Mürid

Tasavvuf yolunun kapısını çalana, o kapıdan içeri adım atmayı murad edene mürid denir. Bu kelime, günümüzde yanlış anlaşılmış, içi boşaltılmış, hatta hor görülmüş bir kavramdır. Kimileri onu, aklını ve iradesini bir başkasına körü körüne teslim etmiş, iradesiz bir kukla zanneder. Hakikat ise bunun tam tersidir. Mürid, iradesi elinden alınmış değil, bilakis iradesini en yüce gayeye, yani kendini bilme ve Rabbini bulma yoluna yöneltmiş kişidir. O, dağılmış, parçalanmış, dünyanın bin bir hevesine saçılmış iradesini toplayıp tek bir hedefe, Hakikat’e kilitleyen kahramandır. Bu yolculuk, beşerî varlığın küllerinden bir mânâ insanının doğuşudur. Terzibaba İrfan Mektebi’nin sohbet halkasında bizler, mürid kelimesinin bu aslî ve şerefli mânâsını, onun bir hiçleşme değil, en yüce mânâda bir “oluş” olduğunu anlamaya ve anlatmaya gayret ederiz.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Mürid kelimesi, Arapça “r-v-d” kökünden gelir ve “irade eden, dileyen, isteyen” demektir. Lügatteki bu mânâsı dahi, tasavvufî ıstılahtaki derinliğin ipucunu verir. Mürid, bir şeyi “isteyen” kişidir. O, Hakk’ı ister. Kendindeki ilâhî sırrı keşfetmeyi, Rabbine vâsıl olmayı ister. Bu isteği o kadar güçlü ve samimidir ki, bu uğurda kendi nefsânî iradesini, Hakk’ın iradesine tâbi kılmak üzere bir Mürşid-i Kâmil’in elini tutar.

Bu teslimiyet, yaygın zannın aksine bir körlük veya kimliksizleşme değildir. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri, bu yanlış anlamayı sohbetlerinde sıklıkla düzeltir:

Şimdi klasik manada tarikat eğitimi ile Hakikat eğitiminin arasındaki fark hemen şurada da gözükmektedir ki herhangi bir intisab edildiği zaman herhangi bir sisteme yola tarikata intisab edildiği zaman o kişilerin ismine “Mürid” denir. “Mürid” dendiği zaman da başını eğen tabi olan hiçbir kimliği olmayan kimse hükmünde anlaşılır. Halbuki aslı itibariyle tam tersidir. Mürid ismi, irade eden manasınadır. İrade eden de boyun eğmez. İradesi olan da boyun eğmez çünkü kendi iradesi vardır.

Mürid, boyun eğen değil, iradesiyle ayağa kalkandır. Onun boyun eğişi, nefsine ve masivaya değil, yalnızca Hakk’adır. Bir mürşidin önünde diz çökmesi, kendi benliğinin putunu kırmak içindir; bir başkasının kulu kölesi olmak için değil. Mürşit, ona kimliksizliği değil, onun aslî kimliğini, yani Hak’taki suretini gösteren bir aynadır. Yolun aslı, kişiye kaybolan iradesini ve kimliğini geri vermektir; nefsin esiri olmuş cüz’î iradeyi değil, Hakk’ın küllî iradesine bağlanmış, O’nunla güçlenmiş hakiki iradeyi.

Bu irade yolculuğunun tasavvuftaki adı [seyr-i sülûk](/wiki/seyr-i-suluk)tur. Kişi, mürid olduğu, yani bu yolculuğa çıkmayı irade ettiği andan itibaren bir “sâlik” yani yolcu olur. Bu yolculuk, bir yerden bir yere gitmek gibi coğrafi bir hareket değil, bir halden başka bir hale, bir makamdan öteki makama yapılan mânevî bir ilerleyiştir.

Aslında mânevî bir yolculuk olan seyr-ü sülûku içeren İslâm, Allâh’ın yolunu ilk aşamasından başlatıp zirveye yani zâtına kadar ulaştıran sistemin ismidir. Tasavvuf düşüncesinde sık sık dile getirilen “seyr” sözcüğünün sözlük anlamı, ‘‘gidiş, yürüyüş, ilerleyiş’’ olarak tanımlanmıştır. “Sülûk” sözcüğü ise “yola girmek, yolda yürümek; başka bir şeyin içine nüfuz etmek, katılmak, intikal etmek” demektir. Tasavvuf kavramı olarak “seyr” sâlikin cehaletten ilme, kötü ve çirkin huylardan güzel ahlaka, kendi varlığından Hakk’a doğru hareket edip yürümesidir. Sülûk ise, tasavvuf yoluna girmiş kişiyi Hakk’a vuslata hazırlayan ahlakî eğitimdir.

Seyr, cehaletten ilme, beşeriyetten insaniyete, kendi vehmî varlığından Hakk’ın hakiki Vücûduna doğru bir gidiştir. Sülûk ise bu gidişin usûlü, edebi, erkânıdır. Müridlik, bir anlık bir karar değil, ömür boyu sürecek bir yolculuğun başlangıç kapısıdır. Bu kapıdan içeri girmek, bir “ölüm” ve bir “doğum” ile mümkündür: Beşerî kimliğin ölümü ve mânevî kimliğin doğumu.

Terzibaba Hazretleri bu mânevî doğuşu, yani kişinin “mürid” olmaya karar verdiği o anı, hakiki diriliş olarak tanımlar:

Ne zaman ki rüşd-i ilâhîsine kavuşmak üzere Allah’ın “ reşede ” ismini mürşid makamından istifâde etmek üzere irâde ettiğinde, yani irşâd olmaya mürid olduğunda, bu sefer manevî dirilmesi için zâhirî put edinmiş olduğu ilâh hâlini ilâh-ı ilâh yapan isimlerden haberdar olmak üzere irâdî olarak öldürür. Bu onun manevîdeki doğuşudur.

Mürid, kendi kendine ilahlık taslayan nefsini, o “zâhirî put edinilmiş ilâh hâlini” iradesiyle öldürür. Bu, “Ölmeden evvel ölünüz” sırrının ilk tecellisidir. Bu ölüm, bir yok oluş değil, hakiki bir doğuştur. Kişi, anasından bir kere doğar, bu onun beşerî doğumudur. Mürşidinden ise bir kere daha doğar, bu da onun mânevî doğumu, yani hakikate doğuşudur. Mürid olmak, bu ikinci doğumu talep etmek, onu irade etmektir.

Müridin iradesi ile Hakk’ın iradesi arasındaki ilişki, [Vücûd](/wiki/vucud) mertebelerinin bilgisiyle anlaşılan ince bir sırdır. Terzibaba Hazretleri, Zât’a ait olan mutlak dileme (Meşiyyet) ile sıfat tecellisi olan iradeyi birbirinden ayırarak bu sırra ışık tutar:

İşte bu kelime manaları olarak da dileme ile “Mürid” irade arasında fark vardır. [Meşiyyet](/wiki/mesiyyet) yani dileme Zat’ın zuhura meyil ve arzusudur. Yani [Zât](/wiki/vahdet-i-vucud)’ın zuhura meyil etmesi, faaliyete geçmesi ve bunu istemesidir. Binâenaleyh dilemek, istemek (meşiyyet) ayn-ı zâttır; ve îcâd ile i’damı kuşatandır.

[Meşiyyet](/wiki/mesiyyet), Zât’ın mutlak dilemesidir; henüz “neden” ve “nasıl” sorularının olmadığı, [Hüvviyet](/wiki/huvviyet) gaybındaki saf meyil. [İrade](/wiki/irade) ise bu mutlak dilemenin, [Vâhidiyyet](/wiki/hazarat-i-hamse) mertebesinde, yani ilâhî isimler ve sıfatlar âleminde bir sıfat olarak [taayyün](/wiki/taayyun) etmesi, belirginleşmesidir. Hakk’ın isimlerinden biri de “el-Mürîd”dir, yani “İrade Eden”. İnsan, bu Mürîd isminin tecellisine en kâmil manada mazhar olduğu için irade sahibi bir varlıktır. Mürid olan sâlikin yaptığı, kendi cüz’î iradesini, o iradenin aslı ve kaynağı olan küllî, ilâhî İrade’ye bağlama talebidir. O, kendi iradesiyle, iradesini sahibine teslim etmeyi irade eder. Bu, zıtların birliğinin, yani [Cem makamı](/wiki/cem-makami)nın en güzel misallerinden biridir. İradesini kullanarak iradesizlik (nefsânî iradeden vazgeçme) makamına talip olmaktır. Bu yüzden müridlik pasif bir bekleyiş değil, en aktif, en şuurlu ve en şerefli eylemdir.

Terzibaba'nın Nazarıyla Mürid: Aslı ve Mertebesi

Bir müridin, yani irade eden, isteyen bir yolcunun hakikatini anlamak için, onun nereden gelip nereye gittiğini bilmek gerekir. Mürid, sadece bir tarikata girmiş kişi demek değildir. Onun aslı, kökeni, varlığın en derin sırlarında gizlidir. Bu sırrı anladığımızda, müridliğin ne basit bir takipçilik ne de körü körüne bir teslimiyet olmadığını, bilakis bütün bir kevnî programın kendi vücûdunda tecellî etmesi olduğunu idrak ederiz. Terzibaba Hazretleri’nin irfan mektebinde müridin aslı, Ahadiyyet mertebesinden başlayıp, peygamberlerin hallerinden geçerek kendi kemâline eren bir hakikattir.

Mürid'in Aslı: Hakikat-i Muhammedî'nin Bir Zuhûru

Her şey, bir program dahilinde zuhûra gelir. Hiçbir şey tesadüfî değildir. Varlığın tamamı, Cenâb-ı Hakk’ın Zât’ının kendi kendine tecellî etme arzusundan doğan ve adına Hakikat-i Muhammedî dediğimiz o küllî programın bir açılımıdır. Bu program, bütün peygamberleri, bütün velîleri, bütün âlemleri ve her bir zerreyi içinde barındıran ilâhî bir yazılımdır. Mürid de bu programın dışında değildir; bilakis, bu programın kendi şahsında okunması, yaşanması ve idrak edilmesi için yola çıkmış kişidir.

Terzibaba Hazretleri, bu büyük hakikati peygamberler üzerinden bizlere şöyle anlatır:

Hakîkat-i Muhammed-î programı içerisinde İnsânlık bilinç ve sahnesinin başlamasında ilk faaliyyet gösteren mahallin Âdem ismi ile anıldığını görüyoruz. İşte bu husus diğer bir ifade ile, Hz. Muhammed’in varlığında mevcut olan bu hakikatin Âdem ismiyle ortaya çıkmasından başka bir şey değildir. Nûhiyyet mertebesi de, Hakikat-i Muhammed-î yye nin o mertebede ki, necâtiyyetinden başka bir şey değildir.

