Niyet

Niyet, sâlikin attığı her adımın, aldığı her nefesin, ettiği her zikrin ve eylediği her amelin içindeki ruhtur. O, bir işin sadece başlangıcı değil, aynı zamanda o işin kıymetini belirleyen, onu ya Hakk’a ulaştıran bir Burak ya da yolda bırakan bir yük hâline getiren bâtınî bir yöndür. Terzibaba İrfan Mektebi’nde niyet, kalbin pusulasını her an ve her halde Cenâb-ı Hakk’a çevirmek olarak anlaşılır. Zâhirde yapılan işler bir bedense, niyet o bedenin canıdır. Cansız beden nasıl bir an sonra toprağa dönerse, niyetsiz amel de sahibine mânevî bir fayda getirmeden öylece dağılır gider.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Niyet kelimesi, Arapça "nevâ" kökünden gelir ve bir şeyin çekirdeği, özü, bir işe yönelmenin kalpteki ilk kararı demektir. Nasıl ki dev bir çınar ağacı küçücük bir tohumun içinde gizliyse, sâlikin en büyük mânevî fetihleri de kalbinde yeşerttiği o ilk saf niyetin içinde saklıdır. Bu yüzden Peygamber Efendimiz (s.a.v.), yolumuzun temelini şu mübarek sözle atmıştır: "Ameller ancak niyetlere göredir." Bu, sadece bir ahlâk kaidesi değil, aynı zamanda kevnî bir işleyiştir. Amelin rengi, kokusu, tadı ve varacağı menzil, onu başlatan niyetin rengine, kokusuna ve tadına bağlıdır.

Mürşidimiz Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri, bu hakikati eserlerine başlarkenki edebiyle bizlere fiilen öğretir. Bir kitap yazmak, zâhirde harfleri bir araya getirmektir. Fakat bâtında bu, ilim deryasından inciler çıkarmaktır. Bu ise kulun kendi gücüyle değil, ancak Hakk’ın feyziyle mümkündür. Niyet, bu feyze talip olmanın adıdır. "İnci Tezgâhı" adlı eserine başlarkenki niyazı şöyledir:

Bu kitabın da bitirilmesi için C.Hakk’tan ilim, idrak, muhabbet, gönül genişliği ve irfan zenginliği niyaz ederim. Not= 41no, lu “İnci Tezgâh”nın önsözünden ilgisi olması dolayısı ile bir bölümünü buraya aktarıyorum, İnşeallah faydalı olur. …………….Daha sonra ben de cilt kapağını hazırlayıp ön sözü’nü de yazıp ve tekrar bir gözden geçirdikten ve yaklaşık (42) yıl sonra, (41) İnci kitabımız olarak kitaplar kervanımızda yerini almış oluyor. İsminin ne olmasının uygun olabileceğini sorduğum “Gönül Kuşu” (İnci Tezgâhı) olsun dedi, ben de ‘öyle olsun’ diyerek ismini “İnci Tezgâhı” olarak belirledim. Daha sonra kitabın içindeki yazıları okumaya başlarken hayret ile gördüğüm şey, ilk yazı mevzuunun “inci çıkarılması” hakkında olması idi. Aslında bu isim kitaba niyetlenildiği ve başlandığında o ilk günlerde verilmiş imiş, bu ismi vermekle biz de sadece, bunu zuhura getirmişiz. Kitabın isminin, bâtın âleminden daha o zamandan bu isimle başlatıldığı ve anıldığı hayretle görülmektedir. K. Kerîm Ramân Sûresi, (55/22) Âyetinde: يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّوْلَو وَالْمَرْجَانُ (Yehrucü minhümellü’lüü velmercan) (22) O ikisinden inci ile mercan çıkar. Bu kitabın içerisinde, yukarı da ki, Âyet-i Kerîme’de bahsedilen inci, ve mercanların çıkarıldığı, Rûh ve nefs, iki deniz olan insân varlığının gönül âleminden zuhura çıkarılan değerleridir. Aslında insân’ın zâhir badeni de bunların tezgâhı dır. Bilindiği gibi “tezgâh” iki anlamda’dır, birisi üretim ve dokuma tezgâhı diğeri ise satış ve teşhir, tezgâhıdır ki, insân’da ikisi de mevcuttur.

Mürşidimiz, kitabı bitirmek için sadece kuvvet istemiyor; "ilim, idrak, muhabbet, gönül genişliği ve irfan zenginliği" talep ediyor. Çünkü bilir ki eser, yazarın nefsinden değil, Hakk’tan gelen bu lütuflardan dokunacaktır. Niyet, kendini aradan çekip Hakk’ın tecellîsine bir ayna olmaktır. Eserin isminin "İnci Tezgâhı" olması, zâhirde bir seçim gibi görünse de, aslında âlem-i bâtın'da (gizli âlemde) çoktan takdir edilmiş bir hakikatin zuhûr etmesidir. Sâlihin samimi niyeti, kendi arzusunu dile getirmek değil, Hakk’ın muradına muvafık düşme talebidir. Niyet, kaderin sırrına aralanan bir kapıdır. Kul niyet eder, Cenâb-ı Hakk da o niyete göre tecellîsini halk eder.

Her işe Besmele ile başlamak, bu mânevî adabın en kâmil tezahürüdür. "Bismillâhirrahmânirrahîm" demek, "Ben bu işe kendi adıma, kendi gücümle değil; varlığın kaynağı olan, Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla başlıyorum" demektir. Bu, niyetimizi şahsî benliğimizden alıp, küllî olan İlâhî Kudret'e bağlamaktır. Terzibaba Hazretleri, bir ayetin tefsirine başlarken çektiği Besmele'nin ardından o ayeti nasıl katman katman açtığını göstererek, niyetin bereketini bizlere sunar:

BAŞLARKEN BİSMİLLÂHİRRAHMÂNİRRAHÎM: Yukarıda geçen ayet-i kerime hakkında küçük bir bilgi sunmaya çalışalım. ------------------- يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ (55/22) – Yahrucu minhum el-lü'lüu ve’lmercân. (55/22) “ O ikisinden inci ile mercan çıkar .” ------------------- O ikisinden, ruh ve nur, o ikisinden de atom çıkar. O ikisinden, Akl-ı küll, nefs-i kül olan âlemler çıkar. O ikisinden, Zahir ve batın ilm-i ilâhiye çıkar. O ikisinden, Eşlerden inci olan kızları, mercan olan oğulları çıkar. O ikisinden, O iki gözden, Hakk ehlinde aşk ile, inci gibi yaşlar, mercan gibi ruhaniyetine yayılan marifetullah çıkar. O ikisinden, O iki gözden gaflet ehline hüzün göz yaşları ve nefsaniyetine yayılan hayal mercanları çıkar. Ulûhiyyet âleminden zuhura gelen, âlemlerin kaynak incisi olan, Hakikat-i Muhammedî, O’nun da zuhuru olan Muhammed (s.a.v.)in sözleri onun incileri, bizlere aktardığı kur’an da mercanlarıdır. Onlar çıkar. ------------------- İlgisi bakımından Mesnevi cilt 4 s. 141. (A.A.K.) küçük bir bölüm alalım. ------------------- Beyt, (2308) “Şükür ki senin başlangıcını bildik; enbiya senin o sırrını söylediler .” ------------------- Hak Sübhânehû ve Teâlâ hazretlerine şükür olsun ki, ey “Felek ibtidâ-yı hilkatini/âlemlerin ilk varedilişini”, Hakk’ın bize enbiyası vâsıtasıyla bildirmesi ile bildik ve senin “hilkatinin/halkedişinin” sırrını peygamberler bize haber verdiler.

Bir Besmele niyetiyle başlanan tefsir, "inci ve mercan" hakikatini pek çok mertebeye taşımıştır. Ayet, sadece denizden çıkan iki mücevherden bahsetmiyor. O, ruh ve nurdan, zâhir ve bâtından, Akl-ı Küll ve Nefs-i Küll'den, hatta gözden akan aşk yaşından ve marifetten bahsediyor. Bütün bu vücût mertebeleri (varlık seviyeleri), o tek ayetin içinde gizlidir. Samimi bir niyetle ve Besmele'nin anahtarıyla açılan kapı, sâliki böyle bir irfan zenginliğine ulaştırır.

