. Melekût'un bu alt katı, mânânın sûrete büründüğü ilk duraktır. O olmadan, ruhânî olanın cismânî olana tesir etmesi mümkün olmazdı.

Melekût'un İrfanî Manası: Kur'an'ın Kanalları ve Kadim Putların Sırrı

Her bir mertebenin, bizim kendi varlığımızda ve seyr-i sülûkumuzda bir karşılığı vardır. Kur'an-ı Kerim, tek bir kanaldan değil, bu mertebelerin hepsinden birden yayın yapan ilahi bir kaynaktır.

Yani Cenâb-ı Hakk 4 kanaldan Kûr'ân-ı Kerim yayınını yapıyor... İkinci kanalı, isimler esmâ âleminden bahsediyor. Esmâ’ül hüsnanın nûrundan bahsediyor, yani melekût âleminden bahsediyor.

Kur'an'ın bir kanalı fiillerden, şeriattan bahseder; bu, Mülk âlemine hitap eder. Bir kanalı ise Melekût'tan, yani Esmâ'nın nûrânî tecellîlerinden haber verir. Hz. İsa'nın "Göklerin melekûtu yakındır" demesi de, bu Esmâ âleminin, yani ilahi isimlerin terbiye edici gücünün ve krallığının hakikatine bir işarettir. O günün insanına bunu anlatmanın en iyi yolu "krallık" kelimesiydi.

Ancak bu nûrânî âlem, yolcu için bir imtihan sahasıdır. Onun güzelliklerine, keşiflerine takılıp kalmak, en büyük perdelerden biri olabilir. Risâle-i Gavsiyye'de geçen o meşhur ikaz, bu hakikati anlatır:

Cenâb-ı Hakk, “Ya gavs haremime ( mahremiyetime, gönül kâ’be’me ) girmek istersen, ne mülke, ne melekûta, ne ceberuta iltifat et,” buyuruyor. ... “Şüphesiz ki mülk → alîmin; melekût → ârifin; ceberut da → vakifiye’nin ( vakıf olanın ) şeytanıdır. Kim bunlardan birine razı olursa o indimde tard olunmuşlardan olur,”

Buradaki "şeytan" kelimesi, "perde olan", "oyalayan", "meşgul eden" anlamındadır. Mülk âleminin bilgisi âlimi oyalayabilir. Ceberut âleminin vukûfiyeti, o mertebeye vâkıf olanı orada durdurabilir. Melekût âleminin nûrânî keşifleri, zevkleri ve harikaları ise "ârif" olanı, yani o yola yeni girmiş, belli bir irfan kazanmış kişiyi yoldan alıkoyabilir. Kişi, Melekût'ta gördüğü harikaları kendinden bilmeye, o makamda kalmaya razı olmaya başlarsa, asıl maksat olan Hakk'ın Zât'ına vuslattan uzaklaşır.

Cahiliye devrindeki putların sırrı da burada gizlidir. Onlar, aslında bu mertebelere yönelik sapmış birer iltifattır.

Menat → Mülk âlemini, Uzza → Melekût âlemini, Lât → Ceberut âlemini, simgelemektedir.

Mülk âlemine, yani maddeye ve fiillere takılıp kalmak Menat'a tapmaktır. Melekût âleminin "aziz"liğine, Esmâ'nın gücüne ve güzelliğine aldanıp orada kalmak, Uzza'ya tapmaktır. Ceberut âleminin sıfatlarına, insandaki ilahi potansiyele hayran olup onu ilahlaştırmak ise Lât'a tapmaktır. Oysa hakiki yolcu, bu durakların hiçbirinde eğlenmez. Bunların hepsini birer tecellî olarak görür, sahibini arar ve yoluna devam eder. Çünkü bilir ki Mülk de, Melekût da, Ceberut da O'nundur. Sultan O'dur. Bu mertebeler, sahiplenmek için değil, geçilmek içindir. Onlar, Hakk'a giden yolda birer menzildir, son durak değil.

Terzibaba Geleneğinde Melekut'in Yaşanması

Bu yol sadece bilmekle değil, olmakla, hâllenmekle, yaşamayla kat edilen bir yoldur. Önceki sohbetlerimizde Melekut âleminin ne olduğunu, Nasut âleminin bâtını, esmâ tecellilerinin bir sahnesi olduğunu konuştuk. Şimdi ise kuru bilgiyi bir kenara bırakıp, bu âlemin sâlikin hayatında nasıl bir karşılık bulduğuna, bu menzilden nasıl geçileceğine, bu durağın tehlikelerine ve müjdelerine bakalım. Zira irfan, kitaptan değil, kalpten okunur. Yol, haritaya bakarak değil, adım atarak yürünür.

Yolculuk ve Duraklar: Melekût Bir Menzil Değil, Geçittir

Seyr-i sülûk, yani Hakk'a doğru mânevî yolculuk, mertebe mertebe çıkılan bir miraçtır. Her mertebenin bir âlemi, bir idraki, bir zevki vardır. Sâlik, önce bu kesif, kaba madde âleminin, yani mülkün bağlarından kurtulmaya çalışır. Gözünü eşyadan, eşyanın sahibine çevirir. Lâkin yol burada bitmez, bilakis yeni başlar. Mülkü aştığında karşısına Melekût'un latif, nûrânî manzaraları çıkar. Burası, yolcunun en çok dikkat etmesi gereken kavşaklardan biridir. Zira Melekût'un keşfi, kerametleri, ruhanî zevkleri o kadar tatlıdır ki, yolcu burayı son durak zannedebilir. Oysa mürşidlerin uyarısı nettir: Durma, yürü!

Terzibaba Hazretleri'nin işaret ettiği üzere, bu yolculuk bir terk edişler silsilesidir. Her şeyi yerli yerinde bırakarak, onlara olan bağlılığı kalpten terk etmektir bu.

• âlem halk edilmiştir, varlıklar hayâlden ibarettir... - evvelâ madde âlemini terk, sonra melekûtu, sonra sıfat, sonra Zâtı da geç; nihâyet “A’mâ” hâline gel. O da bütün bunları teferruatıyla öğrenir ve gerçek hâli bulmaya ça-lışır. Uzun ve yorucu çalışmalardan sonra gözünden “ef’âl âlemi” kalkar, daha sonra, “esmâ âlemi” de kalkar, daha sonra, “sıfat âlemi” de kalkar, daha sonra, kendini “tek zât ” olarak müşahâde eder, oradan, “A’mâ” yaşantısına geçer.

Melekût âlemi, yani esmâ âlemi, gözünden "kalkması" gereken bir perdedir. Bu, o âlemin yok olduğu anlamına gelmez. Bilakis, sen onunla kayıtlı olmaktan kurtulursun. Nasıl ki trenle seyahat ederken güzel bir istasyonda inip oyalanırsan, varmak istediğin menzile gecikirsin, hatta hiç varamazsın. Melekût da böyledir. O, yol üzerindeki güzel bir duraktır, bir "ihtiyaç molası" yeridir. Oradan alman gereken azığı alır, teçhizatını kuşanır ve yola devam edersin.

Biz de gerçek yolda isek, hakiki bir el tutmuş isek, yol üzerindeki güzergahlarda ihtiyac molası dışında eğlenmeden gerekli yeni teçhizatları alarak yolumuza devam etmeliyiz. Fakat o güzergahlardaki güzelliklerle eğlenirsek orası perdemiz olur. Onlara iltifat edenleri iltifat ettiği ile onları perdeledim, buyuruyor.

Cenâb-ı Hakk'ın "iltifat ettiğinle seni perdelerim" buyurması büyük bir sırdır. Mülke, yani maddeye, paraya pula iltifat edersen, onlar senin perden olur. Melekût'a, yani mânevî keşiflere, ruhanî hallere, kerametlere iltifat edersen, bu defa da onlar senin perden olur. Hedef, perdeleri tek tek geçerek Perdesiz Güzelliğe vâsıl olmaktır. Bu yüzden Hakk dostları, "Cenâb-ı Hakk, haremime (gönül kâ’beme) girmek istersen, ne mülke, ne melekûta, ne ceberuta iltifat et," buyuruyor diye bizleri uyarır.

