Sekr
Tasavvuf yolculuğu, sâlikin Hakk’a doğru ilerlerken geçtiği çeşitli mânevî hâlleri ve makamları anlamayı gerektirir. Bu hâllerden biri olan “sekr”, kelime anlamıyla sarhoşluk demektir. Ancak tasavvufta bu kavram, ilâhî tecellîlerin yoğunluğu karşısında kulun kendinden geçmesi, beşerî sıfatlarının perdelenmesi ve ilâhî bir cezbe hâline bürünmesi anlamında kullanılır. Sekr, aklın ve duyuların alışıldık işleyişinin ötesinde, aşkın ve mârifetin getirdiği bir kendinden geçme durumudur. Terzibaba İrfan Mektebi’nin yaklaşımında sekr, hem yolun başındaki sâlikin tecrübe edebileceği geçici bir hâl, hem de ileri mertebelerde farklı biçimlerde tezahür eden derin bir idrak boyutu olarak ele alınır.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Sekr kelimesi, Arapçada “sarhoşluk” anlamına gelen ve “sîn, kef, rı” (سكر) harflerinden oluşan bir kökten gelir. Terzibaba’nın sohbetlerinde bu kelime, harflerinin yer değiştirmesiyle oluşan “şeker” (شكر) kelimesiyle olan ses ve anlam yakınlığı üzerinden de yorumlanır. Bu işârî yaklaşıma göre, ilâhî aşk badesini içen sâlikin yaşadığı mânevî sarhoşluk (sekr), aynı zamanda bir lezzet ve tatlılık (şeker) hâlidir.
Nahl Sûresi üzerine yapılan bir sohbette, sekr kelimesini oluşturan harflere remzî anlamlar yüklenir. Bu yoruma göre “SİN” harfi, “Zatın zuhuru olan Hazreti İNSÂN”a işaret eder. Bu, sekr hâlinin insan hakikatinin derinlikleriyle ilgili bir tecrübe olduğunu ima eder. Dolayısıyla sekr, sadece bir kendinden geçme değil, aynı zamanda insanın kendi aslî hakikatine dair bir sırrı tatmasıdır.
Genel tasavvuf literatüründe sekr, sâlikin kendisine gelen bir vâridin, yani ilâhî bir tecellî veya ilhamın etkisiyle yaşadığı mânevî sarhoşluk olarak tanımlanır. Bu hâl, genellikle Sahv (uyanıklık, ayıklık) hâlinin zıddı olarak ele alınır ve seyr ü sülûkun belirli aşamalarında ortaya çıkan geçici bir durum olarak kabul edilir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba İrfan Mektebi’nin öğretilerinde sekr kavramı, sâlikin yolculuğundaki farklı mertebelere göre değişen, çok katmanlı bir tecrübe olarak incelenir. Bu hâl, sadece duygusal bir coşkunluk değil, aynı zamanda ilmî bir idrakin, aşkın ve fenânın bir neticesidir. Sekr, hem bir lütuf hem de dikkatle geçilmesi gereken bir imtihan kapısı olarak görülür.
İlmî Bir Cezbe Hâli Olarak Sekr
Terzibaba’nın sohbetlerinde sekr, kaba ve taşkın hareketlerle kendini gösteren bir meczupluktan dikkatle ayrılır. Asıl sekr hâli, ilimle gerçekleşen bir cezbedir; yani Allah’ın, kulunu ilim ve mârifet yoluyla kendine çekmesidir. Bu yaklaşım, Terzi, Elif, Terâzî, Teradî, Kamer Sûresi ve Kâf Sûresi gibi çeşitli eserlerde tekrar edilen bir açıklamayla vurgulanır. Bu açıklamalarda, sekr hâlinin nasıl oluştuğu bir temsil üzerinden anlatılır:
Bu sekr hali de; meyhane diye tabir edilen dergahta yapılan sohbetlerde Terzi Babamızın ağzından çıkan sözlerden oluşan latif aşk badesini, nuş eden saliklerde ilâhi cezbe hâli oluşur. — Kamer Sûresi
Burada “meyhane” dergâhı, “bade” ise mürşidin sohbetinde tecellî eden ilâhî mârifeti temsil eder. Sâlik, bu mârifet şarabını içtiğinde, yani mürşidinin ilminden ve hâlinden feyiz aldığında, sekr olarak adlandırılan ilâhî bir cezbe hâline girer. Bu, zikir meclislerinde bağırıp çağırmak gibi dışa dönük taşkınlıklar değil, kalbî ve zihnî bir altüst oluştur. Bu hâl, sâlikin bakış açısını değiştirir. Mânevî sekr hâlindeki sâlik, artık âlemi sıradan bir “et, yağ tabakası gözü” ile değil, “Ulûhiyet gözü” veya “İnsân-ı Kâmil’in gözü” ile görmeye başlar.
