Nefs-i Emmare
Tasavvuf yolculuğunda insanın kendini bilme serüveni, nefs olarak adlandırılan kendi hakikatiyle yüzleşmesiyle başlar. Bu yüzleşmenin ilk ve en çetin durağı, Nefs-i Emmâre’dir. Kur’ân-ı Kerîm’de Hz. Yûsuf’un diliyle ifade edildiği üzere, “Şüphe yok ki: Nefis kötülüğü pek fazla emredicidir.” (Yûsuf, 12/53). Bu mertebe, kişiyi ilâhî hakikatlerden uzaklaştıran, bencil arzu ve isteklerin kaynağı olan en alt basamaktır. Terzibaba’nın yaklaşımında Nefs-i Emmâre, yalnızca kaçınılması gereken bir düşman olarak değil, aynı zamanda eğitilmesi ve dönüştürülmesi gereken temel bir güç olarak ele alınır. Bu gücün tabiatı, seyr-i süluk yolundaki yeri ve terbiye edilme yöntemleri, Kur’ân kıssaları ve irfanî remizler üzerinden derinlikli bir şekilde incelenir.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Nefs-i Emmâre kavramının temelini, “nefs” kelimesinin kendisi oluşturur. Terzibaba’nın sohbetlerinde dikkat çektiği üzere, “nefs” kelimesi genellikle olumsuz çağrışımlarıyla, yani emmâre (kötülüğü emreden) yönüyle bilinir. Oysa nefs, bir varlığın özü ve hakikatidir. İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000) adlı eserde bu durum, gündelik hayattan bir örnekle açıklanır: Resmi kimliğimiz olan “nüfus cüzdanı” ifadesindeki “nüfus” kelimesi, “nefisler” demektir. Bu kullanım, nefsin aslında insanın temel kimliği ve varlığı olduğunu gösterir.
Terzibaba, Neml Sûresi sohbetinde bu konuyu daha da derinleştirir. Ona göre nefs, Cenâb-ı Hakk’ın Rubûbiyyet (Rablık) hükümlerinin tecelli ettiği yerdir. Nefs-i Emmâre ise bu tecellinin en şiddetli, en ham ve terbiye edilmemiş halidir. Dolayısıyla Nefs-i Emmâre’yi sadece kötülemek yerine, onun bu temel vazifesini anlamak ve onu terbiye ederek dönüştürmek gerekir. İrfan Mektebi ve Hakk Yolu kitabında da belirtildiği gibi, Yûsuf Sûresi’ndeki şu ifadeye bakıp nefsi sadece bu haliyle özdeşleştirmek, hem nefse hem de kendi hakikatimize zulmetmek olur:
“Ben nefsimi temize çıkarmam. nefs daima kötülüğü emredicidir,” — İrfan Mektebi ve Hakk Yolu
Zira bu özellik, nefsin sadece küçük bir sahasını işgal eder ve güzel bir eğitimle bu halden kurtularak Mi’râc’a doğru kanat açmak mümkündür.
Bu münasebetle Nefs-i Emmâre, kelime olarak “çok emreden nefs” anlamına gelir. Bu mertebedeki kişi, aklını ve iradesini nefsanî arzularının emrine verir. İrfan Mektebi ve Hakk Yolu’nda ifade edildiği gibi, bu nefsin tabiatı zulmânî (karanlık) ve süflîdir (aşağılıktır). Belirgin sıfatları ise hırs, açgözlülük (tama), şehvet, öfke (gadap), kendini beğenme, emretme hırsı ve zulmetme arzusudur.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın eserlerinde Nefs-i Emmâre, tasavvuf yolculuğunun hem en büyük engeli hem de en büyük kabiliyeti olarak görülür. O, bu mertebeyi sadece ahlaki bir zayıflık olarak değil, aynı zamanda vücûdî bir durumu ifade eden Kur’ânî remizlerle açıklar. Firavun ve Hz. Mûsâ kıssası ile Bakara (inek) kıssası, Nefs-i Emmâre’nin tabiatını ve onunla mücadelenin seyrini anlamak için iki temel çerçeve sunar.
Seyr-i Sülûk'un Başlangıç Noktası ve Mücadelesi
Seyr-i sülûk yolculuğu, kişinin Nefs-i Emmâre’sinin farkına varmasıyla başlar. İrfan Mektebi ve Hakk Yolu’nda aktarılan bir menkıbe bu durumu çok güzel özetler. Bir irfan ehline “Nefs-i Emmâre’den nasıl geçilir?” diye sorulduğunda, o da cevaben, “evvelâ (nefs-i emmâre) ye nasıl gelinir,? onu anlamak lâzım dır,” diye belirtmiştir. Bu, kişinin önce kendi içindeki bu emredici, bencil ve karanlık gücün varlığını kabul etmesi, yani o mertebeye “gelmesi” gerektiğini ifade eder. Bu şuur hali oluşmadan, oradan “geçmek” mümkün değildir.
