Risalet
Risalet, en genel anlamıyla ilâhî mesajı insanlara ulaştırma görevi olan elçiliktir. Terzibaba İrfan Mektebi’nin kaynaklarında bu kavram, yalnızca peygamberlik tarihine ait bir olgu olarak değil, Kelime-i Tevhid’in tamamlayıcısı ve Hz. Muhammed (s.a.v.) hakikatinin kâinattaki sürekli yansıması olarak ele alınır. Risalet, Hakk’ın Zât’ından halka, yani mahlûkâta uzanan bir rahmet köprüsüdür. Bu köprünün nasıl kurulduğu, Nübüvvet sona erdikten sonra nasıl bir mâhiyette devam ettiği ve insanın kendi varlığındaki risalet sırrının ne olduğu, bu mektebin üzerinde durduğu temel sorulardır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Tasavvuf ıstılahında risalet, peygamberlere verilen elçilik vazifesini ifade eden “rasûl” kelimesiyle doğrudan ilişkilidir. Terzibaba’nın yaklaşımında risalet, genellikle “Kelime-i Risalet” olarak anılan “Muhammedürresûlüllah” ifadesiyle birlikte düşünülür. Bu ifade, “Lâ ilâhe illâllah” olan “Kelime-i Tevhid”in ikiz kardeşi, aynası ve onu açıklayan yüzüdür. Bu iki kelime, aynı ilâhî kaynaktan doğan iki hakikattir. Kelime-i Tevhîd adlı eserde bu bağ şöyle açıklanır:
Kelime-i Tevhid ile Kelime-i Risalet’in aynı olan “Ahadiyyet mertebesi”dir. Nasıl ki, “insan” ve “Kur’an” bir batında doğan iki kardeş ise, “Kelime-i Tevhid” ve “Kelime-i Risalet” de aynı şekilde kardeştir. — Kelime-i Tevhîd
Bu yaklaşıma göre, Kelime-i Risalet’in oluşumu da tıpkı Kelime-i Tevhid gibi bir “nüzûl” yani iniş nizamına tabidir. Mana, kaynaktan zuhura doğru “Allah, Resûl, Muhammed” şeklinde iner. Burada Allah lafzı, Zât mertebesini; Resûl (Risalet) kelimesi, bu Zât’ın sıfat, esma ve ef’âl mertebelerine dair haberini; Muhammed (s.a.v.) ise bu haberi taşıyan ve açıklayan mübarek mahalli ifade eder.
Terzibaba’nın açıklamalarında risalet, Nübüvvet ile yakından ilişkili olmakla birlikte ondan ayrılan bir yönüyle öne çıkar. Nübüvvet, yani yeni bir şeriat ve kitapla gelen peygamberlik, Hz. Muhammed (s.a.v.) ile sona ermiştir. Ancak risalet, yani habercilik ve elçilik görevi, bâtınî bir boyutta devam etmektedir. Bu devamlılık, Allah’ın yeni resûller göndermesiyle değil, son Resûl’ün, yani Hz. Muhammed’in (s.a.v.) hakikatinin vârisleri olan kâmil insanlar aracılığıyla gerçekleşir. Bu konuya Tasavvuf Izâhları’nda şöyle değinilir:
Peygamberlik kaldırıldı, ancak risâlet mühürsüz olarak devam etmektedir. Risâlet, yani habercilik kesilmiş olsaydı insanlık sona ererdi. [...] Ancak bu risâlet mühürlü bir risâlet değil, bâtında kalan bir risâlettir. Ve bunlar Allah’ın rasulleri değil, Peygamberin rasulleri-habercileridir. — Tasavvuf Izâhları
Dolayısıyla risalet, sadece geçmişte kalmış bir peygamberlik görevi değil, aynı zamanda Hakikat-i Muhammedi’nin her devirde kâmil insanlar vasıtasıyla tecelli etmesi ve ilâhî hakikatlerin insanlığa ulaştırılmasıdır.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın eserlerinde ve sohbetlerinde risalet kavramı, Kelime-i Tevhid’in bâtınî şerhi, kâinatın varoluşunun üç temel direğinden biri ve insanın kendi hakikatine yolculuğunun anahtarı olarak çok yönlü bir şekilde işlenir. Bu yaklaşım, risaleti sadece tarihsel bir görev olmaktan çıkarıp, her an ve her insanda bilkuvve var olan bir hakikat mertebesi olarak sunar.
Kelime-i Tevhid'in İkiz Kardeşi: Kelime-i Risalet
Terzibaba’nın öğretisinde risaletin en temel tanımı, onun Kelime-i Tevhid ile olan ayrılmaz bağıdır. “Lâ ilâhe illâllah” uluhiyetin Zâtî yönünü, tenzihini ifade ederken; “Muhammedürresûlüllah” bu uluhiyetin nasıl bilineceğini, âlemlerde nasıl tecelli ettiğini gösteren teşbih ve tafsil yönüdür. Biri olmadan diğeri anlaşılamaz. Doğdular, Yaşadılar — Hikâyesi adlı eserde bu birliktelik, “Mü’min mü’minin aynasıdır” hakikatinin bir temsili olarak görülür.
Kelime-i Tevhîd kitabında bu ilişki daha da derinleştirilir. Zât-ı Mutlak’ın Ahadiyet mertebesine nüzûl ettiğinde iki yönünün zuhur ettiği belirtilir: “Hüviyyeti” ve “İnniyeti”. Hüviyetinden âlemler ve Kelime-i Tevhid meydana gelirken, İnniyetinden Hakikat-i Muhammedi, yani İnsan ve Kur’an ve dolayısıyla Kelime-i Risalet meydana gelmiştir. Bu iki kelime aynı kaynaktan doğduğu için, birini zikreden farkında olmadan diğerini de gönlünden geçirir.
