Takva

Takva, yolumuzun temeli ve hâlimizin mizanı olan bir cevherdir. Çoğu kimsenin dilinde gevelediği, mânâsını ise ancak yaşayanın bildiği bir sırdır. Takva, Cenâb-ı Hakk’tan korkmak diye tercüme edilirse de, bu, bir kölenin efendisinin kırbacından korkması gibi değildir. Bu, âşık bir kalbin, Mâşûk’un rızasından bir anlığına bile olsa uzak düşmekten, O’nun nazarından perdelenmekten duyduğu derin, hassas ve titiz bir sakınma hâlidir. O, nefsini ve kalbini, Hakk’ın tecellîsine ayna olmaktan alıkoyacak her türlü tozdan, pastan, vehimden ve hayalden koruma iradesidir. Terzibaba İrfan Mektebi usûlünce takva, şeriat kapısının bekçisi olduğu kadar, hakikat sarayının da anahtarıdır. O, sâliki basamak basamak Vücûd mertebelerinde yükselten, her mertebede farklı bir libâsa bürünerek onu hem koruyan hem de süsleyen İlâhî bir zırh, Rabbânî bir hil’attir.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Takva, Arapça "vikâye" kökünden gelir; korumak, sakınmak, bir şeyi zararlı olandan muhafaza etmek demektir. Sâlikin, yani hakikat yolcusunun kendini mâsivâdan, yani Hakk’tan gayrı her şeyin aldatıcı cazibesinden korumasıdır. Bu koruma, sadece zâhirî günahlardan el çekmekle başlamaz, aynı zamanda bâtınî bir hazırlıkla, kalbi saflaştırmakla kemâle erer. Zira kalp, vehim ve hayalin işgali altındayken, hakikat ilminin nûru oraya nasıl sızabilir? Bu yüzden, irfanî eserlere yaklaşırken dahi bir takva gereklidir.

Muhterem okuyucum, bu kitâbı okumaya başlarken, nefsin hevâsından, zann ve hayâlden, gafletten sıyrılmaya çalışarak saf bir gönül ve Besmele ile okumaya başlamanızı tavsiye ederim. Zîrâ aklımız ve gönlümüz vehim ve hayâlin etkisi altında iken, gerçek ma'nâda bu ve benzeri kitaplardan faydalanmamız mümkün olamayacaktır. Gayret bizden, muvaffakiyet Hakk'tandır.

Terzibaba Hazretleri’nin bu uyarısı, takvanın ilimle olan derin bağını gözler önüne serer. Takva, marifet sofrasına oturmanın ön şartıdır. Kalp temizliği olmadan, en derin hikmetler bile aklın ve vehmin elinde oyuncak olur, hakikat ise gizlenir. Bu sebeple Kur'ân-ı Kerîm, "Bu, kendisinde şüphe olmayan, muttakîler (takva sahipleri) için bir hidayet rehberidir" (Bakara, 2) buyurur. Hidayetin kapısı ancak takva anahtarıyla açılır.

Takva, aynı zamanda müminlerin bir araya geldiğinde kuşanmaları gereken ortak bir ahlâk ilkesidir. Cenâb-ı Hakk, bizleri iyilik ve takva üzere yardımlaşmaya dâvet eder.

Ey imân edenler! (...) İyilik ve takvâ üzerinde yardımlaşın, günah ve düşmanlık üzerinde yardımlaşmayın. Allah'tan korkun. Çünkü Allah'ın azâbı çetindir.

Bu âyet-i kerîme, takvanın sadece bireysel bir sakınma hâli olmadığını, aynı zamanda toplumsal bir dayanışma ruhu olduğunu gösterir. Müminler, birbirlerinin takva zırhını kuşanmasına, birbirlerinin kalbini mâsivâdan korumasına yardımcı olmalıdır. Bu yardımlaşma, Hakk’ın yeryüzündeki işaretlerine, yani "şeâirullâh"a saygının bir tezâhürüdür. Terzibaba Hazretleri’nin işaret ettiği gibi, bu işaretler her mertebede farklı bir şekilde zuhûr eder: Ef’âl (fiiller) âleminde, Esmâ (isimler) âleminde, Sıfât (sıfatlar) âleminde ve Zât mertebesinde. Dolayısıyla takva da bu mertebelere göre farklı mânâlar kazanır.

Bu mertebelenme, kulluğun da kendi içinde derecelere ayrıldığını gösterir. Her mahlûk, var olması itibariyle Cenâb-ı Hakk’ın "umûmî" bir kuludur. Fakat bir de O'na iman ederek ve sakınarak yaklaşan "husûsî" kullar vardır. Takva, bu husûsîliğin, bu yakınlığın bel kemiğidir.