Bu mertebe, Hakk’tan en uzak noktadır ve on iki daire olarak düşünülen manevî mertebelerin en dışında yer alır. Bu bilinçten yoksun atılan her nefes, kişiyi Hakk’tan daha da uzaklaştırır. İrfan Mektebi ve Hakk Yolu’nda belirtildiği üzere, bu mertebenin zikri **“Lâ ilâhe illâllah”**tır. Kişi, bu Kelime-i Tevhid zikri ve diğer ibadetlerle manen güçlenmeye başlar. Bu çalışmalar, Nefs-i Emmâre’nin dizginlerini çekmeye, aşırı isteklerini kesmeye yarar. Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29)’da bu mücadele, işgal edilmiş bir mülkü geri almaya benzetilir:
İşte onlar gelecekler onların yardımıyla birlikte o zaman tapumuz elimizde devlete de gitsek veya biraz güç kuvvet kullanmamız lazım o güç kuvvet de yaptığımız istiğfarlar, salavat-ı şerifeler, kelime-i tevhitler, zikirler bizim güçlenmemizi sağlayan ordularımızdır. Bunlar ne kadar güçlenirse nefs-i emarenin askerlerini ortadan kaldırmak o kadar daha kolaylaşmış olur. Aksi halde o oraya kök salmıştır çıkmaz biz de kendimizi hür insan zannederiz, bize küçücük yer ayırmışlarsa orada yaşamaya çalışırız. — Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29)
Bu mücadele sırasında Nefs-i Emmâre, yırtıcı hayvan suretlerinde kişinin rüyalarına (zuhuratlarına) girerek onu korkutmaya ve yolundan döndürmeye çalışır. A'yân-ı Sâbite’de ifade edildiği gibi, sâlikin elindeki zikir ve tefekkürler, bu yırtıcı suretleri ortadan kaldıran “oklar, silahlar ve kılıçlar” hükmündedir.
Ancak bu mücadele, bir kere kazanılıp biten bir savaş değildir. Nefis mertebeleri arasında kesin bir ayrım yoktur ve her an bir alt mertebeye düşme tehlikesi mevcuttur. Kur'ân-ı Kerîm'de Nefs Âyetleri kitabında bu durum, İsrailoğullarının haliyle örneklenir: “İsrail oğullarının Kızıldeniz’in kenarında her şeye razı olup (Radiye), Kızıldeniz’i geçtiklerinde hemen şımardıkları (Emmare) gibi.” Bu örnek, en yüksek rıza mertebesinden bile en aşağı olan emmâre haline dönülebileceğini gösterir. Bu nedenle bu mücadele, ölünceye kadar süren bir eğitimdir. Hac ibadetindeki bir uygulama da bu mücadelenin remzî bir ifadesidir. Bendeki Terzi Babam (Cilt 2)’de belirtildiği üzere, Kâbe tavafında ve Safâ ile Merve arasındaki sa’yde ilk üç tur, koşar adımlarla yapılır. Bunun bâtınî anlamı, “Nefsi Emmâre, Nefsi Levvâme ve Nefsi Mülhime den hızlıca uzaklaşmak için” atılan adımlardır.
Kur'ân Kıssalarında Nefs-i Emmâre: Firavun Temsili
Terzibaba’nın anlatımında Nefs-i Emmâre’nin en canlı ve kapsamlı temsili, Hz. Mûsâ kıssasındaki Firavun karakteridir. Bu yoruma göre her insanın varlığı Mısır’a, yani bir beden mülküne benzer. Bu mülkün zâlim ve benmerkezci hükümdarı ise Nefs-i Emmâre’yi temsil eden Firavun’dur. Onun veziri Hâmân ise bir sonraki mertebe olan Nefs-i Levvame’yi simgeler.
Kasas Sûresi sohbetlerinde açıklandığı üzere, Firavun’un İsrailoğullarının erkek çocuklarını öldürmesi, bâtınî olarak çok derin bir anlama sahiptir. “Erkek çocukları”, Akl-ı Küll’den, yani ilâhî akıldan gelen Rahmânî düşünceler, hakikat bilgileri ve manevî doğuşlardır (veled-i kalb). Nefs-i Emmâre, kendi saltanatının bu ilâhî ilhamlarla yıkılacağını bildiği için onları doğar doğmaz keser, yok eder. Buna karşılık “kız çocuklarını” hayatta bırakması ise, kendinden kaynaklanan hayal, vehim ve nefsanî düşünceleri beslemesi anlamına gelir.
Kişide meydana gelen veled-i kâlb olan erkek evlâdı yani İlâh-î ilimleri kesiyordu ve kendinden meydana gelen hayal ve vehim kızlarını bırakıyordu, işte bu erkek evlâtları nefsi emmâre tarafından kesildiği sürece kişinin erkek bir evlâda sahip olup onu kendisine vâris etmesi mümkün değil, kızlar çoğaldıkça hayal ve vehmi artmış oluyor insânın, işte erkekten kasıt İlâh-î hakikatleri idrak etmek, kızdan kasıtta, hayal ve vehmi anlamak, bizdeki nefsi emmâre de Hakk’la ilgili olan şeyleri keser, gerçek irfaniyyet sohbetini dinletmez uykuyu getirir keser, gaflet getirir mâni olur yani ama dünyevi şeylerin yolunu açar, daha çok onu dinletmeye çalışır. — Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah
Bu kıssadaki en çarpıcı ve irfanî derinliği en yüksek olan nokta, ilâhî takdirin bir cilvesi olarak, asıl öldürülmesi gereken Hz. Mûsâ’nın (manevî doğuşun) bizzat Firavun’un (Nefs-i Emmâre’nin) sarayında büyütülmesidir. Terzibaba, Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah eserinde bunun sebebini, Cenâb-ı Hakk’ın o çocuğun üzerine kendi zâtından bir “muhabbet” (sevgi) bırakmasıyla açıklar. Bu ilâhî sevgi sayesinde Nefs-i Emmâre, kendi sonunu getirecek olan o manevî doğuşu, farkında olmadan gözü gibi korur ve besler. Bu durum, Hakk yolunda ilerleyen sâlikin, nefsanî ortamda bulunuşunun dahi ilâhî bir koruma altında olabileceğine işaret eder.
Bu mücadele, seyr-i sülûkun her basamağında farklı bir surette devam eder. Kasas Sûresi’nde belirtildiği gibi, “her mertebenin kendine ait nefsi emmâresi yani tam zıttı olduğu için bu mertebenin nefsi emmâresinin aldığı isim Fir’âvn ve yardımcısı yani levvâme nefs Hâmân’dır.” Dolayısıyla Tevhid yolculuğu, sürekli bir uyanıklık ve mücadele gerektirir.