Hz. Âdem (a.s.), o küllî hakikatin ilk perdeden zuhûrudur. Hz. Nûh (a.s.), o hakikatin "necâtiyyet" yani kurtarıcılık vasfının tecellîsidir. Her peygamber, o tek ve biricik olan Muhammedî Nur'un, kendi zaman ve mekânında, belli bir isim ve sıfatla görünmesidir. Mürid, kendi varlığının da bu küllî programın bir parçası olduğunu fark edip, Âdem'den Muhammed'e (s.a.v.) kadar uzanan bu tecellî zincirini kendi nefsinde, kendi vücut ikliminde yaşamak isteyen kişidir.

Yolculuk, bir cennet hayalinden uyanışla başlar. Terzibaba Hazretleri, Âdem kıssasının her sâlik için bir başlangıç olduğunu şöyle ifade eder:

Hayelle geçmeye devam eden bir ömrü şuurlandırmak için, “Âdem-i mânâ” yı, hayal cennetinden, beden arz’ı na indirmek o hali bu gün yaşamak olacaktır. Böylece gerçek mânâ da kendine dönüş başlayacaktır. İşte bu yüzden Hakk yolun da yolculuğa çıkacak bir sâlik’in ilk yapması lâzım gelen şey’in Âdem kıssası ’nı çok iyi okuyup, anlayıp, idrak etmeye çalışması olmalıdır.

Mürid, kendi "Âdem-i mânâ"sını, yani mânâ âlemindeki hakikatini, bu "beden arzı"na, yani şehâdet âlemindeki yaşantısına indirmeye talip olandır. Bu, gaflet cennetinden uyanıp, sorumluluk ve imtihan yurduna ayak basmaktır. Bu iniş, bir düşüş değil, hakikate doğru bir uyanıştır. Müridin yolculuğu, bu şuurlu inişle, kendi Âdem'liğini kuşanmasıyla başlar.

Sâlikin Seyri: Peygamber Mertebelerini Kendi Vücûdunda Yaşamak

Tasavvuf yolu, tarih okumak değildir. Peygamberlerin hayatlarını birer masal gibi dinleyip geçmek, bu yolda yolcu olana bir fayda sağlamaz. Müridin asıl vazifesi, o peygamberlerin temsil ettiği ilâhî hakikatleri ve mânevî mertebeleri kendi varlığında diriltmektir. Zira "Ne var âlemde o var Âdem'de" hükmünce, bütün o peygamberlik hakikatleri, her bir insanın içinde potansiyel olarak mevcuttur. Müridin yaptığı, bir mürşidin rehberliğinde bu potansiyeli fiile çıkarmaktır.

Terzibaba Hazretleri, bu konunun altını defaatle çizer. İbrâhimiyyet mertebesini anlatırken şöyle buyurur:

Genel olarak İnsânlık tarihinin geçirdiği hayat evrelerini bir “sâlik-yol ehli” nin de kendi bünyesinde geçirmesi gerekmektedir. (Ne var âlemde o var Âdem de) hükmü ile her birerlerimizde de bu İbrâhîmiyyet mertebesi bünyemizde mevcuttur, ancak onu ortaya çıkarmak için bir çaba ve çalışmaya ihtiyaç vardır. Eğer bu hayat hikâyesini geçmişte yaşayan bir kimsenin hayat hikâyesidir, diyerek tarihe havale edersek buradan bizim payımıza düşen şey sadece onun bir hatırası olmuş olur. Eğer bu hadiseyi kendi bünyemize kısmen de olsa aktarabilir isek o zaman bu hikâye bizim o devremizdeki bize ait malımız olan bir hikâye olur ve biz nakledicisi değil sahibi oluruz. Bir şeye sahip olmak başkadır emanetçilik başkadır.

Mürid, emanetçi değil, sahip olmaya talip olandır. O, Hz. İbrâhim'in (a.s.) yıldızlara, aya, güneşe bakıp "Ben batanları sevmem" diyerek fânî varlıklardan yüz çevirişini, kendi nefsindeki putları kırışını, kendi hayatında yaşar. Bu mertebe, yolun "Tevhid-i ef'âl" durağıdır; yani fiillerin tek Fâil'inin Hakk olduğunu idrak etme makamıdır. Bu mertebede sâlikin kalbinde, Hakk sevgisi olan "Hubbiyyet" galip gelir.

Yolculuk devam eder. Sâlik, Mûseviyyet mertebesine gelir. Bu mertebe de tarihte kalmış bir olay değil, sâlikin kendi seyrinde yaşadığı bir haldir. Terzibaba Hazretleri, Mûseviyyet'in de her birimizin bünyesinde mevcut olduğunu aynı ifadelerle hatırlatır. Bu mertebe, tevhidin "Tevhid-i esmâ" durağıdır. Sâlik, burada Hz. Mûsâ (a.s.) gibi kendi Tur Dağı'na, yani kalp dağına çıkar ve Hakk ile vasıtasız kelâm etmenin, ilâhî isimlerin tecellîlerini doğrudan müşahede etmenin sırrına erer. Hz. Mûsâ'nın Firavun'un sarayında büyümesi gibi, sâlik de kendi nefs-i emmâresi olan Firavun'un hükmü altında yaşarken, ilâhî koruma ile o nefsin şerrinden etkilenmeden kemâle erer. Mürşidi, onun bâtın babasıdır ve onu bu Firavun'un elinden kurtaracak olan ilâhî irfanı ona telkin eder.

Onun bâtın babası o mertebenin nefih edicisi olan gerçek manâda ki, irfan ehli olan mürşididir. Putperest olan zâhir babası-velisi ise Fir’âvn kendi nefsi emmâresi’dir. Onunla birlikte (40) yaşlarına kadar ancak ondan etkilenmeden yaşamıştır. Fir’âvn ise, (Kahhâr-Cebbar-Azîz) Esmâlarının (Celâlî) görünümüdür.

Bu celâlî tecellî, sâliki ezmek için değil, pişirip olgunlaştırmak içindir. Yolculuğun zirvesi ise Muhammediyyet mertebesidir. Bu, bütün mertebeleri kendinde toplayan, cem' makamıdır. Sâlik, bu mertebeye ulaştığında, sadece bir peygamberin değil, bütün peygamberlerin vârisi olur. Çünkü Hakikat-i Muhammedî, bütün hakikatlerin aslı ve menbaıdır. Mürid, bu mertebeleri kendi vücut ülkesinde bir bir fetheden mânevî bir fatihtir.

Yol Haritası Olarak Kelime-i Tevhid ve İnsan-Kur'an İkizliği

Müridin bu çetin yolculukta elindeki harita ve pusula nedir? Terzibaba Hazretleri, bu haritanın en özlü ifadesinin Kelime-i Tevhid olduğunu öğretir. "Lâ ilâhe illâllah", sadece bir söz değil, varlığın ve seyr-i sülûkun bütün bir şemasını içinde barındıran mübarek bir formüldür.

"lâ ilâhe illâ"ya kadar olan 7 harflik bölüm "ettur'u seb'a" (yedi nefis turu), "Allah" celle celâlühû kısmı da "hazarât-ı hamse" (beş ilahi hazret) mertebesine delalet eder ki, bu 12 mertebenin de Hakk Yolcuları vardır.

"Lâ ilâhe illâ" derken sâlik, nefy yani inkâr kapısından geçer. Bu, yedi nefs mertebesini (ettur'u seb'a) aşma mücadelesidir. Nefs-i Emmâre'den başlayarak, Levvâme, Mülhime, Mutmainne, Râziye, Marziyye ve Kâmile'ye uzanan bu yolda, sâlik her mertebede bir "ilâhı", yani kendisini Hakk'tan alıkoyan bir putu reddeder.

"İllâllah" dediğinde ise ispat kapısına varır. Bu kapı, beş ilâhî hazrete, yani varlığın beş temel mertebesine açılır. Bunlar hazarât-ı hamse olarak bilinen Şehâdet, Misâl, Ervâh, Vâhidiyyet ve Ahadiyyet âlemleridir. Mürid, nefsini tezkiye ettikçe, bu varlık mertebelerinin hakikatini idrak etmeye başlar. Kelime-i Tevhid'in her bir zikri, bu on iki mertebelik yolculukta atılan bir adımdır.

İşin derin sırrı ise şudur: Mürid bu zikri yaparken yalnız değildir. Terzibaba Hazretleri, bu zikrin kevnî mertebesini şöyle açıklar:

“Kelime-i Tevhid”i her mertebesi itibarıyla o mertebenin hali içerisinde telaffuz ve telakki edenlerin tamamı, bütün alemler düzeyinde hep birlikte sadece tek bir “Kelime-i Tevhid”i dile ve zuhura getirmiş olmaktadırlar.

Müridin dilinden dökülen "Lâ ilâhe illâllah", meleklerin zikrine, yıldızların dönüşüne, ağaçların hışırtısına karışır. Bütün varlık, tek bir ağızdan, tek bir Kelime-i Tevhid'i beyan etmektedir. Mürid, bu kevnî koroya katılan şuurlu bir sestir.

Bu yolculuğun sonunda mürid, kendisinin, Kur'ân-ı Kerîm ile aynı kaynaktan doğan "ikiz kardeş" olduğunu idrak eder. Biri "Sessiz Kur'an" (Kur'an-ı Sâmit), diğeri "Konuşan Kur'an"dır (Kur'an-ı Nâtık).

(1) “Ahadiyyet” ile bir bâtında doğan ikiz kardeş Kûr’ân ve İnsân olur. ... Bu (اَدعم) “Âdam” yani “İnsân-ı Nâtık”, “Kûr’ânı nâtık” zâhir bâtın besmele ile okunur. Zâhir ehli zâhirini okur. Bâtın ehli hem zâhirinin hem bâtınını okur.

Mürid, seyr-i sülûkunu tamamladığında, Kur'an'ı sadece okuyan değil, Kur'an'ın mânâlarını yaşayan ve gösteren bir ayna haline gelir. Onun her hali, her sözü, bir âyetin tefsiri olur. O, ayaklı Kur'an olur. İşte müridliğin gayesi, bu mertebeye ulaşmaktır.

Varlığın Hakikati: Zuhûr, Tecellî ve Biat

Müridin yolculuğu, sadece ahlâkî bir arınma değil, aynı zamanda bir idrak dönüşümüdür. Bu dönüşümün en temel noktası, "halk" algısının değişmesidir. Şeriat ve tarikat mertebesinde, bizler Hakk'ın yarattığı ayrı varlıklar olarak görülürüz. Bu, o mertebenin gereğidir. Ancak hakikat mertebesine yükselen bir mürid için mesele değişir.

Mealde yaratma verilmiş, şeriat ve tarikat mertebesi ile mazur ve doğrudur. Hakikat ve marifet mertebesinde halkiyet, zuhur ve tecellidir.

"Halkiyet" yani yaratılmışlık, hakikatte, Mutlak Varlığın perdeler arkasından zuhûr etmesi, yani görünmesidir; bir tecellî hadisesidir. Güneşin ışığı, denizin dalgası gibi. Dalga, denizden ayrı bir varlık değildir; denizin bir hali, bir görünümüdür. Mürid, kendi varlığının da Hakk'ın Vücûd denizinin bir dalgası olduğunu idrak eder. Bu idrak, "Lâ fâile illâllah" (Allah'tan başka fiil sahibi yoktur) hakikatiyle başlar, "Lâ mevsûfe illâllah" (Allah'tan başka sıfat sahibi yoktur) ile derinleşir ve "Lâ mevcûde illâllah" (Allah'tan başka mevcut yoktur) ile kemâle erer.