En nihayetinde, bütün âlemlerin ve bütün ilimlerin kaynağı, "âlemlerin kaynak incisi" olan Hakikat-i Muhammediyye'dir. Her bir peygamber, o inciden bir sırrı haber vermiştir. Kur'ân, o incinin mercanlarıdır. Öyleyse sâlikin her niyeti, en temelde, o Muhammedî Nur'dan bir pay alma, o okyanustan bir damla tatma arzusudur. Bir kitaba başlarken, bir zikre otururken, bir hizmete koşarken edilen niyet, özünde "Yâ Rabbi, beni bu amelimle o ilk ve en kâmil nura, Efendimiz'in hakikatine yaklaştır" duasıdır. Niyet, kulun cüz'î iradesini, kâinatı var eden o Küllî İrade'ye bağlama çabasıdır. Ve bu bağ kurulduğunda, en küçük amel, en büyük hakikatlerin tecellîgâhı olur.

Terzibaba'nın Nazarıyla Niyet: Aslı ve Mertebesi

Tasavvuf yolunda niyet, sadece bir başlangıç değil, amelin ruhudur; sâlikin attığı her adımın bâtınî kıblesidir. Niyet, tohumun içindeki ağaç gibidir; amelin sureti ne olursa olsun, onun hakikatini ve varacağı menzili içinde saklar. Terzibaba Hazretleri'nin irfan mektebinde niyet, varlığın sırrına açılan bir kapı, kulun Hakk ile olan en mahrem konuşması olarak karşımıza çıkar. Bu kapıdan içeri girildiğinde, niyetin sadece bir fiilin öncesindeki bir an olmadığı, bilakis insanın kendi hakikatiyle, varlık mertebesiyle doğrudan ilgili olduğu idrak edilir. Niyet eden kimdir? Niyet edilen kimdir? Bu suallerin cevabını, Hazret'in sohbetlerinin aydınlığında arayabiliriz.

Suret-i Rahmân'da Halk Edilen İnsan ve Niyetin Kaynağı

Niyetin hakikatini anlamak için evvela niyet eden varlığın, yani insanın hakikatini anlamak icap eder. Kudsî bir hadîste Efendimiz (s.a.v.) buyurur ki: “Allah, Âdem’i kendi sureti üzere halketti.” Bir başka rivayette ise “Rahmân sureti üzere halketti” buyurulur. Bazı zahir ehli, bu "suret" kelimesine takılıp, Cenâb-ı Hakk’a bir biçim isnat etme yanılgısına düşmüşlerdir. Hâlbuki Terzibaba Hazretleri, bu ifadenin bâtınî manasını şöyle açar:

Ama ulemayı Kiram buna diyorlar ki yorum olarak Allah Adem'i Adem'in kendi suretinde halketti diye yorum yapıyorlar, halbuki “halakal ademe ala suretihi” Allah kendi suretinde halketti peki Allah'ın bir sureti var mı da ona göre halk etsin burada suretten kasıt hususiyetleri özellikleri manasındadır, Allah da sonsuz olan herhangi bir şey Adem de mutlaka vardır, ama cüz-i olarak var yetecek kadar daha fazlasını zaten kaldıramaz kimse mümkün değildir, yaşantısı alt üst olur Adem deki tecelli cüz’iyet dengelerinin olmasıdır.

Mesele bir bedene bürünme meselesi değildir. Buradaki "suret", Zât-ı Mutlak'ın sonsuz "hususiyetleri", yani Esma-i İlahiye'sidir. İnsan, Cenâb-ı Hakk'ın isimlerinin ve sıfatlarının tecellî ettiği bir ayna, bir özet hükmündedir. Hakk’ın Kahhâr isminden insanda bir celâl, Rahmân isminden bir merhamet, Alîm isminden bir ilim kırıntısı vardır. Lâkin bu tecellîler, bizde cüz'i, yani sınırlı ve ölçülüdür. Eğer Kahhâr ismi bizde mutlak olarak tecellî etseydi, kızdığımız herkesi bir anda yok ederdik. Bu, hem bize hem âleme zulüm olurdu. Hakk, bize bu hususiyetleri, dünya hayatını sürdürebileceğimiz bir denge ve ölçüyle, bir rahmet olarak vermiştir.

Niyetin asıl kaynağı burasıdır. İnsan, Hakk’ın suretinde, yani O’nun ahlâkıyla ahlâklanma potansiyelinde halk edildiği için, niyetleri de bu ilahî menşeden pay alır. Niyet, insanın içindeki o ilahî özün, o Rûh-i Sultânî'nin bir fiile yönelme arzusudur. Bu sebeple Hazret, bizleri kendi kıymetimizi bilmeye davet eder:

Sûret’i Rahman ararsan ara; kendin için de, Çünkü Peygamber Efendimiz, Kudsî hadîs’lerinde, “Halâkal Âdeme alâ sureti’r rahmân/Allah Âdemi Rahmân sureti üzere halketti” buyurdular. Rahmân’ı Hem Rahmân için hemde kendimiz için aramalıyız... Bütün bu hususlar bizlerin hususiyetleridir ki değerimiz Rabbımızın indinde ne kadar yüksektir. Biz ise bu değerleri ne yazıkki yerlerde sürüklüyoruz.

Hakk'ın bize "şah damarımızdan daha yakın" olması sırrı da burada gizlidir. Terzibaba Hazretleri'nin işaret ettiği gibi, "şah damarı" bedenin varlığıdır, fiziki hayattır. Ama Hakk, ondan daha yakındır, çünkü O, bize kendi ruhundan üflemiştir (venefahtü fihi min ruhi). O ruhaniyet, o bâtınî hakikat, bizim özümüzdür. Şu halde en sâlih, en halis niyet, kulun bu özüne dönerek, kendi varlığının Hakk'tan ayrı bir şey olmadığını idrak ederek yaptığı niyettir. Bu niyet, artık kulun nefsanî bir arzusu değil, Hakk’ın kulundaki muradının zuhûra çıkmasıdır.

Vahdet Makamında Niyet: "Ben" ve "Sen" Ayrımının Kalkışı

Seyr-i sülûk yolunda ilerleyen sâlik, varlığın hakikatine yaklaştıkça, ikilik perdeleri bir bir aradan kalkmaya başlar. "Ben" ve "sen", "yapan" ve "yapılan", "niyet eden" ve "niyet edilen" ayrımları, Tevhid deryasında erir. Bu, Vahdet-i Vücûd meşrebinin en derin idrakidir. Âlemde Hakk'tan başka fâil (iş yapan) yoktur. Bütün fiiller, suret âleminde kulların elleriyle, dilleriyle, kalpleriyle zuhûr etse de, hakikatte O'nun fiilidir. Bu makamın zevkini tadan bir arifin lisanından dökülen sözler, niyetin nasıl bir Vahdet sırrı taşıdığını bize fısıldar. Terzibaba Hazretleri, bu hâli İnci Tezgâhı'nda şöyle dile getirir:

Beni ben ettim, beni benimle, beni ben Gayrı komadım hiç arada, Gerçekten gayrı yok ki, arada isimleri var sırada, o isimler ile, “ente/sen” dedim, Seni sen ettim, orada seninle, seni sen. Böylece Huuu dedim, hep birlikte, sana, bana, o’na. Bunlar dünya sahnesi içinde kimlik alan hep benim görüntülerimdir, ancaka kendileri bu görüntülerinini kendilerine ait zannederler, ancak ehli irfan.

"Beni ben ettim, beni benimle..." Bu, Zât-ı Mutlak'ın kendi kendine tecellî edişinin, kendi isim ve sıfatlarını "sen", "ben", "o" suretlerinde seyredişinin ilanıdır. Bu idrak seviyesinde niyet, artık "benim niyetim" olmaktan çıkar. Çünkü ortada Hakk'tan gayrı bir "ben" kalmamıştır. Fiili işleyen el, Hakk'ın Kudret isminin tecellîsidir. Gören göz, Basar sıfatının tecellîsidir. Ve o fiile yönelen kalp, o niyeti var eden irade, Hakk'ın İrade sıfatının kuldaki zuhûrudur.