"Bakara"yı (İneği) Boğazlamak: Hayvanî Nefsin Kurban Edilmesi
Nefs-i Emmâre’yi anlamak için Terzibaba’nın sıkça başvurduğu ikinci büyük Kur’ânî remz, Bakara Sûresi’nde geçen inek kesme (zebh) hadisesidir. Bakara Dosyası adlı eserde bu konu etraflıca işlenir. Bu yoruma göre, Allah’ın Hz. Mûsâ aracılığıyla İsrailoğullarına “bir bakara (inek) boğazlamalarını” emretmesi, afakî (dışsal) bir emir değil, enfüsî (içsel) bir çağrıdır. Bu emir, her sâlike kendi hayvani varlığını, yani Nefs-i Emmâre ve Nefs-i Levvâme’sini boğazlaması, yani onların emrinden çıkıp onları kendi emri altına alması gerektiğini bildirir.
İneğin âyette geçen vasıfları da Nefs-i Emmâre’nin özelliklerine işaret eder:
“Bir bakare ki ne koşulur arazi sürer, ne de ekin sular, salma…” Burada anlatılan nefsi emmare ve levvamede görülen özelliklerdir. Nefsi emmare ya da levvame de bulunan kişi kendi benliğine sıkışıp kaldığından aynen bu bakare gibi ne kendine ne de başkasına fayda sağlar, sadece kendi menfaati zannettiği hevası peşinde koşar. Yani geviş getirir, sonra durur ve tekrar geviş getirir. Bu geviş getirme Hakk`tan uzak kalarak vehmi bir dünyada olmasından kaynaklanır. — Bakara Dosyası
İsrailoğullarının ineğin rengi, yaşı gibi detayları sürekli sormaları, onların meselenin bâtınî (içsel) hikmetini anlamayıp zâhirde (dış görünüşte) takılıp kalmalarını simgeler. Bu durum, sâlikin de nefsini terbiye etme emri karşısında bahaneler üretip işi yokuşa sürmesine benzer.
“Boğazlama” fiili, yok etmek değil, dönüştürmektir. Nefsin hayvani, bencil ve faydasız yönleri ortadan kaldırıldığında, aynı varlık, sütüyle, etiyle, gücüyle insana hizmet eden mübarek bir hayvana dönüşür. Bu, eğitilen Nefs-i Emmâre’nin, sâlike ilim (süt) ve kuvvet kaynağı haline gelmesini remz eder. Öldürülen adamın, kesilen ineğin bir parçasıyla vurulunca dirilmesi ise, kurban edilmiş (terbiye edilmiş) nefsin, ölü kalplere nasıl hayat verebileceğinin en güçlü işaretidir.
Nefs-i Emmâre'nin Hayvanî Suretleri
Terzibaba’nın yorumlarında Nefs-i Emmâre’nin tabiatı, sıklıkla hayvan remizleri üzerinden açıklanır. Kişinin manevî hali, içindeki hayvanî ahlâkların suretine bürünür. Bir Ressam Hikâyesi’nde bu durum, ressamın çizdiği resimlerle anlatılır. Sürekli hayvan resimleri çizen bir ressamın bu hali, onun Nefs-i Emmâre’nin hükmü altında olduğuna işaret eder. Zira “insân kendisinde bulunan cevheri ortaya koyabilir.” Bu eserdeki bir yoruma göre, sâlikin hangi mertebede olduğu, bahsettiği hayvanların niteliğinden anlaşılabilir:
Ressam eti yenmeyen hayvânlar çiziyorsa, hep oralardan konuşuyorsa burası emmâre mertebesidir. Eti yenen bir hayvân resmi yapıp onlardan bahsediyorsa levvâme mertebesi oluyor. — Bir Ressam Hikâyesi
Hz. İbrâhim’in kıssasında geçen dört kuş da Nefs-i Emmâre’nin farklı yönlerini temsil eder. Kur'ân-ı Kerîm'de Nefs Âyetleri kitabında bu kuşlardan üçünün Nefs-i Emmâre’nin ahlâklarına işaret ettiği belirtilir:
- Tavus: Süslenmeyi, dünyaya bağlılığı, gösterişi ve herkesten üstün görünme çabasını temsil eder.
- Horoz: Kendi çöplüğünde (yani Nefs-i Emmâre’nin dar ve kirli alanında) öterek oranın hâkimi olmaya çalışır. Bu, kişinin kendi küçük benlik dünyasında hüküm sürme arzusunu simgeler.
- Karga: Karanlığı, Nefs-i Emmâre’nin kurduğu pusuları, şüpheleri ve adi, düşük tabiatlı işleri ifade eder.
Bu hayvanî ahlâkların parçalanıp dört ayrı dağın (toprak, su, ateş, hava unsurları) üzerine konulması, bu nefsanî sıfatların temel unsurlarına ayrıştırılarak etkisiz hale getirilmesi ve yeniden, ilâhî bir terbiye ile bir araya getirilmesi gerektiğini anlatır.
Bir Düşman Değil, Eğitilmesi Gereken Bir Güç
Terzibaba’nın yaklaşımında Nefs-i Emmâre’ye karşı yürütülen mücadele, onu yok etme savaşı değil, bir eğitim ve terbiye sürecidir. A’râf Sûresi sohbetinde Hz. Peygamber’in “Ben kendi şeytanımı müslüman ettim” hadisi bu münasebetle yorumlanır. Şeytanı temsil eden Nefs-i Emmâre öldürülmez, “Müslüman” edilir, yani teslim alınır ve zararsız hale getirilir.