Ârifin Şeytanı: Melekût'un Perdesi ve Tehlikeleri

"Şeytan" dendiğinde aklımıza hep günahlar, kötülükler, nefs-i emmârenin kaba istekleri gelir. Bu, avamın şeytanıdır. Fakat yol ilerledikçe, sâlikin idraki latiflendikçe, şeytanın hileleri de latiflenir. Artık o, seni harama, günaha çağırmaz. Seni "hayırlı" görünen, "mânevî" zannettiğin şeylerle yoldan alıkoyar. İşte Melekût âleminin tehlikesi buradadır.

Kim ki bulunduğu yerde kalırsa, o bulunduğu yer o kimseyi oyalar. O mertebe ona ayak bağı olur, o mertebenin gafletinde kalır. Bu durumda “mülk, alîmin perdesi,” olur. “melekût → ârifin şeytanıdır.” Melekût da ârifin perdesi olur. Buradaki ârif, ârif-i billâh olan değil de tarîkat ehlinin irfaniyetidir.

Burada bahsi geçen "ârif", henüz yolun başındaki, tarikata yeni girmiş, muhabbet ehli olmuş, şeriatin zahirinden tarikatın bâtınına bir adım atmış kişidir. Bu sâlik için Melekût âleminin kapıları aralandığında, gördüğü nurlar, duyduğu sesler, yaşadığı ruhanî zevkler başını döndürebilir. Kendini bir şey oldum zanneder. Keşif ve keramet peşine düşer. İşte bu, "ârifin şeytanı"dır. Şeytan ona, "Bak ne kadar ilerledin, ne büyük hallere ulaştın, sen artık seçilmiş birisin" diye fısıldar. Bu fısıltıya kanan, o zevke takılıp kalan, Melekût'u vuslat sanan yolcu, aslında olduğu yere mıhlanıp kalmıştır.

Bu hâl, bir nefs mertebesinin zevkidir. Terzibaba geleneğinde bu durum şöyle ifade edilir:

Tevekkül, sabır, teslim, rıza hâlidir. Tezekkür, tefekkür, korku, fiilidir. Keramet sevgisi, melekût keşfi ise zevkidir.

Melekût keşfi bir "zevktir". Zevk ise geçicidir ve ona takılmak, yolda kalmaktır. Bu zevk, özellikle Nefs-i Mülhime ve Mutmainne'nin ilk basamaklarında sâlikin önüne sıkça çıkar. Bu noktada, sâliki bu tatlı zehirden koruyacak olan, kâmil bir mürşidin himmetidir. Mürşid, müridinin bu hallere takılıp kalmasına izin vermez. Onun elinden tutar ve "Daha ilerisi var, bu güzellikler sadece bir ikram, oyalanma!" diyerek onu daha öteye, Ceberut ve Lahut âlemlerine doğru çeker. "Mürşidin himmeti irşada vesile olur" sırrı burada tecellî eder.

Tevhid-i Esmâ'nın Yaşanması: "Yâ Vâhid" Zikri ve Hâli

Bu âlemin hakkını vermek için, irfan mektebinin usûlü, her mertebeye bir zikir, bir hâl, bir idrak biçimi tayin etmiştir. Melekût âleminin yaşandığı, idrak edildiği makam, Tevhid-i Esmâ makamıdır.

DOKUZUNCU BÖLÜM “ TEVHİD-İ ESM” Tevhid-i Esmâ: İsimlerin birliği, anlamındadır. Makamı: “Tenzih” dir. Zikri: “Ya VAHİD ” dir. Âlemi : “Âlemi Melekût” tur, âlemi ervah, âlemi hayal de denir.

Tevhid-i Esmâ, bütün isimlerin, bütün tecellîlerin tek bir kaynaktan, Vâhid olan Hakk'tan geldiğini idrak etmektir. Sâlik bu makamda, kâinatta gördüğü her fiilin ardındaki Fâil'i, her eserin ardındaki Müessir'i bildiği gibi; şimdi de bütün bu fiillerin ve eserlerin zuhur ettiği farklı farklı isimlerin (el-Hayy, el-Alîm, el-Mürîd, es-Semî', el-Basîr...) hepsinin tek bir Zât'ın isimleri olduğunu zevk etmeye başlar. Çoklukta Bir'i, Bir'in çokluktaki tecellîsini seyreder.

Bu makamın zikri "Yâ Vâhid"dir. Sâlik bu ismi zikrettikçe, idraki kesretten (çokluktan) vahdete (birliğe) doğru toplanır. Artık o, eşyaya baktığında sadece bir taş, bir ağaç görmez. O taşta Hakk'ın Kavî ismini, o ağaçta Muhyî ismini, akan suda Latîf ismini seyreder. Ve bilir ki bu isimlerin hepsi, Vâhid olan Allah'ındır. "Nereye dönerseniz Allah'ın vechi oradadır" (Bakara, 2/115) âyetinin sırrı kalbine doğmaya başlar. Her yüzde O'nun yüzünü, her seste O'nun sesini duymaya başlar. Bu hâl, "Küllü men aleyhâ fânin ve yebkâ vechü Rabbike zü'l-celâli ve'l-ikrâm" (Rahman, 55/26-27) yani "Her şey fânidir, ancak Celal ve İkram sahibi Rabbinin vechi (Zât'ı) bâkidir" âyetinin yaşantısıdır. Sâlik, fâni olan suretlerin ötesindeki Bâkî vechi görmeye başlar.

Secdede Melekût'u Toprağa İndirmek: Zâhir ve Bâtının Birliği

Tasavvuf, zâhir ile bâtını, şeriat ile hakikati birbirinden ayırmaz. Bilakis, en basit bir ibadetin ardında ne derin hikmetler olduğunu gösterir. Namazdaki secde fiili, bunun en güzel misallerinden biridir. Zâhirde alın, burun, eller, dizler ve ayakların yere konmasından ibaret olan bu eylem, bâtında kâinatı içinde toplayan bir [cem](/wiki/Cem makamı) hâlidir.

İnsanın başı, aklı, idraki, fikirleri, hayalleri, yani "Melekût'a bakan" en şerefli uzvudur. Toprak ise kesafetin, madde âleminin, tevazuun ve beşeriyetin sembolüdür. Secde, işte bu en şerefli ile en aşağı görüneni bir araya getirme eylemidir.

İşte insân’ın en üst, melekûte bakan başındaki İlâhi hikmetini, en alt denilen toprağa ve oranın hikmetine secde halinde değdirdiğinde kendinde İlâhi mânâda iki hikmetin birleşimi ortaya çıkar ki; bu, tevazu içerisindeki Azamet-i İlâhiyye’dir. Çünkü toprak aynı zamanda tevazuyu ifade eder ve beşer cinsinin de zâhiren ana maddesidir. Zâhir ve bâtın oluşan ve buluşan bu iki hikmet, en son düzeyde yapılan tevazu secdesiyle en ileri derecedeki insânlık kemâlâtına sahibini ulaştırır.

Melekût'a bakan başını, mülkün en alt tabakası olan toprağa koyarak, "Yâ Rabbi, benim en yüksek sandığım idrakim, aklım, fikrim dahi Senin yarattığın bu topraktan daha yüce değildir. Ben, her şeyimle Sana aidim ve Sana muhtacım," demektir secde. Bu, ubûdiyetin (kulluğun) zirvesidir. Bu secde ile sâlik, hem göklerin hem de yerin hikmetini kendi varlığında birleştirir. İblis'in anlayamadığı sır da budur. O, ateşten halk edildiği için topraktan halk edilen Âdem'e secde etmeyi kibrine yedirememiş, sadece zâhiri görmüş, toprağın ardındaki tevazu ve hikmeti görememiştir. İblis, alt ve üst yönlerden saldıramaz, çünkü bu iki yön, yani tevazu (alt) ve Hakk'a yöneliş (üst), onun hilesine karşı en sağlam kalelerdir.

Melekût âlemi, sâlikin yolculuğunda böyle yaşanır. O, ne inkâr edilecek bir hayal, ne de içinde ebedî kalınacak bir cennettir. O, "Yâ Vâhid" zikriyle geçilen, keşiflerinin zevkine aldanmadan, [mürşid-i kâmilin](/wiki/mürşid-i kâmil) himmetiyle aşılan, hikmetini secdede toprağa indirerek tevazu potasında eriten ârifin imtihan ve irfan menzilidir.