İşte herhangi bir kimse “lâ ilâhe illâ allah” dediği zaman hemen arkasından farkında bile olmadan “muhammederrasulüllah” sözcüğü, gönlünden ve dilinden dökülüverir. Çünkü ikisi “tek”in iki ayrı şekilde, birlikteki izahıdır. — Kelime-i Tevhîd
Bu iki kelime, aynı zamanda oluşmuş fakat Kelime-i Risalet, yeryüzünde insan kemale erdikten sonra, yani Hz. Muhammed (s.a.v.) tarafından hayat sahnesine çıkarılmıştır. Bu yüzden Kelime-i Tevhid hazinesinin anahtarı, Kelime-i Risalet’tir. Bu anahtar olmadan o hazinenin sırlarına vâkıf olmak mümkün değildir.
Risaletin Vasıfları: Müjdeleyici ve Uyarıcı Olmak
Terzibaba’nın risalet anlayışında öne çıkan iki temel vasıf, müjdeleyicilik (beşîr) ve uyarıcılıktır (nezîr). Bu iki özellik, risalet görevinin ayrılmaz parçalarıdır ve birbirinin zıddı değil, tamamlayıcısıdır. Terzi Baba (Cilt 2) kitabında bu konu, Fâtır Sûresi’nin 24. âyeti münasebetiyle ele alınır. Bu âyette Zât mertebesinden risalet mertebesine bir sesleniş olduğu ve risaletin bu iki önemli vasfının vurgulandığı belirtilir.
Uyarıcılık (nezîr), insanları gafletten ve benlik tuzaklarından sakındıran şefkatli bir ikazdır. Müjdeleyicilik (beşîr) ise güzel haberler vererek, mükâfatlar vaat ederek insanları doğru yola ve yüksek hedeflere yönlendirmektir. Terzibaba’nın sohbetlerinde bu iki üslubun bir arada kullanıldığına dikkat çekilir. Bu durum, onun risalet anlayışının bir gereği olarak görülür.
Yani müjdelerken, sakındırma yolunu da kullanması risâletinin bir gereğidir. — Terzi Baba (Cilt 2)
Bu iki vasıf, sâlikin seyr-i sülûk yolculuğunda hem umudunu taze tutmasını hem de adımlarını dikkatle atmasını sağlar.
Nübüvvet'in Sona Ermesi ve Risalet'in Devamı
Terzibaba’nın yaklaşımında risalet konusundaki en hassas ve önemli ayrım, nübüvvetin sona ermesiyle risaletin bâtınî olarak devam etmesi meselesidir. Kendisine bir talebesi tarafından yöneltilen bir soruya verdiği cevapta bu konuyu net bir şekilde açıklar. Terzibaba, Peygamber Efendimiz’den sonra yeni bir nebi veya Allah tarafından görevlendirilmiş bir resûl gelmeyeceğinin açık ve net olduğunu vurgular. Ancak risaletin bâtınî olarak, yani “Resûl’ün Resûlleri” aracılığıyla devam ettiğini belirtir. Bu konuya dair bir mailinde şöyle der:
Gerçekten Efendimizden sonra risâlet-i ilâhiyye zâhirde sona ermiştir. Ancak risâlet-i bâtıniyye devam edecektir, yani başka bir deyimle Allah'ın rasûlleri sona ermiştir, ama Peygamber efendimizin risâleti yönünden yani, rasûlün rasûlleri bâtıni sistem içinde devam etmektedir. Nasılki yâsîn-i şerifte ikinci sayfa başında bildirilen (36/13) teki rasûller (Îsâ) (a.s.) ın rasûlleridir ancak yaşadığımız devir, devri Muhammed-î olunca, risâlette Muhammed-î olacaktır. — Terzi Baba (Cilt 2)
Bu “Resûl’ün Resûlleri”, yeni bir şeriat getirmeyen, ancak Hz. Muhammed’in (s.a.v.) getirdiği hakikatleri kendi devirlerinin anlayışına göre yorumlayan ve insanlara ulaştıran kâmil insanlardır. Onlar, Hakikat-i Muhammedi’nin kendi zamanlarındaki aynaları ve habercileridir. Bu anlayış, tasavvuftaki “Fenâfirresûl” (Resûl’de fâni olma) mertebesinin gerçek idraki olarak sunulur. Kişi, Resûl’ün hakikatinde eridiğinde, o hakikatin bir taşıyıcısı ve habercisi haline gelir. Bu durum, Terzi Baba (Cilt 2) kitabında yapılan bir notla daha da pekiştirilir:
NOT= Bilindiği gibi Allah (c.c.) tarafından gönderilen ve umumi olan “Risâlet ve Nübüvvet” Peygamberimiz Hz. Muhammed (s.a.v.) efendimiz ile sona ermiştir. Ancak herhangi bir Peygamberin arkasından belirli bir süre Rasûl ve Nebi gönderilmez ise o Rasûl ve Nebiye bağlı olan ümmetinin içinden ehli kemâl olanlar bu süre içerisinde Nebi Veya Rasûlünün getirdiklerini çevresine yaymaya devam ederler. Bunlar Allah-ın değil, Rasûlün Rasûlleri’dir. — Terzi Baba (Cilt 2)
Bendeki Terzi Babam (Cilt 1)’de bu durum, sâlikin seyrindeki bir idrak anıyla somutlaştırılır. Sâlik, mürşidinin giydiği gömleğin altında bir gömlek daha olduğunu, bunun da “Risâlet gömleği” olduğunu ve mürşidin “Rasûl’ün Rasûlü” olduğunu anlar.