Bu eğitimin sonunda Nefs-i Emmâre, sâlikin en büyük yardımcısı haline gelebilir. İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000)’de bu durum bir araba mecazıyla açıklanır: Başlangıçta arabayı geriye doğru çeken bu güç, eğitildiğinde aynı kuvvetle arabayı ileri doğru itmeye başlar ve sâlikin yolculuğunu hızlandırır. Terbiye edilmiş nefsin faydasına dair pek çok örnek verilir:
- Hz. Süleyman ve Hüdhüd Kuşu: Neml Sûresi’nde, eti yenmeyen ve bu yönüyle Nefs-i Emmâre’yi temsil eden Hüdhüd kuşunun, eğitildiği için Hz. Süleyman’a çok uzaklardan en doğru haberi getirdiği anlatılır. Bu, eğitilmiş bir nefsin, sahibine gayb âleminden (gönül âleminden) haberler getirebileceğine işarettir.
- Sevr Mağarası Hadisesi: Hz. Peygamber’i ve Hz. Ebû Bekir’i Sevr Mağarası’nda koruyan örümcek ve güvercin de Nefs-i Emmâre’nin eğitilmiş hallerinin birer temsilidir. En âciz görünen bu varlıklar, Âlemlerin Sultanı’nı koruyarak, terbiye edilmiş nefsin ne denli büyük hizmetler görebileceğini gösterir.
- Eğitilmiş Av Köpeği: Bakara Sûresi’nde geçen bir başka örnekte, eğitilmiş bir av köpeğinin tuttuğu avın helal olduğu hatırlatılır. Bu, eğitilmiş Nefs-i Emmâre’nin mana âleminden yakalayıp getirdiği ilimlerin ve bilgilerin de sâlik için “helal” ve faydalı hale geldiğini ifade eder.
Mi'rac hadisesindeki Burak da bu dönüşümün zirvesini temsil eder. Bir Ressam Hikâyesi’nde bu konu şöyle yorumlanır: Hz. Peygamber, bâtınen “Ben nefsimi Burak yaptım, benim emrimden hiç çıkmaz. Ruhum ne derse onu yapar. Yani nefs-i emmâremi nefs-i kül yaptım” demektedir. Bu, en süflî (aşağı) olan Nefs-i Emmâre’nin, en ulvî (yüce) yolculuk için bir binek haline getirilebileceğini gösterir.
Bu yaklaşıma göre Nefs-i Emmâre’nin varlığı, insanın kemâlâtı için bir zorunluluktur. Onun karşıtlığı ve mücadelesi olmasaydı, irade gücü artmaz, sabır ve sebat gibi erdemler ortaya çıkmazdı.
"Veled-i Nefs" ve "Veled-i Kalb" Ayrımı
Terzibaba’nın sohbetlerinde, insanın iç dünyasında ürettiği düşünce ve duygular iki ana sınıfa ayrılır: Veled-i Nefs (nefsin çocuğu) ve Veled-i Kalb (gönlün çocuğu). Nefs-i Emmâre, sürekli olarak “veled-i nefs” üretir. Bunlar, bencil arzular, dünyevi hevesler ve nefsanî planlardır. “Veled-i kalb” ise ruhun ve gönlün ilhamla doğurduğu ilâhî bilgiler, Rahmânî düşünceler ve manevî hallerdir.
Bu ayrım, Kehf Sûresi’nde anlatılan Hz. Hızır ve Hz. Mûsâ kıssasının yorumunda net bir şekilde ortaya konur. Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (27)’de açıklandığı üzere, Hz. Hızır’ın masum bir çocuğu öldürmesi hadisesi, bâtınî olarak sâlikin kendi “veled-i nefs”ini, yani nefsinden doğan ve gelecekte maneviyatına zarar verecek olan bencil çocuğu öldürmesi gerektiğine işarettir:
Ancak ben bunların hakikatını sana söyleyeyim diyor. özetle geçiyorum orada öldürdüğü çocuk veled-i nefstir. Veledi nefsi öldürmeyince veled-i kalp doğmaz evvela o öldürülecek Hızır (as) ın öldürdüğü o veled-i nefstir. Nefsin oğludur, bize ruhumuzun oğlu lazımdır. Nefis günde 50 tane çocuk doğurur biz farkında olmayız, her doğurduğu çocuk istediği şunu yapalım bunu yapalım şuraya gidelim buraya gidelim nefsinin istikametine gittiğinde bu mevlut olur, doğum olur. — Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (27)
Aynı şekilde, Hz. Âdem’in iki oğlu Hâbil ve Kabil de bu iki doğumu temsil eder. Hâbil “veled-i kalb”i, Kabil ise “veled-i nefs”i simgeler. Dolayısıyla insanın içindeki mücadele, sadece iyi ile kötü arasında değil, aynı zamanda bu iki tür “evladın” hangisinin beslenip büyütüleceği mücadelesidir. Nefs-i Emmâre’nin saltanatı, “veled-i nefs”in varlığına bağlıdır ve bu yüzden sürekli “veled-i kalb”i yok etmeye çalışır. Hak yolcusunun görevi ise bu durumu tersine çevirmektir.
Kâmil İnsanın Nefs-i Emmâre ile İmtihanı
Nefs-i Emmâre’nin hallerini sergilemek, bazen kâmil insanın irşat ve imtihan metodunun bir parçası olabilir. Bir Ressam Hikâyesi’nde anlatılan tasvirci-ressam, sürekli hayvan resimleri çizerek zâhiren Nefs-i Emmâre mertebesinde bir görüntü verir. Ancak resimleri “yukarıdakinin çizdiğini”, kendisinin ise içlerini doldurduğunu söylemesiyle, aslında daha yüksek bir idrak seviyesinde olduğunu, Kaza ve Kader sırrına vâkıf bir halde bulunduğunu ifade eder. Bu durum, kâmil bir mürşidin, sâlikin seviyesine inerek onun halini ona göstermesi ve onu imtihan etmesi olarak yorumlanır.