Bu ilâhî cezbe, sâlikin yolculuğundaki sıralamasına göre farklı şekillerde tecrübe edilebilir. Terzi, Elif, Terâzî, Teradî eserinde bu durum, iki tür sâlik üzerinden açıklanır: “Salik-i Meczub” ve “Meczub-u Salik”. Bazı sâlikler önce seyr-i sülûk yolunda ilerler, sonra cezbe hâline ulaşırlar. Bazılarının ise cezbe hâli, yani Hakk tarafından çekilişi, sülûk yolculuklarının öncesinde gelir. Her iki durumda da sekr, ilimle yoğrulmuş bir çekilişin neticesidir.
Sohbetlerde ikram edilen bu "latif aşk badesi", Kur'ân-ı Kerîm'de İnsan Sûresi'nin 21. âyetinde geçen "tertemiz bir şarap" (şarâben tahûrâ) ile ilişkilendirilir. Âyette geçen وَسَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَابًا طَهُورًا ("Rableri onlara tertemiz bir içki içirmiştir") ifadesi, bu mânevî sarhoşluğun kaynağının bizzat ilâhî bir ikram olduğunu gösterir. Bu ikramı tadan sâlik, Nahl Sûresi şerhinde geçen ifadeyle, "Şekerci Dede"nin verdiği mânevî şekerlerle, yani hakikat bilgileriyle beslenir ve bakışı tamamen değişir.
Bu tecrübe, bir öğrencinin yaşadığı somut bir olayla da örneklendirilir. Bendeki Terzi Babam ve Rüyâ ve Mânâ Âlemi kitaplarında aktarıldığına göre, bir sâlik adayı, aradığı mânevî yolu bulamadığı için iki buçuk yıl boyunca büyük bir üzüntü ve hasret içinde yaşadıktan sonra Terzibaba’nın sohbetlerini dinlemeye başlar. Bir gün namaz esnasında daha önce hiç yaşamadığı yoğun bir ağlama ve mutluluk hâli yaşar. Bu hâlin ne olduğunu merak ederken, sohbete kaldığı yerden devam ettiğinde Terzibaba’nın tam da o anda bu durumu “Bu ‘Sekr’ hâlidir” diyerek açıkladığını duyar. Bu olay, sekr hâlinin, ilâhî ilmin kalbe tesir etmesiyle yaşanan gerçek ve anlık bir tecrübe olduğunu gösterir. O sâlik adayının kendi ağzından bu şaşkınlık şöyle ifade edilir:
O zamanda cok şaşırmıstım. Nasıl olur da o anda yaşadığım bir hâli aynı anda anlatabilir bu tesâdüf olamaz demiştim. — Bendeki Terzi Babam (Cilt 2)
Bu senkronizasyon, sekr hâlinin sadece kişisel bir duygu patlaması olmadığını, aynı zamanda mürşidin irşadıyla bağlantılı, ilmî ve talimî bir boyut taşıdığını ortaya koyar.
Aşk ve Muhabbetin Zirvesi
Sekr, aynı zamanda ilâhî aşkın en yoğun yaşandığı hâllerden biridir. İrfan Mektebi ve Hakk Yolu ile Fecr Sûresi eserlerinde, Mâide Sûresi’nin 54. âyetinde geçen “Allah onları sever, onlar da O’nu severler” ifadesindeki muhabbetin (hub), ileri bir aşamada sekr, yani ilâhî sarhoşluk hâline ulaştığı ve bunun da Aşk hükmünde olduğu belirtilir.
Nusret Tura’nın Aşk ve Muhabbet Yolu adlı eserinde bu mânevî sarhoşluk, cennet ırmaklarından biri olan “şarap ırmağı” remziyle anlatılır. Bu şarap, ilm-i ledündür ve onun verdiği sarhoşluğa (mestlik) beşerî varlık kolay kolay dayanamaz. Bu hâl o kadar güçlüdür ki, kişinin aklını perdeler ve benlik iddiasını ortadan kaldırır. Bu sarhoşluk içinde kişi, Peygamber Efendimiz’in “Bana bakan, Hakk’ı görür” buyruğunun sırrına yaklaşır veya Hallâc-ı Mansûr gibi “Ben Hakk’ım” sözünü söyleyebileceği bir noktaya gelebilir. Eserde, bu aşk şarabını içenlerin bir daha ayılmadıkları veya ayılmak istemedikleri ifade edilir:
Aşk meyhânesinde, aşk sultânının huzûrunda içki dağıtan sâkiler, HAK sevgilileridir. Bu şarabı nûş edenler hayatı boyunca ayılmazlar veyâ ayılmak istemezler, onun için dâima mestlik içindedirler. — Aşk ve Muhabbet Yolu
Bu meyhane, akılcıların dışarıdan bakıp içindekileri “deli” olarak gördüğü, fakat âşıkların gönüllerinin coştuğu bir âlemdir. Bu, zâhirî sarhoşluk gibi kişiyi kendinden ve dünyadan habersiz bırakan bir sönüş değil, tam aksine, kişiyi ebedî bir neşe ve vücûdî bir idrak içinde tutan bir hâldir.
