Ricâlü'l-Gayb
Tasavvuf geleneğinde Ricâlü'l-Gayb, yani “Gayb Erenleri”, gözle görülmeyen ancak âlemin mânevî nizamında görevli olduğuna inanılan veliler topluluğunu ifade eder. Bu kavram, genellikle gizli bir mânevî hiyerarşi ve ilâhî vazifelerle ilişkilendirilir. Terzibaba İrfan Mektebi’nin penceresinden bakıldığında ise Ricâlü'l-Gayb, sadece belirli bir zümrenin adı olmaktan çıkarak, cinsiyetin ötesinde bir mânevî olgunluk hâlini, kâinatın işleyişindeki ilâhî esasları ve benliğin aşıldığı bir irfan mertebesini anlatan çok katmanlı bir hakikate dönüşür.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Ricâlü'l-Gayb terkibi, en yalın anlamıyla “gaybın erleri” veya “görünmez kimseler” demektir. Buradaki “ricâl” kelimesi, Arapçada “adamlar, erler” anlamına gelen “racül” kelimesinin çoğuludur. Ancak tasavvufî yorumda bu kelime, biyolojik bir cinsiyetten çok, mânevî bir mertebeyi ve yetkinliği ifade eder.
Bu kavramın kökeni, varlık mertebelerini açıklayan daha temel bir ayrıma dayanır. Ahmed Avni Konuk şerhiyle aktarılan ve Terzibaba’nın eserlerinde de sıkça yer bulan bir yaklaşıma göre, bütün varoluş, “akl-ı kül” (küllî akıl) ile “nefs-i kül” (küllî nefis) arasındaki izdivaçtan doğmuştur. Bu hakikat ilmine dair anlatıda akl-ı kül, Âdem-i hakîkî olarak anılır ve “fâil” yani etken ilkeyi temsil eder. Nefs-i kül ise Havvâ-yı hakîkî’dir ve “münfail” yani edilgen, alıcı ilkeyi simgeler. Bu ikisinin birleşmesinden sayısız varlık sureti ortaya çıkmıştır. Bu açıklamada şöyle denir:
Ve bu taayyünat içinde pek çok suver-i faile ve münfaile zuhûra geldi. Ve suver-i faile rical ve suver-i münfaile de nisâdır. Ve efrad-ı insaniyyenin sûret-i failesi olan rical ve sûret-i münfailesi olan nisa ekmel-i vech ve ahsen-i takvim ile zâhir oldu. — Nisâ Sûresi
Bu bakış açısına göre, kâinattaki bütün etken (fâil) suretler “ricâl” (erler), bütün edilgen ve alıcı (münfail) suretler ise “nisâ” (kadınlar) hükmündedir. Dolayısıyla “ricâl” kavramı, en temelde, varoluştaki aktif, yönlendirici ve ilham verici ilâhî gücün bir yansıması olarak anlaşılır. Bu, Terzibaba’nın Ricâlü'l-Gayb yorumunun da temelini oluşturur.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın sohbet ve eserlerinde Ricâlü'l-Gayb, tasavvuf literatüründeki geleneksel anlamıyla birlikte, daha çok bireyin içsel yolculuğuna ve mânevî olgunlaşma sürecine işaret eden bir kavram olarak ele alınır. Bu yaklaşım, “erlik” vasfını biyolojik cinsiyetten tamamen ayırıp ruhsal bir yetkinlik hâline dönüştürür.
"Ricâl" Olmak: Cinsiyetin Ötesinde Bir Mânevî Olgunluk
Terzibaba’nın anlatımında en belirgin vurgulardan biri, Kur’ân’da geçen “ricâl” kelimesinin fiziksel erkekliğe değil, mânevî bir duruşa işaret ettiğidir. Nur Sûresi’ndeki, “Öyle erler vardır ki alış veriş yapmaları Allah’tan onları ayırmaz” (24/37) şeklinde geçen âyeti açıklarken, bu “erlik” vasfının, Hakk’ı her an hatırda tutma ve dünyevî meşgaleler içinde dahi O’ndan gafil olmama hâli olduğunu belirtir. Bu mertebeye ulaşan kişi, bedenen kadın veya erkek suretinde olabilir. Önemli olan, kişinin kendi bireysel kimliğini ve nefsini aşarak Hakk’ta fâni, Allah’la bâki olmasıdır.