Füsûsu'l-Hikem'de Melekut

İbn Arabî Hazretleri'nin öğretisinde varlık, bir anda ve bir defada "ol"muş statik bir yapı değildir. O, Zât-ı Mutlak'ın "bilinmekliğe olan muhabbeti" sebebiyle kendi Zât'ından yine Kendi'ne doğru yaptığı bir tecellîler silsilesidir. Bu tecellîler, bir iniş, bir açılım, bir yoğunlaşma şeklinde gerçekleşir ki, buna tasavvuf usûlünde "tenezzül" deriz. Bu iniş, mekânsal bir iniş değil, latiflikten kesifliğe doğru bir mertebeler silsilesidir. Melekût âlemi, bu ilâhî tenezzül yolculuğunun en mühim duraklarından biridir.

Bu yolculuğu anlamak için önce, her şeyin "planının" çizildiği, "yazılımının" kodlandığı bir mertebeyi tanımamız gerekir: A'yân-ı Sâbite.

Istılâh-ı sûfiyyede her bir sûret-i ilmiyyeye “ayn-ı sâbite” ve hey’et-i mecmûasına “a’yân-ı sâbite” derler. Mütekellimîn “ma’lûm-i ma’dûm”, hükemâ “mâhiyet” ve Mu’tezile “şey’-i sâbit” derler. ... Suver-i ilmiyyeden ibâret olan “a’yân-ı sâbite” kendi ademiyyet-i asliyyeleri üzerindedir. Onlar vücûd-ı hâricî kokusunu koklamamışlardır. Âlem-i şehâdette zâhir olan suver ancak onların ukûsü ve zılâlidir.أعْيَان مَااَلْ لوُجُــودئِحَــة ُشَــمَّت ْ رَ[A’yân-ı sâbite râyiha-i vücûdu koklamamıştır.] dedikleri budur.

Siz, ben, şu ağaç, o yıldız, bütün bir kâinat... henüz bu şehâdet âleminde bir "cisim" olarak zuhûr etmeden evvel, Cenâb-ı Hakk’ın ilminde birer "bilgi", birer "hakikat", birer "potansiyel" olarak mevcuttuk. İşte bizim o ilmî sûretimize, o ezelî kimliğimize "ayn-ı sâbite" denir. Bu ayn-ı sâbiteler, "vücûd kokusu koklamamışlardır". Yani onlar, yokluk (adem) karanlığında değil, ilm-i ilâhînin nurunda sabit hakikatlerdir. Bu âlemde gördüğümüz her ne varsa, o ezelî hakikatlerin birer gölgesi, birer yansımasıdır. Melekût âlemi ise, bu ilmî hakikatlerin, yani a'yân-ı sâbitelerin, henüz madde elbisesi giymeden evvel, nûrânî ve hayalî sûretlere büründüğü ilk tecellî sahasıdır.

Şeyh-i Ekber, bu tenezzül mertebelerini daha anlaşılır kılmak için "Hazarât-ı Hamse" yani Beş İlâhî Hazret (huzur, mertebe) tasnifini kullanır. Bu harita, sâlikin nereden gelip nereye gittiğini gösteren bir pusuladır.

Muhakkikînden ba’zıları “mertebe-i vahdet” ile “vâhidiyet” tevhîd ve “insân-ı kâmil” mertebesini “mertebe-i şehâdet”e ilhâk edip beş mertebe i’tibâr ederek bunlara “hazarât-ı hamse” tesmiye ederler. Bunlara göre merâtibin esâmîsi böyle olur: “Ahadiyet”, “vâhidiyet”, “ervâh”, “misâl” ve “şehâdet”. ... Ba’zıları da dört isim ile icmâl edip “lâhût”, “ceberût”, “melekût”, “nâsût”derler. ... “Melekût”, “âlem-i ervâh” ile “âlem-i misâl”in mecmûundan ibârettir. “Nâsût”, “âlem-i şehâdet” ile “hazret-i insân”ın mecmûundan ibârettir.

En mühim sır burada açığa çıkıyor. Hazarât-ı Hamse'ye göre:

1. Ahadiyet (Lâhût): Zât'ın hiçbir kayıt ve sıfatla bağlı olmadığı, mutlak birlik ve isimsizlik mertebesi.
2. Vâhidiyet (Ceberut): Zât'ın, ilmindeki a'yân-ı sâbitelerle birlikte bulunduğu, bütün ilâhî isim ve sıfatların kaynağı olan mertebe. Burası "Sıfatlar Âlemi"dir.
3. Ervâh (Ruhlar Âlemi): Vâhidiyet'te ilmî sûretler halinde bulunan hakikatlerin, "ruh" olarak ilk defa bireyselleştiği âlem. Bu da Ceberut'un bir alt katmanıdır.
4. Misâl (Melekut): Ruhların, maddeye bürünmeden evvel latîf, nûrânî ve hayalî sûretler kazandığı âlem. "İsimler Âlemi"nin (Esmâ) tecellî ettiği yer burasıdır.
5. Şehâdet (Nasut): Gözle gördüğümüz, beş duyuyla idrak ettiğimiz bu madde âlemi.

Alıntıda "Melekût, âlem-i ervâh ile âlem-i misâl'in mecmûundan ibarettir" deniliyor. Bu, çok ince bir noktadır. Bazen Melekût sadece Misâl Âlemi için kullanılırken, geniş manasıyla hem ruhların bulunduğu Ceberut'a yakın katmanı, hem de misalî sûretlerin bulunduğu Nasut'a yakın katmanı içine alır.

Bu tenezzül nasıl gerçekleşir? Zât-ı Mutlak'tan bu kesif âleme inişin sırrı nedir? Burada karşımıza iki anahtar kavram daha çıkar: Hakîkat-i Muhammediyye ve Nefes-i Rahmânî.

Zahirde âlem-i kebîr olan kâinat “evveli ma halakallahü nuri” hadîs-i şerifinde beyân buyrulduğu üzere, yine zahirde âlem-i sağır olan cism-i Resûlullah (s.a.v.) dışarıdan bakıldığında cismi küçük görünen Rasulullah in hakikatinden ve ruhundan zuhura gelmiştir. Ve "hakîkat-i muhammediyye" (s.a.v.) taayyün âleminin özüdür. ... O mertebenin dahi öncüsüdür, “Nur” esma mertebesi, rububiyet mertebesi, burada varlıklar artık kimliklerini bulmuşlardır, buna alem-i melekut da deniliyor.

Bütün bu varlık ağacı, "Allah'ın ilk halk ettiği şey benim nûrumdur" hadîs-i şerifinin işaret ettiği o "Nûr-ı Muhammedî" veya "Hakîkat-i Muhammediyye" denen ilk taayyünden (belirginleşme) filizlenir. O, bütün hakikatleri kendinde toplayan "Kevn-i Câmi"dir. Bu ilk Nûr, aynı zamanda varlıkların kimliklerini bulduğu, Melekût âlemi denen Esmâ mertebesinin de özüdür.

Bu zuhûr edişin maddesi, cevheri ise "Nefes-i Rahmânî"dir. Hakk, sıkıntıda olan isimlerinin (el-Bâtın iken el-Zâhir olmak isteyen, el-Alîm iken bilinmek isteyen isimlerinin) sıkıntısını gidermek için "Huuu" diye bir nefes vermiştir. Bu nefes, bütün âlemleri dolduran latîf bir "amâ" (bulutsu), bir "buhar"dır. İşte a'yân-ı sâbite denilen o ezelî hakikatler, bu Nefes-i Rahmânî üzerinde harfler ve kelimeler gibi belirginleşirler.

İşte bu ilmi varlıklar içinde “RUH-U AZAM” mevcut iken RUH-U AZAM’ın bir tenezzülü ile “RUH-UL KUDS’ ü meydana getirmiş oluyor. Ruh-ul Kuds sıfat mertebesidir. ... İşte bunlar buradan bir tenezzül daha yaşayarak bir gelişim bir evrim geçirerek zuhura çıkma halinde esma mertebesine tenezzül ediyor yani isimler mertebesine yani başka bir ifade ile melekut mertebesine, o melekut mertebesinde bu mertebenin diğer bir ismi de “NUR” mertebesidir.