Fenâ Hâlinin Sarhoşluğu ve Tehlikeleri
Terzibaba’nın yaklaşımında sekr, özellikle fenâfillah mertebesiyle yakından ilişkilidir. A'yân-ı Sâbite ve Her Şey Merkezinde mi? gibi eserlerde, fenâfillah mertebesindeki sâlikin varlıkta Hakk’tan başkasını görememe hâlinin bir tür “sekr” veya “sarhoşluk” olduğu ifade edilir. Bu, “ilmî mahviyet” yani mârifet yoluyla benliğin yok olması ve mahlûkatı görememe durumudur.
Ancak bu mertebe, son derece tehlikeli bir geçit olarak tanımlanır. Çünkü bu ilmî sarhoşluk hâli, geçicidir (“ârızadır”) ve sâlikler burada uzun süre tutulmazlar. Tehlikesi, bu hâlde şer’î mükellefiyetlerin ortadan kalkmış gibi görünmesinden kaynaklanır. Namaz ve diğer ibadetler sâlikin üzerinden düşebilir. Secde Sûresi şerhinde bu durum, “Dur Rabbin Salatta” sözünün o kişi için tecellî etmesi olarak yorumlanır; yani o geçici evrede, Rabbi onun mükellefiyetini üzerine alır.
Bu durum nefsin hoşuna gider ve sekr hâli sona erip sâlik yeniden fark (ayrım) hâline döndüğünde, mükellefiyet elbisesini tekrar giymek nefse ağır gelebilir. Kişi, o ilâhî hâlin sürekli kendisinde olduğunu zannederek kulluk görevlerini terk etme yanılgısına düşebilir. İşte burası, birçok sâlikin “ayaklarının kaydığı yer” olarak nitelendirilir. Secde Sûresi şerhinde bu tehlike şöyle açıklanır:
İşte bu geçici evrede rabbin onda ki mükellefiyeti üzerine alması nefsin hoşuna gidiyor ve ilahi sekr hali kendisinden alınıp tabiri caiz ise cem halinden tekrar fark haline geldiğinde o mükellefiyetlik elbisesini giyinmek nefse zor geliyor ve ilahi elbisesi sürekli üzerindeymiş gibi yaşamını sürdürmeyi tercih edebiliyor. İşte buyüzden burası ayakların kaydığı yer olmaktadır. — Secde Sûresi
Secde Sûresi şerhinde, bu tehlikeli mertebe "İseviyet mertebesi (fenâfillâh)" olarak da adlandırılır. Bu hâldeki sâlikin kurtuluşu, "Muhammediyet mertebesinden bir Dal’ın uzatılması" ile mümkündür. Mürşidin irşadını temsil eden bu dala tutunmayan sâlik, delalete düşebilir. Çünkü bu mertebedeki nefs, sıradan bir nefs-i emmare değildir; "rububiyet hakikatlerini görmüş ve akletmiş bir nefistir." Bu nefs, elde ettiği bâtınî bilgilerle kendi "sahte cennetini" kurarak sâliki yoldan çıkarabilir ve bu durum, bâtınî anlamda deccaliyet olarak yorumlanır. Sâlikin görevi, bu ilâhî kuvvetle kendi nefs deccalını öldürmektir. Eğer başaramazsa, ne İsevî ne de Muhammedî olabilir; sadece nefsaniyetinde kalır.
Bu noktada ayakların kaymasının bir diğer sebebi de Her Şey Merkezinde mi? adlı eserde belirtildiği gibi, tevhid mertebelerinin sağlam bir temel üzerine değil, hayal üzerine kurulmasıdır: "...nefs mertebelerini tam olarak kendi bünyelerinde oturtamadıkları için ve tevhîd mertebelerini hayâl binâsının üzerine kurdukları için gelen bir rüzgâr bütün varlıklarını alır götürür." Sekr hâlinin verdiği geçici zevk, sağlam bir mânevî yapıya sahip olmayan sâliki aldatır ve onu kulluk sorumluluklarından uzaklaştırarak tehlikeli bir yola sürükler.
Sekr ve Sahv: Zıtlar Arasındaki Döngü
Sekr, tek başına bir hedef değil, tasavvuf yolculuğundaki iki kanatlı bir sürecin parçasıdır. Karşıtı olan Sahv (uyanıklık, ayıklık) ile birlikte bir anlam kazanır. Nahl Sûresi şerhinde sekr-sahv ikilisi, telvîn-temkin, cem-fark ve fenâ-bekā gibi diğer karşıt terimlerle birlikte anılır. Buna göre sekr, sâlikin hâllerinde sürekli bir değişim ve renklenme içinde olduğu telvîn ehlinin bir sıfatıdır. Bu hâlden çıkıp uyanıklık ve şuur hâline geri dönmek ise sahv olarak adlandırılır. Sahv, Hakk’a vuslatı gerçekleştirdikten sonra ulaşılan temkin (yerleşme, karar kılma) makamının bir özelliğidir.