Terzibaba’ya göre bu mânevî olgunluk, yani “er” olma hâli, “ruhi rüşt” ile mümkündür. Tıpkı bir çocuğun bedenen reşit olması gibi, mânevî yolda ilerleyen bir insanın da ruhsal olarak reşit olması, yani irfan sahibi olup hakikati idrak etmesi gerekir. Bu idrak seviyesine ulaşan kişi, hangi bedende olursa olsun “er hükmünde” sayılır. Bu konudaki sohbetlerinde şöyle bir ayrıma gider:
“Ricalun” derken bu sadece erkek görüntüsünde olan vücudlar için değil bir insan hanım görüntüsünde de olur ama “Rical” den dir. Neden, kendi varlığını idrak etmişse Hakk’ta fani Allah’ta baki olmuşsa o er hükmündedir, raculdür, ricaldir. [...] Ama bir hanım görüntüsünde olan bir varlık olur yani kendi varlığını artık cinsiyet farkından geçmişse kendi varlığını aşmışsa o er hükmündedir, Akl-ı Kül’e ulaşmışsa onun suretteki görüntüsü çoktan geçmiş bitmiştir. Görüntü öyle olsun, o görüntünün zararı yok, iç bünyedeki rical, “Rical el gayb” diyorlar ya Racul, erlik vasfı Akl-ı Kül vasfı ortaya çıkmışsa ondan şeyh de olur mürşit de olur, Arif de olur, İrfan da olur... — Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001)
Bu yorum, tasavvufi gelenekteki “kadından mürşit olmaz” şeklindeki yaygın hukukî görüşe de bir açılım getirir. Terzibaba’ya göre bu kural, “kendini bulamamış”, yani nefsini aşarak “erlik” mertebesine ulaşamamış hanımlar için geçerlidir. Aynı şekilde, kendini bulamamış bir erkekten de mürşit olmayacağını vurgular. Mesele, bedenin suretinden ziyade, ruhun ulaştığı kemâl derecesidir. Bu nedenle, Cuma namazının “erlere” farz olması gibi hükümler de bâtınî olarak bu ruhsal erginliğe ulaşmış kimselere, yani evliyaullaha yönelik bir hitap olarak yorumlanır.
Terzibaba’nın pek çok eserinde tekrarladığı bu anlayış, varlığın kökenine dair bir açıklamaya dayanır. Yûnus Sûresi, Altı Peygamber — Hz. Âdem ve Kur'ân-ı Kerîm'de Nefs Âyetleri gibi çalışmalarında, kâinatın "akl-ı kül" ve "nefs-i kül" izdivacından doğduğunu, etken (fâil) olan ilkenin "ricâl", edilgen (münfail) olan ilkenin ise "nisâ" olarak isimlendirildiğini belirtir. Bu, onun Fusûs şerhi üzerine yaptığı sohbetlerde de bizzat açıkladığı bir esastır. Orada bu âfâkî ayrımı şöyle sadeleştirir:
Bu taayyünat içinde pek çok suver-i faile ve münfaile zuhura geldi. Yani fail ve meful etken ve edilgenler zuhura geldi. Ve suver-i faile yani fail olan surete rical ve suver-i münfaile de nisadır. Meful olan edilgen olan da nisadır. — TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180)
Bu temel ilke, sadece kâinatın zuhûrunu değil, aynı zamanda mânevî hayattaki rolleri de açıklar. Terzibaba'ya göre, bir sohbet meclisinde veya bir ilim alışverişinde, bilgiyi ve muhabbeti "veren" taraf, hangi cinsiyette olursa olsun "ricâl" hükmündedir. Bu ilmi ve sevgiyi "alan" taraf ise "nisâ" hükmündedir. Rüyâ ve Mânâ Âlemi eserinde bu hareketli şöyle özetlenir: "gönül âlemindeki gönülden ilmi ve muhabbet alışverişleri sırasında hangi cinsten olursa olsun veren → rical, alan → nisa hükmündedir." Böylece "ricâl" olmak, bir makam veya unvandan ziyade, ilâhî feyzi yansıtan bir işlev ve hâl olarak tanımlanır.
Gayb Erenleri: Tanınmayan Koruyucular
Terzibaba, Rüyâ ve Mânâ Âlemi adlı eserinde Ricâlü'l-Gayb’ı daha doğrudan ele alır ve onları “gayb erenleri” olarak tanımlar. Bu erenlerden bahsetmenin zorluğuna dikkat çeker ve onları iki gruba ayırır: hayatta olanlar ve dünyadan göçmüş olanlar. Asıl meselenin, hayatta olan gerçek irfan ehlini tanıyabilmek olduğunu vurgular. Çünkü bu kimseler, göz önünde olsalar bile suret kayıtlarına ve şartlanılmış bilgilere takılanlar tarafından tanınamazlar. Onları tanıyabilmek için, kişinin kendisinin de o mânevî hâlden bir pay sahibi olması gerekir. Nitekim eserde bu durum şöyle ifade edilir:
Bunlar hali hazırda göz önünde oldukları halde tanınmaları mümkün olmadığından diğer âleme geçenleri tanımak bulmak oldukça zor bir iştir. — Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Tuzak, Mekr, Hileli Zuhûrât (6)
Bu noktada Terzibaba, mânevî âlemden haber verdiğini iddia eden veya birtakım hayalleri hakikat zanneden kişilerin düştüğü tehlikelere karşı da uyarır. Dünyadan göçmüş velilerle mânevî buluşmalar yaşandığına dair rivayetlerin hepsinin gerçek olmayabileceğini, asıl ve en sağlıklı olanın, bu erenleri hayattayken bulup onlardan birebir istifade etmek olduğunu söyler. Bu yaklaşım, mânevîliği hayalî ve ulaşılmaz bir alandan çıkarıp, yaşayan ve yaşanılan bir hakikat zeminine oturtma gayretini gösterir.