Bu hakikat, sâlikin iç âleminde "üç karanlık"tan geçerek doğar. Tıpkı bir ceninin anne karnındaki üç karanlıkta (karın, rahim, plasenta) olgunlaşması gibi, sâlik de mâden, nebât ve hayvân mertebelerinin karanlıklarını aşarak "insan" mertebesine doğar. Bu, Zümer Sûresi'nde işaret edilen "halkan min ba'di halkın fî zulumâtin selâs" (üç karanlık içinde bir halktan diğerine geçerek) sırrıdır.

Bu küllî hakikat ve yüce irfan, tek bir müride nasıl ulaşır? Bu sır, cüz'î bir varlık olan sâlikin kalbine nasıl aktarılır? İşte bu noktada biat müessesesi, yani mürşide el verme devreye girer. Biat, basit bir el sıkışma veya söz verme değildir. O, küllî olan Hakikat-i insaniyye'nin, yani bütün ilâhî özellikleri kendinde toplayan o kâmil insan hakikatinin, mürşidin eli vasıtasıyla müridin eline ve kalbine akıtıldığı mânevî bir operasyondur.

âlemlerin halkedilişi gibi ulûhiyyet mertebesinin, tecellisi ve aynı zamanda bir kopyası olan hakikat-i insaniyye mertebesine bütün ulûhiyet özelliklerinin aktarılması gibi aynı şekilde biat esnasında, hakikat-i insaniyye’ye aktarılmış olan bu hakikatler de daha henüz beşer ... olan sâlike de (el verme tatbikatı ile kendi hakikatine ve âlemlerin hakikatine erme yolu) böylece açılmış olmaktadır. ... Biat ise özel bir haldir ve yolun gereğidir. (el ele diz dize göz göze) dir. ... Üstte Hakk’ın eli, altta mürşidin eli yanında da sâlik’in eli vardır. Hakk’ın kudret elinde “yedullah” sıfatları ve isimleri kendinin “rüşd/kemâl” verdiği mürşidin eli ki, bu gerçekten kâmil bir rüşd/mürşid olmalıdır, oraya akmaktadır.

Biat anında üç el birleşir: Sâlikin teslimiyet eli, mürşidin irşad eli ve hepsinin üzerinde olan Hakk'ın kudret eli. O an, sâlikin bireysel varlığı, o küllî hakikat pınarına bağlanır. O el, artık sadece beşerî bir el değil, "Yedullah"ın, Hakk'ın elinin tecellî ettiği bir mahal olur. Terzibaba Hazretleri'nin lâtifeyle söylediği gibi, "Tutarsan tutulursun." O ele samimiyetle yapışan, hakikatin ipine yapışmış olur ve o ip onu menziline ulaştırır.

Terzibaba mektebinin nazarında mürid, böyle yüce bir hakikatin taşıyıcısıdır. O, varlığın kökenine, kendi aslî vatanına dönmek için yola çıkmış, peygamberlerin hallerini kendi nefsinde dirilten, Kelime-i Tevhid'i bir harita gibi kullanan ve nihayetinde kendisinin Konuşan Kur'an olduğunu idrak eden bir yolcudur.

Terzibaba Geleneğinde Mürid'in Yaşanması

Müridlik, bir okula kaydolmak gibi kâğıt üzerinde kalan bir sıfat değildir. Müridlik, bir hâldir; yanmaktır, pişmektir, olmaktır. Bu, kuru bir bilgi yığmak değil, bilginin ateşinde eriyip yeniden şekillenmektir. Müridin hayatı, baştan sona bir seyr-ü sülûk yolculuğudur ve bu yolculuk, nazariyatta değil, bizzat yaşantının içinde, her nefeste tecellî eder.

Yola giren can, iradesini Hakk’ın iradesine râm etmek için bir mürşid-i kâmil kapısına varmıştır. Lâkin bu kapıdan girmekle iş bitmez, bilakis yeni başlar. Artık müridin her günü, her anı, bu yolculuğun bir parçasıdır. Terzibaba geleneğinde müridin yaşantısı, Kur'ânî kıssaların ve nefs mertebelerinin kendi vücut ikliminde, kendi hayat hikâyesinde bir bir zuhura çıkmasıdır.

Seyr-ü Sülûk'a İlk Adım: Nefs Mertebelerinde Yolculuk

Her yolculuk bir ilk adımla başlar. Müridin mânevî yolculuğu da, kendi nefsini tanımasıyla, en alt basamaktan, nefs-i emmâre'den başlar. Bu, insanın Hakk’tan gafil olduğu, kendisini sadece et ve kemikten ibaret zannettiği, arzu ve heveslerinin esiri olduğu bir zindandır. Terzibaba Hazretleri, bu ilk durağın halini Kur'ân lisanıyla şöyle anlatır:

وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (Vema uberriu nefsi innennefse le emmâretün bissui illâ mâ rahime Rabb’i inne Rabb’i gafururrahiym.) Meâlen: “ Ben nefsimi temize çıkarmak istemem, çünkü nefis daima kötü- lüğü Emredicidir. Meğer ki Rabb’imin esirgediği bir nefs ola. Gerçekten Rabb’ im bağışlayan ve esirgeyendir. “ Yaşantısı: Haktan gafildir, kötülüğe meyyaldir, isyan ve fenalığın menşeidir. Kötü ahlâk sahibidir, tabiatı zûlmani ve süflidir. Nefs-i emmârenin belirgin ahlâk ve sıfatları şunlardır: Hırs, tama, şehvet, gadap, kendini beğenme, emretme hırsı, ve zûlm etme arzusu’dur. Bu mertebeden kurtulup yükselmenin anahtarı, “ Lâ ilâhe ilâllah” Kelime-i Tevhidi dir. Mürşidinin sâlik’e yaptığı bu telkinle zikre başlar, nûrunu, sırrını ve halini müşahede edinceye kadar çalışmasını sürdürür.

Bu mertebe tam bir karanlık halidir. İnsan, kendi hakikatinden habersiz, nefsaniyetinin rüzgârında savrulan bir yaprak gibidir. Mürşid, bu zindanda çırpınan sâlike ilk ışığı uzatır: “Lâ ilâhe illâllah”. Bu sadece bir cümle değildir; karanlığı yaracak bir nur, zindanın kapısını açacak bir anahtardır. Mürid, mürşidinden aldığı bu telkinle zikre başladığında, aslında kendi içindeki esaretten kurtulma mücadelesine de başlamış olur. Her “Lâ ilâhe” deyişinde, nefsini ve putlaştırdığı her şeyi reddeder; her “illâllah” deyişinde ise Hakk’ın varlığını ve birliğini kalbine nakşeder.

Bu zikir ve gayretle sâlik, yavaş yavaş bir üst basamağa, nefs-i levvâme'ye adım atar. Artık yaptığı yanlışlardan dolayı pişmanlık duymaya, kendini kınamaya başlar. Bu, uyanışın ilk belirtisidir. Terzibaba Hazretleri bu mertebeyi şöyle tarif eder:

Nefs-i levvâmenin biri emmâreye, diğeri de mülhimeye bakan iki yüzü vardır. Ehli hayvandır. Davul önünde oynar, kürsi dibinde ağlar. Kendini beğenmiş olup, şer kaynağıdır, ham sofudur. Nefs-i levvâmenin belirgin ahlâk ve sıfatları; “ cehalet, hamlık, kızgınlık, gıybet, levm, çok yemek, ve seks” dir. (HAVF ve RECA ) (korku ve ümit) arasında yaşar. Bu mertebeden kurtulup yükselmenin anahtarı, (yâ ALLAH) ( c.c.) ismi Celâli dir. Mürşidinin sâlik’e yapmış olduğu bu telkinle zikre başlar, nûrunu, sırrını ve halini müşahede edinceye kadar çalışmalarına devam eder.

Bu mertebedeki sâlik, bir ayağı çamurda, bir ayağı eşikte gibidir. Hâlâ eski alışkanlıklarının çektiği olur ama artık yaptığı yanlıştan sonra içi sızlar. "Keşke yapmasaydım" demeye başlar. Bu "levm", yani kınama, çok kıymetlidir, çünkü sâlikin içinde bir vicdanın, bir hakikat mihenginin uyanmaya başladığını gösterir. Mürşidi ona bu mertebenin anahtarı olan "Yâ Allah" zikrini telkin eder. Sâlik, artık sadece sahte ilahları reddetmekle kalmaz, doğrudan doğruya Zât’ın Câmi’ ismi olan Allah’a yönelir.

Kurban Edilmesi Gereken "Bakara": Nefs ve Dünya Bağlılığı

Seyr-ü sülûk yolunda ilerleyen müridin karşısına çıkan en büyük engellerden biri, kendi nefsine ve dünyaya olan bağlılığıdır. Kur'ân-ı Kerîm'deki kıssalar, sadece geçmişte yaşanmış olaylar değil, aynı zamanda her sâlikin kendi mânevî yolculuğunda yaşadığı hallerin birer remzidir. Bakara Sûresi'nde geçen "inek kesme" hadisesi de bu remizlerin en güçlülerinden biridir. Bu inek, sâlikin kurban etmesi gereken nefsini ve dünyaya olan düşkünlüğünü temsil eder.

Terzibaba Hazretleri, bu ineğin ne manaya geldiğini ve onu kesmenin ne demek olduğunu şöyle açıklar:

Diğer taraftan, bakara-inek, Genelde “tabiat-dünya”dır, özelde ise sâlik’in nefs-i levvâme mertebesinde olan nefsidir, ve onu, yani nefs-i levvâme anlayışını kesmesi-üzerinden-ahlâkından kaldırması gerekmektedir. Mülhime nefse geçip, levm ederek bu bakarayı ne kadar çok beslemişim diye pişman olup “zebh-boğazladıktan-Hakk’a kûrb’ân ettikten sonra” her parçasını başkalarına fayda sağlamak üzere dağıtmasıdır. Aslında boğazlanması, sesinin kesilmesi dolayısı ile ahlâkının hükümsüz hâle getirilmesidir.

Müridin "ineğini kesmesi", eline bıçak alıp bir hayvanı boğazlaması değildir. Bu, kendi içindeki hayvanî nefsin sesini kesmesi, onun kötü ahlâkını ve dünyaya olan körü körüne bağlılığını hükümsüz kılmasıdır. Sâlik, nefs-i levvâme'de pişmanlık duyarak bu ineği ne kadar beslediğini fark eder. Sonra mürşidinin rehberliğinde, o nefsin isteklerini yerine getirmeyerek, onun ahlâkını terk ederek onu "kurban" eder. Bu kurban, sâliki Hakk'a yaklaştıran bir kurbiyet vesilesi olur.

Bu hadiseyi kendi nefsinde yaşayabilmek, sâlikin bulunduğu idrak seviyesine bağlıdır.