Dolayısıyla kâmil yolculuk, sekr hâlinde kalmak değil, sekrden sahva, cemden farka, fenâdan bekâya geçebilmektir. Sâd Sûresi tefsirinde, Baklî’nin bir yorumuna atıfla, âyette geçen “işrak vakti”nin (güneşin doğuş vakti) remzî anlamı bu döngüyle ilişkilendirilir. Buna göre işrak vakti, sekr ehlinin mânevî sarhoşluğundan ayılıp saf bir idrakle şuur hâline gelmesine işarettir. Bu, vecd hâlinden temkine geçişi ve şuurun berraklaşmasını simgeler.
Kemal Mertebesinde Sekr
Sekr hâli sadece yolun başındaki sâliklere özgü coşkun bir hâl değildir. İleri mertebelerde, özellikle İnsan-ı Kâmil’de, sekr farklı bir biçim alır. Abdülkerim Cîlî’nin İnsân-ı Kâmil eserine yapılan şerhte, bu ileri düzeydeki sekr hâli açıklanır. Burada şarabın (ilâhî mârifet) kalitesi, sarhoşun (sâlik) sarhoşluğunun şiddetiyle ölçülür. Ancak öyle bir mertebe vardır ki, kişi sürekli ilâhî şarabı içtiği hâlde dışarıdan bakıldığında hiçbir sarhoşluk belirtisi göstermez. Beyazıd-ı Bistâmî’nin şu sözü bu makama işaret eder:
Muhabbet şarabını kâse, kâse içtim. Lakin ne şarap bitti, ne de benim hararetim geçti. — İnsân-ı Kâmil (Cilt 1)
Bu mertebede sekr, gelip geçici bir vecd hâli değil, kişinin varlığıyla bütünleşmiş, onun doğal hâli olmuş bir idraktir.
Yani sarhoşluk onun kendi tabii hali olmuştur. Dışarıdan bir emare vermez, zaten anlamakta mümkün değildir. Kendini ayarladığı için dışarıya hiçbir sızıntı vermez. — İnsân-ı Kâmil (Cilt 1)
Artık bu sarhoşluk onda bir taşkınlığa sebep olmaz, çünkü o, tattığı hakikate hâkim olmuştur. Bu, sekrin en kâmil derecesidir ve sahv ile birleştiği, dışarıdan bakanın ayırt edemeyeceği bir denge noktasıdır. Bu durum, Şu'arâ Sûresi tefsirinde geçen şu ifadeyle de uyum içindedir: “senin sır ve bâtınında aşk ve mestlik sıfatı tezâyüd eder.” Kişinin bâtını aşk ve mestlik ile dolu olsa da, zâhirde bu hâlini gizleyebilir.
Klasik Dayanaklar
Ahmed Avni Konuk'un şerhi ve bu şerh üzerine yapılan Terzibaba sohbetleri, Fusûsu'l-Hikem'in farklı Fass'larında geçen “sekr” (mânevî sarhoşluk) ve buna ilişkin kavramları, her bir Fass'ın kendine özgü bağlamı içinde ele alır. Bu açıklamalarda sekr, bazen aşılması gereken bir hâl, bazen kâmil bir idrakin gizli vasfı, bazen de şeriatların hükümleri arasındaki farkı anlamada bir anahtar olarak karşımıza çıkar.
Fusûsu'l-Hikem: Mûsâ Fassı
Mûsâ Fassı’nın şerhinde sekr kavramı, doğrudan doğruya şarap örneği ve bâtında yaşanan aşk (mestlik) hâli üzerinden iki katmanlı olarak incelenir. İlk olarak, farklı peygamberlerin şeriatlarında bazı hükümlerin neden değiştiği açıklanırken şarap meselesine değinilir. Şerhe göre şarap, Mûsâ (a.s.) şeriatında mubah iken bizim şeriatımızda haramdır. Bu farkın hikmeti, varlığın her an yeniden halk edilmesi esasına dayanan “halk-ı cedîd” veya “teceddüd-i emsâl” sırrıyla açıklanır. Görünüşte aynı gibi dursalar da, iki zamandaki şarap hakikatte aynı değildir.
Meselâ “şarâb” bizim şerîatımızda harâm ve şerîat-ı mûseviyyede mubâhdır. Ve Mûsâ (a.s.) zamânındaki şarablar ile zamânımızdaki şarâblar sûrette ve sekir vermekte yekdîğerinin “ayn”ı gibi görünürler; velâkin hakîkatte yekdîğerinin “ayn”ı değil, belki müşâbihidirler. — Kelime-i Mûseviyye
Bu açıklamayı Terzibaba’nın şerhi daha somut bir zemine oturtur. Ona göre bu iki şarap arasındaki fark, yapılarındaki kimyevî özelliklerin, yetiştikleri toprağın ve o dönem insanının beden yapısının farklılığından kaynaklanıyor olabilir.
Fass'ın ilerleyen bölümlerinde konu, zâhirî sarhoşluktan bâtınî bir hâl olan “mestlik” konusuna gelir. Mevlânâ’dan aktarılan bir beyitte, kişinin mânevî mücadelesiyle taş gibi olan varlığının kıymetli bir la'l taşına dönüştüğü ve bu süreçte bâtınındaki “aşk ve mestlik” sıfatının arttığı ifade edilir.