Bu durumda sâlikin niyeti, "Ben Allah rızası için şunu yapmaya niyet ettim" demekten, "Ya Rabbi, senin bende tecellî eden iradenle, senin muradını yine senin izninle yerine getirmeye yöneldim" şuuruna yükselir. Artık niyet, kulun kendi benliğinden kaynaklanan bir talep değil, Hakk'ın kul üzerindeki tasarrufunu bir teslimiyetle kabul ediş hâlidir. "Dünya sahnesi"nde herkes kendine ait bir kimlik ve irade zannederken, "ehl-i irfan", yani arifler, bütün bu görüntülerin ardındaki Tek Vücûd'u müşahede ederler. Onların niyeti, bu müşahedenin gereğini yaşamaktır. Bu, amellerin en yükseği, niyetlerin en safıdır.

Tek Başına Bir Ümmet: Kâmil İnsanın Niyeti ve Cemaati

Bu yüksek idrakler, ibadetlerimize de yansır. Özellikle namaz gibi, hem ferdî hem de içtimaî boyutu olan bir ibadette niyetin mertebesi nasıl tezahür eder? Terzibaba Hazretleri, bu konuda bizlere çok ince ve hayatî bir edep öğretir. Mesele, Hakikat-i Muhammedi'yi idrak etmiş kâmil insanın makamından başlar. Kur'ân-ı Kerîm, Hz. İbrahim için şöyle buyurur:

“Gerçek şu ki, İbrahim (tek başına) bir ümmetti; Allah'a gönülden yönelip itaat eden bir muvahhiddi ve o müşriklerden değildi.” (Nahl, 120)

Hazret, bu ayet-i kerîmeyi temel alarak, kendi hakikatine vâkıf olmuş, Esma-i İlahiye'nin sırlarını nefsinde yaşamaya başlamış bir İnsân-ı Kâmil'in de tek başına bir "ümmet" hükmünde olduğunu beyan eder. Çünkü o tek başına namaza durduğunda, zahirde yalnız gibi görünse de, bâtında muazzam bir cemaatle birliktedir. Onun cemaati kimdir?

Esma-ı İlahiye onun cemaatıdır bireysel olarak evvela, bir de melaike-i kiram vardır yani batıni olan her şey onun arkasında namazdadır cemaattedir.

Böyle bir zat, hakikati itibariyle "imam"dır, cemaat değil. Çünkü bütün bir kevnî düzen, bütün bâtınî varlıklar, onun ardında saf tutmuştur. Böyle bir kimse zahirî bir cemaate katıldığında ise "ferdi cemaat" hükmü perdelenir, çünkü zahirî cemaatin hükmü geçerli olur. Bu noktada, niyet meselesi çok ince bir hâl alır. Cemaatle namaz kılarken "Uydum imama" diye niyet ederiz. Fakat imam kime uymuştur? Hazret bu tehlikeye şöyle dikkat çeker:

Cemaate gittik, falan vaktin namazına uydum imama, peki imam kime uydu acaba? Anlatmak istediğim şu, niyet ederken sadece imama uydum dersek, imam kime uymuşsa bizde ona uymuş oluyoruz, peki ya imam nefsine uyduysa? Rab ortada kalmadı haşa!

İmamın kalbindeki dalgalanmalar, vesveseler, adeta bindiğimiz vasıtanın patlak lastiği gibi, bize de tesir eder. Çünkü niyetimizle her şeyimizi ona teslim etmiş oluruz. Bu düğümü çözecek olan, Muhammedî bir edeple yapılan niyettir. Terzibaba Hazretleri'nin bizlere öğrettiği o sırlı formül şudur:

Şimdi en kısası, vakti zaman sahibinin üstünde mesela niyet ettim öğlen namazının farzına, uydum efendimize, uydum imama dersin. O zaman ne oluyor, batinen efendimize sureta imama uymuş oluyorsun, artık imam istediği şeyi düşünsün çünkü ona uyma surette olan bir uymadır ki o da orada tatbik edilmektedir, ama batıni olarak hazreti Rasulullaha uyduğun zaman o namazın sap sağlam bir namaz olur.

"Uydum Efendimize, uydum imama." Bu niyetle sâlik, iki kanatlı bir kuşa döner. Sureti, yani bedeniyle zahirdeki imama uyar, cemaatin düzenine riayet eder. Sireti, yani bâtını ve ruhuyla ise imamların imamı, her an hazır ve nâzır olan Hz. Peygamber'e (s.a.v.) uyar. Böylece, zahirdeki imamın kalbî durumundan etkilenmez, namazının safiyetini korur. Niyeti, en sağlam kaynağa, Hakikat-i Muhammedi'ye bağlanmış olur. Bu niyet, hem şeriatın adabını yerine getiren, hem de hakikatin sırrını gözeten kâmil bir niyettir. Bu, suret ile sireti, zâhir ile bâtını cem eden Muhammedî mîzandır.

Terzibaba Geleneğinde Niyet'in Yaşanması

Niyet, tasavvuf yolunda sadece bir işe başlarken kalpten geçen bir düşünce değildir. O, amelin ruhudur, sâlikin attığı her adımın bâtınî rengidir. Niyet, bir tohumdur; hangi toprağa, hangi gaye ile ekilirse, o cinsten bir ağaç bitirir. Terzibaba geleneğinde niyetin yaşanması, sâlikin bütün varlığıyla Hakk’a yöneldiği, gayret ile teslimiyetin, edep ile muhabbetin iç içe geçtiği bir hâldir. Yolculuğun kendisi niyettir, niyet de yolculuğun ta kendisidir. Bu yolda niyet, pasif bir bekleyiş değil, aşk ile atılan adımların bütünüdür.

Niyetin Aktif Hâli: Gayret, Teslimiyet ve Sürekli Seyir

Tasavvuf yoluna yeni adım atanların en sık düştüğü yanılgılardan biri, “iyi niyet”i pasif bir bekleyiş sanmaktır. Kişi, “Benim niyetim halis, Hakk bana lütfeder” diyerek kenara çekilir. Oysa bu, yolun edebine aykırıdır. Terzibaba Hazretleri bu durumu çok net bir dille ifade eder:

Burada ki iyi niyete iyi niyet denmez kusura bakmayalım ahmaklık denir. İyi niyet araştırmacılıkla birlikte elinden gelen her şeyi yaptıktan sonra Hakk’a teslim etmek. Oturduğumuz yerden iyi niyet geçerli değil o ahmaklık ve belki kolaycılık olur. Yapılacak olan iyi niyet şu, elinden gelen bütün araştırmaları yaparsın, fiziki gücünü ve akli gücünü sonuna kadar kullanırsın, ondan sonra Hakk’a teslim edersin iyi niyetinle olursa olur, olmazsa olmaz.

Bu sözler, niyetin iki kanatlı bir kuş olduğunu bize öğretir. Bir kanadı gayret, diğer kanadı teslimiyet’tir. Sâlik, aklının ve bedeninin bütün imkânlarını sonuna kadar kullanmakla mükelleftir. Araştıracak, soracak, öğrenecek, yorulacak, terleyecektir. Bu, işin şeriat boyutudur; sebeplere sarılma edebidir. Ancak tüm bu çabayı gösterdikten sonra, neticeyi Hakk’a bırakır. Gerçek “hüsn-ü zan” budur. Çabayı göstermeden sonuç beklemek, tohumu toprağa ekmeden meyve beklemeye benzer ki, bu ahmaklıktır.

Bu aktif niyet hâli, sâlikin yolculuğunu durağanlıktan kurtarır. Tasavvuf yolu, belirli makamlara ulaşıp orada oturma yeri değildir. Her gün yeni bir tecellî, yeni bir idrak, yeni bir güzellik alma yeridir. Niyet, sürekli bir “seyir” hâlinde olmaktır.

Şartlanmış belirli şeyleri tekrar ederek tekrarını devam etmek değil, her yaptığın, her gün biraz daha ondan bir ilim ondan bir güzellik almak suretiyle devam etmek çünkü burası seyir yeri, oturma yeri değil. Dünya makam değil. Ademiyet makamı, Nuhiyet makamı, İbrahimiyet makamı, beşeriyet makamı değil, seyir yeri makam var ancak Hakikat-i Muhammediyye de var, tahiyyatta var makam, ondan evvel makam yok ondan evvel mertebeler var, meratib var. Mertebeler aşılan yerler, makam oturulan yer manasındadır.