Bu hadiseyi gerçek mânâ da aslına yakîn şekilde yaşayabilmek için en az “Mûseviyyet mertebesi“ itibari ile kişinin, (Hazarât-ı hamse) “beş hazret” mertebelerinden (Tevhid-i esmâ) “isimlerin birliği” mertebesi idrakine ulaşmış olması lâzımdır.

Bu demektir ki, sâlik yolculuğunda ilerledikçe, varlıkta gördüğü her şeyin aslında Hakk'ın güzel isimlerinin bir tecellîsi olduğunu idrak etmeye başlar. İşte bu Tevhid-i Esmâ idrakine ulaştığında, kurban edilecek "ineğin" de aslında Hakk'tan ayrı bir varlık olmadığını, onun da bir ismin tecellîsi olduğunu anlar. Ancak o isim, sâliki yoldan alıkoyduğu için, onun hükmünün ortadan kaldırılması gerekmektedir. Bu idrak, müridin yaptığı ameli daha derin bir şuurla yapmasını sağlar.

Mürşid: Yol Gösteren Binek ve Feyz Aktaran El

Mürid, bu çetin yola tek başına çıkmaz. Zira kendi aklı ve iradesi, onu nefs-i emmârenin zindanından çıkarmaya yetmemiştir. Yolculuğun her aşamasında bir rehbere, bir Mürşid-i Kâmil'e ihtiyaç duyar. Mürşid, sadece yolu tarif eden bir harita bilgini değil, o yolu bizzat yürümüş ve sâliki elinden tutup yürütebilecek güçte olan bir yol arkadaşıdır.

Terzibaba geleneğinde mürşid, sâlikin kendi "beden-nefis dağı"nı aşabilmesi için ona Hakk tarafından lütfedilmiş ilâhî bir binek gibidir. Hz. Sâlih'in kavmine bir mucize olarak kayadan çıkarılan "nâkata-Allah", yani Allah'ın devesi, bu hakikatin en güzel remzidir.

İşte bu halden kurtulmak için kendi gerçek hakikatini aramaya yönelerek insânlık vadisine girmesi gerekmekte’ dir, o vadiye gitmek için’de kendi beden-nefis dağından Allah’ın yolu olan sırat-ı müstakîm’e ulaşmak için, binek olarak “nâkata-Allah’ın” dişi hâmile devesini çıkarması gerekmektedir. Hâmile olması o devenin neslinin kesilmemiş- ebter , olmamış olması içindir.

Sâlik, kendi ham aklı ve gücüyle o sarp "beden-nefis dağı"nı aşamaz. İşte o noktada, mürşid ona bir binek olur. Onun irfanı, himmeti ve feyzi, sâliki o zorlu yokuştan çıkarır, sırat-ı müstakîm'e ulaştırır. Mürşidin "hâmile" olması, yani feyzinin ve irfanının neslinin kesilmemiş olması, silsile yoluyla Peygamber Efendimiz'den (s.a.v) bugüne kadar kesintisiz olarak gelmesidir.

Bu yolculuğun başlangıcı, somut bir eylemle, biat ve "el alma" ile başlar. Bu, mânevî bir doğum, ilâhî feyzin aktığı bir kanalın açılışıdır. Terzibaba Hazretleri, biat anında gerçekleşen o muazzam hadiseyi şöyle resmeder:

Biat esnasında sağ eller karşılıklı iç içe sol ellerde dışarıdan karşılıklı o elleri tutmaktadır. İşte o sırada eli tutulân İnsân-ı Kâmilden, eli tutan sâlik’e burada olan “Esmâü-l Hüsna”nın akmaya başlayacağı kapının açılması veya İlâh-î feyz yolunun bütün mertebelerden bağlanmasıdır. 0 anda “yedullahi fevka eydihim” (48/10) “Allah’ın eli onların ellerinin üstündedir” hükmü ile orada üç makam eli toplanmıştır. Birincisi , üstte olan Ulûhiyyet elidir. İkincisi , tutulan risâlet elidir. Üçüncüsü ise, tutan abdiyyet elidir. İşte böylece ellerde remzedilen (99) “Esmâü-l Hüsna” Hakk mertebesinden, Risâlet mertebesine, oradan da abdiyyet mertebesine olan nüzülü başlamış olmaktadır.

Mürid elini uzattığında, aslında sadece bir beşerin elini tutmaz. O elin üzerinde Risâlet elini, onun da üzerinde Hakk'ın kudret elini bulur. O anda, İnsân-ı Kâmil olan mürşidde dürülmüş halde bulunan bütün ilâhî hakikatler ve Esmâ-i Hüsnâ, feyz olarak sâlikin kalbine akmaya başlar. Müridin yapması gereken, bu eli ihlas ve sadakatle tutmaktır.

Ancak bu kadar mühim bir kapıya yönelirken, müridin son derece dikkatli olması gerekir. Her "Ben mürşidim" diyenin eli tutulmaz. Müridin, canını ve imanını teslim edeceği zatın vasıflarını çok iyi araştırması bir zarurettir.

Yalnız buna da dikkat etmek lâzımdır. Bu eğitimi veren yolun başındaki kişide, Ârif, Ârifibillâh ve Kâmil İnsân denilen vasıflar var mıdır? Çok iyi araştırıp, tetkik etmek lâzımdır.

Gerçek mürşid, sâliki kendisine değil, Hakk'a bağlar. Onu kendi şahsına müptela etmez, kendi varlığında fâni ederek Hakk'ın varlığına uyandırır.

İlişkinin Gayesi: "Ne Sen Ne Ben, Sadece Hakk"

Mürşid-mürid ilişkisi, bir usta-çırak ilişkisi gibi başlar ama orada kalmaz. Bu ilişkinin nihai gayesi, ikiliği ortadan kaldırmak ve sâliki teklik sırrına erdirmektir. Başlangıçta bir "seven" (mürid) ve bir "sevilen" (mürşid) vardır. Mürid, mürşidinin ahlâkına, ilmine, hâline hayran olur, ona muhabbet besler. Bu muhabbet, sâliki yolda tutan en kuvvetli bağdır. Ancak yolculuk ilerledikçe, bu ikili görünüm yavaş yavaş ortadan kalkar. Müridin gayesi, mürşidinin şahsında erimek, onda fenâfillâh olmaktır.

Terzibaba Hazretleri, bu dönüşümü "Doğdular, Yaşadılar, Öldürdüler, Öldüler" hikâyesinin remizleriyle şöyle ifade eder:

( YAŞADILAR ) Başlangıçta mürşid-mürid isminde seven-sevilen şeklindeki ikiliği önce var edip, yaşatıp, sonra seven-sevilende, aşık olan-olunanda sevgi ve aşk ismi ortaya çıkarmak üzere ikisi birbirinin elini öperek, “ne sen ne ben, sadece Hakk,” ismiyle mürşid ve mürid isimlerini öldürür.

Mürşid ve mürid, bir noktadan sonra kendi izâfî kimliklerini, "mürşidlik" ve "müridlik" sıfatlarını "öldürürler". Geriye sadece bu ilişki aracılığıyla tecellî eden "Hakk" kalır. Mürid, mürşidinde fâni olduğunda, aslında bir şahısta değil, o şahısta tecellî eden Hakikat-i Muhammediyye'de, Akl-ı Küll'de fâni olmaktadır.

Bu fâni olma hali, sâlikin yolculuğunda ulaştığı bir mertebede, "kurban" remziyle bir kez daha karşımıza çıkar. Sâlik, önce ef'âl (fiiller) âleminde mürşidin mürşidlik yönünü kendi nazarında kurban eder. Bu, artık fiillerin fâilinin Hakk olduğunu idrak etmesidir. Yolculuk devam ettikçe, daha derin bir kesme anı gelir:

Sâlik bu izâfi yani isimlenmiş benlik ile Mürşid’in de gördüğü bu yönünü kesebilirse ki hakîkatte (من) “Men” yani kim… Men’iyyete yani Zât’a olan isim ile bağlanmış yönünü kesebilirse Kûrb’an bayramının 2. Günü olan Mûsevîyet hakîkatlerini yaşar.

Burada "kesilen", artık mürşidin sadece bir rehber olarak görülen yönü değil, onun Zât'a işaret eden "isimlenmiş benlik" yönüdür. Sâlik, mürşidini artık Hakk'tan ayrı bir "kim"lik olarak görmeyi bırakır. Bu, mürşidi inkâr etmek değil, tam tersine onun hakikatini, onun Hakk'ın bir tecelligâhı olduğunu tam manasıyla idrak etmektir. Bu idrakle birlikte, sâlikin nazarında mürşid ve mürid ayrımı kalkar, her yerde ve her şeyde sadece Vâhid olanın vechi görünmeye başlar.

Müridin yaşantısı, bu mertebelerden geçerek, bu kurbanları vererek, bu fenâ anlarını yaşayarak kemâle erer. Yolculuk, birinden bir şey "almak" için başlar; alan ve veren ikiliği ortadan kalktığında, geriye sadece "O" kaldığında tamamlanır.

Füsûsu'l-Hikem'de Mürid

Füsûsu’l-Hikem gibi bir deryanın kıyısına vardığında, Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri’nin, Peygamberlerin lisanından aktardığı bu hikmetler, geçmişte yaşamış zâtların hayat hikâyeleri değil, bugünkü nefs ve zât hakikatimizin anlatımıdır.

Bu sohbetteki durağımız, “Mürid” kavramının Şeyh-i Ekber’in nazarındaki derinliğidir. Mürid, iradesini mürşidine teslim etmiş, boynu bükük bir tâbi gibi düşünülür. Halbuki Füsûs mektebinde bu kelime, kapıdaki isminden içeri, Hüvviyet sarayının en has odalarına uzanan bir sırrı barındırır. Çünkü “Mürid”, Cenâb-ı Hakk’ın en temel isimlerinden, sıfatlarından biridir.

Meşiyyet ve İrade: Zât ve Sıfat Ayrımı

Tasavvuf ilmi, bir usûl ve erkân ilmidir. Her şeyi yerli yerine koyma, mertebesini bilme sanatıdır. Bu sanatta en temel ayrım, Zât mertebesi ile sıfatlar ve fiiller mertebesi arasında yapılır. Mürid isminin hakikatini anlamak için, önce onun kökü olan “irade” sıfatının, Zât’a ait olan “meşiyyet” ile farkını bilmek gerekir. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri, bu ince ayrımı Füsûs şerhinde şöyle açar:

FASS-I DÂVÛDÎ nihayetlerinde dahi îzâh olunduğu üzere meşiyyet, isteme, dileme Zât'a aittir yani kişi veya Canab-ı Hakk’ın meşiyyeti doğrudan doğruya Zat’ına bağlıdır. Sıfatlara, isimlere değil Zat’ına bağlıdır. Meşiyyet, dileme Zat’a ait ve irâde Mürid ismine taalluk ettiği için, aralarında fark vardır. Bakın meşiyyet ve irade kelimelerinin ifade ettiği manaları belirtmek için böyle çok güzel bir izaha girişmiştir. Yani meşiyyet Zat’a bağlı olan bir hadisedir, irade ise “Mürid” ismine taalluk ettiği için yani Mürid, murad etme alakalandırdığı için aralarında fark vardır. Yani Mürid, irade meşiyyetten sonra meydana gelmektedir. Yani meşiyyet iradenin bir üstündedir.