Senin sûret-i kesîfenden vücûd-i izafi vasfı gider; ve senin sır ve bâtınında aşk ve mestlik sıfatı tezâyüd eder. — TB. Kelime-i Mûseviyye & Hâlidiyye
Bu Fass'taki zirve nokta, aynı ilâhî hakikati dile getiren iki farklı ifadenin, yani Firavun’un “Ben sizin en yüce rabbinizim” sözü ile Mansûr’un “Ene’l-Hak” (Ben Hakk’ım) sözünün karşılaştırılmasıdır. Şerhe göre biri bu sözle alçalmış, diğeri ise kurtulmuştur. Çünkü biri “nûrun düşmanı” olan bir “kara taş”, diğeri ise “âşık-ı nûr” olan bir “akîk” idi. Bu, sekr veya mestlik hâlinde söylenen sözün değerinin, sözün kendisinden çok, o sözü söyleyenin bâtınî hakikatine ve makamına bağlı olduğunu gösteren önemli bir ayrımdır.
Fusûsu'l-Hikem: İbrâhîm Fassı
İbrâhim Fassı’nın şerhi, sekr hâlini, kâmil arifin ulaştığı tahkik makamından ayırarak tanımlar. Bu bölümde, “Hak bana ibâdet ettiği gibi ben de O'na ibâdet ederim” gibi ilk bakışta edebe aykırı gibi görünen derin bir mârifet sözü incelenir. Şerh, bu tür ifadelerin yanlış anlaşılma ihtimaline karşı bir sınır çizer ve bu sözün kaynağını açıklar.
Bu derinlikli kelâmın, edepsizlikten kaynaklanmadığı gibi, mânevî sarhoşluk hâlindeki kimselerin (ashâb-ı sekr) kontrolsüz sözlerinden de olmadığı kesin bir dille belirtilir.
İmdi "ibâdet”in Hakk'a ıtlâkı sû'-i edebden münbais olmadığı gibi ashâb-ı sekrin kelâmı kabîlinden dahi değildir. Bu kelâm, ârif-i muhakkik ve vâris-i müdekkikin kelâmıdır. — Kelime-i İbrâhîmiyye
Bu ayrım, sekr hâli ile tahkik makamı arasındaki farkı ortaya koyar. Sekr, gelip geçici bir vecd ve kendinden geçme durumuyla ilişkili iken, “ârif-i muhakkik” yani hakikati gerçekleştirmiş arifin sözü, sağlam bir usûl ve mârifet üzerine kuruludur. Onun ağzından çıkan her ifade, zâhiren ne kadar aykırı görünürse görünsün, aslında tam bir edep ve ihata üzeredir.
Terzibaba da bu şerhi teyit ederek, bu tür sözlerin anlık bir mânevî sarhoşlukla söylenmiş coşkunluk anı olmadığını, tam aksine “gerçek bir söz” olduğunu vurgular.
Şimdi ibadetin Hakka ıtlakı sui edepten münbais olmadığı gibi ashab-ı sekrin kelamı kabilinden dahi değildir. İbadetin Hakka ıtlakı yani Hakkın ibadet etmesi sözünü edepsizlikten kaynaklanan bir şey olmadığı gibi sarhoş kimselerin yani manevi sarhoşlukla söylenen kelam-ı kadiminden dahi değildir bu. — TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye
Böylece İbrâhim Fassı, sekr hâlini küçümsemeden, onu daha yüksek bir makam olan ve konuşulan her sözün ilâhî bir esasa dayandığı “tahkik” mertebesinden ayırt ederek konumlandırır.
Fusûsu'l-Hikem: Dâvûd Fassı
Dâvûd Fassı’nın şerhi, sekr ve onun zıddı olan sahv (ayıklık) kavramlarını, seyr ü sülûktaki en temel ikiliklerden biri olarak ele alır. Bu bahis, Peygamber Efendimiz’in istiğfarının mahiyeti üzerine yapılan bir tefekkür esnasında açılır. Şerhte, onun istiğfarının sıradan insanların günahları için yaptığı istiğfar gibi olmadığı, çok daha incelikli bir anlam taşıdığı belirtilir. Yorumlardan biri, bu istiğfarın, bir hâlden diğerine geçişle ilgili olduğudur: Peygamber’in istiğfarı, ya ayıklık (sahv) hâlindeyken yaşadığı mestlik (sekr) hâlinden, ya da mestlik hâlindeyken içinde bulunduğu ayıklık hâlindendir.
Bu yorum, sekr ve sahvı, sâlikin yolculuğu sırasında tecrübe ettiği ve sürekli değişen iki farklı “renk” veya hâl olarak tanımlar. Ancak şerhin ulaştığı zirve nokta, Peygamber Efendimiz’in bu ikiliğin ötesinde bir makamda olduğudur.