Sâlikin niyeti, bir mertebe’de takılıp kalmak değil, mertebeleri birer birer aşarak Hakikat-i Muhammediyye denilen o nihai makama doğru sürekli bir akış içinde olmaktır. Niyet “varmak” değil, “yolda olmaktır”. Bu yüzden, şeriatın zâhirî şekillerine (saç, sakal, kılık kıyafet gibi) takılıp kalmak da bir nevi durağanlıktır. Eğer bu şekiller, sâliki hakikate ulaştırmıyor, bilakis birer kimlik ve enaniyet perdesi haline geliyorsa, o zaman en “iyi niyetle” yapılan bu ameller bile hakikate perde olur. Niyet, şekli değil, özü hedeflemelidir.

Mürşid ve Gönül: Niyetin Mayalandığı Yer

Sâlik bu gayret ve teslimiyet dengesini nasıl kuracak, niyetini nasıl saflaştıracaktır? İşte bu noktada, bir rehbere, bir mürşid’e olan ihtiyaç ortaya çıkar. Mürşid, sâlikin niyetini düzelten, onu nefsânî gayelerden arındırıp ilâhî gayeye yönelten bir ayna gibidir. O, varlığın bâtınî anlamını gösteren bir rehberdir.

Nasıl bir o turistleri gezdiren rehberler var biz kendi başımıza gitsek o binayı görürüz ama ne olduğunu bilemeyiz ama rehber öyle birşeyler söyler ki o binanın ne kadar tarihi bir değeri olduğu anlaşılmış olur. İşte bu bir eğitim meselesidir ve ilk yapılması lazım gelen şey gönül aleminin o kişide açılmasıdır.

Mürşidin ilk işi, sâlikin gönül âlemini açmaktır. Çünkü niyetin mahalli, kalptir, gönüldür. Gönül açılmadan, akılla okunan binlerce kitap, ezberlenen bilgiler kişiye hakikati tattırmaz. Bilgi, aklın yüzeyinde kalır; irfan ise gönlün derinliklerine işler. Bu yüzden denilmiştir ki: “Ya bir gönül ol, ya bir gönüle gir. İkisinden hali kalma, yoksa helak olursun.”

Evvela bir gönüle girmek, yani bir mürşid-i kâmilin sohbetine, irfan halkasına dahil olmak gerekir. Bu, sâlikin kendi nefsânî ve hayalî benliğinden sıyrılması için ilk adımdır. İnsan, dünyaya gelir ve kendine bir beşerî kimlik, bir “ben” inşa eder. Bu, aslı olmayan, hayalî bir benliktir.

İşte bu nefsi benliğin ortadan yavaş yavaş kaldırılmasıyla, gönlümüzdeki o bilinç ‘ Elem neşrahleke sadrek’ faaliyete geçmiş oluyor. Yani orasını boşaltıyoruz, başlarda gördüğümüz zuhuratlarda işte hayvanların şunların bunların telef edilmesi öldürülmesi gibi bu sahanın temizlenmesi çalışmalarımızdır onlar. Orayı açtığımız zaman, orasının ismi gönül olmakta.

Mürşidin rehberliğinde yapılan zikir ve tefekkür çalışmaları, gönlü bu nefsânî hayvanlardan, yani kötü sıfatlardan ve arzulardan temizler. Gönül boşalınca, Cenâb-ı Hakk’ın “Biz senin göğsünü açmadık mı?” hitabının sırrı tecellî etmeye başlar. O zaman niyet, artık kişinin kendi heveslerinin değil, Hakk’ın ilhamlarının bir yansıması olur. Niyet, mürşidin gönül potasında eriyerek saflaşır ve halis bir altına dönüşür.

Zikir Halkası: Niyetin Cemaatle Tecellîsi

Saflaşan niyet, bireysel bir hâl olarak kalmaz; cemaat içinde yeni bir boyut kazanır. Seyr-i sülûk yolculuğu tek başına çetin bir yoldur. Zikir halkaları, bu yolda sâliklerin birbirine destek olduğu, niyetlerini birleştirdiği rahmet meclisleridir. Ancak bu meclislerin de bir edebi, bir usûlü vardır. Niyetin halis olması, amelin de nezaketle yapılmasına bağlıdır.

Ama sen ben şu oturmuşuz, üç arkadaş aramızda nezaketli bir halka kurmuşuz, ne komşumuzun zararı var, ne camdan dışarıya sesler çıkıyor, zaten buna hiç kimse bir şey demez. Çünkü bu senin tabi Hakkındır, yeme içme yaşama Hakkın gibi tabi Hakkındır...

Zikir, bir gösteriş veya taşkınlık vesilesi değildir. Niyeti Hakk olanın zikri de sessiz, sakin ve hürmetkâr olur. Bu, kişinin en fıtrî hakkıdır. Bu nezaketle kurulan halkada, bireysel niyetler birleşerek ortak bir mânevî atmosfer oluşturur. Bu atmosfer, halkadaki herkesi etkiler.

İşte toplulukta güç meydana geldiğinden o topluluk içerisinde daha yüksek ruhaniyeti olan kimselerin ruhaniyeti daha aşağıda olan... onlara da tesir eder onların ruhaniyetlerini yükseltir. Dolayısıyla en yukarıdaki biraz aşağıya iner, en aşağıdakinin mertebesi de biraz yukarıya çıkar, orta seviye bulunur ve onun hükmü o derece olur. bu da Cenab-ı Hakk’ın büyük rahmetidir işte cemaat şeysi budur, özelliği budur.

Bu, cemaat rahmetinin en güzel tecellîsidir. Halkada, mânevî hâli daha yüksek olan birinin varlığı, diğerlerinin de hâlini yükseltir. Niyetlerin birleşmesiyle ortaya çıkan bu ortak ruhaniyet, tek tek her bir ferdin ulaşabileceğinden daha yüksek bir seviyeye taşır. Herkesin niyeti “zikre muhabbet” ortak paydasında buluşur ve bu birliktelikten büyük bir güç doğar. Kişinin tek başına taşıyamayacağı mânevî yük, cemaatle birlikte hafifler. Niyet, cemaatle birlikte hem güçlenir hem de bereketlenir.

Niyetin Zirvesi: Kahhâr'dan Rahmân'a Yöneliş

Niyetin yolculuğu, sâliki öyle bir noktaya getirir ki, artık kendi nefsini değil, başkalarını düşünmeye başlar. Hatta kendisine zulmedene bile merhamet nazarıyla bakabilir. Bu, niyetin en zirve noktası, nefsânî tepkilerden tamamen arınmış hâlidir. Bu hâlin en kâmil örneği, Hallac-ı Mansur Hazretleri’nin durumunda görülür. Kendisini taşlayanlar için şöyle dua etmiştir:

“Ya rabbi sen onların kusurlarına bakma bunlar senin şeriatını korumak için bu işi yapıyorlar” diye onlara merhamette bulundu, bakın kahretmek yok...

Hallac-ı Mansur, kendisine yapılan eziyetin ardındaki “niyeti” görmüştür. Onlar, kendi anlayışlarınca şeriatı koruma niyetiyle hareket ediyorlardı. Hallac, onların bu zâhirî ameline değil, kendi bâtınlarındaki o niyete bile rahmetle yaklaşmıştır. Bu, bir insanın kendi nefsine karşı Hakk’ın Kahhar ismini, mahlûkata karşı ise Rahmân ismini tecellî ettirmesinin en muazzam örneğidir.

Kahhar esmasını sadece kendi üstümüzde kullanırız, kullanmaya çalışırız nefsimizi ortadan kaldırmak için. Yoksa başkalarını kaldırmak için değildir.

Gerçek sâlik, kahredici gücünü yalnızca kendi nefsini ezmek için kullanır. Başkalarına karşı ise niyeti daima merhamet, af ve bağışlama yönündedir. Yâsîn Sûresi’nde anlatılan ve kavmini imana davet ettiği için şehit edilen mü’minin hâli de bu zirve niyeti gösterir. Cennete girdiğinde bile onun tek derdi, geride bıraktığı kavmidir:

Ona cennete gir denilince keşke milletim rabbimin beni bağışladığını ve beni ikrama mashar olanlardan kıldığını bilseydi ne olurdu demişti.

Bu, niyetin tamamen “ben”den sıyrılıp “biz” ve hatta “onlar” için var olduğu bir makamdır. Kişinin kendi kurtuluşundan ziyade, başkalarının da bu hakikatten haberdar olmasını arzu etmesi, niyetin en saf, en halis, en ilâhî hâlidir.