Tenezzül adım adım ilerler. En büyük ruh olan Ruh-u A'zam'dan (Hakîkat-i Muhammediyye), bir tenezzülle Sıfat mertebesi olan Ruh-ul Kuds zuhûr ediyor. Burası Ceberut'tur. Sonra bir tenezzül daha oluyor ve Esmâ mertebesi, yani Melekût âlemi, yani Nûr mertebesi meydana geliyor. Bu Nûr, bildiğimiz ışık değil, varlıkların "kimliklerini" kazandığı, kendi hakikatlerinin aydınlandığı bir zuhûrattır.

Melekût âleminin bu iki katmanlı yapısı, yani Ruhlar Âlemi ve Misâl Âlemi, o kadar mühimdir ki, arifler bunu bir "berzah", bir geçiş köprüsü olarak tanımlarlar.

Bu mertebe, mutlak zâtın ilim mertebesinden bir derece daha tekâsüfünden (yoğunlaşmasından) ibârettir. ... Bu mertebede her bir rûh kendisini ve kendi mislini ve kendi mebdei olan Hak Sübhânehû ve Teâlâ hazretlerini müdriktir. Bu âleme “âlem-i emr”, “âlem-i gayb”, “âlem-i ulvî” ve “âlem-i melekût” derler.

Bu alıntı, Melekût'un üst katmanı olan Mertebe-i Ervâh'ı (Ruhlar Âlemi) tarif eder. Burası, henüz şekil ve renkten münezzeh, saf ruhların bulunduğu, her ruhun hem kendini hem de kaynağını bildiği bir mertebedir. Burası Ceberut'un alt sınırı, Melekût'un üst sınırıdır. Bu mertebe, Vâhidiyet'in ilk zâhir oluşudur.

Dördüncüsü: Mertebe-i "âlem-i misâl”dir. Bu mertebe dahi zât-ı mutlakın tecezzî ve inkısâm ve hark ve iltiyâm kabûl etmeyen suver ve eşkâl ile hâriçte zuhûrudur; ... ehl-i tasavvuf ıstılâhında âlem-i ervâh ve misâli cem'edip “âlem-i melekût” derler; ve âlem-i misâl âlem-i ervâhdan âlem-i ecsâma vâsıl olan “feyz-i mukaddes”in vâsıtasıdır; ve ervâh ve ecsâm arasında berzahdır.

Melekût'un bize daha yakın olan alt katmanı: Âlem-i Misâl. Bu âlem, Ruhlar Âlemi'nden gelen mânâların, Cisimler Âlemi'nde bürüneceği şekillerin "misli", "benzeri" suretlerle ilk defa göründüğü yerdir. Rüyalarımız, keşifler ve ilhamlar bu âlemden gelir. Bu âlemdeki varlıklar, ruhlar kadar latîf, cisimler kadar da kesif değildir. Aynadaki görüntü gibidir; eni, boyu, derinliği vardır ama elle tutulamaz, bıçakla kesilemez. Ervâh'a göre kesif, Ecsâm'a (cisimlere) göre latîftir. Bu yüzden tam bir "berzah", yani iki âlemi birbirinden ayıran ve aynı zamanda birleştiren bir köprüdür.

Şeyh-i Ekber'in dilinde, varlık âlemlerinin adlandırılmasında bile bir hikmet saklıdır. Kelimelerin yapısı, mertebelerin özünü fısıldar.

Nitekim âlem-i melâikeye “melekût” ve âlem-i mücerredâta da “ceberût" tesmiye olunur.

Buradaki "-ût" eki, Arap dilinde bir mübalağa, bir yoğunluk ve o ismin hükmünün sürdüğü bir "sultanlık" alanı ifade eder. Ceberût, Cebr (kudret, zorlayıcılık) sıfatının mutlak tecellî ettiği âlemdir. Melekût ise, "melek" veya "mülk" (hükümranlık, güç) kuvvetlerinin, yani ilâhî isimlerin yardımcı kuvvetleri olan melekî güçlerin faaliyet sahasıdır.

Özetle, Şeyh-i Ekber İbn Arabî'nin hikmet nazarında Melekût, basitçe bir melekler âlemi olmaktan çok daha ötedir. O, Zât-ı Mutlak'ın tenezzül yolculuğunda, a'yân-ı sâbite denilen ezelî hakikatlerin, Nûr-ı Muhammedî'nin açılımıyla ve Nefes-i Rahmânî'nin üzerinde, önce soyut ruhlara (Ervâh/Ceberut'un altı), ardından da latîf suretlere (Misâl) büründüğü, ilâhî isimlerin (Esmâ) tecellî ederek kendi kimliklerini ve hükümlerini icra etmeye başladığı o muazzam ara âlemdir. O, Gayb ile Şehâdet arasında bir köprü, mânânın sûrete büründüğü bir rahim, ve sâlikin seyr-i sülûkunda mutlaka uğradığı, rüyaların ve keşiflerin kaynağı olan bir berzahtır. Bu haritayı bilmeden ne Mülk'ün hakikatini, ne de İnsân-ı Kâmil'in sırrını tam manasıyla çözebiliriz. Zira insan, bu mertebelerin hepsini kendi varlığında toplayan bir "özet"tir.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Füsûsu’l-Hikem’in dili, düz mantığın değil, hakikatin dilidir. O dil, zıtları bir araya getirir, çünkü hakikat, ancak zıtların birliğinde, yani Cem makamında tam olarak tecellî eder. Bu birliğin sırlarına, Şeyh-i Ekber’in ve onun izinden giden Terzibaba gibi irfan ehlinin gözüyle bakalım.

Bu yolda ilk durağımız, kader meselesidir. İnsanın aklı sorar: “Ben mi yapıyorum, yoksa O’ndan mı oluyor?” Bu sorunun düğümü, A'yân-ı Sâbite bahsinde çözülür. Her birimizin varlığı, Cenâb-ı Hakk’ın ilm-i ezelîsinde birer hakikat, birer “sabit ayn” olarak mevcuttur. Bu, bizim öz programımızdır. Terzibaba Necdet Ardıç Efendi Hazretleri, bu derin meseleyi günümüz insanının anlayacağı bir misalle şöyle açar:

Her birerleri faaliyet haline geçiyor. Dolayısıyla burada olan fiiller bu anda olan işler, fiiller değildir. Bunlar ezelde olmuş bitmiş işlerdir. Bizim ruhumuza bu ayan-ı sabite dediğimiz bütün bu işler yüklenmiş bir bilgisayar programı gibi. Burada biz bunu zuhura getirmek için bir zuhur yeriyiz. Her birerlerimiz ne yapıyorsak bundan başkasını da yapmamız mümkün değildir. Bizim için ne kurgulanmışsa işte buna “Kader” deniyor. İşte gerçek kader budur işte. Baştan olan şey “Kaza” sonra onların miktar miktar çıkması da “kader”dir, “kader” miktar kökünden gelir. ... İşte bu yaşantıyı yaşayan varlık kendi benliğini benim diye kabul ederek kendini ayrı bir varlık olarak görmüşse “bunları ben yapıyorum, benden çıktı” eğer kötü bir şey yapmışsa vicdanı sızlıyorsa müteessir oluyor, iyi bir şey yapmışsa hoşlanıyor, kendinden zannettiği için. Ama bu kaderin gerçek halini bilen kimse kendinden ne tür fiil çıkarsa çıksın ne üzülür, ne de sevinir. Neden? Çünkü kendisi, kendi değildir.

Zıtların birliğinin ilk tecellîsi buradadır. Hem bir fiil vardır, hem de o fiilin fâili sen değilsin. Hem bir irade tecellî eder, hem de o irade senin vehmettiğin cüz’î iradenin ötesinde, Küllî İrade’nin bir yansımasıdır. “Bilgisayar programı” benzetmesi yerindedir. Program ezelde yazılmıştır; bu “Kaza”dır. Programın satır satır, miktar miktar ekrana gelmesi ise “Kader”dir. Bizler, bu programın çalıştığı, zuhûra geldiği birer tecellî mahalliyiz. Bu sırrı bilmeyen, yaptığı iyilikle gururlanır, kötülükle yeise düşer. İkisinde de “ben” vardır, şirk-i hafî (gizli şirk) vardır. Bu sırrı bilen ârif ise, kendisinden zuhûr edene bakar ve Fâil-i Mutlak’ı görür. Ne sevinci kendine mal eder ne de üzüntüyü sahiplenir. Çünkü bilir ki, o sadece bir zuhur yeridir. “Kendisi, kendi değildir” sözü, fenâ makamının en yalın ifadesidir. Bu, iradenin yok oluşu değil, cüz’î iradenin Küllî İrade’de erimesidir.