Ama çizdiği hayvân resimleriyle, “Nefsi Emmâre” den görüntü vermekle beraber, yukarıdaki ifadesinden “Nefsi Raziye” (Hayy) ve “Nefsi Marziye” (Kayyum) kemâlâtı içinde olduğu anlaşılmaktadır. Kazâ kaydına razılık içinde takdirde bulunduğunu arifane belirmektedir. — Bir Ressam Hikâyesi
Bu yaklaşıma göre kâmil insan, sâlikin içindeki hayvanî ahlâkların resmini onun gönül duvarına çizer. Sâlik, bu resimleri zuhuratlarında (rüyalarında) görerek kendi iç haliyle yüzleşir. Böylece, yok edilmesi gereken nefsanî sıfatlar önce teşhis edilmiş olur. Bu, sâlikin kendi hakikatini tanıması için bir ayna tutmaktır. Kâmil insanın bu metodu, Nefs-i Emmâre’nin sadece bireysel bir mücadele alanı olmadığını, aynı zamanda mürşit-mürit ilişkisinde önemli bir eğitim aracı olduğunu da gösterir.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Mûsâ Fassı
Fusûsu'l-Hikem şerhlerinde Nefs-i Emmâre, özellikle Hz. Mûsâ ve Firavun kıssasının bâtınî yorumu üzerinden derinlikli bir şekilde ele alınır. Bu yoruma göre kıssa, dışarıda yaşanmış tarihî bir olay olmanın ötesinde, her insanın kendi iç dünyasında sürekli devam eden bir mücadelenin remzidir. Bu çerçevede Firavun, insanın ilâhî hakikatlere karşı isyan eden, benliğini tanrılaştıran ve kötülüğü emreden nefs-i emmâresinin en kâmil timsalidir.
Bu yaklaşımın temelini, Ahmed Avni Konuk’un şerhinde ve Terzibaba’nın bu şerh üzerine yaptığı açıklamalarda net bir şekilde görmek mümkündür. Konuk’un şerhinde belirtildiği üzere, Hz. Mûsâ’nın Firavun’a karşı en büyük delili olan asâsı, aslında Firavun’un isyanının ve benliğinin dayandığı gücün bizzat kendi sûretidir.
Binâenaleyh asâ, Fir’avn’ın Mûsâ’ya karşı serfürûda tekebbürüne sebeb olan nefs-i emmâresinin sûretidir. — TB. Kelime-i Mûseviyye
Hz. Mûsâ asâsını yere bıraktığında, onun apaçık bir ejderhaya dönüşmesi, bu hakikatin ifşasıdır. Bu, nefsin emmâre mertebesindeki gizli ve vahşi tabiatının açığa çıkmasıdır. Terzibaba’nın şerhinde bu remiz daha da açılır ve ejderhanın doğrudan nefs-i emmâreye karşılık geldiği vurgulanır. Mâna âleminde görülen yırtıcı ve vahşi hayvanlar, kişinin kendi nefs-i emmâresinin gücüne ve büyüklüğüne işarettir.
Bu yorumdaki en ince sırlardan biri, asânın, yani isyanın ve kötülüğün remzinin, bir mucizeyle itaate vesile olan bir delile dönüşmesidir. Şerhte bu durum, “masiyetin taate inkılabı” yani günahın ve isyanın, itaate ve hayra dönüşmesi olarak açıklanır. Nefs-i emmârenin serkeşliği ve kötülüğü, ejderha sûretinde ortaya çıktığında, bu korkutucu tecelli, bizzat o nefsin terbiye edilmesine ve Hakk’a boyun eğmesine sebep olur. Bu, Cenâb-ı Hakk’ın, kulunun seyyiâtını (kötülüklerini) hasenâta (iyiliklere) tebdil etmesinin, yani kötülükleri iyiliğe çevirmesinin bir sırrıdır. Bu dönüşüm, kötülüğün zâtında değil, hükmünde gerçekleşen bir tebeddüldür. Kötülük, sahibini yola getiren bir vâsıta hükmüne girerek hayra hizmet etmiş olur.
Terzibaba, bu klâsik yorumu günümüze taşıyarak, günümüzdeki nefs-i emmâre saltanatının, Firavun’un zamanındakinden daha güçlü ve karmaşık olduğuna dikkat çeker. Ayrıca, nefs-i emmârenin bedene olan aşkı sebebiyle, ölümden sonra dahi ondan ayrılamadığını ve kabirde bedenin çürüyüşünün ızdırabını, sanki kendi başına geliyormuş gibi yaşadığını anlatır. Bu, nefsini tanıyamamış ve onu terbiye edememiş kimsenin, berzah âleminde çekeceği azabın bir yansımasıdır.
Fusûsu'l-Hikem: Hârûn Fassı
Mûsevî Fass, nefs-i emmârenin ne olduğunu ve nasıl bir remizle anlaşıldığını ortaya koyarken, sunulan kaynaklardaki Hârûn Fassı şerhi, bu nefse karşı mücadelenin nasıl olması gerektiğini ve bu yoldaki tehlikeleri açıklar. Bu bölüm, Tevhid yolunun “kıldan ince, kılıçtan keskin” bir sırat olduğu hakikatini merkeze alır. Bu sırâtın en tehlikeli geçitlerinden biri, nefs-i emmâreye karşı takınılacak tavırdır.