Meşiyyet, Zât-ı Mutlak’ın hiçbir şarta, isme veya sıfata bağlı olmayan, mutlak dilemesidir. O, “kün fe yekûn” (Ol der ve olur) emrinin çıktığı, henüz isimlerin ve sıfatların birbirinden ayrışmadığı Ahadiyet mertebesinin bir işâretidir. İrade ise, bu mutlak meşiyyetin, Vahidiyyet mertebesinde, yani ilâhî isimlerin tecellîye hazırlandığı alanda büründüğü ilk taayyündür. Artık “Mürid” (irade eden) ismi zuhur etmiştir ve bu isim, bir “murad” (irade edilen) gerektirir. Meşiyyet, Zât’ın iç yüzü ise, irade, o Zât’ın âlemlere dönük yüzünün ilk belirdiği yerdir.

Bu noktada, “mürid” kelimesinin yaygın ve hakikî anlamı arasındaki fark ortaya çıkar. Terzibaba Hazretleri’nin işaret ettiği gibi:

Şimdi klasik manada tarikat eğitimi ile Hakikat eğitiminin arasındaki fark hemen şurada da gözükmektedir ki herhangi bir intisab edildiği zaman herhangi bir sisteme yola tarikata intisab edildiği zaman o kişilerin ismine “Mürid” denir. “Mürid” dendiği zaman da başını eğen tabi olan hiçbir kimliği olmayan kimse hükmünde anlaşılır. Halbuki aslı itibariyle tam tersidir. Mürid ismi, irade eden manasınadır. İrade eden de boyun eğmez. İradesi olan da boyun eğmez çünkü kendi iradesi vardır. Ama denilirse ki kişi bunun farkında olmadan nefsi manada bir iradesi varsa o iradeyi teslim etmek için Mürid isminin zahiri anlayışının tatbikatı verilir, tabi o ayrı konudur.

Sâlikin, yani müridin yolun başında teslim ettiği, Hakk’ın ona bahşettiği irade cevheri değil, o cevheri kendi nefsanî hevesleri, vehimleri ve zanları istikametinde kullanan cüz’î, vehmî iradesidir. Teslim olan, iradenin kendisi değil, onun yanlış kullanımıdır. Hakikî mürid, iradesini yok eden değil, nefsine karşı iradesini bileyen, Hakk’ın iradesinden başka bir şey istemeyecek bir iradeye sahip olmayı irade edendir.

Mürid İsminin Kâinattaki ve İnsandaki Tecellîsi

Şeyh-i Ekber Hazretleri’nin hikmetine göre, varlık âlemi ilâhî isimlerin birer aynasıdır. Her bir varlık, bir veya birkaç ismin tecellîsiyle ayakta durur. Mürid ismi de bu esmâ dokusunun en temel ipliklerinden biridir. O olmadan, ne Hayy (diri) isminin hayatı, ne de Alîm (bilen) isminin ilmi fiile dökülebilir. Bir şeyin var olması için önce Hayat, sonra o varlığın ne olacağına dair bir İlim, sonra da o ilmin açığa çıkmasını dileyecek bir İrade gerekir.

Hayatı var ilmi var ama iradesi yoksa onu ortaya koyup da faaliyete geçiremez... İşte alemde “Mürid” isminin manası ve ruhu olan “İrade” sıfatının hükümran olduğu biz zevkan ve şuhuden buluruz. Yani bu irade sıfatı bütün alemde mevcuttur. Biz bunu hem zevkan hem de şuhuden görürüz... En küçük bir ot dahi İrade sıfatı ile meydana gelmektedir. Tabi ki orada varlığı nisbetinde irade vardır. Bir ağaçta kullanılan irade başka, otta kullanılan irade tabi ki daha başkadır.

Bahar vakti toprağı yarıp çıkan bir filizin o hareketi, Cenâb-ı Hakk’ın Mürid isminin bir tecellîsidir. O filizin güneşe yönelmesi, o ağacın meyveye durması, hep bu ilâhî iradenin kevnî bir yansımasıdır. Her varlık, kendi kabiliyeti, yani A'yân-ı Sâbite’sinde ne yazılıysa, o ölçüde bu iradeden pay alır.

İnsan ki “ahsen-i takvîm” üzere halk edilmiş, bütün isimleri kendinde toplayan bir “nüsha-i câmiadır”.

Biz insanlar görürüz ki süver-i alemde birer suretiz, yani biz de bu alem suretlerinden biz de birer suretiz, her birerlerimizin sureti suver-i esmaiyenin mezahirinden başka bir şey değildir. Yani her birerlerimizin sureti bir esmanın suretinden başka bir şey değildir. İşte bizi tedbir eden de o esmadır ve ona da Rabb-ı Has deniyor. Bizde vasıl olan Hakkın “Mürid” isminin manası ve ruhu olan sıfat iradesi mevcuttur. Böylece kendi nefsimizde zevken ve vicdanen Hakkın “Mürid” isminin manası ve ruhu olan “İrade” sıfatını buluruz...

İnsan, diğer varlıklardan farklı olarak, bu irade sıfatını sadece taşımakla kalmaz, onu kendi nefsinde “zevk ederek” ve “vicdanen” bulur. Yani insan, irade sahibi olduğunun farkında olan tek varlıktır. İşte bu farkındalık, ona hem büyük bir şeref hem de ağır bir sorumluluk yükler.

Âdem’in Meleklere Üstünlüğü: Mürid İsminin Sırrı

Füsûsu’l-Hikem’in Âdem Fassı’nda, meleklerin Hz. Âdem’in halifeliğine itirazı anlatılır. Bu, insanın kendi içindeki melekî ve şeytanî kuvvetlerin, nefsânî ve ruhânî yönlerinin bir anlatımıdır. Melekler, Hakk’ı belli isimler üzerinden tesbih ederler; onlar “Subbûh”tur, “Kuddûs”tur. Fakat Cenâb-ı Hakk’ın Kahhâr, Müntakim, Gaffâr, Tevvâb gibi celâlî ve cemâlî isimleri de tecellî edecek bir mazhar (tecellî yeri) arar. İşte Âdem, bu zıt isimleri kendinde toplama potansiyeliyle meleklerden ayrılır. Bu potansiyelin anahtarı ise Mürid ismidir.

Âdem, melaikenin mazhar olmadığı bir takım esma-i ilahinin mazharıdır... Zira Âdem “Mürid” isminin dahi mazharı olduğundan kendi iradesiyle emri ilahiyeye muhalefet eder. Ondan bir takım isyan sadır olur halbuki... Melaikede ihtiyar yoktur ki onlardan Hakka muhalefet sadır olsun da bilahere Gafur ve Gaffar isminin mahali tecellisi olabilsinler.

Meleğin iradesi, Hakk’ın iradesine birebir denktir; orada bir “seçim” anı yoktur. Bu yüzden onlardan isyan sâdır olmaz. İnsanda ise Mürid ismi, ona bir “ihtiyar” (seçme özgürlüğü) alanı açar. Bu alan, hem düşüşün hem de yükselişin kapısıdır. İnsan, bu iradesini kullanarak emre muhalefet edebilir ve “isyan” eder. Fakat bu isyan, aynı zamanda “mağfiret” kapısını da açar. Günah olmasaydı, Gaffâr (çokça bağışlayan) ismi nasıl tecellî edecekti? Düşüş olmasaydı, Tevvâb (tövbeleri çokça kabul eden) ismi kime yönelecekti?

Bu, yolun en tehlikeli zeminlerinden biridir. Vahdet bilgisinden biraz tatmış ama henüz hazmedememiş ham bir sâlik, kendi kusurlarını ilâhî isimlere fatura edip sorumluluktan kaçmaya çalışabilir. Şeyh-i Ekber, meleklerin diliyle bize bu tehlikeye karşı bir edeb dersi verir:

Biraz kendisinde vahdet bilgisi olan kimse, Hakk yaptırttı onun ismi zuhur etti, esmanın tesiriyle yaptım diye kendini oradan kayırabilir. Kendinden çıkan zuhuru Hakka isnad ederek kendini masum gösterebilir, eğer biraz vahdet bilgisi almış ise. İşte bu durumda meleklerin durumuna düşer. Neden? Eksik esma-i ilahiye ile işe baktığından. Çünkü insan da bir de “Mürid” isminin tecellisi vardır. İrade eden manasınadır. Onu da kullanacaksın.

Kâmil insan, yani hakikî mürid, fiilin fâilinin Hakk olduğunu bilir (Tevhid-i Efal), ama şeriatın ve akl-ı selimin sınırlarına riayet etmekle de mükellef olduğunu unutmaz. Çünkü bilir ki, ona verilen irade, bu oyunda doğru rolü oynaması için verilmiştir. O, “Eğer siz günah işlemeseniz Allah sizi helâk eder ve yerinize günah işleyip tevbe eden bir topluluk getirirdi” hadis-i şerifinin sırrını anlar, ama bunu bir günah işleme ruhsatı olarak görmez.

Kendini Bilmek, Hakk’ı Bilmektir

Nihayetinde, Füsûs’un bize öğrettiği en büyük hikmet, “Men arefe nefsehû fekad arefe Rabbehû” (Nefsini bilen, Rabbini bilir) sırrıdır. Hakk, bize kendisini, yine bizde bulunan sıfatlarla tanıtır.

Böyle olunca Hak Teala kendi nefsini bize Hayat, İlim, Semi, Basar, Kudret, Kelam, İrade gibi bizden olan sıfatlarla vasf eyledi. Böylece biz O’nu alimiyet, kadiriyet, müridiyet gibi vasıflarla müşahede ettiğimiz vakit bu vasıflarla kendimizi müşahede ederiz.

Kendi irademizin varlığını hissettiğimizde, aslında Hakk’ın Mürid isminin bir tecellîsini müşahede ederiz. Kendi ilmimizin sınırlarını gördüğümüzde, O’nun Alîm isminin sonsuzluğunu idrak ederiz. Kendi acziyetimizde, O’nun Kâdir isminin kudretini anlarız. Yol, bizden O’na doğru gibi görünse de hakikatte O’ndan O’nadır. Bizim varlığımız, O’nun kendi isim ve sıfatlarını müşahede ettiği kesif bir aynadan ibarettir.