Uluhiyyet, Risalet ve Abdiyyet Üçlemesi
Risalet, Terzibaba’nın düşünce nizamında kâinatı ve insanı ayakta tutan üç temel mertebeden biridir: Uluhiyyet, Risalet ve Abdiyyet (kulluk). Bu üçü birbirinden ayrılmaz bir bütündür.
- Uluhiyyet: Kaynak olan Zât mertebesidir.
- Risalet: Kaynaktan gelen ilâhî hakikatleri halka, yani mahlûkâta ulaştıran elçilik ve aracılık (mabeyinci) mertebesidir.
- Abdiyyet: Bu hakikatleri kabul eden ve onların zuhur ettiği mahal olan kulluk mertebesidir.
Terzi Baba Necdet Ardıç — Biyografi’de belirtildiği gibi, bu mertebelerden biri olmasaydı, bâtının zâhire çıkması ve dolayısıyla tebliğ mümkün olmazdı. Risalet eli olmasaydı, kulun eli boş kalırdı. Bu üçlü yapı, Fetih Sûresi’ndeki biat âyetiyle (48/10) remzedilir. Orada biat eden el (abdiyyet), biat alınan el (risalet) ve bu ikisinin üzerinde olan Allah’ın eli (uluhiyyet) vardır. Bu üç el, aslında tek bir hakikatin üç farklı mertebeden zuhurudur.
Bakara Dosyası’nda bu üçlü yapı, Bakara Sûresi’nin başındaki “Elif, Lâm, Mim” harfleriyle de ilişkilendirilir. Bu yoruma göre “Elif” uluhiyyet, “Lâm” risalet, “Mim” ise abdiyyet mertebesini remzeder. Gerçek kemâlât, bu üç mertebeyi kendi varlığında irfan yoluyla birleştirmektir. Sohbet Arası Sohbetler (25) CD’sinde Terzibaba, bu üç makamın her insanda bilkuvve bulunduğunu, bunları idrak edenin kâmil insan olacağını belirtir.
Zümer Sûresi tefsirinde ise bu üçlü yapı, Kur'ân'daki hitap şekilleri üzerinden incelenir. Sûrede sıkça geçen "Kul" (De ki) emri, "Ulûhiyyet mertebesinden Risâlet mertebesine Zâtî bir hitâp ve emir" olarak yorumlanır. Bu, Hakk'ın kelâm sıfatının, Resûl'ün dilinden zuhura gelmesidir. Bu hitabın ardından bazen "Ey kullarım" gibi Hakk'ın doğrudan seslenişi, bazen de "Ey kavmim" gibi Resûl'ün kendi dilinden yaptığı tebliğ gelir. Bu, Uluhiyyet'in Risalet aracılığıyla Abdiyyet'e seslenişinin farklı vecheleridir.
Risalet Mertebesi Olarak Hicret ve Medine
Kelime-i Tevhîd eserinde risalet kavramı, Hz. Muhammed (s.a.v.)’in hicretiyle derin bir remzî bağ içinde ele alınır. Bu yoruma göre Mekke, Zâtî tecellinin kaynağıdır. Risaletin yani ilâhî hakikatlerin tebliğ ve talim edilme görevinin başlayabilmesi için bu Zât şehrinden sıfat, esma ve ef’âl mertebelerine bir iniş gerekmiştir. İşte Hicret bu mânâda, Hakk’tan halka bir rahmet olarak iniştir.
Hz. Resulullah’ın hicreti, zat mertebesinden, sıfat, esma ve ef’al mertebesine, o mertebelerde “Hakikat-i Muhammediyye”yi ilan ve eğitim esasına dayanmaktadır. — Kelime-i Tevhîd
Medine, “risalet ve tebliğ bayrağının” asıldığı şehirdir. Orası, Zâtî hakikatleri anlayabilecek “medeni insanların” eğitildiği bir merkezdir. Bu olay, sâlikin kendi mânevî yolculuğu için de bir örnektir. Sâlikin hicreti “halktan Hakk’a” yani kendi hakikatini tanımak içindir. Eğer bu yolculukta kemâle ererse, Hakk onu tekrar “Hakk’tan halka” döndürür ve beşeriyetine bir risalet elbisesi giydirir. Bu, kâmil insanın irşat görevidir. Terzi Baba (Cilt 2) kitabında bu hicret, Terzibaba’nın kendi hayatıyla da paralellik kurularak anlatılır ve onun hicreti, “Gönül Medinesini kurup, risâlet bayrağının altında gönülleri mamur edecek bir aşk ve muhabbet pınarı akıtmak için” olarak tanımlanır. Bu hicretin sonucunda İzmir'de manevi bir "risalet evi" inşa edildiği, bu evde yapılan sohbetlere katılanların da mecazi anlamda "sahabe" olarak anıldığı belirtilir.
Bâtınî Risalet ve İnsanın Kendi Rasulü Olması
Terzibaba’nın yaklaşımının en özgün yönlerinden biri, risaleti her insanın kendi iç dünyasına taşımasıdır. Kur’ân-ı Kerîm’deki “Lekad câekum resûlun min enfusikum azîz” (Tevbe, 9/128) âyeti, bu yaklaşımın temel dayanağıdır. Tasavvuf Izâhları’nda bu âyetin tefsiri yapılırken, ifadenin sadece Hz. Muhammed’in (s.a.v.) insanlar arasından, insan suretinde geldiği şeklinde zâhirî bir anlamı olmadığı vurgulanır.