Bu şerhteki en temel tespit, nefs-i emmârenin öldürülmesinin mümkün olmadığıdır. O, ancak terbiye edilebilir. Terzibaba’nın şerhinde bu durum şöyle ifade edilir:
şimdi şöyle de bir gerçek vardır, nefs-i emmaremiz dediğimiz içimizdeki bölüm, ölmesi mümkün değildir, evvela bunu böyle bilelim. Ne olabiliyor, o sadece eğitilebiliyor, terbiye edilebiliyor, öldürülmesi mümkün değil çünkü bizim varlığımızla kaimdir. Onun ölmesi demek bizim de ölmemiz demektir. — TB. İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları
Bu ilke, tasavvuf yolundaki mücadelenin bir yok etme savaşı değil, bir eğitim ve dönüştürme süreci olduğunu gösterir. Bu yaklaşımın zirvesi, Hz. Peygamber’in “Ben şeytanımı Müslüman ettim” hadisinde ifadesini bulur. Şeytanın ve nefs-i emmârenin öldürülmeyip “Müslüman edilmesi”, yani teslim alınıp zararsız hale getirilmesi ve hatta bir yardımcıya dönüştürülmesi esastır. Terbiye edilmiş nefs, başlangıçta yolcuyu geriye çeken bir güçken, sonrasında aynı kuvvetle ileriye iten bir bineğe dönüşür.
Ancak bu ince sırrı kavrayamayanlar, dalâlet çukuruna düşerler. Şerhte, bu sapmanın nasıl gerçekleştiği, adeta İblis’in diliyle anlatılır. Vahdet-i vücûd hakikatini yanlış anlayan kimse, şu iddiada bulunur:
şu halde hakikatte taat ile masiyet tek bir şeydir. Şeriat ise emr-i itibaridir. — TB. İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları
Bu, şeriatı itibari, yani keyfî bir emir olarak gören ve böylece her türlü ahlâkî sorumluluktan kurtulmaya çalışan nefs-i emmârenin tuzağıdır. Dolayısıyla bu Fass’taki açıklamalar, nefs-i emmâreyle mücadelenin sadece onu baskılamak olmadığını, aynı zamanda onun hilelerine ve yanlış tevhid anlayışlarına karşı uyanık olmayı da gerektirdiğini gösterir.
Bu iki Fass’ın şerhleri bir arada okunduğunda, Terzibaba’nın Nefs-i Emmâre yaklaşımının klasik tasavvufî zemini ortaya çıkar. Mûsâ Fassı, ana bölümde işlenen Firavun temsilinin ve nefsânî gücün dönüştürülme kabiliyetinin kaynağını gösterir. Hârûn Fassı ise, yine ana bölümde vurgulanan “düşman değil, eğitilmesi gereken bir güç” anlayışının ve “şeytanı Müslüman etme” ilkesinin Fusûsu’l-Hikem’deki dayanağını oluşturur. Bu yorumlar, Terzibaba’nın Nefs-i Emmâre’yi hem bâtınî remizlerle teşhis ettiğini hem de onunla mücadelenin pratik ve tehlikeli yönlerine dair irfanî uyarıları bu temel eser üzerinden aktardığını göstermektedir.
Mesnevî-i Şerîf
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin Mesnevî-i Şerîf’i, Ahmed Avni Konuk’un şerhinde, Nefs-i Emmâre’nin tabiatını, hilelerini ve onunla mücadelenin yollarını sayısız hikâye ve remiz üzerinden anlatır. Bu şerhte Nefs-i Emmâre, sâlikin yolundaki en büyük engel, en kurnaz düşman ve aynı zamanda terbiye edilmesi gereken en temel güç olarak karşımıza çıkar. Onun ne olduğu, putperestlikle ilişkisi ve nasıl bir ejderhaya benzediği, Birinci Cilt’te geçen Yahudi padişahın Hristiyanları ateşe atma kıssası münasebetiyle derinlemesine işlenir.
Putların Anası: Nefs-i Emmâre
Ahmed Avni Konuk, Mesnevî’nin birinci cildinde, dışarıdaki putları kırmanın kolay, ancak insanın içindeki asıl putu, yani Nefs-i Emmâre’yi yenmenin son derece zor olduğunu vurgular. Mevlânâ’nın diliyle bu hakikat şöyle ifade edilir:
Putların anası, sizin nefsinizin putudur; zîrâ ki bu put yılan ve o put ejderhadır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1
Konuk’un şerhine göre bu beyit, tasavvuf yolundaki en temel mücadelelerden birini özetler. Dışarıdaki putlar, yani günaha sevk eden haricî nesneler birer “yılan” gibidir. Onlardan kaçınmak veya onları terk etmek nispeten mümkündür. Fakat bu yılanları doğuran asıl “ejderha”, kişinin kendi Nefs-i Emmâre’sidir. O, bütün putların kaynağı, bir “çeşme” gibidir. Bu çeşme kurutulmadıkça, ondan sürekli yeni putlar, yani nefsanî arzular ve günah fikirleri akmaya devam eder.
Konuk, bu nefsin hilekârlığının Firavun’dan bile beter olduğunu belirterek Mevlânâ’nın şu beytini aktarır:
Her nefisde bir mekri vardır ve her mekr içinde ondan fir'avnîler ile beraber yüz Fir'avn mağrûkdur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1
Bu yoruma göre, Nefs-i Emmâre’nin kurduğu her bir tuzağın içinde, Firavun ve ordusu gibi yüzlercesi boğulup gitmiştir. Bu, onun ne denli aldatıcı ve tehlikeli bir güç olduğunu gösterir. Dolayısıyla sâlikin asıl mücadelesi, dışarıdaki düşmanlarla değil, kendi içindeki bu ejderha ile olmalıdır.
Bir Terbiye Sanatı: Arslanı Kuyuya Düşürmek
Mesnevî’de Nefs-i Emmâre ile mücadelenin kaba kuvvetle değil, akıl ve mânevî bir strateji ile yürütülmesi gerektiği, meşhur “Arslan ve Tavşan” kıssasıyla anlatılır. Ahmed Avni Konuk’un şerhine göre bu hikâyedeki “arslan”, Nefs-i Emmâre’yi temsil eder. “Tavşan” ise, âhireti ve işlerin sonunu düşünen “akl-ı maâd”dır.