Bununla birlikte, Ricâlü'l-Gayb’ın bir hakikat olduğu ve onlardan mânevî destek istendiği de Terzibaba’nın tatbikatında yerini bulur. Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür adlı eserde belirtildiği üzere, Halvetî-Uşşâkî virdine başlarken okunan destur duasında “Destur yâ ricâlü’l-gayb” ifadesi yer alır. Bu, onların varlığına duyulan inancın ve mânevî tasarruflarına duyulan saygının bir göstergesidir. Yine de Terzibaba’nın asıl vurgusu, bu erenleri dışarıda, ötelerde aramak yerine, onların temsil ettiği hakikati insanın kendi varlığında bulması yönündedir:
“Kendi geçici beşeri varlık kabuğundan çıkmış ve varlığında Hakk-ı giyinmiş, karşıdan bakanın halk zannettiği, ancak Hak olan ilâhi zuhurdan başka bir şey olmayan, ilâhiyat içinde gizlenmiş Hakk’ın zuhurlarıdır.” Bunları ötelerde arayıpta başka hayali suretler içinde düşünmek dahi onlar hakkında perdedir. — Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Tuzak, Mekr, Hileli Zuhûrât (6)
Gizlilik ve Adanmışlık: Farkında Olarak veya Olmayarak
Terzibaba’nın anlatılarında Ricâlü'l-Gayb'ın en belirgin vasıflarından biri de gizliliktir. Bu, sadece halk tarafından tanınmamak değil, aynı zamanda kişinin kendi benliğini ve iddiasını ortadan kaldırarak tam bir adanmışlık içinde yaşamasıdır. Her Şey Merkezinde mi? adlı hikâyede, Sümbül Efendi dergâhına gelen Musa Efendi'nin hâli, bu durumu somut bir örnekle resmeder. Musa Efendi, pişmanlık içinde dergâha gelir ve kimseye görünmeden bir direğin arkasına saklanır. Bu hâl, Ricâlü'l-Gayb'ın bir yansıması olarak şöyle tasvir edilir:
Kimseye görünmeden Rical’ül gayb erenlerinden biri olarak yani farkında olarak veya olmayarak kendini Allah’ın yoluna adamış olarak bir direğin arkasına kendini gizler vaziyette yerini aldı. — Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye
Bu ifadede geçen "farkında olarak veya olmayarak" kaydı, Ricâlü'l-Gayb olmanın bir unvan veya bilinçli bir iddiadan çok, bir hâl olduğunu gösterir. Kişi, kendini o kadar Allah yoluna adamıştır ki, bu adanmışlığının getirdiği mânevî konumun farkında bile olmayabilir. Onun bütün derdi, benliğini gizleyerek Hakk'a hizmet etmektir. Bu, Ricâlü'l-Gayb kavramını, olağanüstü güçlere sahip gizemli şahsiyetler olmaktan çıkarıp, ihlas ve tevazu ile kendini Hakk'a adayan her samimi kul için ulaşılabilir bir ideal hâline getirir.
A'râf Üzerindeki Ricâl: Benliğin Yok Olduğu Mertebe
Terzibaba, A'râf Sûresi’nde geçen ve cennet ile cehennem arasında bir yerde durup her iki taraftakileri de simalarından tanıyan “ricâl” (erler) hakkındaki âyeti de (A'râf, 7/46) kendine özgü bir bakışla yorumlar. Zâhirî tefsirlerde bu kimselerin genellikle sevap ve günahları eşit olduğu için bekletilenler olduğu söylenir. Terzibaba ise bu yorumun hakikatin sadece bir mertebesi olduğunu belirterek, işârî bir anlam kapısı aralar.
Ona göre A'râf’taki bu “ricâl”, sevap ve günahları eşit olanlar değil, irfan ehli oldukları için kendi benliklerini ortadan kaldırmış olanlardır. Varlıkları Hakk’ta yok olduğu için, kendilerine atfedilecek bir sevap veya günahları kalmamıştır. İnci Tezgâhı (2) eserindeki açıklamada bu durum şöyle ifade edilir: “Sevapları yok çünkü kendi varlıkları yok, irfân ehli olarak kendi varlıklarını izâle etmişlerdir, aynı şekilde günahları da yok.”