Bu programın zuhûra geldiği yer olan bizler, bu hakikati neden göremiyoruz? Çünkü gözümüz surete takılı kalmıştır. Melekût âleminin latif suretleri de, Nasut âleminin kesif suretleri de birer perdedir. Bizler, perdenin üzerindeki desene bakıp perdenin ardındakini unuturuz.

Onun için onun kaşı, gözü ile uğraşıyoruz, birbirimiz ile uğraşıyoruz, et kemik ile uğraşıyoruz. Sarışın diyoruz, esmer diyoruz, saçı uzundu kısaydı gibi söylüyoruz, hep suretine takılıyoruz. Halbuki onların hepsi Hulûsi’nin perdeleridir. Özde bir Hulûsi var ki o Hulûsi âlada ve âla bir Hulûsi. Ne varsa o Hulûsi’de var. ... Sende Zat’i bir yönün var, Cenab-ı Hakk’ın Zat’ının karşılığı senin bir Zat’i yönün var, sende melekut aleminin karşılığı, ceberut aleminin karşılığı olan bir varlığın vardır. Çünkü Hakk’ın Zat’ından geldin başka türlü olması zaten mümkün değildir.

Bizler etten kemikten, kaştan gözden ibaret değiliz. Her birimiz, bütün varlık mertebelerini kendinde taşıyan birer küçük âlemiz. Zât’ın tecellîsine mazhar bir özümüz, Ceberut âlemine bakan bir ruhumuz, Melekut âlemine bakan bir kalp ve hayal gücümüz, Nasut âlemine bakan bir bedenimiz var. Tenezzül ederken, yani Zât’tan bu şehadet âlemine doğru inerken, her mertebeden nasibimizi aldık. Programımıza bu özellikler yüklendi. Öyleyse bir insana baktığında sadece suretini görmek, okyanusa bakıp sadece yüzeydeki köpüğü görmek gibidir. Ârif odur ki, köpüğün altındaki denizi, suretin ardındaki hakikati, “Hulûsi’nin perdeleri”nin arkasındaki “âlada ve âla Hulûsi”yi müşahede eder.

Bu müşahede insanın kendisinde olur. Çünkü insan, sıradan bir ayna değildir. O, ilahi isimlerin tecellî ettiği, çok mertebeli, yaşayan bir aynadır.

Çünkü o düz bir yönlü ama bu alem aynası dört mertebeli bizim baktığımız ayna tek yönlü ama bu alem aynası dört yönlüdür. Yani en boy derinlik ve zaman hali vardır. ... Aslında biz dolaşan esmanın aynasıyız dört mertebeliyiz, sadece bir yönümüz değil her tarafımız da aynadır. Bizler hareket eden dolaşan aynalarız. Âdem (a.s.) yeryüzüne gelmezden evvel bu alem aynası mat idi, Âdem (a.s.) geldiği zaman cilalandı, yani bu ilimle bilgiyle cilalandı parladı. ... Yine Hakk’ın tenezzülatı vücudundan peyda olduğundan her bir mertebede gözle görülen meşhud olan ancak kendi zatıdır.

Bu, tenzih ile teşbihin, yani Hakk’ı hem her şeyden aşkın ve münezzeh bilmenin (tenzih), hem de her şeyde O’nun tecellîsini görmenin (teşbih) Muhammedî mîzanıdır. Bizler, “dolaşan esmanın aynalarıyız.” El-Alîm ismi bizde ilimle, el-Basîr ismi bizde görmekle, el-Hayy ismi bizde hayatla tecellî eder. Âdem’in, yani İnsân-ı Kâmil hakikatinin bu âleme gelmesiyle ayna cilalanmış, yani Hakk, kendi isim ve sıfatlarını en kâmil şekilde seyredeceği bu mazharı ortaya çıkarmıştır. Bu yüzden her mertebede görülen, yine Kendi Zâtı’nın farklı bir zuhûrudur. Bu idrakle bakınca “gayr” (başkası) nerede kalır?

Bu kadar büyük bir şerefe ve hakikate sahipken, insanın hali neden perişandır? Neden bu sonsuz zenginliğin içinde fakirlik çeker? Bu da zıtların birliğinin insan halindeki yansımasıdır.

Sen âb-ı hayâtın (ebedî hayat suyunun) ortasındasın, hâlbuki su arıyorsun. Hazinenin üzerindesin; ve fakirlikten ve ihtiyaçtan dolayı feryat figan içindesin. Sen dost deyip arar durursun; ve bilmezsin ki, eğer hakikatle bakarsan sanki sen O'sun.

Sâlik, kendi hakikatinden gafil olduğu için, âb-ı hayatın içinde susuzluktan kıvranan balık gibidir. Hazine, kendi öz varlığıdır. Ama o, hazinenin üzerinde oturmuş, dışarıda dilencilik yapmaktadır. Aradığı Dost, şah damarından daha yakındır, ama o, Dost’u ufuklarda arar. Bu gaflet nezlesinden kurtulup hakikat gözüyle bakabilse, arayanın da arananın da, aynanın da aynadaki sûretin de aynı kaynaktan geldiğini görecektir.

Bu gaflet perdesini yırtmak için, bazen aklı sarsan, yerleşik kabulleri altüst eden hikmet tokatları gerekir. Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin şu sözü, bu tokatların en ünlülerindendir:

M. Arabi Hz.leri bir insan gerçek hayvanlık mertebesine ulaşmadıkça insan olamaz buyuruyor. Mevlana Hz.lerinin de maden idim öldüm, nebat olarak dirildim. Nebat olarak öldüm, hayvan olarak dirildim. Hayvan olarak öldüm, insan olarak dirildim. İnsan olarak öldüm, melekut alemine gittim. Ölmekten neden korkayım, ne zaman zarar gördüm diye bir ifadesi vardır.

Zâhirî akıl buna isyan eder. Buradaki “hayvan” kelimesinin sırrını anlamak lazımdır. Kelime, “Hay” ve “an”dan gelir. Yani, “an”da yaşayan, “Hay” isminin tecellîsine tam mazhar olan varlık. Hayvan, geçmişin pişmanlığı ve geleceğin kaygısıyla yaşamaz. Fıtratı neyi gerektiriyorsa, o “an”da onu tam bir teslimiyetle yaşar. İnsanın nefsanî aklı ise sürekli hesap yapar, kurar, endişelenir ve “an”ı kaçırır. “Gerçek hayvanlık mertebesine ulaşmak”, bu nefsanî kurgulardan sıyrılıp, tıpkı bir hayvanın fıtratına tam teslim olduğu gibi, Hakk’ın her “an”daki tecellîsine tam teslim olmaktır. Bu teslimiyeti başaran, nefsanî insanlıktan ölür ve hakikî insanlığa, yani Hakk’ın iradesinin kendi iradesi olduğu bir varlık mertebesine doğar. Bu, aşağı düşmek değil, bilakis yükselmek için en alttaki basamağa sağlam basmaktır.

Nihayetinde bütün bu zıtlıklar, varlığın temel yapısında, Zâhir ve Bâtın ilişkisinde düğümlenir. Her şey, bir iç ve bir dıştan ibarettir. Ve her iç, kendisinden daha derindeki bir için dışı olur.

Bu ayrılık ve gayrılık, buhâr-ı latîfın bir mertebe tekâsüf ederek bulut olmasına benzer; ve âlem-i ervâh vâhidiyet mertebesinin zâhiri, vâhidiyet mertebesi ise onun bâtınıdır. Şu hâlde mertebe-i ervâha nisbeten mertebe-i ahadiyyet, bâtının bâtını olmuş olur.