Öyleyse “mürid” olmanın hakikati, iradesi elinden alınmış bir hiç olmak değil, bilakis Hakk’ın Mürid isminin tecellî ettiği, bu yüzden irade sahibi kılınmış şerefli bir varlık olmaktır. Yolculuk, bu iradeyi nefsinden alıp sahibine, yani Hakk’ın iradesine râm etmekten ibarettir. Bu, iradeni yok etmek değil, onu en yüce murada, yani Hakk’ın rızasına yöneltmektir. İşte o zaman mürid, muradına ermiş olur.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Müridin seyr-i sülûku, yani mânevî yolculuğu, aklın sınırlarında zıtlıklar ve çelişkiler gibi görünen nice kapıdan geçmesini gerektirir. Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu’l-Hikem’i, bu kapıların anahtarlarını sunan bir hikmet pınarıdır. Bu pınardan içen sâlik, zıt gibi görünenlerin aslında Bir’in farklı yüzleri olduğunu, ayrılık sandığı her şeyin vuslatın bir cilvesi olduğunu idrak etmeye başlar. Füsûs’un irfan ufkunda, müridin kalbi, zıtların barıştığı, tenzih ile teşbihin kol kola yürüdüğü bir Cem makamı haline gelir.

Bu mertebe, tenzih-teşbih dengesi denilen iki kanatla Hakk’ın sonsuz semâsında süzülmektir. Tenzih, Cenâb-ı Hakk’ı her türlü mahlûkattan, suretten ve kayıttan münezzeh, aşkın ve benzersiz bilmektir. Bu, “O’nun benzeri gibi hiçbir şey yoktur” (Şûrâ, 42/11) ayetinin sırrıdır. Teşbih ise, “Nereye dönerseniz Allah’ın vechi oradadır” (Bakara, 2/115) ayetinin tecellisidir; her zerrede, her surette O’nun isimlerinin ve sıfatlarının zuhûrunu müşahede etmektir. Sadece tenzihte kalan, Hakk’ı âlemlerden o kadar uzaklaştırır ki, O’nu göklerde bir hükümdar sanır. Sadece teşbihte kalan ise, her şeyi O sanarak Hâlık ile mahlûku birbirine karıştırır.

Kâmil mürid ve onun rehberi olan ârif, bu iki bakışı tek bir görüşte birleştiren, Muhammedî mîzânı kalbinde kuran kişidir. O bilir ki, Hakk hem her şeyden münezzehtir hem de her şey O’nunla kâimdir.

"Her Şey O'ndandır"dan "Her Şey O'dur"a Geçiş

Müridin yolculuğunun başında, ona "Her şey Allah'tandır" denilir. Bu, şeriatın anladığı, Hakk’ın her şeyin Hâlık'ı ve sebebi olduğu hakikatidir. Bu düzeyde bir Hâlık (halk eden) ve bir mahluk (halk edilen) ayrımı vardır. Hakikat ehli, bu sırrı ehil olmayana açmanın onu delâlet çukuruna düşürebileceğini bildiğinden, merhametinden ötürü bu dille konuşur. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin Füsûs şerhinde bu incelik şöyle dile getirilir:

Zira zayıf akıllılar, alemin Hakk olduğunu kolayca idrak edemez, yani mahlukun halik, halikin mahluk olduğunu idrak edemezler . Mertebelerinin icabını bilememesi kendisini delalet çukuruna düşürür. Mademki bu iki kavil dahi esas itibarıyla doğrudur, hakikat ehli kullara merhameten birinci kavil ile söylerler. Yani avam, şeriat ehline “Her şey Allah’tandır” derler, Her şey Hakk’tandır derler. Bu onları şaşırtmamaları içindir. Onlara fazla zorluk çıkarmamaları içindir. Ama kendi indinde kendi hakikatlerinde bilirler ki her şey O’dur.

İşte bu, müridin sırrına talip olduğu ikinci kapıdır: “Her şey O’dur.” Bu, “Lâ ilâhe illallah” kelime-i tayyibesinin bâtınî manasıdır. “Lâ ilâhe” derken, Hakk’tan gayrı ne varsa hepsinin izâfî, gölge varlığını nefyedersin; “illallah” derken ise, var olanın sadece ve sadece Zât-ı Mutlak olduğunu ispat edersin. Sâlik, mârifet yolunda terakki ettikçe, vücûd-ı mutlakın her mertebedeki tecellîsine vâkıf olur. Artık onun için Hâlık ve mahluk, aynı Vahid olan Vücûd’un iki farklı yüzü, Zâhir ve Bâtın isimlerinin zuhûrudur.

İradî Ölüm: Varlığın Gölgesinden Varlığın Nûruna Geçiş

Mürid bu “Her şey O’dur” hakikatine nasıl ulaşır? Cevap, Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) mübarek emrinde saklıdır: “Ölmeden evvel ölünüz” (mûtû kable en temûtû). Bu ölüm, bedenin toprağa girdiği mecburi ölüm değil, iradeyle seçilen (iradî) bir ölümdür. Bu, sâlikin kendi vehmî varlığını, enâniyetini, nefsânî sıfatlarını Hakk’ın varlığında fânî kılmasıdır. Bu, kulun izâfî ve gölge varlığının, Cenâb-ı Hakk’ın Kahhâr isminin tecellîsiyle yok olması, geriye sadece Vâhid olanın vechinin kalmasıdır.

İşte o iradesi ile ölmesi ne demek oluyor, esma-i ilahiyenin Allah ismi altında “Kahhar” ismi ile yok olmasıdır. Vahid olarak, tek olarak kalmasıdır. “Mutu kalbe ente mut” Hadis-i Şerifinde emir buyurulan (bu peygamberimizin bir emridir.) “Ölmeden önce ölünüz” buyuruyor... Bu hale gelen salikin nazarında ne kendi vücudu ne de keserat-ı alemin vücudu kalmaz. Ölmüş insan ne kendini görebilir ne de alemi görebilir. Her nereye baksa vech-i vahidi görür.

Bu hal, Mevlânâ Hazretleri’nin Mesnevî’de işaret ettiği gibi, talibin (isteyenin) matlûbunda (istenende) yok olmasıdır:

Dergâh-ı Huda'yı talep eden böyledir. Vaktâki Huda gelir, talip "la" olur. Yani Hakk'ı talep eden Hakk Yolcularının hâli de böyledir. Vaktâki Hak, esmâî (isimlerine ait), sıfâtî (sıfatlarına ait) ve zâtî (zâtına ait) tecellîleri (yansımaları) ile Hakk Yolcusuna tecellî buyurur, artık o Hakk Yolcusunun beşerî sıfatları fânî olur ve yok olur. Onun yerine ilâhî sıfatlar kâim bulunur.

Bu fenâ (yok oluş) hali, bir hiçlik değildir; bilakis, sahte varlıktan gerçek varlığa, yani bekâya (Hakk ile var olmaya) geçiştir. Tıpkı bir gölgenin, üzerine güneş ışığı düştüğünde yok olması gibi. Müridin "ben" dediği varlık da, Vücûd-ı Mutlak'ın bir gölgesidir. Zât güneşinin nûru tecellî edince, o gölge varlık erir ve geriye sadece Nûr'un kendisi kalır.

Bunun gibi, kulun belirli varlığından ortaya çıkan birtakım sıfatlar, Zât güneşinin tecellisiyle (ortaya çıkışıyla) mahvolur; ve artık var olan, O'nun ışığıdır. Kulun eserleri ise fânidir (yok olucudur).

Yolun Kendisi: Doğrusal Mesafeden Döngüsel Vuslata

Müridin yolculuğunun başındaki en büyük yanılgısı, Hakk’ı kendisinden uzakta, varılacak bir hedef olarak görmesidir. Bu, Şeyh-i Ekber’in “tarîk-i müstatîl” yani “doğrusal yol” dediği bir anlayıştır. Bu yolda bir “başlangıç” (min) ve bir “son” (ilâ) vardır. Sâlik, nefsini bir merkez kabul eder ve o merkezden, hayalindeki bir hedefe doğru yola çıkar.

Onu kendi nefsinden uzakta tahayyül eder. O, hayal hanesinde tahayyül edip uzak mesafede zannettiği surete yönelerek ona talip olur. Buna göre, bu kimse Hak'tan eğik (mâil) ve maksattan dışarıdadır (hâriçtir); ve tahayyül ettiği şey kendisinin vehmedilmiş ilahı (ilâh-ı mec'ûl) ve hayalî Rabbidir (Rabb-i mütehayyelidir). Onun sülûkü (manevi yolculuğu) o hayalde nihayet bulur.

Hakiki yolculuk ise “hareket-i devriyye” yani “döngüsel hareket”tir. Bu, merkezden çevreye doğru bir gidiş değil, dairenin çevresinde yapılan bir seyirdir. Bu seyirde başlangıç ve son yoktur. Çünkü sâlik, her an, her noktada Merkez ile beraber olduğunu idrak eder. Onun seyri Allah’tan Allah’a, Allah ile ve Allah’tadır. O, bir yere varmaya çalışmaz; olduğu yerde O’nu bulmaya, O’nunla olduğunu idrak etmeye çalışır.

Hâlbuki, dairesel hareket sahibi için başlangıç yoktur ki, ona "min", yani başlangıç lazım olsun; ve seyrinin nihayeti yoktur ki, onun üzerine "ila", yani bitiş hükmetsin. Onun seyrinin ne evveli ne de ahiri vardır. Zira seyri dairenin çevresi üzerindedir. Böyle olunca, o dairesel hareket sahibi için tam bir varlık (vücûd-ı etemm) vardır.

Bu idrake varan mürid için artık mesafe ve ayrılık kalmaz. O, her an vuslat içindedir. Yol, menzilin kendisi olmuştur.

Bakan ve Görünenin Bir Olduğu Ayna

Bu zıtların birleştiği, mesafelerin kalktığı Tevhid makamını Şeyh-i Ekber Hazretleri, ayna misaliyle en güzel şekilde açıklar. Hakk, kendi güzelliğini ve isimlerinin tecellîlerini görmek için âlem aynasını halk etmiştir. İnsan-ı Kâmil ise bu aynaların en parlağıdır. Hakk, kul aynasına baktığında kendi isim ve sıfatlarının suretini görür. Kul da, kendi varlık aynasına bakan Hakk’ı, yine Hakk’ın gözüyle seyreder. Bu karşılıklı bakışta, bakan ile görünen, gören ile görülen bir olur.

Aynaya yansıyan suret, bakan kişinin sureti olduğundan, bakanda ne varsa görünen yansımada da o mevcuttur... Ve bakanın gözünde görünen yansımanın sureti nasıl belirmişse, görünen yansımanın gözünde de bakanın sureti tamamıyla belirmiştir. Şimdi, asıl suretin gözü, nasıl ki kendi yansımasının suretine bakıyorsa, yansımanın gözü de öylece asıl göz ile yine o asıla bakmaktadır. Bu sebeple bakan kendi kendine bakar. Ve sonuç olarak da bakan, görünenin ta kendisi olur.

Bu, "iradî ölüm" ile nefsini aradan çıkaran sâlikin ulaştığı nihai makamdır. Artık onun görmesi Hakk’ın görmesi, işitmesi Hakk’ın işitmesi olur. O, Hakk’ın kendisini seyrettiği bir göz, isimlerini söylediği bir dil haline gelir. Müridin izâfî varlığı, bu müşahedede tamamen erir. Artık “ne sen, ne ben” kalır; sadece O vardır.