Kulluk umûmî ve husûsî olmak üzere iki türlüdür. Umûmî ma'nâda bütün mahlûkât istisnâsız olarak Allâh'ın kuludur. Ancak bir de Allâh'ın husûsî, Zâtî tecellîye mazhar olmuş kulları vardır. " Ellezine âmenû " ( Onlar îmân ederler ): Burada Allâh'ın umûmî kulları arasından O'na îmân etmiş olanlardan söz ediliyor. " Ittekû rabbekum " ( Rabbinizden sakının ): (...) Takvânın farklı mertebelerde farklı îzâhları vardır. Ef'âl mertebesinde, haramlardan ve şüphelilerden sakınmaktır. Esmâ mertebesinde, muhabbetin azalmasından sakınmaktır. Sıfât mertebesinde, varlıkta Hakk'ın vücûdundan ayrı bir vücûd isbâtından sakınmaktır. Zât mertebesinde, Ulûhiyyet ve Abdiyyet arasındaki farkı muhâfaza edememekten ve bunları birbirine karıştırmaktan sakınmaktır.

Avâmın takvası, haram ve helâl sınırlarını gözetmektir ki bu, dinin temelidir ve asla küçümsenemez. Fakat yol ilerledikçe, sâlikin sakındığı şeyler de incelir. Tarikat ehlinin takvası, kalbindeki muhabbet ateşinin bir anlığına bile olsa zayıflamasından, Mâşûk’tan gafil kalmaktan sakınmaktır. Hakikat mertebesine ulaşan ârifin takvası ise en latif olanıdır: Kendi varlığını Hakk’ın Vücûdundan ayrı bir "şey" olarak görmekten, kesret vehmine kapılıp Tevhid müşahedesinden düşmekten sakınmaktır. Bu, şirk-i hafîden, yani gizli şirkten korunmaktır. Zât mertebesindeki takva ise, kulun kulluk (abdiyyet) makamını, Hakk’ın ise Ulûhiyyet makamını birbirine karıştırmadan, her birinin hakkını verdiği o hassas Muhammedî mîzanı korumaktır.

Bu mertebeleri tırmanan müttakî kula vaat edilen ise, sadece âhirette bir mekân değil, aynı zamanda bu dünyada yaşanan bir hâldir.

“Takvâ sahiplerine (Allah'a karşı gelmekten sakınanlara) vâdolunan cennetin durumu şudur: Onun zemininden (altından) ırmaklar akar, yemişleri ve gölgeleri devamlıdır.” (...) İrfanî açıdan bu ayet, cenneti yalnızca dışsal bir mekân olarak değil, aynı zamanda manevi bir hâl ve marifet makamı olarak yorumlanabilir. Takvâ, sadece dışsal bir sakınma değil; nefsin arınması, kalbin saflaşması ve hakikate yönelme halidir.

"Altından ırmaklar akan cennet," takva ile arınmış bir kalbin ta kendisidir. O kalpte akan ırmaklar, ilâhî ilim ve hikmet pınarlarıdır. O kalbin yemişleri, sâlih ameller ve güzel ahlâktır. O kalbin gölgesi ise, Hakk’ın huzurunda bulunmanın getirdiği sekînet ve itminandır. Bu nimetler kesintisizdir, çünkü kaynağı fânî olan değil, Bâkî olan Zât’tır.

Nihayetinde takva, insanı örten, koruyan ve güzelleştiren en hayırlı elbisedir. İnsan dünyaya çıplak gelir, Cenâb-ı Hakk ona tenini, etini, kemiğini bir elbise olarak giydirir. Sonra medeniyet, o bedeni örtecek ikinci bir elbise, kumaştan elbiseler icat eder. Fakat A'râf Sûresi'nde bildirildiği üzere, bunlardan daha hayırlı bir elbise vardır: "Libâsü't-takvâ," yani takva elbisesi.

”Ey Âdemoğulları! Size çirkin yerlerinizi örtecek bir örtü ve bir de bir süs elbisesi indirdik, takvâ elbisesi ise o daha hayırlıdır. Bu işte Allah Teâlâ'nın âyetlerindendir. Belki bunu düşünürler.” (...) Üçüncü elbise: (Takva) elbisesi’dir ki, insân’ın gerçek mânâda insân olarak yaşamasını temin eden İlâhi sistemin mânâ olarak tüm kimliğine giydirilmesidir. Bir gerçek hayat sistemi ve insânlık, asalet elbisesidir. (...) En güzel elbise ise (Rahmân) sûreti üzere halk edilen (Âdem insân) sûreti ve elbisesidir.