Terzibaba geleneğinde niyetin yaşanması, işte böyle çok katmanlı, dinamik ve dönüştürücü bir süreçtir. O, ahmakça bir bekleyişten başlayıp gayretle yoğrulan, mürşit elinde şekillenen, cemaatle güçlenen ve nihayetinde Hakk’ın rahmet ahlâkıyla ahlaklanarak zirveye ulaşan bir mânevî yolculuktur. Niyet, sâlikin kalbindeki pusuladır ve o pusula daima Hakk’ı gösterdiğinde, yol da menzil de bir olur.

Füsûsu'l-Hikem'de Niyet

Niyet, sâlikin yolculuğunda attığı her adımın ruhudur. Bu konuyu daha da derinleştirmek için Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'ine, onun da Terzibaba mektebindeki yansımalarına yönelebiliriz. Füsûs, peygamberlerin hikmetlerini anlatan bir hazinedir. Lâkin bu hikâyeler, geçmişte yaşanıp bitmiş kuru birer tarih anlatısı değildir. Her bir peygamberin kıssası, aslında Ümmet-i Muhammed'in, yani bizlerin, seyr-i sülûk yolculuğunda uğradığı bir durağın, aştığı bir mertebenin ve tecellî eden bir hâlin sırrını barındırır.

Terzibaba İrfan Mektebi’nin usûlünde bu hakikat şöyle dile getirilir:

Beni İsrail bize ne mana veriyor ne mana ifade ediyor, bu hakikatleri okumak diyelim ki bir çok peygamberin hayat hikayesini okumamız oluyor, “Ya beni İsrail” diye anlatırken bize ne veriyor? Museviyet mertebesinde olan bir kişinin halinde neyi anlatıyor, bunların hepsi Ümmet-i Muhammed’in meratib-i ilahiye olarak vermiş olduğu yolculuk halindeki mertebelerimiz, uğrayacağımız konaklardır, museviyet mertebesine geldiğimiz zaman bu ayet bize neyi veriyor?

Bu şuurla, Füsûs’un penceresinden niyete bakmak, kendi bâtınî yolculuğumuzun haritasını okumaya çalışmaktır. Hz. Musa’nın, Hz. Hâlid’in hikmetlerinde kendi hâlimizi, kendi niyetlerimizin hakikatini arayacağız.

Niyetin ne denli güçlü, ne denli kevnî bir karşılığı olduğunu anlamak için Şeyh-i Ekber’in Mûsevî hikmetteki bir işareti, Terzibaba dilinde şöyle açığa çıkarılır. Firavun, gelecek olan kurtarıcı Hz. Musa’yı ortadan kaldırmak niyetiyle İsrailoğulları’nın bütün erkek çocuklarını katletme emri verir. Zâhirde bu, bir zulümdür. Fakat hakikat ilmi, perdenin arkasına bakar ve niyetin nasıl bir mânevî ordu teşkil ettiğini bize gösterir:

Ayrı ayrı kesildiler ama her kesilen erkek çocuk Musadır niyetiyle kesildi. Bu nedenle kestikleri her çocuğun ruhu Musa’ya iltihak etti. Bütün çocukların ruh-u museviyeleri Musa’nın (a.s.) ruhuna iltihak etti. Yani batında Musa’nın (a.s.) ordusu oldular. Musa’nın (a.s.) hükmü altına girdiler batında... Musa’nın (a.s.) zahiren güçlü olması dahi katledilmiş olan çocukların ruhlarının kendisi imdadı dolayısıyla bu gücü buldu kendisinde.

Firavun’un kötü niyeti, Hakk’ın muradına hizmet etmektedir. O, "Musa" niyetiyle kılıcını salladıkça, her kurbanın ruhu, o niyetin hedefi olan hakikate, yani Ruh-u Mûseviyye'ye katılıyor ve Hz. Musa'yı bâtında daha da güçlendiriyor. Niyet, sadece kalpte kalan bir temenni değildir; âlemde karşılığı olan, feyzi yönlendiren bir kuvvettir. Kötü bir niyet dahi, hedef aldığı hakikati besleyebiliyorsa, bir müminin Hakk rızası için yaptığı hâlis bir niyetin âlemleri nasıl harekete geçireceği düşünülebilir. Bu, niyetin sadece kişisel bir ecir meselesi değil, kevnî işleyişin bir parçası olduğunu gösteren çarpıcı bir misaldir.

Bu muazzam güce sahip olan insanın, niyetinin saflığı ve mertebesine uygunluğu da bir o kadar ehemmiyetlidir. Füsûs, Hâlidiyye Kelimesi’nde, yani Hâlid bin Sinan Peygamber’in hikmetinde bu konuyu çok ince bir yerden ele alır. Hâlid (a.s.), risaletle görevli bir Resûl değil, bir Nebî idi. Lâkin o, Muhammedî rahmetin enginliğinden bir pay almayı, kavmine daha büyük bir fayda sağlamayı arzu etti. Öyle bir şey murad etti ki, o güne dek kimsenin yapmadığı bir işti: berzah (kabir) âleminin sırlarını müşahede edip haber vererek insanların imanını güçlendirmek. Niyeti hâlisti, gayesi hayırdı. Ama bu, onun nasibi ve mertebesi değildi.

Böyle olunca şimdiye kadar, hiçbir kimsenin yapmadığı şekilde berzah hallerini (ölümden sonraki ara âlemdeki durumları) müşâhede ederek bu hallerden haber vermek suretiyle, halk hakkında ilimde daha güçlü olmak için, berzahta, o genel rahmetten kendisine haz verilmesini istedi. Hâlbuki bu hâl, o hazretin nasibi değildi. Bu sebeple kavmi onu zayi ettiler.

Kavmi, onun bu muradına yardımcı olmayarak onu "zayi etti". Bu, yolun edebine dair mühim bir sırdır. Sâlik, kendi mertebesini bilmeli, nasibine rıza göstermeli ve haddini aşan taleplerden sakınmalıdır. En hayırlı niyet bile, eğer ilâhî takdire ve kişinin kendi mânevî kabına uygun değilse, bir "zayi oluşa" sebep olabilir.

Burada irfan ehlinin asırlardır sorduğu o mühim sual gündeme gelir: Niyetin ecri, amelin ecrine denk midir? Hâlid (a.s.), bu büyük işi yapamadı ama niyet etti. Onun bu niyetinin karşılığı ne oldu?

Şimdi, acaba Allah Teâlâ Hâlid (a.s.)'ı, genel halkın hidâyetini murâd etmekten ibaret olan kasıt ve niyetinin ecrine ulaştırdı mı, yoksa ulaştırmadı mı? Ve şüphe ve ihtilaf yoktur ki, Hâlid (a.s.) için bu kasıt ve niyetin ecri vardır; şüphe ve ihtilaf ancak matlûb olan genel halkın hidâyetinin ecrindedir ki, acaba o matlûbun varlıkta vuku bulmaması ile beraber sadece vuku bulmasını arzu etmek eşit olur mu, olmaz mı? Yani niyetin ecri amelin ecri derecesinde midir, değil midir? Şüphe ve ihtilaf bundadır.

Şeyh-i Ekber, meselenin düğümünü ortaya koymaktadır. Niyetin kendisinin bir ecri olduğu kesindir. Tartışılan nokta, bu ecrin, o ameli bizzat yapanın ecriyle aynı seviyede olup olmadığıdır. Bu, şeriat ile hakikatin, zâhir ile bâtının hassas mîzanıdır.

Bu noktada Füsûs şerhi, bize Rahmet Peygamberi'nin (s.a.v) hadislerini delil getirir. Zira hakikat, şeriatın zâhirine aykırı düşmez, bilakis onun bâtınını açıklar.

Şeriatta eşitliği, yani niyet ile amel arasındaki sevabın eşit olduğunu gösteren şerif hadislerden birisi şudur ki, şanlı peygamberimiz (S.a.v.) Efendimiz buyurur: مَنْ تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ وُضُوءَهُ، ثُمَّ سَعَى إِلَى الْمَسْجِدِ فَوَجَدَ النَّاسَ قَدْ صَلَّوْا أَعْطَاهُ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ أَجْرَ مَنْ صَلَّاهَا وَحَضَرَهَا yani “Bir kimse güzelce abdest alıp mescide gittikten sonra, insanları namazı eda etmiş bulsa, Yüce Allah o kimseye, hazır olup namaz kılan kimsenin sevabını verir.”