Ama ma’nâ itibariyle bakıldığında; kendi nefsinizden-içinizden size Peygamber geldi, uzakta ararsak peygamberi bulamayız. [...] İlâhi bilgiler, dışardan değil bize bizden ulaşmakta. Dışarda bir şey yok zaten. — Tasavvuf Izâhları
Sohbet Arası Sohbetler CD 9 (2002)'de bu yorum daha da açılır. "Min enfusikum" ifadesinin iki yönü olduğu anlatılır: Zâhirde, "sizin gibi etten kemikten bir insan suretinde geldi"; bâtında ise "bizzat her birinizin kendi nefsinden, kendi özünden geldi". Çünkü Hakikat-i Muhammedi, her insanın ayân-ı sâbitesinde, yani ezelî hakikatinde mevcuttur. Dışarıdan gelen bir irşat, içerideki bu kilitli hazineyi açar ve insanın içindeki "susan Kur'an"ı (Kur'an-ı Samit), "konuşan Kur'an" (Kur'an-ı Natık) haline getirir.
Bu bâtınî risalet, kişinin kendi hakikatinin kendisine haberci olmasıdır. İnsanın bâtınında Allah’ın hakikati mevcuttur. Bu hakikatin sıfat, esma ve ef’âl mertebelerinden geçerek şuur alanına çıkması, kişinin kendi rasulünün kendisine haber getirmesidir. Dışarıdan bir mürşidin irşadı ise, içerideki bu habercinin sesini duyulur kılan bir vesiledir. Bu anlamda her insan, kendi varlık mülkünün rasulü olma kabiliyetini taşır. Bu, peygamberlik iddiası değil, kendi hakikatini idrak etme ve yaşama sürecinin bir ifadesidir.
Risaletin Sınırları ve Tebliğ Görevi
Risalet görevi ne kadar yüce olursa olsun, Terzibaba’nın açıklamalarında bu görevin sınırları da net bir şekilde çizilir. Risaletin özü tebliğdir; yani ilâhî mesajı ulaştırmaktır. Hidayet vermek veya insanları zorla kurtarmak, risaletin kapsamında değildir. Zümer Sûresi tefsirinde, "Ateşte olanı sen mi kurtaracaksın?" (39/19) âyeti bu münasebetle ele alınır. Bu âyetin, risaletin ve şefaatin sınırlarını gösterdiği belirtilir.
Hz. Peygamber'in (s.a.v.) şefaati haktır, ancak bu, Allah'ın iznine ve rızasına bağlıdır. Bu âyet, âlemlere rahmet olan Peygamber Efendimiz'i teselli etmekte ve âdeta şöyle demektedir: "Senin vazîfen tebliğdir; hidâyet ve hüküm Bana âittir." Bu ilke, bâtınî risaleti taşıyan kâmil insanlar için de geçerlidir. Onların görevi de irşattır; kalpleri çevirmek ise Hakk'a aittir. Sâlik bu hakikati anladığında, hem başkalarını kurtarma vehminden kurtulur hem de kendi hidayetinin de Hakk'tan bir lütuf olduğunu idrak ederek kibre kapılmaz.
Risalet'in Harf ve Sayı Remizleri
Terzibaba İrfan Mektebi’nde pek çok kavram gibi risalet de harflerin ve sayıların işârî diliyle (işârî tefsir ve ebced) okunur. Bu, hakikatlere farklı bir idrak penceresi açma gayesi taşır.
Kelime-i Tevhîd eserinde “Resul” (رسول) kelimesini oluşturan harfler şöyle yorumlanır:
- Ra (ر): Risalet mertebesinin bütün âleme olan rahmetini,
- Sin (س): Bu görevi alacak mahal olan İnsan-ı Kâmil’i,
- Lâm (ل): Uluhiyetin risaletteki mertebesini ifade eder.
Benzer şekilde, Terzi Baba (Cilt 2) ve Terzi Baba Necdet Ardıç — Biyografi gibi eserlerde “Rasûl” isminin ebced değeri olan 296’dan hareketle (29+6=35) ve (sağdan okunduğunda 53) gibi sayılara ulaşılır. Bu sayılar, Terzibaba’nın hicret yurdu olan İzmir’in plaka numarası (35) ve Hakikat-i Muhammedi’ye işaret eden şifre sayısı (53) ile ilişkilendirilir.
Bu işârî okumanın en çarpıcı örneklerinden biri, Medine’deki Mescid-i Nebevî’nin ilk planının ölçüleriyle ilgilidir. Terzi Baba (Cilt 2) ve Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Terzi Baba'ya Dair Zuhûrât (3) kitaplarında aktarılan bir hatıraya göre, Medine müzesinde sergilenen ve Hz. Peygamber’in kendi eliyle çizdiği belirtilen ilk mescidin planında eni 30, boyu 35 metredir. Bu sayılar (35 ve 30) birleştirildiğinde (3530), hem 35 (İzmir) hem de 53 (şifre sayı) sayılarını içinde barındırır. Bu durum, “Makamı Muhammediyeden, Kelime-i risâlet bayrağının dalgalandığı medeniyet şehrinden, bize ikram olunan bu özellikler, risâlet makamı için bir İlâh-i tastik içermektedir” şeklinde yorumlanır.
Ayrıca, “şecer” (ağaç) kelimesinin ebced değerinin (503), “Muhammed, Resul, Allah” kelimelerinin toplam değeriyle aynı olması, Âdem’in (a.s.) cennette yasaklanan ağaca yaklaşması hadisesini risalet sırrıyla birleştirir. İnci Tezgâhı (2)’de belirtildiği gibi, “o mânâyı tatmak, Risâlet yolunun başlangıcına gelmiş demektir.” Bu tür yorumlar, olaylar, kelimeler ve sayılar arasında bâtınî bağlar kurarak risalet kavramının derinliğini ve kainattaki yansımalarını göstermeyi amaçlar.