Varlığın tenezzülü, latif buharın yoğunlaşıp bulut olması, sonra yağmur olup toprağa düşmesi gibidir. Her mertebe, bir öncekinin daha yoğunlaşmış, daha kesifleşmiş bir zuhûrudur. Ruhlar âlemi (Melekût’un bir vechesi), Vahidiyet’in (ilahi isimlerin birliği mertebesi) zâhiridir. Vahidiyet ise onun bâtınıdır. Ama Vahidiyet de son durak değildir. O da, mutlak birliğin ve teklikin ifadesi olan Ahadiyet mertebesinin bir tecellîsidir. Öyleyse Zât’ın Ahadiyet mertebesi, “bâtının bâtını”dır. Her Zâhir bir Bâtın’a, her Bâtın daha derindeki bir Bâtın’a işaret eder ve bu silsile, aklın ve idrakin durduğu, sadece “Hû” denebilen Hüvviyet-i Mutlaka’ya kadar uzanır.

Füsûs’un derinliği budur. O, bize zıt gibi görünen şeylerin aslında birbirini nasıl tamamladığını, birbirinin nasıl hem perdesi hem de aynası olduğunu gösterir. Kader ve irade, suret ve mana, zenginlik ve fakirlik, insanlık ve hayvanlık, Zâhir ve Bâtın... Hepsi, tek bir Hakikat’in farklı yüzleridir. Sâlikin yolculuğu, bu yüzlerin hepsini seyredip, hepsinin ardındaki tek ve bir olan Yüz’ü müşahede etme yolculuğudur.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Melekut

Hazret-i Pîr Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, irfan mektebinin ulu sultanlarından biri olarak, hakikatleri kuru birer bilgi yığını hâlinde sunmaz. O, hakikati bir hikâyenin içine gizler, bir teşbihin kanadına bindirir, bir nağmenin tınısına emanet eder. Onun dilinde Melekut âlemi, bir harita üzerinde gösterilen bir menzil değil, âşığın gönlünde açan bir çiçektir. Mesnevî-i Şerîf’i okurken, aklımızdan ziyade kalbimizle dinlemeyi öğrendiğimizde, satırların arasından Melekût’un latif esintilerinin ruhumuza dokunduğunu hissederiz. O, bize bu âlemin ne olduğunu anlatmaktan çok, o âleme nasıl uyanılacağını fısıldar. Bu yüzden onun sohbetine kulak vermek, bir ders dinlemek değil, bir hâle davet edilmektir.

Hazret-i Mevlânâ, kâinatı birbiri içine geçmiş, her biri diğerinin bâtını olan âlemler silsilesi olarak görür. Bizim beş duyumuzla algıladığımız bu kesif, katı âlem, yani Nasut, hakikatin yalnızca en dış kabuğudur. Bu kabuğun hemen altında, her şeyin asıl suretlerinin, manalarının ve ruhlarının bulunduğu latif bir âlem uzanır ki, işte orası Melekût’tur. Mevlânâ, bizi bu dış kabuğa takılıp kalmamaya, hislerimizin perdesini aralayıp o iç âlemin sırlarına ermeye çağırır. Onun şiiri, bu iç âlemin kapısını çalan bir anahtar gibidir.

Kalb Gözü: Melekût’a Açılan Pencere

Madem Melekût âlemi bu kadar yakınımızda, bu gördüğümüz âlemin hemen bâtınında, biz onu niçin göremiyoruz? Hazret-i Pîr, bu sorunun cevabını pek zarif bir benzetmeyle verir: Biz yanlış pencerelerden bakıyoruz da ondan. Beş duyumuz, bu Mülk âleminin pencereleridir. Onlarla ancak bu âlemin suretlerini, renklerini, seslerini algılayabiliriz. Melekût âleminin penceresi ise bambaşkadır; o pencerenin adı kalb gözüdür.

Nitekim güneş doğduğu vakit yıldızların ziyâları gizlenir ki, buna ilm-i nücûmda “ihtirâk” derler. Kalb gözü güneş gibi ve havâss-i zâhire dahi yıldızlar gibidir. Kalb gözünün güneşi doğunca havâssi yakar ve aynı zamanda sadra da genişlik verir; artık ehl-i sûret gibi âlemin germ ü serdinden ona sıkıntı ve darlık gelmez.

Bizler, geceleyin yıldızların ışığına aldanmış, onları yegâne ışık kaynağı sanan yolcular gibiyiz. Beş duyumuz (havâss-ı zâhire) o yıldızlar misalidir. Bize yol gösterirler, karanlıkta bir nebze aydınlık sunarlar. Lakin bütün bunlar, asıl Güneş doğana kadardır. Kalp gözü, o manevî Güneş’tir. O doğduğunda, yıldızların cılız ışıkları nasıl Güneş’in nuru içinde kaybolursa, beş duyunun hükümleri de öylece sönükleşir. Bu, duyuların yok olduğu manasına gelmez; bilakis, onların da asıl vazifesini, yani daha büyük bir hakikate işaret etme görevini anladığımız manasına gelir. Göz, artık sadece renge değil, rengi var eden Nûr’a bakar. Kulak, sadece sese değil, o sesi var eden Kelâm’a kulak kesilir.

Bu kalp gözü açıldığında ne görür? Hazret-i Mevlânâ müjdeyi daha da büyütür. Kalp aynası saflaştığında, sâlik sadece eseri değil, Eser’in sahibini de müşahede etmeye başlar.

Hem nakşı ve hem nakkāşı, devletin ferşini ve hem ferrâşını görürsün. "Nakş"tan kastedilen, mülkî ve melekûtî olan suretlerdir. "Nakkaş"tan kastedilen, sıfatlar ve isimlerle birlikte İlahi Zât'tır.

Seyr-i sülûkun özeti budur. Sâlik önce “nakşı”, yani bu âlemdeki ve Melekût âlemindeki bütün tecellîleri, suretleri görür. Ağacın yeşilini, çiçeğin rengini, meleklerin nurunu… Lakin yol burada bitmez. Gönül aynası daha da parladıkça, sâlik bu nakışların ardındaki “Nakkaş”ı, yani bu suretleri bir bir resmeden Sanatkâr’ı, esmâ ve sıfatlarıyla tecellî eden Cenâb-ı Hakk’ı görmeye başlar. Artık baktığı her yerde O’nun fırçasının izini, O’nun sanatının imzasını okur. Bu görüş, ilim seviyesinde bir bilme değil, bizzat müşahede etme, yani ayn-i yakîn (görerek kesin bilme) hâlidir. Bu sebeple Hazret-i Pîr, kalbin iki gözünden bahseder: biri basiret gözü, diğeri yakin gözü. Bu iki göz birleştiğinde, sâlik artık “göklerin ve yerin melekûtunu”, yani varlığın iç yüzünü ve hakikatini seyre dalar.

Gönül Ambarı ve Yolun Engelleri

Bu kalp gözünün açılmasına, bu manevî Güneş’in doğmasına mani olan nedir? Hazret-i Pîr, bu engelleri de yine son derece canlı ve hayatın içinden temsillerle önümüze koyar. Bu engellerden en büyüğü, kalbimizi bir ambar gibi doldurmamıza mâni olan nefsimiz ve onun vesveseleridir.

Her günün azar azar olan doğruluğu, niçin bizim ambarımızda birikmez? Bu şerefli beyitlerde insan kalbi ambara, doğruluk ve ihlâs buğdaya, İblis ise sıçana benzetilmiştir. Doğruluk ve ihlâs kalpte kuvvet buldukça, kalp gözü açılır; bu ilâhî bir kuraldır. Hakk yolcularının kalbinde az çok bulunan doğruluk ve ihlâsın kuvvet bulamaması ve kalp gözünün melekût âlemine (görünmeyen âlem) açılamaması, her gün kalp ambarına konulan doğruluk ve ihlâsın, şeytanî vesveselerle bozulmasındandır.

Kalbimiz bir ambardır. Her gün yaptığımız ibadetler, söylediğimiz doğru sözler, niyet ettiğimiz hayırlar o ambara doldurduğumuz bir avuç ihlas buğdayıdır. Eğer bu buğday birikse, zamanla öyle bir bereket hâsıl olur ki, kalp gözü açılır ve Melekût âlemi ayan beyan görünür. Lakin bir fare, İblis veya onun içimizdeki temsilcisi olan nefs, her gece o ambara girip biriktirdiklerimizi çalar, zayi eder. Gıybetle, hasetle, riyayla, boş hayallerle o buğday tanelerini delik deşik eder. Sonunda sâlik, yıllarca amel ettiği hâlde neden bir arpa boyu yol alamadığını, neden kalbinde bir nur parlamadığını merak eder durur. Cevap basittir: Ambarın faresiyle henüz hesaplaşmamıştır.