Hikâyede tavşan, arslanı (nefsi) bir hile ile kandırarak bir kuyunun başına getirir. Kuyudaki suda kendi aksini gören arslan, onu başka bir arslan zannederek öfkeyle kuyuya atlar ve helâk olur. Konuk, bu kıssadaki remizleri şöyle açıklar: Tavşanın arslanı götürdüğü “kuyu”, bir insân-ı kâmilin halvethânesidir. Yani akl-ı maâd, Nefs-i Emmâre’yi ancak bir mürşidin terbiyesine teslim ederek alt edebilir. Nefs, kendi gücüyle ve kibriyle o “kuyuya” atlar, fakat bu atlayış, aslında onun saltanatının sonu ve terbiyesinin başlangıcı olur. Bu yorum, nefsin kaba kuvvetle yok edilemeyeceğini, ancak bir rehberin manevî tasarrufu ve sâlikin aklını kullanmasıyla zapturapt altına alınabileceğini gösterir.
Aynı şekilde, Şeyh Ebu’l-Hasan Harakânî’nin bineği olan kızgın arslan da Nefs-i Emmâre’nin bir timsalidir. On ikinci ciltteki şerhe göre, bir mürşid-i kâmilin dışarıdaki yırtıcı bir hayvana hükmedebilmesi, ancak kendi içindeki “bâtın arslanı” olan Nefs-i Emmâre’yi terbiye etmesiyle mümkündür.
Nefis Bir Cehennemdir
Nefs-i Emmâre’nin doymak bilmeyen ve sürekli daha fazlasını isteyen tabiatı, Mesnevî’de cehenneme benzetilir. Ahmed Avni Konuk, bu benzetmeyi açıklarken, nefsin cehennemin bir cüz’ü (parçası) olduğunu ve bu yüzden onun tabiatını taşıdığını belirtir.
Bu nefis cehennemdir ve cehennem ejderhadır ki o denizler ile eksilmez. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1
Konuk’a göre nasıl ki cehennem “Daha var mı?” (Kāf, 50/30) diye bağırırsa, Nefs-i Emmâre de kendi hayvani ve dünyevi hazlarına asla doymaz. Üzerine denizler dolusu su dökülse ateşi sönmeyecek bir cehennem gibi, nasihatler ve korkular da onun ateşe olan meylini kökten söndüremez. Bu ateşin ancak Hakk’ın “Kadem-i Cebbâr”ı, yani ezici ve kuşatıcı rahmet tecellisi ile sönebileceği ifade edilir. Bu durum, sâlikin nefsini terbiye etme mücadelesinde kendi gücünün sınırlı olduğunu ve mutlak surette ilâhî yardıma muhtaç olduğunu gösterir.
Ahmed Avni Konuk’un şerhleri doğrultusunda Mesnevî’nin Nefs-i Emmâre’ye yaklaşımı, onu sadece kötü ve kaçılması gereken bir varlık olarak görmez. Aksine, onu yolculuğun en çetin imtihanı, zekâ ve mânevî bir strateji ile terbiye edilmesi gereken bir güç ve dönüştürüldüğünde sâlikin en büyük hizmetkârı olabilecek bilkuvve ele alır.
Kavramlar Ağında Nefs-i Emmare
-
Nefs: Nefs-i Emmâre, bir varlığın özü ve hakikati olan nefsin mertebelerinden ilkidir. Makalede bu mertebe, nefsin terbiye edilmemiş, ham ve kötülüğü emreden en alt basamağı olarak tanımlanır.
-
Nefs-i Levvame: Nefs-i Emmâre’den sonraki basamak olan Nefs-i Levvâme, Firavun remzinin veziri Hâmân ile remzedilir. Her iki mertebe de sâlikin içindeki hayvani varlığı temsil eden Bakara (inek) kıssası münasebetiyle birlikte ele alınır ve terbiye edilmesi gereken güçler olarak görülür.
-
Seyr-i Süluk: Nefs-i Emmâre’nin farkına varmak, seyr-i süluk yolculuğunun başlangıç noktasıdır. Bu mertebenin varlığını kabul etmeden, yani o makama “gelmeden”, oradan “geçmek” ve mânevî yolculukta ilerlemek mümkün değildir.
-
Tasavvuf: Nefs-i Emmâre’nin tabiatı, hileleri ve terbiye edilme yöntemleri, tasavvuf öğretisinin temel konularındandır. Terzibaba’nın yaklaşımı, bu mertebeyi yok edilecek bir düşman yerine, dönüştürülmesi gereken bilkuvve ele alan irfanî bakış açısını yansıtır.
-
Kelime-i Tevhid: Bu mertebedeki sâlikin en temel mânevî silahı ve zikri, “Lâ ilâhe illâllah” yani Kelime-i Tevhid’dir. Bu zikir, Nefs-i Emmâre’nin saltanatını sarsan ve sâliki mânevî olarak güçlendiren bir ordu gibidir.
-
Sırat-ı Müstakim: Nefs-i Emmâre ile mücadele, Sırat-ı Müstakîm üzerinde yürümek gibidir. Fusûsu’l-Hikem şerhinde belirtildiği gibi, bu mücadeledeki yanlış bir tevhid anlayışı, şeriatı hükümsüz sayarak kişiyi dalâlete düşürebilir ve bu ince yoldan saptırabilir.