Bendeki Terzi Babam (Cilt 1) kitabında aktarılan bir zuhuratta (manevi rüya) ise, bir kahve fincanının altındaki suyun "risâlet mührü" oluşturduğu görülür. Bu tür remzî olaylar, risalet hakikatinin sadece teorik bir bilgi değil, aynı zamanda manevi tecrübe alanında da tecelli eden bir sır olduğuna işaret eder.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Üzeyr Fassı
Fusûsu'l-Hikem’de risalet kavramı, özellikle Üzeyr Fassı’nda, Nübüvvet ve Velayet mertebeleriyle olan girift ilişkisi içinde ele alınır. İbn Arabî’nin bu konudaki açıklamaları, risaletin sadece tarihsel bir görev olmadığını, kendine has kuralları ve sınırları olan mânevî bir makam olduğunu gösterir. Bu Fass, bu üç makamın (velayet, nübüvvet, risalet) hem birbirine göre derecelerini hem de aynı zât üzerinde nasıl farklı tecellilerle ortaya çıktığını inceler.
Ahmed Avni Konuk’un şerhinde ve Terzibaba’nın bu şerh üzerine yaptığı sohbetlerde, bu üç kavram arasındaki mertebe farkları ve işlevsel ayrımlar adım adım ortaya konur. Zâhirî rütbe açısından bakıldığında, risalet nübüvvetten, nübüvvet de velayetten üstündür. Risalet, haberi (nübüvvet) alıp yerine ulaştırma, yani tebliğ ve tatbik etme görevi olduğu için daha hususi ve yüksek bir makamdır. Şerhte bu sıralama şöyle ifade edilir:
Çünkü nübüvvette husûsî bir ziyâdelik vardır; ve risâlet dahi nübüvvetten a'lâdır. Zîrâ risâlette de nübüvvet üzerine bir başka husûsiyyet-i zâide vardır. Ve “velâyet”, nübüvvet ve risâletten eammdır. Çünkü her resûl nebî olduğu gibi, her nebî de velîdir. Fakat her velî, resûl de değildir, nebî de değildir. — Kelime-i Üzeyriyye
Ancak bu, meselenin sadece bir yönüdür. Aynı metinler, velayetin bu iki makamın da aslı ve bâtını (iç yüzü) olduğunu vurgular. Velayet, Hakk’a doğrudan bağlı olan ve kesintisiz devam eden “umumî bir felek” (felek-i âmm) gibidir. Nebilik ve resullük ise bu umumî dairenin içinde, dünyaya yönelik, belirli bir zaman ve görevle sınırlı hususi mertebelerdir. Bu sebeple bir nebinin veya resulün kendi zâtındaki velayet yönü, onun halka yönelik olan nübüvvet ve risalet yönünden daha üstündür. Çünkü velayet, Hakk ile olan; risalet ise halk ile olan yüzüdür.
Bu temel ayrım, risalet ve nübüvvetin neden Hz. Muhammed (s.a.v.) ile sona erdiğini, velayetin ise neden kıyamete kadar devam ettiğini de açıklar. Risalet ve nübüvvet, şeriat vaz etme ve amellerle ilgili teklifler getirme göreviyle bağlantılıdır. Bu görevler dünya hayatıyla sınırlıdır ve bu âlemle birlikte kesintiye uğrar (munkatı' olur). Velayet ise kesilmez, çünkü “el-Velî”, Allah’ın bâkî olan isimlerindendir ve hem dünyada hem de ahirette geçerlidir. Şerhte bu durum, Yûsuf Sûresi’ndeki bir âyetle (12/101) desteklenir: “Benim dünyâda ve âhirette Velîm Sensin.”
Fusûs’taki bir diğer önemli ilke, her resulün getirdiği ilmin, kendi ümmetinin mânevî ve aklî kapasitesiyle (isti’dâd) sınırlı olduğudur. Bir resul, ümmetinin ihtiyacından ne bir eksik ne de bir fazla bilgiyle gönderilir. Bu durum, resulün risalet görevi esnasında bazı sırlara, özellikle de “kader sırrına” vakıf olmamasını gerektirir. Eğer bir resul, kimin iman edip kimin etmeyeceğini ezelde bilseydi, herkesi dine davet etme görevini tam olarak yerine getiremezdi. Terzibaba’nın bir sohbetinde bu incelik şöyle vurgulanır:
Cenab-ı Hakk peygamberlerine nübüvvetlerini, risaletlerin evvelinde kader sırrını açmaz. Eğer açmış olsa idi, onlar bu risaleti yapmaktan aciz kalırlardı ve yapamazlardı. Görevlerini yerine getiremezlerdi. — TB. Kelime-i Lûtiyye & Üzeyriyye
Peki, bir resul kader sırrını hiç mi bilemez? İbn Arabî’ye göre, resul bu sırrı ancak “velayet” yönüyle, yani Hakk ile aracısız bir tecrübe (zevk ve keşif) hâlinde iken idrak edebilir. Bu idrak anında ise risalet ve nübüvvet görevi geçici olarak geri çekilmiş, adeta “çökmüş” (muzmahil) olur.