O hazrete nisbetle ne sekir ne de sahv vardır. Yani ne sarhoşluk ne de uyanıklık vardır. İmdi mademki Hakk'a bakıyor idi, her iki halden dahi istiğfar eden idi. Zîrâ bu sarhoşluk ve ayıklık iki mertebedir, iki değişik haldir. — TB. Süleymân-Dâvûd-Yûnus-Eyyûb Fasılları
Bu açıklamaya göre sekr ve sahv, hâlden hâle giren, yani “telvîn” ehli olan kullara mahsus durumlardır. Peygamber gibi nazarı daima Hakk’ta sabit olan ve “temkin” makamına ulaşmış kâmil insanlar için ise ne tam bir sekr ne de tam bir sahv söz konusudur. Onlar bu ikiliği aşarak ilâhî birliğin idrakinde sabitlenmişlerdir.
Ana bölümde sekr ve sahv hâllerinin “telvîn” (renklenme, değişme) ehlinin sıfatı olduğu, kâmil yolculuğun ise bu hâlleri aşarak “temkin” (kararlılık, yerleşme) makamına ulaşmak olduğu belirtilmişti. Dâvûd Fassı’ndaki bu izah, bu döngünün ve nihayetinde bu döngüyü aşma idealinin Fusûsu’l-Hikem’deki klasik dayanaklarından birini oluşturur. Peygamber’in bu iki hâlden de müstağni oluşu, temkin makamının ne anlama geldiğini en yetkin biçimde gösterir.
Mesnevî-i Şerîf
Mesnevî-i Şerîf’te sekr, yani mânevî sarhoşluk kavramı, çeşitli benzetmeler ve hikâyeler üzerinden çok katmanlı bir şekilde ele alınır. Ahmed Avni Konuk’un şerhleri, bu beyitlerin ardındaki derin anlamları açarak sâlikin yolculuğunda sekrin ne anlama geldiğini, türlerini, tehlikelerini ve aşılması gereken bir mertebe olduğunu gözler önüne serer.
Dünyevî ve Mânevî Sarhoşluk
Ahmed Avni Konuk, Mesnevî'nin ilk cildindeki bir şerhinde, insanın tecrübe ettiği iki farklı sarhoşluk hâlini birbirinden ayırır. Biri, dünyaya ait vehim ve düşüncelerden kaynaklanan ve insanı hakikatten uzaklaştıran bir sarhoşluktur. Diğeri ise mânevî âlemin bir tecellîsi olan ve sâliki fenâya yaklaştıran bir hâldir.
Toprağa mensub olan dalga bizim vehmimiz, anlayışımız ve düşüncemizdir. Suya mensub olan dalga ise, mahv ve sekir ve fenâdır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1
Konuk’un açıklamasına göre, cismânî âleme ait düşüncelerimiz “toprak dalgaları” gibidir ve bunlar, ruhânî tecrübelerin önünde birer perdedir. Sâlik bu perdeleri aştığında ise “su dalgaları” ile, yani mahv, sekr ve fenâ gibi ruhânî hâllerle karşılaşır. Konuk, bu “sekr-i rûhânî”yi, sâlikin ruhun lezzetleri ve zevkleriyle sarhoş olması olarak tanımlar. Ancak bu mertebede sâlik, kendi varlığını hâlâ idrak ettiği için gizli bir ikilik (şirk-i hafî) taşıdığını da belirtir. Bu durum, ehl-i dünyanın kendi gafletleri içindeki sarhoşluğundan tamamen farklıdır. Nitekim Konuk, dünyevî sarhoşluk için Hicr Sûresi’ndeki “Onlar sekirleri içinde müstağraktırlar” (15/72) âyetini hatırlatır.
İlâhî Tecellî Karşısında Sorumluluk
Sekr hâli, ilâhî tecellîlerin yoğunluğu karşısında aklın ve iradenin perdelendiği bir kendinden geçme durumudur. Bu hâldeyken kişiden sâdır olan söz ve fiillerin sorumluluğu, Mesnevî'de Sultan Mahmud’un hizmetkârı Ayaz’ın dilinden anlatılan bir temsil ile işlenir. Ayaz, sultanın sunduğu şarapla sarhoş olduğunda, şeriatın sarhoşa ceza uygulamayacağını söyleyerek bir nevi dokunulmazlık talep eder.
"Mâdemki sarhoş etmişsin, bana hadd vurma! Şerîat sarhoşlara hadd vurmayı görmez." — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10
Ahmed Avni Konuk, bu beytin insân-ı kâmilin kendi nefsine veya Hakk’a bir hitabı olduğunu açıklar. Buna göre sâlik, “Ey şâh, mâdemki beni tecellî-i cemâlîn ile sarhoş etmişsin, benden bu sarhoşluk hâlinde zuhûr eden kabahatten dolayı bana hadd vurma ve beni muâheze etme” demektedir. Konuk, şer’î bir kurala atıf yaparak bu durumu aydınlatır: Sarhoş bir kimse, ayılıp aklı başına geldikten sonra cezalandırılır. Bu temsil, Hallâc-ı Mansûr gibi sekr hâlinde “Ben Hakk’ım” diyen zâtların durumunu anlamak için bir anahtar sunar. Onların bu sözleri, kendilerinden değil, içlerindeki ilâhî tecellînin sarhoşluğundan kaynaklanmaktadır.