Demek ki hâlis bir niyetle yola çıkan ama elinde olmayan sebeplerle amele yetişemeyen, o ameli yapmış gibi ecir alıyor. Bir başka hadîs-i şerîf bu meseleyi daha da vuzuha kavuşturur:

“Allah Teâlâ bir adama ilim ve mal verir; o kimse de ilmi ile, amel ve malı ile de tasadduk eder. Bir adam da der ki: Eğer Allah Teâlâ bana da ona verdiği şeyin mislini verse, onun yaptığını yapardım. İmdi onların ikisi de ecirde müsâvîdir.”

"Onların ikisi de ecirde müsâvîdir." Bu büyük bir müjde ve rahmet kapısıdır. Zengin olup infak edemeyen, ilim sahibi olup öğretemeyen ama kalbinde bunun hasretini ve samimi arzusunu taşıyan kimse, o ameli yapanla ecirde ortak kılınıyor. Lâkin burada çok ince bir nokta var. "Müsâvîdir" (eşittir) hükmü, her yönden bir denklik midir? Füsûs şârihleri bu noktada bizi uyarır:

Hâlbuki birisi hem niyyet ve hem de amel etti; diğeri ise yalnız temennî eyledi. Binâenaleyh bunların arasında zâhiren müsâvât olmamak îcâb eder. Zîrâ niyyetle amelin cem'i yalnız niyyet gibi değildir... Binâenaleyh amel-i hayra niyyet ile beraber, ona muvaffakıyet başkadır.

Bu, Cem makamının idrakidir. Niyet eden ile niyet edip amel edenin ikisi de niyetlerinin ecrini alırlar ve bu yönden eşittirler. Ama amel eden, niyete ilaveten bir de amelin, o işi fiiliyata dökmenin, Hakk'ın kudretine mazhar olmanın ecrini alır. O, niyeti ve ameli kendinde birlemiştir (cem etmiştir). Diğeri ise sadece niyet mertebesinde kalmıştır. Bu yüzden "Mü'minin niyeti amelinden hayırlıdır" buyrulmuştur. Çünkü niyet, kalbin saf arzusudur, ona riya, gösteriş, hata karışmaz. Amel ise zâhir âlemine çıktığında binbir âfetle karşı karşıyadır.

Bütün bu bahisler, insanın âlemdeki merkezî konumunu anlamadan havada kalır. Niyetimiz neden bu kadar önemlidir? Çünkü Cenâb-ı Hakk, bütün kâinatı bizim için, bizim idrakimiz için halk etmiştir. Bu hakikat, Kur'ân-ı Kerîm'de şöyle ifade buyrulur:

وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِىالسَّمَوَاتِ وَمَا فِى الْاَرْضِ جَمِيعًا مِنْهُ 45/13-Hem Göklerde ne var Yerde ne varsa hepsini kendinden olarak sizin için musahhar kıldı... Şu halde ulvi olsun, süfli olsun alemde olan bir çok şeylerin hepsinin tamamı insanın tesiri altındadır, bunun böyle olduğunu ancak İnsan-ı Kamil bilir.

"Teshîr", yani emre âmâde kılma sırrı budur. Göklerde ve yerde ne varsa, hepsi insan için, insanın halifelik sırrını açığa çıkarması için birer ayna, birer hizmetkârdır. Bu sırrı bilen İnsân-ı Kâmil, niyetinin sadece bir dilek değil, kâinatın işleyişine tesir eden bir fiil olduğunu idrak eder. Bu sırrı bilmeyen "insan-ı hayvan" ise, yeryüzünün bütün ilimlerini de bilse, kendi hakikatinden ve bu muazzam potansiyelinden habersiz yaşar gider. Kendini bilmek, işte bu teshir sırrını ve niyetin bu sır içindeki yerini bilmektir.

Füsûs'un bu hikmet pınarından alınan ders şudur: Niyet, yolun başı, ortası ve sonudur. O, Firavun’un elinde Musa’yı güçlendiren bir kılıç; Hâlid Nebî’nin misalinde, haddini bilmesi gereken bir arzu; fakirin elinde zenginin hazinesine ortak kılan bir anahtar; ârifin kalbinde ise bütün kâinatı harekete geçiren bir Hüvviyet nefesidir.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Füsûs deryasına daldığımızda, niyet bahsinin sadece amelin başlangıcındaki bir irade beyanı olmadığını, hakikat yolcusunun bütün bir varlık görüşünü şekillendiren bir basiret hâli olduğunu görürüz. Niyet, sâlikin nereye baktığı, neyi gördüğü ve gördüğünün ardında Kimi müşahede ettiğidir. İbn Arabî Hazretleri'nin hikmet pınarından beslenen irfan yolu, bize öyle bir pencere açar ki, oradan bakınca zıt gibi görünenler birleşir, "ben" ve "sen", "Hakk" ve "halk" arasındaki perdeler aralanır. Bu, aklın durduğu, gönlün konuşmaya başladığı Cem makamı'nın eşiğidir.

Bu makamın sırrını anlamak için, Fahr-i Kâinat Efendimiz'in (s.a.v.) Cenâb-ı Hakk'tan rivayet ettiği o sarsıcı Kudsî hadîsi hatırlamamız gerekir: “Ey âdemoğlu! Hastalandım da beni ziyaret etmedin.” Kul şaşırır: “Yâ Rabbi! Sen âlemlerin Rabbi iken ben seni nasıl ziyaret edebilirdim?” Cevap gelir: “Bilmez miydin, falan kulum hastalandı. Onu ziyaret etseydin, beni onun yanında bulurdun.” Aynı şekilde, “Acıktım, beni doyurmadın,” ve “Susadım, bana su vermedin,” buyrukları da gelir. Her birinde cevap aynıdır: İhtiyaç sahibi bir kulun suretinde tecellî eden Hakk’ın davetini duymayan kula bir sitem, duyan kula ise bir müjdedir bu.

Bu sözleri ham bir akılla, Hakk'a beşerî bir sıfat isnat etmek gibi görmemek gerekir. Bu, tenzih ve teşbih dengesini kuramayanların düşeceği bir çukurdur. Tenzih kanadı der ki, Hakk hiçbir şeye benzemez, O’nun Zâtı hastalanmaktan, acıkmaktan, ihtiyaç duymaktan münezzehtir. Bu, imanın temelidir. Lâkin irfan yolcusu bilir ki, tek kanatla uçulmaz. Teşbih kanadı ise der ki, Hakk, âlemin her zerresinde isim ve sıfatlarıyla tecellî eder ve bazı suretlerde, özellikle de acziyet ve fakr suretlerinde, Zâtî tecelli'sinin sırlarını ârif olanlara açar. İşte bu Kudsî hadîs, teşbihin zirvesi, Zâtî tecellînin en müşahhas davetidir.

Terzibaba Necdet Ardıç Efendi Hazretleri, bu derin sırra işaretle şöyle buyurur:

Hani başka misafirin gelecekmiş de beni kenarda doyurdun ya diyor. O zaman Musa (a.s.) aman yarabbi diyor çok üzülüyor. İşte “Hasta oldum hatırımı sormadın”, “Acıktım doyurmadın” diyor ya. Orada öyle bir tecelli var ki Cenabı hakkın bütün bu alemlerde gerektiği yerde Zati tecellisini hemen ortaya koyması hakikatini gösteriyor. Gerçi tüm alemde Hakkın Zati tecellisi var, ama bu tabiat seyri içerisinde devam ettiğinden biz onun farkında olmuyoruz. Hani ne diyordu, tecellisinin şiddeti onun perdesi oldu. Ama bunun arasında işte özel olarak şu veya bu şekilde ifade edilerek bir şeyler belirtildiğinde o zaman anlaşılıyor ki Allah’ın orada Zat’i tecellisi vardır. Zuhura çıkan Zat’i tecellisi vardır...

Terzibaba Hazretleri, “Hasta oldum” hadîsinin ardındaki hakikatin, Hakk’ın “gerektiği yerde Zâtî tecellîsini hemen ortaya koyması” olduğunu söylüyor. Âlemdeki her an, her suret, Hakk’ın bir tecellîsidir. Fakat bizler, bu tecellînin sürekliliği ve şiddeti içinde bir gaflet perdesiyle yaşarız. “Tecellîsinin şiddeti onun perdesi oldu” sırrı budur. Güneş o kadar parlaktır ki, gözlerimiz kamaşır ve onu göremeyiz.