Üzeyr Fassı, bu karmaşık ilişkiyi Üzeyr peygamberle ilgili nakledilen bir olay üzerinden somutlaştırır. Rivayete göre Üzeyr (a.s.), kaderin mâhiyeti hakkında ısrarla sual edince, Cenâb-ı Hakk’tan şöyle bir hitap gelir: “Eğer mâhiyyet-i kaderden sual etmekten müntehi olmazsan, elbette ismini dîvân-ı nübüvvetten silerim”. Şerhte bu ilâhî uyarının (vaîd) anlamı şöyle açılır: Bu, basit bir ceza tehdidi değildir. Bu, mânevî makamların işleyiş yasasını bildiren bir derstir. Hitabın anlamı şudur:
...emr, sana keşif ve tecellî üzere gelir ve senden nebî ve resûl ismi zâil olur, demek olur. Ve bu sûrette onun velâyeti bâkî kalır. — Kelime-i Üzeyriyye
Bu olay, velayetin bâtınî bilgiye, risaletin ise zâhirî tebliğe mahsus olduğunu gösteren mükemmel bir örnektir.
Bu açıklamalar, Terzibaba İrfan Mektebi’nin risalet anlayışının klasik tasavvuf düşüncesindeki köklerini gösterir. Ana bölümde ifade edilen, Nübüvvet’in sona ermesine rağmen risaletin bâtınî olarak “Resûl’ün Resulleri” olan kâmil insanlar aracılığıyla devam ettiği fikri, Fusûs’taki velayetin kesintisizliği ve vârislik yoluyla devam ettiği ilkesine dayanır. Bir resul veya nebiye tâbi olan velî, o resulün şeriatına bağlı kalsa da, kendi zamanında velayet mertebesiyle ondan mânevî ilimler alır. Terzibaba’nın bir sohbetinde bu konu, meşhur bir hadise atıfla şöyle açıklanır:
İşet bir veli peygamber olamaz, bundan sonra olamaz, velayetiyle arifliği ile Rasule (s.a.v.) vekil oluyor. — TB. Kelime-i Lûtiyye & Üzeyriyye
Böylece Fusûsu'l-Hikem, risaleti, velayetin bâtınî okyanusundan zuhur eden, belirli bir görevle kayıtlı, şerefli ama geçici bir dalga olarak tanımlar. Dalga (risalet) durulduğunda ise okyanus (velayet) bâkî kalır ve bu devamlılık, Hakikat-i Muhammedi’nin vârisleri olan velîler eliyle her çağda ilâhî hakikatlerin insanlığa farklı bir dille ulaşmasını sağlar.
Mesnevî-i Şerîf
Mesnevî-i Şerîf’te risalet kavramı, yalnızca peygamberlerin tarihî görevleri olarak değil, aynı zamanda insanın idrak sınırlarını, Vahiy karşısındaki duruşunu ve kâmil insanların bu ilâhî mirası nasıl taşıdığını anlatan hikâye ve remizler aracılığıyla işlenir. Ahmed Avni Konuk’un şerhleri, bu beyitlerin ardındaki tasavvufî katmanları açarak risaletin mânevî boyutunu gözler önüne serer.
Risaleti İnkârın Hâli: Anne Karnındaki Cenin Benzetmesi
Mesnevî'nin beşinci cildinde Hz. Mevlânâ, peygamberlerin getirdiği ilâhî mesajı ve âhiret haberini inkâr edenlerin durumunu, anne karnındaki bir cenin benzetmesiyle anlatır. Eğer dışarıdaki dünyadan bir elçi cenine ulaşsa ve ona geniş, aydınlık bir âlemden, dağlardan, denizlerden, bahçelerden haber verse, cenin kendi içinde bulunduğu dar ve karanlık âlemi tek gerçeklik sanarak bu haberi yalanlayacaktır. Ahmed Avni Konuk, bu benzetmeyi açıklarken, ceninin bu tavrının risaleti inkâr edenlerin tavrıyla aynı olduğunu belirtir.
O kendi halinin hükmü ile münkir olurdu. Bu risâletten yüz çevirici ve kafir olurdu. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5
Konuk’un şerhine göre, peygamberler ruhlar âlemini ve âhiret hayatını anlattığında, inkârcılar da tıpkı o cenin gibi, sadece içinde yaşadıkları dünya hayatını mutlak gerçeklik kabul ederler. Onlar için bu dünyanın ötesindeki her haber, “muhal, iğfal ve aldatmaca”dır. Dolayısıyla risaleti reddetmek, insanın kendi idrak hapishanesine rıza göstermesi, daha geniş bir hakikatin varlığını kendi sınırlı tecrübesine dayanarak inkâr etmesidir. Bu benzetme, risaletin insanı daha yüce bir varoluş ufkuna çağıran bir davet olduğunu, bu davete icabet etmemenin ise bir tür kendi kendine kapanma hâli olduğunu gösterir.
Risaletin Vârisler Yoluyla Devamı
Mesnevî şerhinde risalet, Nübüvvet gibi Hz. Muhammed (s.a.v.) ile sona eren bir görev olmanın ötesinde, mânevî bir süreklilik olarak da ele alınır. Ahmed Avni Konuk, ikinci ciltte yer alan bir şerhinde, bu sürekliliğin nasıl işlediğini İbn Arabî’nin Fütûhât-ı Mekkiyye’sinden bir bölüm aktararak derinleştirir. Bu açıklamaya göre, din bir eve benzetilirse, bu evin direkleri risalet, nübüvvet, Velayet ve imandır. Bu yapıyı ayakta tutan en temel direk ise risalettir.