Sarhoşluktan Ayıklığa: Kemal Yolculuğu
Mesnevî’ye göre sekr, yolculuğun nihai hedefi değil, sahv (ayıklık) ile dengelenmesi gereken bir hâldir. Kâmil insan, bu iki zıt durumu bünyesinde birleştirebilen kişidir.
Sarhoşluğu ve ayıklığı cem' etmek lazımdır; ta ki fakr yolunda erkek arslan olasın. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1
Ahmed Avni Konuk bu beyti şerh ederken tasavvuf yolundaki üç temel hâli açıklar: fark, cem ve cem’u’l-cem.
- Fark hâli: Kişinin kendisini, eşyayı ve Hakk’ı ayrı ayrı görmesidir. Bu, yolun başındaki sâliklerin hâlidir.
- Cem hâli: Sâlikin kendi varlığını ve eşyayı Hakk’ın varlığında fânî görmesidir. Konuk’a göre bu hâl, Hakk’ın halka perde olduğu bir durumdur ve “sekr” olarak da adlandırılır.
- Cem’u’l-cem’ hâli: Kâmillerin ulaştığı bu mertebede ise ne halk Hakk’a ne de Hakk halka perde olur. Kişi, Hakk’ı halkta, halkı da Hakk’ın varlığında müşâhede eder. İşte bu, “sarhoşluk ile ayıklığı birleştirmek”tir. Bu mertebedeki bir zât, hem sekr hâlinin gereğiyle “Ben Hakk’ım” diyebilir hem de sahv hâlinin gereğiyle kulluk vazifelerini yerine getirerek halkı irşat edebilir.
Mânevî Hâli Gizlemenin Edebi
Mânevî sarhoşluk, dışarıdan anlaşılamayacak ve ehil olmayanlar için fitneye sebep olabilecek bir durumdur. Bu nedenle Mesnevî, bu hâlin uluorta sergilenmemesi gerektiğini, tıpkı dünyevî sarhoşun meyhaneden çıkınca maskara olması gibi bir sonuca yol açabileceğini ima eder.
Bir sarhoş meyhaneden ayrıldığı vakit, çocukların maskarası ve oyuncağı oldu. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Konuk’un şerhine göre buradaki “bâde”, ilâhî aşk şarabı; “sekr” ise mânevî sarhoşluktur. Beyitte geçen “başını mey içtiğin mahalle koy” tavsiyesi, sâlikin bu mânevî sarhoşluk hâlini başkalarına göstermeyip gizlemesi gerektiği anlamına gelir. Çünkü bu hâli anlamayanlar, tıpkı sokaktaki çocukların sarhoşla alay etmesi gibi, sâlikle istihza edebilirler. Bu, mânevî tecrübenin ve sırrın korunmasına yönelik önemli bir edep kuralıdır.
Ana bölümde sekr hâlinin, sâlikin şer’î mükellefiyetleri terk etme tehlikesi taşıyan bir geçit olarak tanımlanması, Ahmed Avni Konuk’un cem ve cem’u’l-cem’ mertebeleri üzerine yaptığı açıklamayla örtüşür. Konuk’un sekr ile eşitlediği cem hâlini, “Hakk’ın vücudunun halka hicâb olması” şeklinde tanımlaması, bu mânevî sarhoşluk anında sâlikin dış âlemin ve kulluk görevlerinin hükümlerini nasıl gözden kaçırabileceğine dair bir zemin sunar. Bu durum, ana metinde vurgulanan “ayakların kaydığı yer” tehlikesinin mânevî işleyişini aydınlatır.
Kavramlar Ağında Sekr
- Sahv: Sekr kavramının anlaşılması, zıddı olan sahv (ayıklık) ile birlikte düşünülmesini gerektirir. Makalede sekr, sâlikin mânevî sarhoşlukla kendinden geçtiği bir hâl olarak tanımlanırken; sahv, bu hâlden çıkıp şuur ve idrak berraklığına kavuştuğu uyanıklık durumudur. Kâmil yolculuk, bu iki hâli de tecrübe edip nihayetinde ikisini de aşan bir dengeye ulaşmayı hedefler.
- Vecd: Sekr, ilâhî tecellîlerin yoğunluğu karşısında yaşanan bir cezbe ve kendinden geçme hâli olarak açıklanır. Sâlikin mürşidinin sohbetinden aldığı mânevî ilim ve feyzin kalbinde oluşturduğu bu coşkunluk, sekrin temelini oluşturan vecd tecrübesidir.
- Aşk ve İlahi Aşk: Sekr, ilâhî aşkın en yoğun tecrübe edildiği mertebelerden biridir. Makaleye göre sâlikin kalbindeki muhabbet, ileri bir aşamada sekr hâline dönüşür ve bu durum aşk olarak isimlendirilir. Bu sarhoşluk, mürşidin sohbetinde ikram edilen “latif aşk badesini” içmenin bir sonucudur.