Fakat Cenâb-ı Hakk, rahmetinin bir tecellîsi olarak, bu sürekli akışın içinde bazı “özel” anlar ve suretler belirler. Hasta bir kulun inlemesi, aç bir fakirin bekleyişi, susuz bir yolcunun çaresizliği, işte bu özel olarak işaretlenmiş tecellî mahalleridir. Orada, sıradan bir insana yardım etme niyetinin çok ötesinde bir sır gizlidir. Orada, Hakk, Zât’ının bir vechesiyle, bir mertebesiyle zuhûr etmiştir. O hasta kulun sureti, o an için Hakk’ın Zâtî tecellîsinin mazharı, yani göründüğü ayna olmuştur.

Bu noktada niyet, bambaşka bir mertebeye yükselir. Artık niyet, “sevap kazanayım, cennete gideyim” gibi bir beklentinin ötesine geçer. Niyet, “Ya Rabbi, falan kulunun suretinde bana seslendiğini duydum, davetine icabet etmeye geldim” idrakine dönüşür. O hastayı ziyaret ederken, aslında “beni onun yanında bulurdun” müjdesinin sahibini ziyarete niyet edersin. O fakiri doyururken, aslında “beni doyurmadın” siteminin sahibini razı etmeye niyetlenirsin. Bu, ameli bir ibadetten, bir vuslat anına, bir müşahede hâline dönüştüren niyettir. Bu, Cem makamının niyetidir. Bu makamda sâlik, hizmet ettiği halkın suretinde Hakk’ı görür ve hizmetinin aslında doğrudan Hakk’a olduğunu bilir.

Bu, zıtların birliğidir. En âciz, en muhtaç surette, en Kuddûs, en Samed olanın tecellî etmesi... Zâhirde bir hasta, bâtında ise Hakk’ın Zâtî tecellîsinin bir aynası... İşte bu iki hakikati aynı anda kalbinde barındırabilmek, Muhammedî mîzan'ı kurmaktır. Sadece tenzihde kalırsan, o hastada sadece et ve kemik görür, tecellîyi kaçırırsın. Sadece teşbihde kaybolursan, haşa, o hastanın kendisinin Hakk olduğunu zannetme gibi tehlikeli bir yola saparsın. Hakikat yolcusu ise ne tecellîyi inkâr eder ne de tecellînin mazharını ilahlaştırır. O, Hz. Ebû Bekir (r.a.) gibi bakar: “Her şeyden önce, her şeyle beraber ve her şeyden sonra Allah’ı gördüm” der. Hasta kulun suretinde, onun acziyetinin ve fakrının ardında tecellî eden Zât’a yönelir. Bilir ki, bir kulun “ben”liği nerede en çok erirse, Hakk’ın tecellîsi orada en parlak şekilde zuhûr eder.

Niyetini bu şuurla tazele. Birine yardım elini uzatırken, sadece bir insana değil, o insanın suretinde sana seslenen Rabbine icabet ettiğinin idrakiyle uzat. Niyetin, kör bir iyilik yapma arzusundan, gören bir gözle müşahede etme ve hizmet etme şuuruna yükselsin. İşte o zaman amellerin, sadece dışı süslü kabuklar olmaktan çıkar, içi hakikat nuruyla dolu birer inci tanesine döner.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Niyet

Niyetin aslına, mertebesine ve yaşanışına nazar ettikten sonra yolumuz, aşkın ve hikmetin sultanı Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri’nin dergâhına düşüyor. Onun Mesnevî-i Şerîf’i, Kur’ân’ın ve hadîs-i şerîflerin aşk diline, hikâye lisanına tercümesidir. Hz. Pîr, “Ameller niyetlere göredir” hadîs-i şerîfini altı ciltlik muazzam bir şerhe dönüştürmüş gibidir. O, niyetin ne olduğunu kuru bir tarifle anlatmaz; niyetin ne olduğunu yaşatır, hissettirir. Bize türlü türlü insan suretleri üzerinden bir ayna tutar ve o aynada herkes kendi niyetinin, kendi kalbinin rengini seyreder.

Amellerin Ruhu: Niyetin Kalıba Üstünlüğü

Mesnevî’de suret, kalıp, zarf aldatıcıdır; aslolan, mânâ, öz ve mazrûftur. Yapılan bir işin dış görünüşü bir bedense, niyet onun ruhudur. Ruhu çekilmiş bir beden nasıl bir leş haline gelirse, ihlâslı bir niyetten mahrum amel de Hakk katında öylece cansız bir suretten ibaret kalır.

Hz. Mevlânâ, bu hakikati Hz. Musa ile çoban hikâyesinde anlatır. Çobanın biri, dağ başında Rabbine olan aşkını, “Ey Rabbim, neredeysen geleyim, sana kul köle olayım. Çarığını dikeyim, saçını tarayayım…” gibi kendi diliyle ifade etmektedir. Bu sözler, zâhirî ilim açısından bakıldığında tenzihe aykırıdır. Nitekim Hz. Musa, çobanı bu sözleri için şiddetle azarlar. Çoban, bu azarlama karşısında perişan olur. İşte tam o anda Cenâb-ı Hakk, Hz. Musa’ya vahyeder: “Ey Musa! Kulumu bizden neden ayırdın? Sen vasletmek için gönderildin; ayırmak için değil. Biz, söze ve kalıba bakmayız; biz, öze ve hâle bakarız. Ateşli, yanık bir gönül isteriz.”

Bu kıssa, niyet bahsinin zirvesidir. Çobanın sözleri, zâhirî edebe uymasa da, niyeti o kadar saf, o kadar halis, o kadar aşk doludur ki, Hakk’ın nazarında en süslü dualardan daha makbul olur. Çünkü onun niyeti, İhlas potasında erimiş, içinde zerre kadar gösteriş barındırmayan bir cevherdir. Hz. Musa ise, o an için zâhirin perdesine takılmış, şeriatın kalıbını mânânın önüne koymuştur. Cenâb-ı Hakk’ın ikazı, onun şahsında zâhire, kalıba takılıp kalan bütün sâlikleredir.

Yaptığın amelin büyüklüğü veya küçüklüğü ikinci plandadır. İlk ve en mühim mesele, o ameli hangi niyetle, hangi kalp haliyle yaptığındır. Bir dervişin sırf Allah rızası için attığı bir adım, bir sultanın gösteriş için yaptırdığı binlerce hayırdan daha kıymetli olabilir. Çünkü Hakk, bizim suretlerimize ve amellerimize değil, kalplerimize ve niyetlerimize nazar eder. Niyet, amelin kıblesidir.

Niyetin Tohumu ve Akıbetin Meyvesi

Hz. Pîr, niyetin sadece amelin değerini belirleyen bir ölçü olmadığını, aynı zamanda geleceği şekillendiren bir tohum olduğunu da hatırlatır. Dünya, bir tarla gibidir. Amellerimiz bu tarlaya ektiğimiz tohumlardır. Niyet ise, o tohumun genetik kodudur.

Mesnevî’de anlatılan bir hikâyede, bir adam gece karanlığında komşusunun tarlasından hıyar çalar. Hıyarları yerken de kendi kendine, “Allah ne kadar kerim, bana bu hıyarları bedavadan yediriyor,” diye şükreder. Bu, insanın kendi nefsini nasıl kandırabileceğinin trajikomik bir örneğidir. Adam, hırsızlık gibi çirkin bir ameli, Hakk’ın keremine bağlayarak meşrulaştırmaya çalışır. Ektiği tohum hırsızlık tohumudur; bu tohumdan, şükür ve marifet ağacı değil, ancak cehalet ve gaflet zakkumu biter.

Buna mukabil, fakir bir adamın, sırf yolcuların ayağına batmasın diye yoldan bir dikenli dalı kaldırması anlatılır. Bu amel, zâhiren ne kadar basittir. Ama o adamın niyeti, Hakk’ın kullarına şefkat göstermektir. Bu niyet, o küçücük ameli devasa bir sadaka hükmüne getirir. O adam, yoldan bir diken değil, kendi [seyr-i sülûk](/wiki/Seyr-i sülûk) yolundaki bir engeli, nefsinden bir dikeni söküp atmıştır aslında. Ektiği şefkat tohumu, kalbinde merhamet gülleri açtıracaktır.