Bu kimseler, bütün mânevî mertebeleri bildikleri için hem cennet ehlinin hem de cehennem ehlinin hangi hâl üzere olduklarını “simalarından tanırlar.” Onların A'râf’ta, yani iki menzil arasında bulunmaları bir kararsızlık veya eksiklik değil, tam aksine bütün mertebeleri kuşatan bir irfaniyetin ve benliğin ötesindeki bir varoluşun işaretidir. Bu yorum, Ricâlü'l-Gayb’ı, ikiliklerin ve zıtlıkların ötesine geçmiş, tevhidi kendi varlığında gerçekleştirmiş kâmil insanlar olarak konumlandırır.
Ricâlü'l-Gayb Hiyerarşisi ve Mânevî Görevleri
Tasavvuf geleneğinde Ricâlü'l-Gayb, Kutub, Gavs, Abdal, Ahyâr gibi farklı zümreleri içeren bir mânevî hiyerarşi içinde düşünülür. Sâd Sûresi tefsirinde, bu hiyerarşinin bir parçası olan “ahyâr”dan bahsedilir. Ahyâr, sayıları yedi veya üç yüz olarak rivayet edilen, her asırda mutlaka bulunan ve yeryüzünde dolaşarak meseleleri çözmekle görevli olan seçkin velilerdir.
Terzibaba, bu tür hiyerarşik yapıları ve mânevî görevleri, Veysel Karani kıssası üzerinden somut bir örnekle açıklar. Sohbetlerinde, Veysel Karani’nin Hz. Peygamber’i ziyarete gelip göremeden dönmesini yorumlarken, onun o dönemde kendi bölgesinin kutbu olduğunu belirtir. Risalet gelmeden önce “istiklal sahibi olan ricalden” yani büyük Hakk erenlerinden olduğu için, Hz. Peygamber’in zuhurunu ziyaret etmesi bir görevdir. Ancak onunla görüşmesi, mevcut mânevî makamı olan “gavsiyet”ini bırakıp bir “sahabi” olmasını gerektirecektir.
Bu hassas denge, “annesi”nin izniyle yönetilir. Terzibaba’ya göre buradaki anne, yatalak hasta olan biyolojik annesi değil, “Akl-ı Kül” veya “Nefs-i Kül annesi” yani küllî aklın ilâhî planıdır. Bu yorum, Ricâlü'l-Gayb’dan olan bir zatın kişisel arzu veya mantıkla değil, tamamen ilâhî bir nizam ve görev bilinciyle hareket ettiğini gösterir:
Annem müsaade etmedi, hangi annesi müsaade etmedi, Akl-ı Kül, nefs-i Kül annesi yani külli akıl bunu böyle planladı. Hasta olan yataktaki annesi değildir. [...] Efendimiz evde olsaydı, gavsiyeti elinden gidip O’na ümmet olacaktı tabi olacaktı sahabi olacaktı. Peki sahabilik kötü bir şey mi değil, ama o gavsiyetini Hz Peygamberin gelişinden daha evvel aldığından onun için bir asaleten gavsiyeti vardır. — Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001)
Bu örnek, Ricâlü'l-Gayb’ın sadece gizli ve ulaşılamaz varlıklar olmadığını, aynı zamanda ilâhî planda kendilerine biçilmiş hassas görevleri yerine getiren, âlemin mânevî dengesini gözeten kâmil insanlar olduğunu ortaya koyar. Onların eylemleri, şahsî değil, küllî bir iradenin yansımasıdır.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem ve şerhleri, “Ricâlü'l-Gayb” (Gayb Erenleri) kavramının temelini oluşturan “ricâl” (erler) kelimesine çok katmanlı anlamlar yükler. Ahmed Avni Konuk’un şerhi ve Terzibaba’nın bu şerh üzerine yaptığı sohbetlerde bu kavram, biyolojik cinsiyetin ötesinde, vücûdî bir ilkeyi, mânevî bir mertebeyi ve kâmil insanın sahip olduğu bir idrak hâlini ifade eder. Sunulan kaynaklarda bu kavram özellikle Hûd, İbrahim, Şît ve Muhammed Fasslarında farklı vecheleriyle ele alınır.