-
Tevhid: Nefs-i Emmâre, Tevhid yolculuğundaki en büyük engellerden biridir. Onun “benlik” iddiası, Firavun’un ilahlık davasında olduğu gibi, tevhid hakikatinin tam zıddıdır. Ancak nefsle mücadelenin kendisi de, seyyiâtın hasenâta dönüştürülmesi sırrıyla ilâhî birliğe giden yolun bir parçası olabilir.
-
Zikir: Sâlikin elindeki zikir ve tefekkürler, Nefs-i Emmâre’nin zuhurattaki yırtıcı hayvan suretlerine karşı kullanılan “oklar, silahlar ve kılıçlar” hükmündedir. Zikir, bu karanlık gücü dizginlemenin ve dönüştürmenin en etkili aracıdır.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Terzibaba’nın sohbet ve eserleri, Nefs-i Emmâre kavramını Kur’ânî remizler ve gündelik hayattan örneklerle anlaşılır kılar.
- İrfan Mektebi ve Hakk Yolu, bu mertebenin zulmânî sıfatlarını, seyr-i sülûktaki yerini ve zikrinin “Lâ ilâhe illâllah” olduğunu açıklar.
- Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah ve Kasas Sûresi sohbetleri, Firavun temsilini merkeze alarak Nefs-i Emmâre’nin ilâhî ilhamları (veled-i kalb) nasıl yok etmeye çalıştığını ve Hz. Mûsâ’nın onun sarayında büyümesinin bâtınî sırrını işler.
- Bakara Dosyası ve Bakara Sûresi sohbetleri, inek kesme hadisesini, hayvani nefsin boğazlanarak faydalı bir güce dönüştürülmesinin bir remzi olarak yorumlar.
- Bir Ressam Hikâyesi, kişinin içindeki hayvanî ahlâkların ressamın çizimleriyle nasıl dışa vurduğunu anlatır ve terbiye edilmiş nefsin Burak’a dönüşmesini açıklar.
- Kur'ân-ı Kerîm'de Nefs Âyetleri, Hz. İbrâhim’in dört kuşu üzerinden Nefs-i Emmâre’nin tavus (kibir), horoz (hükmetme) ve karga (karanlık) gibi sıfatlarını ortaya koyar.
- Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29), nefsle mücadeleyi işgal altındaki bir mülkü geri almaya benzetirken; Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (27), Hz. Hızır kıssası üzerinden “veled-i nefs”i öldürmenin gerekliliğini vurgular.
- Neml Sûresi sohbetleri Hüdhüd kuşunu, A’râf Sûresi sohbetleri ise “şeytanı Müslüman etme” hadisini, eğitilmiş nefsin faydalı bir hizmetkâra dönüşebileceğinin delilleri olarak sunar.
- İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000), “nüfus cüzdanı” örneğiyle nefsin temel kimlik olduğunu belirtir ve eğitilmiş nefsin gücünü araba mecazıyla anlatır.
- Bendeki Terzi Babam (Cilt 2), Hac’daki sa’yin ilk üç turunun Nefs-i Emmâre ve Levvâme’den hızla uzaklaşmayı simgelediğini aktarır.
- A'yân-ı Sâbite, zikrin, nefsin zuhurattaki yırtıcı suretlerine karşı bir silah olduğunu ifade eder.
Makale, bu yaklaşımın klasik dayanaklarını da şerhler üzerinden gösterir:
- TB. Kelime-i Mûseviyye ve TB. İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları başlıklı Fusûsu’l-Hikem şerhleri, Firavun’un nefs-i emmârenin timsali olduğunu, asâ mucizesinin “isyanın itaate dönüşmesi” sırrını taşıdığını ve bu nefsin öldürülemeyeceğini, ancak terbiye edilebileceğini ortaya koyar.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1, Ahmed Avni Konuk’un yorumlarıyla, Nefs-i Emmâre’nin “putların anası” olan bir ejderha olduğunu, cehennem gibi doymak bilmediğini ve ancak bir mürşidin rehberliğinde akıl ile alt edilebileceğini anlatır.
Değerlendirme
Bu makale, Nefs-i Emmâre kavramına dair Terzibaba’nın nazarını, onu yalnızca ahlâkî bir zaaf veya yok edilecek bir düşman olarak değil, eğitilmesi ve dönüştürülmesi zorunlu olan temel bir varlık gücü olarak sunmasıyla belirginleştirir. Yaklaşımın en özgün yanı, bu mertebenin tabiatını ve onunla mücadelenin seyrini, başta Firavun ve Bakara kıssaları olmak üzere Kur’ânî remizler üzerinden somut ve canlı bir şekilde açıklamasıdır. Bu yorumlar, Nefs-i Emmâre’nin ilâhî ilhamları boğan karanlık yüzünü (veled-i nefs) gösterirken, aynı zamanda kendi sonunu getirecek olan mânevî doğuşu (Hz. Mûsâ) bizzat beslemek zorunda kalışındaki ilâhî sırra da işaret eder.
Makale, Terzibaba’nın bu yaklaşımının Fusûsu’l-Hikem ve Mesnevî-i Şerîf gibi klasik metinlerin irfanî yorumlarına dayandığını, özellikle Ahmed Avni Konuk’un şerhleri üzerinden bu geleneği günümüze taşıdığını göstermektedir. Buna göre nefsle mücadele bir yok etme savaşı değil, onun vahşi gücünü teslim alıp (şeytanı Müslüman etmek) sâlikin hizmetine sunan bir terbiye sanatıdır. Bu bütüncül bakış açısı, Nefs-i Emmâre’nin varlığını, insanın kemâlât yolculuğu için kaçınılmaz bir imtihan ve aynı zamanda en ulvî mertebelere ulaşmak için bir binek (Burak) kabiliyeti olarak değerlendirir. Nefs-i Emmâre’nin Firavun kimliğinde nasıl bir saltanat kurduğunu daha derinden anlamak için Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah eserindeki ilgili bölüm incelenebilir.