Mertebelerin de Bir Ayrılık Olduğunu Bilmek

Mürid, bu yolda nice makamlar, mertebeler geçer. Her bir makam, bir önceki makama göre bir vuslat, bir sonraki makama göre ise bir perdedir. Ancak yolun sonunda öyle bir idrak anı gelir ki, bütün bu mertebelerin, makam arayışının dahi bir “ayrılık” yani “tefrika” olduğunu anlar. Vahdet (birlik) makamında, "ben bir makama ulaştım" demek dahi bir ikilik kokusu taşır. Hakiki vuslat, her türlü talep ve arayıştan, makam ve mertebe sevdasından dahi vazgeçmektir.

Rubâî: Tercüme: "Ma'şûkun ayan olduğunu şimdi bildim. Arada benim ile beraber olduğunu şimdi bildim. Taleb ve taharri ile bir makama vâsıl olurum demiş idim. Halbuki onun tefrika olduğunu şimdi bildim.” Bakın “mertebeler ile bir yere geleceğimi zannetmiştim ama onun da tefrika ayrıcalık olduğunu şimdi bildim.” d iyor. Yani mertebeler dahi hepsi onunmuş.

Bu, müridin son teslimiyetidir. Artık ne talep eden bir nefs, ne de ulaşılacak bir hedef kalmıştır. Sadece her an yeni bir şe’nde, yeni bir cilvede tecellî eden Hakk vardır. Mürid, bu tecellî denizinde bir damla olduğunu değil, denizin ta kendisi olduğunu idrak eder. Bütün zıtlıklar bu denizde erir, bütün ikilikler bu vahdet potasında bir olur. Ayrılık sandığı her şey, vuslatın ta kendisidir.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Mürid

Hazret-i Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Mesnevî-i Şerîf’ine daldığımızda, mürid kavramının canlı, nefes alan hikâyelerle, sembollerle ve temsillerle önümüze serildiğini görürüz. Onun nazarında mürid, sadece bir öğrenci değil, bir aşk yolcusu, bir ayna karşısında duran bir seyirci, bazen ham bir meyve, bazen de sadık bir güvercindir.

Yâr ve Ayna: Mürşidin Huzurundaki Mürid

Tasavvuf yolu, tek başına kat edilecek bir çöl değildir. Bu yolda sâlikin en büyük ihtiyacı, yolun tuzaklarını bilen, rahmanî tecellî ile şeytanî vesveseyi ayırt edebilen bir rehberdir. Hazret-i Mevlânâ, mürşidi bir "yâr" (dost, sevgili) olarak vasfederken, ondan kaçıp kendi başına halvete çekilmeyi, dosttan kaçıp yabancılara (ağyâr) sığınmaya benzetir.

Halvet yardan değil ağyardan gerek; kürk bahar için değil kış içindir. Bilinmeli ki, insân-ı kâmilin emri ve tasvibi olmaksızın bir kimsenin kendi fikri ile halvete girip murakabeye devam etmesi fayda vermez. Çünkü halvette meydana gelen rahmanî ve şeytanî tecellileri ayırt etmekten acizdir. Allah korusun, aksine manevî helake sebep olur. Bu sebeple mürşid-i kâmile ihtiyaç görmeyen kimse, o mürşid-i kâmili yabancılardan gördüğü için ona ihtiyaç görmemiş olur. Halbuki mürşid-i kâmil yabancı değil, dosttur. Mürşid-i kâmilden kaçıp halvete girmek, dosttan kaçmaktır.

Bu hikmetli sözler, yolun en başında müridin bilmesi gereken temel bir usûlü ortaya koyar: Teslimiyet. Mürşid, sâlikin kendi vehmini hakikat sanmasını engelleyen bir mihenk taşıdır. Mürşidi "ağyâr" yani yabancı görmek, aslında kendi nefsini dost edinmektir ki, bu da helâke götüren en kestirme yoldur.

Mürşid, sâlik için sadece bir kılavuz değil, aynı zamanda bir aynadır. Mürid, kendi bâtınını, nefsindeki kirleri, kalbindeki hastalıkları ancak o saf aynada görebilir. Hadîs-i şerîfte buyurulan "Mü'min mü'minin aynasıdır" sırrı, mürşid-i kâmil ile müridi arasındaki ilişkide en yüksek mertebede tecellî eder.

Çünkü mü'min mü'minin aynasıdır; onun yüzü bulaşıklıktan eymindir. (...) Burada birinci “mü'min”den murâd mürşid ve ikinci “mü'min”den murâd mürîddir. Ya'ni, mürşid-i kâmil mürîdin bâtınının ve cânınının aynasıdır. Mürîd o aynada ken- disini müşâhede eder. Çünkü mürşidin cemâl-i ma'nevîsi, sıfât-ı nefsâniyye ve keserât-ı halkıyyle tozlarından ârî ve musaffâdır.

Niyâzî-i Mısrî Hazretleri'nin dediği gibi, "Halk içre bir âyîneyim, her kim bakar bir ân görür / Her ne görür, kendi yüzün ger yahşi ger yaman görür." Mürşid, karşısına geçenin kendi hakikatini seyrettiği cilalı bir sırdır. Müridin vazifesi ise, bu aynanın karşısında edeple durmaktır.

Yâr, hüzünde cânın âyînesidir; ey cân, âyînenin yüzüne nefes vurma! (...) Ey cân, ya'ni ey mürîd, o aynanın yüzüne enâniyyetinin harâreti ile çıkardığın nefes-i i'tirâzı vurup buğulandırma ve bulandırma! Tâ ki hemen sana yüzünü örtmesin; sana her an nefesi yutmak gerekir.

Müridin itirazı, mürşidin kalbinden akacak feyzin önünü kesen bir perdedir. "Nefesi yutmak," sükût etmek, teslim olmak, kendi aklını ve mantığını mürşidin hikmetine tâbi kılmaktır. Tıpkı suyun kiri alıp temizlemesi ve sonra denize dönerek tekrar arınması gibi, mürşid de müridin nefsânî kirlerini üzerine alır, onu arındırır ve sonra kendi vahdet (birlik) denizine dönerek o yüklerden kurtulur.

Ben sıfât-ı nefsâniyye kirleriyle mülevves olan mürîdlerin kirlerini yüklenip levs-i mâsivâya bulaştığım vakit tekrar bu keserâttan o vahdet tarafına giderim ki, o vahdet-i hakîkiyye temizliklerin aslının aslıdır. Çünkü sıfat-ı kuddûsiyyeti hâizdir.

Bu, mürşidin ne büyük bir rahmet ve şefkat taşıdığının delilidir. O, müridi kendisi için değil, Hakk için ister.

Sahte Rehberler ve Ahmak Sâlikler: Tilki, Aslan ve Eşek Kıssası

Hakikat yolunun en büyük tehlikelerinden biri de sahte rehberlerdir. Hazret-i Mevlânâ, bu yalancı şeyhleri ve onlara aldanan safdil müridleri pek çok hikâye ile anlatır. Onun dilinde sahte mürşid, "dervişlerin sözünü çalan" bir hırsız, dışı gül gibi görünen bir dikendir.

Dervişlerin sözünü çok çalmış; tâ gümân gelsin ki muhakkak o bir kimsedir. (...) Hakîkî derviş olan evliyâullâhın hakāyık ve maârif-i ilâhiyyeyi beyân husûsunda kullandıkları elfâz ve ıstılâhâtı, o yalancı şeyh efendi, kendisinin dahi âlem-i maârifde bir şahsiyyet olduğunu herkes zannedebilmek için, çalmış ve etrâfına toplananlara onlardan bahs etmiş durmuştur; halbuki söylediği ıstılâhâtın ma'nâsından ve hakîkatinden hiçbir koku almamıştır.

Bu sahte rehber, hakikat ehlinin kelimelerini papağan gibi tekrar eder ama mânâsından habersizdir. Maksadı, etrafına mürid toplayarak nefsini tatmin etmektir. Hamamda kadın kılığına girerek dellâklık yapan Nasuh kıssası, bu hâlin mükemmel bir temsilidir. Dışarıdan derviş kılığında, yumuşak sözlü görünür ama içinde nefsânî şehvetleri ve dünyevî hırsları dipdiridir.

Bu Nasûh'un durumunda gizli bir işaret vardır. O da şudur ki, dış görünüşte kendisini dervişler kıyafetine sokup kadın gibi aklı zayıf olan ve derviş olmak isteyen kimseleri mürid edinen ve onları nefse ait sıfatlardan temizlemeye çalışan kimseler vardır. Hâlbuki kendisinin nefse ait sıfatları tam ve uyanıktır. Bu hâl Nasûh gibi halkı aldatmaktan başka bir şey değildir.

Mevlânâ, bu durumu hayvan sembolleriyle daha da somutlaştırır. Tilki, aslan ve eşek kıssasında, her bir hayvan bir tipi temsil eder:

"Tilki"den maksat hilekâr adam ve "arslan"dan maksat, nâkıs (eksik) şeyh ve "eşek"ten maksat, ahmak sâlik (Hakk yolcusu) ve "yırtıcı hayvan"dan maksat, nâkıs şeyhin müridleridir.

Burada "tilki," sahte şeyhin dalkavukluğunu yapan, ona av (mürid) taşıyan hilekâr bir aracıdır. "Nâkıs şeyh" olan aslan, gücü ve heybetiyle bir mürşid gibi görünse de aslında eksiktir. "Ahmak sâlik" olan eşek ise, bu sahte heybete kanarak kendini tehlikenin ortasına atar. Bu, müridin mürşid seçerken ne kadar basiretli olması gerektiğinin altını çizer.

Sadık Mürid ve Olmayan Meyve: İstidat Meselesi

Yola giren her mürid, menzile varamaz. Hazret-i Mevlânâ bu durumu, "olmamış meyve" veya "sarı yaprak" metaforuyla izah eder. Müridde aşk ateşi olabilir, mürşidinden ayrılığın acısıyla yanıp tutuşabilir. Ancak bu ateş, onu pişirip olgunlaştırmıyorsa, bu yanış boşa gitmiş demektir.

Ayrılıktan yanağın ve yüzün sarardı; sen sarı bir yapraksın, olmamış bir meyvesin! (...) "Benim ayrılığımdan dolayı yandın ve tutuştun ve bu sebebden dolayı yüzünün rengi sarı oldu, ya'ni benzin sarardı ve soldu. Fakat bu âteş-i aşk seni pişirmedi, yalnız sararttı. Binâenaleyh sen bir sarı yaprak gibi kaldın, olmamış bir meyve hâlindesin."

Bu durumun temel sebebi, isti'dat (yatkınlık, kabiliyet) eksikliğidir. Tencere ateşte kalmaktan kararır ama içindeki et sertse pişmez, ham kalır. Burada cisim tencereye, aşk ateşe, et ise kalbe ve ruha benzetilir. Etin sertliği, yani kalbin katılığı ise isti'dat yokluğudur.

Sen, bâtınında (iç dünyanda) olan nifak (ikiyüzlülük) hastalığından dolayı taş gibi kaskatı kalmış bir koruksun. Halbuki senin gibi koruk olarak gelmiş olan mürid (tasavvuf yoluna girmiş) arkadaşların, nifak illetini (hastalığını) ve nefsanî (nefse ait) hastalıkları terk edip olgunluğa erişerek üzüm oldular, yani cem' (birlik) makamına geldiler.