Her an niyetinin tohumunu kontrol etmelisin. Kalp tarlana ne ekiyorsun? Riyâ tohumu mu, yoksa ihlâs tohumu mu? Kibir tohumu mu, yoksa tevazu tohumu mu? Ne ekersen onu biçeceksin. Bugün ektiğin niyet tohumu, yarın senin cennetin veya cehennemin olacaktır. Cennet ve cehennem, dışarıda aranacak mekânlardan önce, insanın kendi niyetleriyle kalbinde inşa ettiği hâllerdir.

Hikâyelerin Aynasında Niyetin Sırrı: "Ameller Niyetlere Göredir"

Efendimiz’in (s.a.v) bu mübarek hadîsi, bütün bir dinin temel direklerinden biridir. Mesnevî, bu direğin etrafında örülmüş muhteşem bir anlatı çadırı gibidir. Hz. Mevlânâ, bu hadîsi yaşayan karakterler üzerinden tefsir eder.

Mesnevî’de kimi ibadetini cennet hûrileri veya köşkleri için yapar. Bu, Hz. Pîr’in dilinde “tüccar” niyetidir. Bir mal verir (ibadet), karşılığında bir kâr bekler (cennet nimeti). Bu niyet, kötü olmasa da, aşk yolcusuna yakışmaz. Kimi de cehennem korkusuyla ibadet eder. Bu da “köle” niyetidir. Efendisinin sopasından korktuğu için görevini yapar.

Fakat bir de “âşıkların” niyeti vardır. Onlar ne cennet tamahıyla, ne de cehennem korkusuyla amel ederler. Onların tek bir gayesi vardır: Sevdikleri’nin, yani Cenâb-ı Hakk’ın rızasını kazanmak. Onlar için ibadet, bir borç ödeme değil, Sevgili ile hemhâl olma zevkidir. Âşığın niyeti, “Ben bu ameli yapıyorum, çünkü Sen bunu seversin, çünkü bu Sana olan aşkımın bir ifadesidir” der. İşte bu, ihlâsın zirvesi, niyetin en ulvî mertebesidir.

Mesnevî’de anlatılan Çin Padişahı ile Rum ressamların hikâyesi de bu niyet farkını çok güzel ortaya koyar. Padişah, sarayının bir odasını ikiye böler. Çinliler, yüzlerce çeşit boya isterler ve duvarı en güzel nakışlarla bezerler. Rumlar ise hiçbir malzeme istemezler. Onlar sadece karşılarındaki duvarı aylarca cilalar, parlatırlar. Vakit dolduğunda, aradaki perde kalkar. Çinlilerin duvarındaki bütün nakışlar, Rumların parlattığı duvara yansır; hatta o yansıma, daha parlak görünür.

Burada Çinliler, amellerini türlü türlü şekillerle süsleyenleri temsil eder. Rumlar ise, kalplerini masivadan, yani Allah’tan gayrı her şeyden temizleyip cilalayan, niyetlerini saflaştıran tevhid ehlini, arifleri temsil eder. Onlar, yeni bir şey “yapmazlar”. Onlar sadece kalplerini, Hakk’ın tecellîlerini yansıtacak bir ayna haline getirirler. En kâmil niyet budur: Kendi varlığını, kendi iradeni aradan çekip, kalbini pürüzsüz bir ayna kılarak Hakk’ın iradesinin ve tecellîlerinin orada yansımasına izin vermektir. Bu, fena makamının niyetidir. Bu makamda sâlik, “Ben yaptım” demez, “Yapan ve yaptıran O’dur” der. Niyeti, kendi niyetini Hakk’ın niyetinde yok etmektir.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Niyet

Bir kavramı tek başına anlamaya çalışmak, bir çiçeği kökünden ayırmaya benzer. Niyet bahçesinin en yakın komşularını da tanımak gerekir:

İhlas: Niyet, bir amelin yönünü Hakk'a çevirmekse, ihlas o yöne çevrilmiş kalbi, Hakk'tan gayrı her şeyden temizlemektir. Niyet pusulanın iğnesiyse, ihlas o iğnenin pasını silmektir.

Riya: Riya, amelleri halk görsün diye yapmaktır; niyetin tam zıddı, onun zehridir. Niyetin yüzü Hakk’a dönükken, riyanınki halka dönüktür.

İhsan: Niyet, yolun başlangıcıdır; ihsan ise o yolun en yüce menzillerinden biridir. "Allah'ı görüyormuşçasına" kulluk etme makamı olan ihsan, niyetin en saf, en kâmil hâlidir.

Sohbet Arası Sohbetler: Bu eser, niyetin nasıl hayatın her anına yayılabileceğinin canlı misallerini sunar. Niyetin sadece seccade başında kalmayıp çarşıda, pazarda, işte nasıl yaşanacağını Terzibaba Hazretleri'nin dilinden öğretir.

Zikir: Zikir, anmaktır. Niyet ise her ameli bir zikre dönüştürme iradesidir. Salih bir niyetle atılan bir adım, yapılan bir hizmet, en büyük zikrin kendisi olur.

Sohbet: İrfan meclisine girerkenki niyetin, o meclisten alacağın feyzin miktarını belirler. Niyet, sohbetin kapısını açan anahtardır.

Hikmet: Hikmet, eşyanın ardındaki sırra vâkıf olmaktır. Kalbini saf bir niyetle Hakk'a yönelten sâlike, Cenâb-ı Hakk hikmet pınarlarından içirir. Niyet, hikmetin habercisidir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanenin üç temel direği olan Terzibaba Hazretleri'nin külliyatı, İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'i ve Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri'nin Mesnevî-i Şerîf'i, niyet kavramını kendi meşreplerince ele alırlar.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin sohbetlerinde niyet, tasavvuf yolunun hem temeli hem de gündelik hayatın kendisidir. O, niyeti amelin ruhu olarak görür. İyi niyetin pasif bir temenni olmadığını, bütün gücünü kullandıktan sonraki bir teslimiyet olduğunu vurgular. Terzibaba, niyeti, sâlikin elinden tutan, yolun her adımında canlı tutulması gereken bir şuur hâli olarak anlatır.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri, Füsûsu'l-Hikem'de meseleyi varlığın en derin hakikatleri seviyesine taşır. Bir ameli yapmaya gücü yetmeyenin, sırf samimi niyetiyle o amelin ecrine ortak olmasını, niyetin kendi başına ne kadar güçlü bir hakikat olduğunu göstermek için bir delil sayar. En mühimi, "Hasta oldum, hatırımı sormadın" gibi bir Kudsi hadis üzerinden, niyetin en yüksek mertebesinin, Hakk'ın mahlûkat suretindeki tecellîsini müşahede etmek olduğunu gösterir. Füsûs'ta niyet, Cem makamı'nın bir anahtarıdır.

Hazret-i Mevlânâ ise Mesnevî-i Şerîf'te bu yüksek hakikatleri, hikâyelerin diliyle kalbimize nakşeder. "Ameller niyetlere göredir" hadis-i şerîfini, bin bir olayla ete kemiğe büründürür. Niyetin bir tohum olduğunu, iyi niyetin cennet meyveleri, kötü niyetin ise cehennem zakkumları bitireceğini anlatır. Mevlânâ, niyetin ne olduğunu anlatmaktan ziyade, onun ne yaptığını göstererek, sâlikin kendi iç dünyasına bir ayna tutar.

Değerlendirme

Niyet, sadece bir işe başlarken dilimizle söylediğimiz bir söz değildir. O, amelin ruhu, sâlikin yönü, yolculuğun kendisidir. Terzibaba Hazretleri'nin pratikliğinden, Şeyh-i Ekber'in derinliğine, oradan da Mevlânâ Hazretleri'nin kalbe işleyen hikâyelerine uzanan bu yolculuk, bize tek bir hakikati gösterir: Niyetin ne ise, değerin odur. Yolculuğun, şeriatın "amel için niyet" kapısından başlayıp, hakikatin "her şeyin Hakk'ın bir fiili olduğu" idrakine varan bir seyr-i sülûk olduğunu unutmamak gerekir. Attığın her adım, niyetinle bir miraç olabilir. Yeter ki kalbinin yönü doğru olsun.