Fusûsu'l-Hikem: Hûd Fassı
Hûd Fassı, “ricâl”i, hakikati müşahede eden kâmil insanların oluşturduğu mânevî bir topluluk olarak sunar. İbnü'l-Arabî, bir müşahedesini anlatırken Hûd peygamberi gördüğünü ve onunla konuştuğunu belirtir. Bu karşılaşmayı şu sözlerle aktarır:
İmdi o bana cem'iyetlerinin sebebini ihbâr etti; ve ben onu ricâl içinde, semiz bir adam, sûreti güzel, muhâveresi latîf ve umûr-i kâşifeyi ârif gördüm. — Kelime-i Hûdiyye
Burada “ricâl içinde” ifadesi, Hûd aleyhisselâmın peygamberler ve kâmil velilerden oluşan bir mecliste bulunduğuna işaret eder. Şerhte, onun “semiz” (cesîm) olarak görülmesi müşahedesindeki kemâle, “sûretinin güzelliği” ise hem zâhirî hem de mânevî yapısındaki dengeye ve olgunluğa yorulur.
Bu Fass’a göre ricâlden olan bir zâtın en belirgin vasfı, “umûr-i kâşifeyi ârif” yani gizli işlerin hakikatini bilen bir ârif olmasıdır. İbnü'l-Arabî, Hûd aleyhisselâmın bu irfanının delili olarak onun kendi kavmine söylediği şu âyeti zikreder: “Hiçbir zîhayât yoktur, illâ ki Hak onun nâsiyesini âhizdir. Benim Rabb'im muhakkak sırât-ı müstakîm üzeredir.” (Hûd, 11/56). Bu âyet, bütün varlığın ilâhî kudretin elinde olduğu ve her şeyin dosdoğru bir nizam üzere işlediği hakikatini ifade eder. İşte ricâl, bu sırrı idrak ederek kâinattaki her hadisenin ardındaki ilâhî hükmü ve hikmeti gören kimselerdir. Onların bilgisi, olayların zâhirine takılıp kalmaz, her şeyin ardındaki tek ve mutlak fâili müşahede eder.
Fusûsu'l-Hikem: İbrahim Fassı
İbrahim Fassı, “ricâl” kavramını mânevî bir uyanıklık ve denge hâli üzerinden tanımlar. Bu Fass’ta, kâmil insanın iki yönlü müşahedesi anlatılır: halktan Hak ile perdelenmemek ve Hak’tan da halk ile perdelenmemek. Yani ne dünyanın meşgaleleri içinde Allah’ı unutmak ne de Allah’a dalarak mahlûkâta karşı sorumluluklarını göz ardı etmek. Şerhe göre bu dengeyi kurabilenler, Kur’ân-ı Kerîm’de övülen “ricâl”dir. Bu kimseler için şöyle buyrulur:
Bunlar hakkında Hak Teâlâ رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ (Nûr, 24/37) [Ricâl vardır ki, onları ticaret ve alış veriş Allâh'ın zikrinden meşgül etmez.] buyurur. — Kelime-i İbrâhîmiyye
Bu âyet, ricâlin dünyevî işler içindeyken dahi Allah’ın zikrinden, yani O’nu hatırlamaktan ve O’nunla olma bilincinden bir an bile ayrılmadığını gösterir. Onlar, hem ticaretlerini yapar hem de kalben Hakk ile beraberdirler. Bu durum, şerhte “iki keşif hâli” ile açıklanır. Bazıları sadece Hakk’ı müşahede edip halkı göremezken (Cemâl’de Celâl’i yitirirken), kâmil olan ricâl hem Hakk’ın varlığında varlıkların suretlerini hem de varlıkların suretlerinde Hakk’ı görürler. İşte bu ikili bakışı birleştirebilen, zıtlıklar arasında kaybolmayan ve her an uyanık olan kimseler “ricâl” mertebesindedir. Bu Fass’a göre “erlik”, zıtlıkları tevhidde birleştiren bir irfan makamıdır.
Fusûsu'l-Hikem: Şît Fassı
Şît Fassı, “ricâl”in hayata bakışını ve değer önceliklerini ortaya koyar. Bu bölümde, Hz. Peygamber’in hurma ağaçlarının aşılanması konusunda ashabına kendi zannını söylediği, ancak sonucun beklediği gibi çıkmaması üzerine “Siz dünyanızın işlerini daha iyi bilirsiniz” dediği rivayetine yer verilir. Ahmed Avni Konuk’un şerhinde bu durum, bir peygamberin veya velinin her cüz’î meselede en bilgili olmasının gerekmediğini göstermek için delil olarak kullanılır.
Bu ifadeye göre “ricâl” ve “kemâl ehli”, insanların değerini dünyevî becerileri veya kısmi faziletleri ile ölçmez. Onların nazarında asıl kıymet, “ilm-i billâh” yani Allah’ı bilme ilmindeki derinlik ve mertebedir. Dünyaya ait gelip geçici olaylar ve bilgiler, vahdetin güzelliğini örten birer perde (hicab) olarak görülebilir. Dolayısıyla ricâl, dikkatini ve gayretini bu perdelerin ardındaki hakikate, yani Allah’ı tanıma ve bilme yoluna teksif etmiş kimselerdir. Bu Fass, ricâl olmayı, önceliklerini doğru belirlemiş ve nazarını fânî olandan Bâkî olana çevirmiş bir mânevî olgunluk olarak tanımlar.