- Hallac-ı Mansur: Sekr hâlinde söylenen sözlerin nasıl anlaşılması gerektiğine dair en önemli örnek olarak Hallâc-ı Mansûr zikredilir. Onun “Ene’l-Hak” (Ben Hakk’ım) sözü, bir benlik iddiası değil, ilâhî aşkın sarhoşluğuyla kendinden geçerek söylediği bir ifadenin yansıması olarak değerlendirilir.
- Fena: Sekr hâli, fenâfillah (Allah’ta yok olma) mertebesiyle doğrudan ilişkilidir. Bu mertebede sâlikin varlıkta Hakk’tan başkasını görememesi, bir tür “ilmî sarhoşluk” veya sekr olarak tanımlanır. Ancak bu hâl, sâlikin şer’î sorumluluklarını unutabileceği tehlikeli bir geçit olarak da dikkat çeker.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Terzibaba İrfan Mektebi’nin öğretilerinde sekr kavramı, hem müstakil sohbetlerde hem de klasik eser şerhlerinde çok yönlü olarak ele alınır.
- İrfan Mektebi ve Hakk Yolu, Bendeki Terzi Babam (Cilt 2) ve A'yân-ı Sâbite gibi eserler, sekrin Terzibaba’nın nazarındaki temel çerçevesini çizer. Bu kaynaklar, sekrin ilimle gerçekleşen bir cezbe olduğunu, sâlikin yaşadığı somut bir tecrübeyle nasıl tezâhür ettiğini ve fenâ mertebesindeki tehlikelerini açıklar.
- Çeşitli Kur’ân sûreleri üzerine yapılan sohbetler (Nahl, Secde, Sâd vb.), sekr kavramına işârî ve remzî anlamlar yükleyerek âyetlerin bâtınî katmanlarını aydınlatır. Özellikle Secde Sûresi şerhi, sekr hâlinin tehlikelerine ve bu durumdan çıkış yoluna dair derinlikli açıklamalar sunar.
- Ahmed Avni Konuk’un Fusûsu'l-Hikem şerhleri ve bu şerhler üzerine yapılan Terzibaba sohbetleri (Kelime-i Mûseviyye, Kelime-i İbrâhîmiyye, Dâvûd Fassı), sekr kavramını İbn Arabî hazretlerinin hikmet dünyası içinde konumlandırır. Bu kaynaklar, sekr hâlini tahkik makamından ayırır, sahv ile olan ilişkisini belirler ve Hallâc-ı Mansûr gibi zâtların sözlerinin hangi münasebetle anlaşılması gerektiğini ortaya koyar.
- Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, sekr kavramını Mevlânâ hazretlerinin temsilleri üzerinden zenginleştirir. Bu şerhler, dünyevî ve mânevî sarhoşluk arasındaki farkı, sekr hâlindeki sorumluluğun sınırlarını, kemal yolculuğunda sahv ile denge kurmanın önemini ve bu mânevî hâli gizlemenin edebini anlatır.
- Nusret Tura’nın Aşk ve Muhabbet Yolu eseri, sekrin ilâhî aşkın bir sonucu olduğunu, bu aşk şarabının sâliki nasıl bir mestlik hâline soktuğunu ve bu tecrübenin dışarıdan anlaşılamayacak derinliğini vurgular.
Değerlendirme
Bu makale, Terzibaba İrfan Mektebi’nin nazarında “sekr” kavramının, kuru bir coşkunluk veya kontrolsüz bir meczupluktan ibaret olmadığını, bilakis ilim ve mârifetle yoğrulmuş bir “ilmî cezbe” hâli olduğunu ortaya koyar. Sekr, sâlikin mürşidinin sohbetinden aldığı ilâhî aşk badesiyle yaşadığı, bakış açısını temelden değiştiren bir mânevî sarhoşluktur.
Makalenin en belirgin sonuçlarından biri, sekr hâlinin sadece bir lütuf değil, aynı zamanda ciddi bir imtihan kapısı olarak ele alınmasıdır. Özellikle fenâ mertebesinde yaşanan bu ilmî sarhoşluk, sâliki kulluk sorumluluklarından uzaklaştırma tehlikesi taşır ve bu nedenle “ayakların kaydığı yer” olarak nitelendirilir. Bu tehlikeli geçitten selametle çıkış yolu, mürşidin irşadına sıkıca tutunmaktır.
Son olarak, Fusûsu'l-Hikem ve Mesnevî-i Şerîf gibi klasik kaynakların ışığında, sekrin yolculuğun nihai durağı olmadığı vurgulanır. Asıl kemal, sekr (sarhoşluk) ile sahv (ayıklık) arasındaki gelgitleri aşarak her iki hâli de bünyesinde barındıran “temkin” makamına ulaşmaktır. Bu nedenle sekr kavramını tam olarak anlamak, onun zıddı ve tamamlayıcısı olan Sahv hâlinin nasıl bir denge unsuru olduğunu öğrenmeyi gerektirir.