Bir diğer büyük engel ise “hayal”dir. Hayal, sâlikin yolunu kesen bir eşkıyaya benzer. Gündelik hayatın koşuşturması, gelecek endişesi, geçmişin pişmanlığı, mal, mülk, evlat sevgisi… Bütün bunlar birer hayal perdesi olarak canın önüne gerilir ve onun Melekût âlemine doğru sefer etmesine imkân bırakmaz.

Canın, bütün gün hayâlin tepmesinden ve zarar ve kardan ve yok olma korkusundan (...) Ne safâsı ve ne letâfet ve kuvveti ve ne de âlem-i melekût tarafına sefer yolu kalır.

Hazret-i Mevlânâ’nın şerhinde bu konu daha da inceltilir. Hayal sadece dünyevî (mülkî) değildir. Sâlikin yolunda karşılaştığı manevî hâller, nurlar, melekî suretler de birer “melekûtî hayal” olabilir.

Melekûtî olan hayaller dahi, latifelerin nurları ve melekî ve cennetî suretlerdir. Bunlara olan tüm ilgiler, ilahi güzelliğin perdesidir. Bu hayallere olan ilgiler gönülde sönüp kesilmedikçe, güzellik makamına Hakk Yolcusunun yolu yoktur.

Bu, mühim bir uyarıdır. Yolcu, seyr-i sülûku esnasında Melekût âleminden bazı keşiflere, manevî zevklere nail olabilir. Bunlar güzeldir, hoştur, yolun işaretleridir. Lakin menzil değildir. Eğer sâlik bu nurlara, bu güzel suretlere takılıp kalırsa, onları asıl zannederse, yolunu kaybetmiş olur. Bu, Terzibaba Hazretleri’nin “ârifin şeytanı” dediği hâldir. Melekût, geçilmesi gereken bir mertebedir; durulacak, yerleşilecek bir vatan değil. Hakiki vatan, bütün bu suretlerin ve nurların kaynağı olan Zât-ı Mutlak’tır.

Melekût Âleminin Kendine Has Dili ve Tabiatı

Melekût âlemi, bu dünyaya ait ölçülerle anlaşılamaz. O âlemin kendine has bir tabiatı, bir dili, bir işleyişi vardır. Hazret-i Pîr, bu hakikati şöyle dile getirir:

Gaybın başka bir bulutu ve bir suyu vardır. Başka bir göğü ve güneşi vardır.

Bu, o âlemin bu dünyanın bir kopyası olmadığını, kendine özgü kanunları olduğunu anlatır. Orada yağmur başka türlü yağar, güneş başka türlü doğar. Şerhte de belirtildiği gibi, bu âlem, şehadet âleminin bâtını ve aslıdır. Bu dünyadaki bütün suretler, yardımlarını ve hayatlarını o âlemden alırlar. Rüya âleminde gördüğümüz ve sonradan gerçekleşen olaylar, o âlemden bu âleme sızan birer haber gibidir.

Bu âlemin dilini anlamak için de farklı bir kulağa ihtiyaç vardır. Bu, “gönül nağmesi”ni duyabilen bir kulaktır.

Gönlün nağmesi ise latîf olan cinnîlerin nağmelerinden daha latif olduğundan, gerek insanların ve gerek cinnîlerin nağmelerinden daha âlîdir. Zîrâ cins, ancak kendi cinsini idrak eder.

Varlık, kesiften latife doğru bir mertebeler silsilesidir. İnsan bedeni kesif, cinlerin âlemi daha latiftir. Lakin Melekût âlemi, her ikisinden de daha latif, daha incedir. Her âlem, kendi cinsinden olanı idrak edebilir. His kulağı bu âlemin sesini, cinler kendi âlemlerinin sesini duyar. Melekût’un sesini, yani ilhamı, manayı, sırrı duymak için ise o latiflikte bir alıcıya, yani saf bir gönle ihtiyaç vardır.

Bu âlemin haberini bize kimler getirir? Anne karnındaki çocuğa dışarıdaki dünyayı anlatmaya çalışan birinin durumu ne ise, bu daracık dünya kuyusunda yaşayan bizlere Melekût’u ve ötesini anlatan peygamberlerin ve onların varisleri olan evliyanın (abdalların) durumu da odur.

Böylece cihanda umum-i halka abdal, o cihandan nişan söylerler. Ki: “Bu cihân çok karanlık ve dar bir kuyudur. Hâriçte kokusuz ve renksiz bir âlem vardır."

Melekût âlemi “kokusuz ve renksiz”dir. Çünkü bu dünyadaki gibi sürekli değişen, bozulan, çürüyen (müteaffin) bir yer değildir. Oradaki renkler ve kokular, bu dünyadaki gibi geçici ve aldatıcı değildir; hakikatlerin ta kendisidir. Evliyaullah, bazen o âlemin seyrine dalarak bu dünyadan “gâib” olur, bazen de bu dünyanın işleriyle meşgul olarak o âlemin müşahedesinden bir an için perdelenir. Onların hâli, bir ayağı mülkte, bir ayağı Melekût’ta olan bir pergel gibidir.

Hazret-i Mevlânâ’nın diliyle Melekût, böylece bir coğrafya olmaktan çıkar, bir şuur hâline gelir. O, kalp ambarını farelerden koruyabilen, hayal perdelerini yırtıp atabilen ve kalp gözünün güneşiyle bakmayı öğrenen her sâlikin er ya da geç merhaba diyeceği bir vuslat sabahıdır.

Mesnevî Ciltlerinden İzler

Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Melekut kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:

• Cilt 2: "Cinlerin varlığını ve onun üstünde bulunan melekût âleminin sakinlerini inkâr ederler. Cin topluluğu da aynı şekilde kendi âlemlerinde mahpustur ve kendi varlıklarının üstündeki latîflik âlemini bilem[ezler]"
• Cilt 3: "Ey sâlik, bu ağzını fuzûlî olan yeme ve içmeden bağla ki, melekût âlemini apaçık göresin. Çünkü melekût âlemini müşâhedeye sâlih olan kalp gözünün bağı, bu sûrî boğaz ve a[ğızdadır]"
• Cilt 5: "Erini sıfât-ı rûhâniyyeye tebdil edip, âlem-i rûhâniyyeti ve melekûtu müşâhede eden enbiyâ ve onların vârisleri olan evliyâ o cihândan ve hayât-ı bâkıyeden nişân söylerler de derler: Ki: 'Bu cihân çok[..]'"

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Melekut

Bir irfan kavramı tek başına, diğerlerinden kopuk bir ada gibi düşünülmez. Her bir hakikat, diğer hakikatlere uzanan köprülerle, görünmez bağlarla bağlıdır. Melekût da böyledir. Onu anlamak, komşularını, altındaki ve üstündeki menzilleri de tanımaktan geçer.

• Nasut: Melekût’un bir alt mertebesi, onun kesifleşmiş, madde suretine bürünmüş halidir. Eğer Nâsut âlemi, yani şu gördüğümüz şehâdet âlemi, bir buz parçası ise, Melekût onu oluşturan sudur. Biri donmuş ve görünür, diğeri akışkan ve bâtındır. Melekût, Nâsut’un hakikatini ve canını teşkil eden esmâ mertebesidir.

• Alem-i Misal: Melekût âleminin içinde yer alan, onun bir cüz’ü ve katmanıdır. Âlem-i Misâl, suretlerin ve hayallerin tecellî ettiği yerdir; Melekût ise bu suretlerin dayandığı ilâhî isimleri de (Esmâ) içine alan daha geniş bir sahadır. Rüyalarımızda gördüğümüz, keşif ehlinin müşahede ettiği latif suretler, Âlem-i Misâl kapısından Melekût bahçesine bir bakıştır.