Fusûsu'l-Hikem: Muhammed Fassı
Muhammed Fassı, “ricâl” ve “nisâ” (kadınlar) kavramlarının en temel, vücûdî anlamlarını açıklar. Burada “ricâl”, biyolojik erkeklikten ziyade, kâinattaki “fâil” yani etken, aktif ilkeyi temsil eder. “Nisâ” ise “münfail” yani edilgen, alıcı ilkedir. Şerhe göre bütün varoluş, bu iki ilkenin etkileşiminden doğar. Erkek (racül), Hakk’ın sureti üzere halk edilmiş ve fâil (etken) olma vasfını temsil ederken; kadın (mer’e), erkeğin suretinden halk edilmiş ve münfail (alıcı) olma vasfını taşır. Bu nedenle âyette geçen “Ricâl için kadınlar üzerine bir derece sâbittir” (Bakara, 2/228) ifadesi, bu vücûdî önceliğe ve sonralığa işaret eder.
Ahmed Avni Konuk bu mertebe farkını şöyle izah eder:
Zîrâ vücûdda fâiliyyet mukaddem ve münfailiyyet muahhardır. Binâenaleyh racül sureti üzerine zahir olan kadın, racülün derecesinden aşağı olduğundan rical için kadınlar üzerine bir derece sabit olur. Ve keza sûret-i Hak üzerine mahlûk olan racül dahi, Hakk'ın derecesinden aşağıdır. — TB. Kelime-i Muhammediyye
Bu açıklamaya göre nasıl ki “racül” (insan), kendisini halk eden Hakk’ın derecesinden aşağıdaysa, “nisâ” da kendisinden zuhur ettiği “racül”ün derecesinden bir sonraki mertebededir. Bu, bir aşağılama değil, varoluş nizamındaki bir tertibin ifadesidir.
Terzibaba sohbetlerinde, bu vücûdî ayrımın ötesinde, “Ricâl”in aynı zamanda Hakk’a ulaştıran bir yol olduğuna dikkat çeker. Cenâb-ı Hakk’a giden yolların O’nun isimleri sayısınca olduğunu belirtirken, “Ricâl”i de bu yollardan biri olarak anar. Bu yaklaşım, kavramı statik bir tanımdan çıkarıp hareketli bir mânevî tecrübeye dönüştürür:
Bakın o kadar çok kapı var ki Cenab-ı Hakk’ın her esma-i ilahisi bir kapıdır, onu “Kahhar” esması da bir kapı, “Cabbar” esması da bir kapı, “Rahman” esması da bir kapı, “Rical” esması da bir kapı... — TB. Kelime-i Muhammediyye
Bu yorum, Muhammed Fassı’ndaki fâil-münfail ilkesini, ana bölümde açıklanan erlik vasfının cinsiyetin ötesinde ruhsal bir olgunluk olduğu fikriyle birleştirir. “Ricâl” olmak, Hakk’ın “fâil” isminin tecellisine mazhar olmak, yani O’nun iradesiyle hareket eden bir kâmil insan hâline gelmektir. Bu mertebeye ulaşan kişi, hangi bedende olursa olsun “er hükmünde” sayılır ve “Ricâl” kapısından Hakk’a vasıl olur. Böylece Fusûs’taki bu temel ayrım, irfan yolunda bir makam ve bir kapı olarak yeniden anlam kazanır.
Mesnevî-i Şerîf
Ahmed Avni Konuk’un şerh ettiği Mesnevî-i Şerîf’te “ricâl” kavramı, biyolojik erkekliğin ötesinde, mânevî bir olgunluk ve yetkinlik mertebesini ifade eden bir anahtar kavram olarak ele alınır. Bu şerhlerde “ricâl”, yani “erler”, Allah’a giden yolda belli bir ruhsal erginliğe ulaşmış, dünyanın aldatıcı yüzünden sıyrılıp hakikate yönelmiş kâmil insanları tanımlar.
Kur’ân’daki “Ricâl”: Mânevî Erlik
Mesnevî’nin onuncu cildinde geçen bir beyitte, Kur’ân’ın “ricâl” (erler) ifadesiyle kimi kastettiği sorulur ve bunun cisimle ilgili bir vasıf olmadığı vurgulanır. Ahmed Avni Konuk, bu beytin şerhinde, gerçek erliğin ne anlama geldiğini Kur’ân’dan âyetlerle açıklar.