Konuk’un aktardığı bu yoruma göre, yeryüzü hiçbir zaman kendi bedeniyle diri olan bir resûlden boş kalmaz, çünkü o, insanlık âleminin kutbudur. Hz. Muhammed’den (s.a.v.) sonra Allah’ın bu görevi sürdürmek için dört peygamberi (İdris, İlyas, İsa ve Hızır) kendi bedenleriyle dünyada diri tuttuğu belirtilir. Daha da önemlisi, bu ümmet içinde her devirde, bu peygamberlerin “kalbi üzerine” olan ve onların mânevî vekilleri (nâibleri) olarak görev yapan kâmil insanlar bulunur.
İmdi ümmetten ve onun etbâ'ından resûlleri devr ettiren Muhammed (s.a.v.) in kerâmetidir. Her ne kadar halk tarafına gönderilmemiş ise de, onlar makām-ı risâletin sâhibidirler ve bundan evvel de resûl idiler. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Bu şerh, Terzibaba İrfan Mektebi’nin üzerinde durduğu “Resûl’ün Resûlleri” kavramıyla birebir örtüşür. Buradaki risalet, yeni bir şeriat getiren bir elçilik değil, Hakikat-i Muhammedi’nin bir kerameti olarak, her devirdeki kâmil insanlar aracılığıyla ilâhî hakikatlerin tebliğ edilmesidir. Bu kişiler, her ne kadar halka gönderilmiş resmî peygamberler olmasalar da “makâm-ı risâletin sâhibi”dirler. Konuk’un aktardığı "Ümmetimin âlimleri, Benî İsrâîl nebîleri gibidir" hadisi de bu mânâya işaret eder.
Risalet Sahibinin Makamı: Hakk’ın Lisanı Olmak
Hz. Mevlânâ, risalet makamının yüceliğini ve o makamdaki zâtın Hak ile olan birliğini gösteren çarpıcı bir yorum sunar. İkinci ciltte, Zümer Sûresi’nde geçen ve nefislerine karşı aşırıya giden kullara Allah'ın rahmetinden ümit kesmemelerini söyleyen âyeti (39/53) tefsir ederken, genel kanının aksine bir noktaya dikkat çeker. Ahmed Avni Konuk’un aktardığına göre, müfessirler genellikle “Ey kullarım” (Yâ ibâdî) ifadesinin, Hz. Peygamber tarafından nakledilen bir Allah kelamı olduğunu söyler. Ancak Hz. Mevlânâ’ya göre bu ifade, doğrudan doğruya Risaletpenâh Efendimiz’in kendi lisanından, kulları kendi nefsine izafe ederek söylediği bir sözdür.
Cenâb-ı Pîr efendimiz bu âyet-i kerîmeyi insân-ı kâmilin, sâir insanlar üzerindeki tasarrufuna delil olarak îrâd buyururlar; zîrâ âyet-i kerîmedeki "Ey benim kullarım" ta'bîrini (S.a.v.) Efendimiz, kendi nefs-i şerîflerine izâfe buyururlar ve bu izâfet Kur'ân ile ve emr-i Hak ile vâki' olur. [...] Binâenaleyh Hak Teâlâ Hazretleri "Yâ Habîbim kullarımın ubûdiyyetini nefsine izâfe ederek söyle; zîrâ senin lisânın, benim lisânımdır" buyurur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Bu yorum, risalet makamının sadece bir posta aracılığı olmadığını, Resûl’ün Hak’ta fâni olarak O’nun lisanı, eli ve gözü hâline geldiği bir birlik makamı olduğunu gösterir. Bütün âlem, istifade etme ve feyz alma bakımından o Peygamber’in mânevî kulluğu altındadır. Bu nedenle Allah, Habibine “Senin lisanın, benim lisanımdır” diyerek bu yetkiyi vermiştir. Bu, risaletin en yüksek tecellisi olan “Fenâfirresûl” mertebesinin Kur’ân’daki bir yansıması olarak okunabilir.
Mesnevî ve şerhindeki bu gibi açıklamalar, risalet kavramının sadece peygamberlik tarihiyle sınırlı olmadığını gösterir. Risalet, aynı zamanda inkârın derûnî yapısını, hakikatin vârisler eliyle devam eden sürekliliğini ve nihayetinde Resûl’ün Hak ile olan ayrılmaz birliğini ifade eden çok katmanlı bir hakikattir. Bu yorumlar, Terzibaba İrfan Mektebi’nde risaletin neden kâinatın ve insanın varoluşunu anlamada temel bir direk olarak görüldüğüne dair derin bir arka plan sunar.
Kavramlar Ağında Risalet
Makalede risalet kavramı, İrfan Mektebi’nin düşünce nizamındaki diğer temel kavramlarla sıkı bir bağ içinde ele alınır. Bu ilişkiler, risaletin çok yönlü anlamını aydınlatır:
-
Nübüvvet: Risalet, nübüvvet ile yakından ilişkili olsa da ondan ayrılır. Makalede açıklandığı üzere, yeni bir şeriat getiren nübüvvet Hz. Muhammed (s.a.v.) ile sona ermişken, risalet yani habercilik görevi bâtınî bir boyutta, O’nun vârisleri aracılığıyla devam eder. Fusûsu'l-Hikem şerhinde bu iki makamın zâhirî ve bâtınî mertebeleri arasındaki farklar detaylıca incelenir.
-
Hz. Muhammed (s.a.v.): Risalet, en kâmil ve son tecellisini Hz. Muhammed’de (s.a.v.) bulmuştur. O, risalet görevinin mührü, Kelime-i Risalet’in yaşayan ifadesi ve bâtınî risaletle görevli vârislerin dayandığı kaynaktır. O’nun Mekke’den Medine’ye hicreti, risalet görevinin Hakk’tan halka inişinin bir remzi olarak yorumlanır.