• Hazarat-ı Hamse: Bu, varlığın beş temel mertebesini, beş ilâhî hazretini anlatan bir haritadır. Melekût, bu beş katlı binanın bir katıdır. Zât’ın Lâhut âleminden sonra, Sıfatların tecellî ettiği Ceberut âlemi gelir. Onun bir alt mertebesi de İsimlerin (Esmâ) tecellî ettiği Melekût âlemidir. Bu tasnif, Melekût’un Vücûd (varlık) okyanusundaki yerini ve adresini bize bildirir.

• Nefs-i Mülhime: Sâlikin seyr-i sülûk menzillerinden biridir. Bu mertebeye ulaşan sâlikin kalbine ilhamlar akmaya başlar. Bu ilhamların kaynağı, Melekût âlemidir. Nefs-i Mülhime makamındaki derviş, Melekût kapısını çalmaya başlamış, oradan gelen melekî fısıltıları, ilâhî ilhamları duyar hâle gelmiştir. Kalp gözü, bu mertebede Melekût’a doğru aralanır.

• Ceberut: Melekût’un bir üst mertebesidir, ona sebep olan kaynak katıdır. Ceberut, ilâhî Sıfatların tecellîgâhı iken, Melekût bu sıfatlardan doğan ilâhî İsimlerin tecellîgâhıdır. Terzibaba’nın sohbetlerinde buyurduğu gibi, Ceberut “fâil” yani etken ise, Melekût “mef’ûl” yani edilgendir. Kudret sıfatı Ceberut’ta tecellî eder, bu kudretin “Kâdir” ismiyle yaptığı fiiller ve suretler Melekût’ta zuhûr eder.

• Levh-i Mahfuz: Melekût âleminin kalbi, onun ilim ve kader veçhesidir. Kâinatta olmuş ve olacak her şeyin bütün tafsilatıyla yazılı olduğu ilâhî bir “kayıt defteri”dir. Bu defter, Melekût âleminin bir parçasıdır. Melekût’taki bütün suretler, bütün hayaller, bütün esmâ tecellîleri, Levh-i Mahfuz’daki o ezelî yazıdan birer satırdır.

• Emir Alemi: Varlığın “kün” (Ol!) emriyle, maddesiz ve müddetsiz halk edildiği latif mertebedir. Melekût, işte bu Emr âlemi ile Halk âlemi (Nâsut) arasında bir köprü, bir berzahtır. Emir, Melekût’ta esmâ suretlerine bürünür, oradan da Nâsut’ta kesif cisimler halinde zuhûr eder. O, emrin surete dönüştüğü ilk duraklardan biridir.

• Lahut: Varlığın en üst mertebesi, Zât-ı Mutlak’ın teklik ve gayb âlemidir. Bütün âlemler, Lâhut okyanusundan tenezül eden, yani mertebe mertebe inen tecellî dalgalarıdır. Melekût da bu inişin bir durağıdır. Lâhut, bütün renklerin kaynağı olan Nûr-u Mutlak ise, Ceberut, Melekût ve Nâsut bu nurun kırıldığı ve farklı renklere büründüğü prizmanın farklı yüzeyleri gibidir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu irfan mektebinin dijital kütüphanesinde Melekût kavramını üç büyük mürşidin dilinden dinleme imkânı buluruz. Her biri, aynı hakikatin farklı bir yüzünü aydınlatan birer kandil gibidir.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin sohbetlerinde Melekût, sâlikin seyr-i sülûk yolculuğunda hem bir menzil hem de bir imtihan olarak karşımıza çıkar. Terzibaba, Melekût’u varlığın tenezül mertebeleri içinde net bir yere oturtur. O, Ceberut’un altındaki Esmâ mertebesidir, Kürsi’nin karşılığıdır. Ancak Terzibaba için bu kuru bir bilgi değildir; sâlikin yaşayacağı bir hâldir. Onun nazarında Melekût, keşiflerin, manevî zevklerin tadıldığı, ilhamların geldiği bereketli bir bahçedir. Fakat en önemli uyarısı da buradadır: Bu bahçenin güzelliğine aldanıp yola devam etmemek, sâlikin en büyük tehlikesidir. “Mülkü, melekûtu, ceberutu terk ederek” ilerleme gerekliliği, onun öğretisinin merkezindedir. Melekût’un zevkine takılmayı “ârifin şeytanı” olarak nitelemesi, yolun sonunun burası olmadığını, asıl maksadın Mülk’ün ve Melekût’un Sahibine ulaşmak olduğunu daima hatırlatır.

Büyük Şeyh İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’inde ise Melekût, Vücûd’un (varlığın) büyük ve bütüncül mimarisi içinde ele alınır. Şeyh-i Ekber, Melekût’u bir duygu veya geçici bir hâl olarak değil, varlığın yapısal bir katmanı olarak sunar. Onun Hazarat-ı Hamse (Beş İlâhî Hazret) tasnifi, Melekût’a kozmolojik bir adres verir: Gayb-ı Mutlak (Lâhut) ve Mertebe-i Ervâh’tan (Ceberut) sonra gelen Mertebe-i Misâl’dir. Burası, Hakk’ın ilminde ezelden beri var olan A'yân-ı Sâbite’nin (sabit hakikatler) ilk defa suretlere büründüğü, hayalî vücutlar kazandığı bir “ara âlem”dir. İbn Arabî’nin bakışıyla Melekût, ilâhî isimlerin birer ayna olduğu, her ismin kendi hakikatini seyrettiği bir tecellîgâhtır. Onun yaklaşımı daha ziyade hikemî ve ilmîdir; varlığın neden ve nasıl bu şekilde katmanlandığını, her bir mertebenin vücûdî fonksiyonunun ne olduğunu açıklar.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri ise Mesnevî-i Şerîf’inde Melekût’u ne Terzibaba gibi bir yol menzili ne de İbn Arabî gibi bir varlık katmanı olarak şematize eder. O, Melekût’u doğrudan kalbin diliyle, aşkın ve vecdin diliyle anlatır. Mevlânâ için Melekût, “gönlün nağmesi”dir; beş duyunun sustuğu, “kalp gözü”nün açıldığı yerde görünen bir hakikattir. Dış göz yıldız gibidir, kalp güneşi doğunca hükmü kalmaz. Mesnevî’de Melekût, aklın ve harflerin ötesinde, sâlikin iç âleminde yaşadığı bir dönüşümün meyvesidir. Kalp ambarını dünya sevgisi, hırs ve kibir gibi farelerden temizleyemeyenin, Melekût’un ihlas buğdayını tadamayacağını söyler. Onun dili, sembollerin, teşbihlerin ve hikâyelerin dilidir. O, bize Melekût’un ne olduğunu anlatmaktan çok, oraya nasıl bir kalp ile bakılacağını ve o âlemin kapılarını açan Aşk anahtarını tarif eder.

Bu üç kaynak birleştiğinde, Melekût’un hem ilmî yapısını (İbn Arabî), hem sülûktaki yerini ve tehlikelerini (Terzibaba), hem de ancak arınmış bir kalp ve aşk ile idrak edilebilecek derûnî lezzetini (Mevlânâ) bir arada görmüş oluruz.

Değerlendirme

Melekût, sadece ötelerde bir âlem, bir mekân değildir. O, her şeyden önce bir idrak mertebesi, varlığa bakışımızın derinleşmesidir. Nâsut’un, yani madde âleminin kabuğunu kırıp onun içindeki Esmâ çekirdeğini, o ilâhî mânâyı görme sanatıdır. Sâlik için Melekût kapısının aralanması büyük bir lütuftur; ilhamların, manevî müjdelerin geldiği bir bahardır. Ancak bu baharın güzelliği, yolcuyu asıl menzilinden alıkoymamalıdır. Terzibaba’nın uyarısı bu yüzden çok kıymetlidir: Melekût bir köprüdür, üzerinde ebedî kalınacak bir yurt değildir. Hakikat yolcusu, nakışta takılı kalmaz, Nakkaş’a yürümesini bilir. Bu sebeple Melekût’u bilmek güzeldir, ama onu da geçip Sahib-i Melekût’a, bütün âlemlerin Rabbine vasıl olmayı istemek, sâlikin en yüce gayesidir. Cenâb-ı Hakk, bizlere menzillere takılanlardan değil, her menzilin hakkını vererek Vâsıl-ı Mutlak olanlardan eylesin. Âmin.