Hak Kur'ân'da kime rical ta'bîr etmiştir? Bu cisim için orada ne mecâl olur? — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10
Konuk’a göre Allah, Kur’ân-ı Kerîm’de “ricâl” olarak andığı kimseleri üç temel özellikle tanıtır: Onlar, ticaretin ve alışverişin kendilerini Allah’ı zikretmekten alıkoymadığı kimselerdir (Nûr, 24/37); Allah’a verdikleri söze sadık kalanlardır (Ahzâb, 33/23) ve temizlenmeyi sevenlerdir (Tevbe, 9/108). Bu şerhe göre erlik, dünyevî meşgaleler içinde Hakk’ı unutmamak, ahde vefa göstermek ve hem zâhirini hem de bâtınını temiz tutmaktır. Konuk, bu özelliklerin bedenin değil, “rûh-i insânînin şânından” olduğunu belirterek, Hakk’ın istediği erkekliğin bedensel değil, ruhsal sıfatlarla donanmak olduğunu ifade eder.
“Ricâl” Olmak: Dünyanın Sütünden Kesilmek
Beşinci ciltte geçen bir bölümde, mânevî yolculukta “ricâl” mertebesine ulaşmak, bir bebeğin sütten kesilip katı gıdaya geçmesine benzetilir. Bu yoruma göre dünya, insanı emziren bir “süt nine” gibidir.
Süt emen, süt nineden kesildiği vakit, gıda yiyici oldu; muhakkak onu bırakır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5
Ahmed Avni Konuk bu beyti şerh ederken, insanın ruhu “ricâl seviyesine ulaştığında” (meblağ-ı ricâle vâsıl olup), artık süt ninesi olan dünyanın sütünden, yani beş duyu aracılığıyla elde ettiği bilgilerden kesildiğini söyler. Bu mertebeye gelen kişi, artık “ricâle mahsûs olan” kesinlik ilimlerini (ulûm-ı yakîniyye) ve Rabbânî mârifeti kendine gıda edinmeye başlar. Bu, “ricâl” olmanın, dünyanın zâhirî ve geçici bilgilerini aşarak hakikatin mânevî ve kalıcı gıdasıyla beslenmek anlamına geldiğini gösterir.
Gayb Erenlerinin Vazifesi
Yedinci ciltte Ahmed Avni Konuk, Mesnevî’nin mânevî tesirini ve onu koruyan gizli güçleri anlatırken doğrudan “ricâlü’l-gayb”dan bahseder. Konuk, Çelebi Hüsâmeddîn’den nakledilen bir rivayeti aktarır. Buna göre, Mesnevî okunan meclislerde “ricâlü’l-gayb”, yani gayb erenleri, ellerinde kılıçlar ve sopalarla hazır bulunurlar. Bu meclise samimiyetle katılanlar onların nurunda müstağrak olurken, kibirle veya inkârla yaklaşanların “îmânının kökünü ve dîninin dallarını” keserek onları manen cezalandırırlar. Bu anlatım, Ricâlü’l-Gayb’ın sadece soyut bir kavram olmadığını, aynı zamanda ilâhî hakikatleri korumakla görevli, aktif bir mânevî güç olduğunu ortaya koyar.
Ricâlin Hayzı: Mânevî Yoldaki Engeller
Mesnevî şerhinde, “ricâl”in ulaştığı yüksek mertebede dahi karşılaşılabilecek mânevî engeller ve kusurlar, “hayız” mecazıyla açıklanır. On ikinci ciltte geçen bir beyit, bu durumu çarpıcı bir şekilde özetler:
Ey refîkler! Bu makîlden ve o makālden sakının. Zîra heva ricâlin hayzıdır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12
Konuk’un açıklamasına göre buradaki “heva”, yani nefsin arzu ve istekleri, “erkeklerin hayzı” olarak nitelendirilir. Nasıl ki hayız hâli kadını namazdan ve ibadetten alıkoyuyorsa, nefse ait bu süflî eğilimler de “ricâl”i Hakk’ın huzurunda olmaktan ve mânevî namazdan mahrum eder. Benzer şekilde, dokuzuncu ve on birinci ciltlerde geçen şerhlerde evliyanın, kerâmet göstermek gibi olağanüstü hâllere itibar etmediği ve bu tür hâller için “hayz-ı ricâldir” dediği belirtilir. Bu ifade, kâmil insanlar nazarında asıl kerâmetin ilim ve irfan olduğunu, dünya ile ilgili olağanüstü tasarrufların ise mânevî yolda bir tür noksanlık veya engel sayılabileceğini gösterir.
Ahmed Avni Konuk'un şerhinde “ricâl” kavramının biyolojik cinsiyetten bağımsız, ruhsal bir olgunluk mertebesi olarak ele alınması ve hatta on birinci ciltte geçen “ricâl-i nisâ” (erkek-kadınlar) tabirine yer verilmesi, ana bölümde aktarılan ve “erlik” vasfını bedenin suretinden ziyade ruhun ulaştığı kemâl derecesiyle açıklayan yaklaşımla örtüşmektedir.