-
Hakikat-i Muhammedi: Risaletin bâtınî olarak devam etmesi, Hakikat-i Muhammedi’nin her devirde kâmil insanların varlığında tecelli etmesiyle mümkündür. Risalet, bu ezelî hakikatin âlemlere ve insanlığa ulaşmasının bir aracı olarak görülür. Kişinin kendi nefsinden bir resulün gelmesi de yine her insanın özünde bulunan bu hakikate işaret eder.
-
Velayet: Risalet ve nübüvvet belirli bir görevle sınırlı ve kesintiye uğrayan (
munkatı') makamlar iken, Velayet kesintisiz devam eden asıldır. Fusûs şerhinde belirtildiği gibi, velayet bir okyanus ise risalet o okyanustan zuhur eden bir dalgadır. Günümüzdeki bâtınî risalet görevi, velayet makamındaki kâmil insanlar, yani “Resûl’ün Resûlleri” aracılığıyla sürdürülür. -
Vahiy: Risalet, Vahiy ile alınan ilâhî mesajın ve hakikatlerin insanlığa ulaştırılması görevidir. Peygamberler, vahyin alıcısı olarak nebi, bu mesajı tebliğ eden elçiler olarak ise resuldür. Mesnevî’de geçen anne karnındaki cenin benzetmesi, vahiy ve risalet yoluyla gelen âhiret haberini inkâr etmenin idrak darlığından kaynaklandığını gösterir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Bu makalede risalet kavramı, Terzibaba İrfan Mektebi’nin temel eserleri ve klasik tasavvuf şerhleri ışığında incelenmiştir. Her kaynak, kavramın farklı bir yönünü aydınlatmıştır:
- *Kelime-i Tevhîd:* Risaletin, Kelime-i Tevhid’in “ikiz kardeşi” ve tamamlayıcısı olduğu temel fikrini ortaya koyar. Ayrıca Hz. Peygamber’in hicretini risaletin Hakk’tan halka inişinin bir remzi olarak yorumlar.
- *Terzi Baba (Cilt 2)* ve Terzi Baba Necdet Ardıç — Biyografi: Risaletin “müjdeleyici ve uyarıcı” vasıflarını, kâinatı ayakta tutan “Uluhiyyet, Risalet, Abdiyyet” üçlemesini ve risaletin harf ve sayı remizleriyle işârî okumasını sunar.
- *Tasavvuf Izâhları:* Nübüvvetin sona ermesine karşın mühürsüz ve bâtınî risaletin devam ettiği ayrımını netleştirir. “Kendi nefsinizden size resul geldi” âyetinin bâtınî yorumunu açıklar.
- *Bendeki Terzi Babam (Cilt 1):* Mürşidin “Risâlet gömleği” giydiği ve “Resûl’ün Resûlü” olduğu idrakini, manevi tecrübeler (zuhûrat) üzerinden somutlaştırır.
- *Zümer Sûresi* ve Bakara Dosyası: Risaletin tebliğ görevinin sınırlarını ve üçlü yapının Kur’ân’daki remizlerini (Elif-Lâm-Mim, “Kul” emri) inceler.
- Diğer Terzibaba Eserleri: Doğdular, Yaşadılar — Hikâyesi, Rüyâ ve Mânâ Âlemi (3), İnci Tezgâhı (2) ve çeşitli sohbet kayıtları, ana temaları destekleyen örnekler, remizler ve hatıralarla konuyu zenginleştirir.
- *Kelime-i Üzeyriyye* ve TB. Kelime-i Lûtiyye & Üzeyriyye: İbn Arabî’nin Fusûsu'l-Hikem’i temelinde, risaletin velayet ve nübüvvetle olan hiyerarşik ve işlevsel ilişkisini, kader sırrı karşısındaki konumunu ve velîlerin risalet mirasını nasıl taşıdığını açıklar.
- *Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2* ve Cilt 5: Ahmed Avni Konuk şerhi üzerinden, risaleti inkârın nefsî boyutunu (cenin benzetmesi), risalet makamının vârisler yoluyla devamını ve risalet sahibinin Hak’ın lisanı oluşunu Hz. Mevlânâ’nın yorumlarıyla ortaya koyar.
Değerlendirme
Terzibaba İrfan Mektebi’nin yaklaşımında risalet, peygamberlik tarihine ait bir bölüm olmaktan çıkarak kâinatın ve insanın varoluşunu açıklayan hareketli bir ilkeye dönüşür. Makalenin ortaya koyduğu en belirgin sonuç, risaletin iki temel veçhesidir: Birincisi, onun Kelime-i Tevhid’in ayrılmaz bir parçası olduğu ve ilâhî hakikatin bilinmesinin anahtarı olarak konumlandığıdır. İkincisi ise Hz. Muhammed (s.a.v.) ile zâhirî olarak sona eren nübüvvetten farklı olarak, risaletin bâtınî boyutunun “Resûl’ün Resûlleri” olan kâmil insanlar aracılığıyla kesintisiz devam ettiğidir.
Bu devamlılık fikri, İbn Arabî’nin velayetin sürekliliğine dair açıklamaları ve Hz. Mevlânâ’nın mânevî vârislik anlayışıyla güçlü bir zemine oturtulur. Böylece risalet, Uluhiyyet ile Abdiyyet (kulluk) arasında bir köprü vazifesi gören, hem kâinatta hem de insanın kendi iç dünyasında tecelli eden bir hakikat olarak tanımlanır. Bu bakımdan risalet sırrını anlamak, kişinin kendi varlığındaki ilâhî habercinin sesini duyması ve velayetin kesintisiz devam eden mirasını idrak etmesiyle mümkün olur.