Bu, yolun sadece gayretle değil, aynı zamanda ilâhî bir lütuf olan isti'datla yürüdüğünü gösterir. Sadık mürid ise, bu isti'dada sahip olandır. O, mürşidinin mânevî sofrasından beslenen bir güvercin gibidir. Mürşidi onu imtihan için kapıdan kovsa bile, o bacadan girer. Çünkü bilir ki ruhunun gıdası o irfan sofrasındadır.

Eğer onun can kuşunu ölçüsüz bir şekilde kovarsan, yine senin çatının etrafında döner. (...) Böyle bir mürîd-i sâdık mürşid-i kâmil tarafından imtihân için kapıdan kovulsa bacadan düşer. Onun yemi ve mezesi hep senin çatının üzerindedir. Evin üzerinde kanat çırparak senin tuzağının mestidir.

Bu sadık müridin ruhu, mürşidinin "ma'rifet-i ilâhiyye tuzağının sarhoşu" olmuştur. Aralarındaki bağ, öyle kuvvetli bir aşktır ki, mürid bir anlığına nankörlük edip bu feyzi kendinden bilse, içindeki "aşk zabıtası" hemen devreye girer ve onu pişmanlık ateşiyle yakarak tekrar yârin kapısına döndürür.

Suretten Mânâya Bakmak: Mürşidin Hakikatini Görmek

Müridliğin en ince sırlarından biri, mürşidin beşerî suretine takılıp kalmamak, onun temsil ettiği mânâyı, yani hakikati görebilmektir. Mürşid, bir beşerdir ama aynı zamanda Hakk'ın nurunun tecellî ettiği bir kıbledir. Bayezid-i Bistâmî Hazretleri'nin bir müridinin Sultan Mahmud'a verdiği cevap bu sırrı açar:

Mürid: "Ebu Cehil Muhammed (a.s.) Efendimiz'i görmedi; Abdü'l-Muttalib'in yetimini gördü. Eğer peygamberimiz Muhammed (a.s.)ı görmüş olsaydı, onu da cehennem ateşi yakmazdı!" Bu menkıbeden de anlaşılacağı üzere, "insân-ı kâmili görmek," onun bâtınına ve maneviyatına nüfuz edebilmektir.

Ebû Cehil, Peygamber Efendimiz'in (s.a.v) suretini gördü ama hakikatini göremedi. Müridin de mürşidine bakışı böyle olmalıdır. Onun suretindeki beşerî hâllere takılıp kalırsa, perdenin ardındaki mânâyı kaçırır. Sipehsâlâr Menâkıbı'nda anlatılan kıssada, namazda olan müridlerin sırtı kıbleye dönükken, kendinden geçmiş hâldeki şeyhlerine uyan iki müridin yüzü kıbleye dönüktü. Çünkü şeyh, "ölmeden evvel ölünüz" sırrıyla kendi benliğinden fâni olmuş, Hakk'ın nuru olmuştu. Artık ona sırtını dönmek, hakiki kıbleye sırtını dönmekti.

Mürid, mürşidini bu gözle gördüğünde, artık arayan ile aranan bir olur. Mürşit, kemâle erdirdiği müridinde kendi kemâlini seyreder ve ona âşık olur. Bu aşk, aslında Hakk'ın kendi kemâlâtına olan aşkının bir yansımasıdır.

Sonuç olarak, Mesnevî-i Şerîf'in rehberliğinde mürid, iradesini Hakk'ın iradesine teslim etmek üzere bir sevgi ve teslimiyet yolculuğuna çıkan sâliktir. Bu yolda onun hem kılavuzu hem aynası hem de kıblesi mürşid-i kâmildir. Müridin vazifesi, sahte rehberlerin tuzağından sakınmak, isti'dat eksikliğinin hamlığından kurtulmak için çabalamak ve en önemlisi, mürşidinin suretine değil, onun ruhunda parlayan İlâhî nura bakabilmektir.

Mesnevî Ciltlerinden İzler

Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Mürid kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:

• Cilt 2: "Müzevvir olan müddeflere aldanması ve onları şeyh zannetmesi… Bir müridin müddei-i müzevvire sıdk ile i'tikad bağlaması."
• Cilt 4: "Bir yabancının şeyhe ta'n etmesi ve şeyhin müridinin ona cevap vermesi."
• Cilt 9: "Halîl (a.s.)'ın, horozu öldürmesi, müridin batınında olan sıfat-ı mezmûme-i mühlikeden hangi sıfatın kam' ve kahrına işaret idi?"
• Cilt 10: "Bir müridin hikayesidir ki, şeyh onun hırsından ve zamirinden haberdar oldu."

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Mürid

Mürid, irfan yolculuğunun merkezindeki kahramandır. Fakat bu kahraman, tek başına değildir. Onun varlığı, etrafını saran bir mânevî doku ile anlam kazanır.

Mürşid, müridin varlık sebebidir. Mürid "irade eden" ise, Mürşid bu iradenin yöneldiği kutup yıldızıdır. Mürşid olmadan müridin iradesi dağılır, hedefsiz kalır; mürid olmadan mürşidin irşad vazifesi tecellî edecek bir ayna bulamaz.

Hakikat, müridin nihai gayesidir. Yolculuğa çıkmasının, nefsini terbiye etmesinin, Mürşid’in eteğine yapışmasının tek sebebi, Hakikat’e erme arzusudur. Mürid, kendi izâfî varlığının perdelerini aralayıp, her şeyin ardındaki mutlak gerçeğe, yani Hakk’ın kendisine vâsıl olmayı diler.

Hz. Muhammed (s.a.v.), bütün mürşidlerin mürşidi, bütün yolların en evvelki ve en kâmil rehberidir. Her Mürşid-i Kâmil, O’nun nurundan bir pırıltı taşır. Müridin seyr-i sülûku, özünde kendi varlığındaki Hakikat-i Muhammediyye’yi, yani o kâmil insan potansiyelini açığa çıkarma seferidir.

Seyr-i Süluk, müridin bilfiil yürüdüğü mânevî patikanın adıdır. Bu, nefs-i emmârenin karanlık dehlizlerinden başlayıp, nefs-i kâmilenin aydınlık ufkuna varan, yedi nefs mertebesini bir bir aşarak yapılan içsel bir hicrettir.

Rabıta, müridin en mühim azığı ve silahıdır. Mürşidine duyduğu mânevî bağ, kalbî irtibattır. Gözünü kapadığında hayalinde, kalbini dinlediğinde feyzinde bulduğu Mürşid’i, onu şeytanın ve nefsin vesveselerinden koruyan bir kalkandır.

Zikir, müridin dilinin ve kalbinin meşgalesidir. Mürşid tarafından telkin edilen zikir, paslanmış gönül aynasını parlatan bir cila gibidir. Her bir "Allah" deyiş, müridin kendi benliğinden bir parçayı silip yerine Hakk’ın ismini nakşetmesidir.

Sohbet, müridin mânevî gıdası ve okuludur. Mürşidin huzurunda bulunmak, onun sözlerini can kulağıyla dinlemek, bir kitabın bin senede veremeyeceği bir feyzi ve anlayışı bir anda bahşedebilir. Mürid, bu bahçede yetişen bir fidan misali, sohbetin ab-ı hayatı ile beslenir ve kemâle erer.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanenin üç temel direği olan Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri, Şeyh-i Ekber İbn Arabî ve Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, mürid kavramını kendi meşreplerine has bir üslupla, farklı ama birbirini tamamlayan pencerelerden bize göstermişlerdir.

Terzibaba İrfan Mektebi’nin kurucusu Necdet Ardıç Hazretleri’nin sohbetlerinde mürid, ilâhî bir programın en şuurlu icracısı olarak karşımıza çıkar. O’nun nazarında müridlik, Kelime-i Tevhid’in harflerine sinmiş olan yedi nefs mertebesini ve beş ilâhî hazreti (Hazarât-ı Hamse) bizzat yaşayarak kat etmektir. Terzibaba, müridin yolculuğunu Kur’ânî kıssalarla bezeyerek anlatır. Bu yaklaşımla mürid, kendi varlığında kevnî hakikatleri tecellî ettiren, Âdem’den Muhammed’e uzanan peygamberler yolunun bugünkü takipçisidir.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’inde ise mürid, vücûdî bir mertebede, ilâhî bir isim olan "el-Mürîd" isminin tecelligâhı olarak ele alınır. Müridin iradesi, Zât’a ait olan mutlak iradenin (meşiyyet) bir taayyünü, yani belirginleşmiş bir zuhûrudur. İbn Arabî’ye göre müridin yolculuğu, Hakk’ı ötelerde bir hedef sanan "doğrusal" bir arayıştan, her an O’nunla beraber olduğunu idrak ettiği "döngüsel" bir müşahedeye geçiştir. "Ölmeden evvel ölmek", müridin kendi izâfî iradesini Kahhâr isminin tecellisinde yok edip, her fiilde fâil-i mutlak olan Hakk’ın iradesini görmesidir.

Hazret-i Mevlânâ’nın Mesnevî-i Şerîf’i ise müridin yolculuğunu aşkın ve muhabbetin diliyle anlatır. Mesnevî’de mürid, Mürşid’in mânevî damının etrafında dönen bir "güvercin"dir; açtır, susuzdur ama o kapıdan başka sığınacak yer bilmez. Mürşid, sâlikin kaçacağı bir "ağyar" (yabancı) değil, kalbindeki sırları dökebileceği bir "yâr" (dost), kendi hakikatini görebileceği bir "ayna"dır. Mevlânâ, müridin Mürşid’e bakarken onun beşerî suretine takılmamasını, o surette tecellî eden peygamberî nuru görmesi gerektiğini öğütler. Mesnevî’nin dili, müridliğin akılla anlaşılamayacak, ancak aşkla ve teslimiyetle yaşanacak bir hâl olduğunu en dokunaklı şekilde ifade eder.

Değerlendirme

Mürid olmak, bir gruba dahil olmak veya belirli ritüelleri tekrar etmekten ibaret değildir. Müridlik, en temelde, insanın kendi hakikatini arama iradesini ortaya koyması ve bu iradeyi, kendinden daha kâmil bir iradeye, yani Mürşid’in şahsında tecellî eden Muhammedî iradeye teslim etme sanatıdır. Bu yolculuk, sâlikin kendi vehmî varlığını ve cüz’î iradesini, Hakk’ın mutlak Vücûd’u ve küllî iradesi içinde eriterek "ölmeden evvel ölme" sırrına ermesidir. Nihayetinde mürid, varlığın en büyük sırrını, yani sevenin de sevilenin de, irade edenin de irade edilenin de aynı Vücûd olduğunu kendi nefsinde müşahede etmeye namzet olan kutlu yolcudur. Bu yol, irade ile başlar, teslimiyetle devam eder ve visâl ile, yani Hakk’a ermekle değil, Hakk ile olduğunu bilmekle son bulur.