Kavramlar Ağında Ricâlü'l-Gayb
- Veli: Ricâlü'l-Gayb, en temel anlamıyla âlemin mânevî nizamından sorumlu, gizli bir veliler topluluğudur. Makale, bu erenlerin varlığına duyulan inancın yanı sıra, onların temsil ettiği hakikati insanın kendi varlığında bulması gerektiğini vurgular.
- Gavs ve Kutub: Bu kavramlar, Ricâlü'l-Gayb hiyerarşisinin en üst mertebelerinde yer alan mânevî görevlileri ifade eder. Veysel Karani örneğinde açıklandığı gibi, bir bölgenin kutbu veya zamanın gavsı olmak, ilâhî planda hassas bir vazifeyi yerine getirmeyi gerektirir ve bu kişiler Ricâlü'l-Gayb’ın bir parçasıdır.
- Abdal: Abdal zümresi, makalede Ricâlü'l-Gayb’ı oluşturan mânevî hiyerarşinin bir parçası olarak zikredilir. Bu topluluk, Kutub ve Gavs gibi diğer mânevî rütbelerle birlikte, kâinatın görünmez hizmetkârları arasında sayılır.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Terzibaba’nın sohbet ve eserleri, Ricâlü'l-Gayb kavramına getirdiği özgün yorumun temelini oluşturur. Özellikle Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001), “erlik” vasfının cinsiyetin ötesinde ruhsal bir olgunluk olduğu ve Veysel Karani’nin gavsiyetiyle ilgili yorumun ana kaynağıdır. Rüyâ ve Mânâ Âlemi, bu erenleri tanımanın zorluğuna ve onlarla ilgili hayalî iddialara karşı uyarılara yer verirken; Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye ve İnci Tezgâhı (2), sırasıyla kendini gizleme ahlâkını ve benliğini yok etmiş olmanın ne anlama geldiğini somut örneklerle açıklar. Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür ise bu kavramın zikir geleneğindeki pratik yerini gösterir.
Terzibaba’nın Fusûs şerhi üzerine yaptığı sohbetler (TB. Fusûs Mukaddimesi, TB. Kelime-i Muhammediyye), onun yaklaşımının temelindeki fâil (ricâl) ve münfail (nisâ) ilkelerini İbn Arabî geleneğine bağlayarak açıklar. Bu ilkenin kökeni, makalede Ahmed Avni Konuk’un Fusûsu'l-Hikem şerhinden (Nisâ Sûresi, Kelime-i Hûdiyye, Kelime-i İbrâhîmiyye) yapılan alıntılarla gösterilir.
Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî-i Şerîf Şerhi ise Terzibaba’nın yorumlarını destekleyen klasik bir dayanak olarak kullanılır. Bu şerhler, “ricâl” olmanın dünyevî bağlardan kopup mânevî gıdayla beslenmek anlamına geldiğini ve mânevî yoldaki engellerin “ricâlin hayzı” olarak nitelendiğini ortaya koyarak, kavramın ruhsal boyutunu teyit eder.
Değerlendirme
Bu makale, Ricâlü'l-Gayb kavramının Terzibaba İrfan Mektebi’nin nazarında nasıl yeniden yorumlandığını ortaya koymaktadır. En belirgin sonuç, kavramın belirli bir zümreye ait gizemli bir statüden çıkarılıp, cinsiyetten bağımsız, nefsini aşmış her insanın ulaşabileceği evrensel bir mânevî olgunluk hâli (“erlik”) olarak tanımlanmasıdır. Bu yorum, keyfî bir niteleme olmayıp, varoluşun temelindeki etken (fâil/ricâl) ve edilgen (münfail/nisâ) ilkelere dayandırılmaktadır. Böylece Terzibaba, bu kadîm kavramı hem kâinatın işleyişini açıklayan bir ilke hem de bireyin içsel yolculuğunda bir hedef olarak konumlandırır. Makale, bu yaklaşımın Ahmed Avni Konuk’un Fusûs ve Mesnevî şerhlerindeki klasik dayanaklarını da göstererek, yorumun gelenek içindeki köklerine işaret eder. Sonuç olarak Ricâlü'l-Gayb, dışarıda aranacak gizli kimselerden ziyade, Hakk’ın fâil isminin bir tecellisi olarak insanın kendi varlığında gerçekleştirebileceği bir adanmışlık ve hizmet hâline dönüşür. Bu bakış açısını daha derinden anlamak için, makalede değinilen ve “erlik” vasfını ruhsal bir rüşt olarak ele alan Sohbet Arası Sohbetler bölümü incelenebilir.