Bu ilâhî elbise, insanın sadece ayıp yerlerini değil, mânevî çıplaklığını, acziyetini ve fakrını örter. Onu şeytanın vesveselerinden, nefsin hücumlarından ve dünyanın aldatmacalarından korur. Bu elbise, kişiyi "gerçek mânâda insân" yapar. Çünkü insan, Rahmân sûreti üzere halk edilmiş en güzel elbise, en şerefli tecellîdir. Takva, bu şerefli elbiseyi, bu ilâhî sûreti, ona lâyık olmayan her türlü kirden ve lekeden korumanın adıdır. O, Âdem’in aslî saflığına, fıtratına bürünme gayretidir. Bu gayret olmadan ne yol alınır, ne de hakikate varılır.

Terzibaba'nın Nazarıyla Takva: Aslı ve Mertebesi

Takva mefhumunu, avamın anladığı gibi sadece cehennem korkusuyla haramdan kaçınmak şeklinde değil; âriflerin miracı, kâmillerin libası ve Vahdet denizinin kıyısına varanların edebi olarak ele alalım. Zira Terzibaba İrfan Mektebi’nde her kavram, Zât’a bakan bir penceredir. Takva da bu pencerelerin en aydınlık olanlarındandır.

Umum için takva, şeriatın çizdiği sınırlara riayet etmek, günahlardan ve şüpheli şeylerden kendini korumaktır. Bu, yolun ilk ve zaruri adımıdır, asla küçümsenemez. Ancak yol, bu adımla bitmez. Bu, takvanın kabuğudur. Hazret-i Pir’in rehberliğinde kabuğu kırıp öze, özdeki hakikate yolculuk etmeye niyetlenmek gerekir. Onun nazarında takvanın zirvesi, Vahdet-i Vücûd (Varlığın Birliği) idrakine ermek ve bu idrakten bir an bile gafil olmamaktır.

Takvanın Zirvesi: Vücûd-ı Hakk'tan Gayrı Vücût Görmemek

Hakikat yolcusu için en büyük tehlike, en ince perde, kendine ait, müstakil bir varlık vehmetmesidir. Bütün günahların, bütün perdelerin anası bu vehimdir. Ehassu'l-havâssın, yani seçkinlerin de en seçkinlerinin takvası, bu vehimden sakınmaktır. Bu, şirk-i hafî (gizli şirk) denilen, kişinin kendi varlığını Hakk’ın Vücûdu yanında ikinci bir varlık olarak ispat etme cürmünden kendini korumasıdır.

Terzi Baba Hazretleri, Gülşen-i Râz şerhinde bu inceliği şöyle dile getirir:

Aslında gerçek takva kendi varlığını Hakk’ın varlığından gayri bir şey olduğunu unutmaktan sakınmaktır, muttaki olmaktır. Din öyle bir din olsun ki gerçek mabudu bilhak olan, mabudu billah olan Allah’ın varlığını idrak et ve o şekilde yaşa. Abdiyet olarak değil de ubudiyet olarak yaşa.

"Abdiyet", bir efendi-köle ilişkisini, iki ayrı varlığı hatıra getirir. "Ben kulum, O Rabbim" dersin. Bu, şeriat mertebesinin edebidir ve doğrudur. Lakin "ubudiyet", bu ikiliği ortadan kaldıran bir şuur halidir. Artık "ben" dediğin varlığın, Hakk’ın zuhûrundan, O'nun tecellîsinden ibaret olduğunu idrak edersin. Fiillerinin, sıfatlarının, hatta zâtının bile O’ndan ayrı bir mevcudiyeti olmadığını bilirsin. Bu bilişle yaşanan hayat, ubudiyettir. Gerçek takva, bu ubudiyet şuurundan düşmekten, tekrar ikilik vehmine kapılmaktan sakınmaktır.

Bu takva, seyr-i sülûkun mertebelerine göre farklı yüzlerle kendini gösterir. Hazret, bu mertebeleri şöyle tasnif eder:

Üçüncüsü: Ehassu'l-havâssın takvâsıdır ki; zâti ve sıfati ve fiili olarak Hakk'ın vücûdundan başka bir vücût isbâtından çekinmektir Ve takvânın bu üç mertebesi cem’ yânî toplayıcı makâma ulaşmazdan öncedir.

En yüksek takva, varlığı Zât, Sıfat ve Ef'âl mertebelerinin hiçbirinde Hakk’tan ayırmamaktır. Fiilde fâilin, sıfatta mevsûfun, vücûdda mevcûdun sadece ve sadece Hakk olduğunu bilmek, Zâtî tecelliye mazhariyetin temelidir. Bu takvayı kuşanmayan gönül, Vahdet sırrına eremez. O, hâlâ kendi varlık davasının peşindedir ve bu dava sürdükçe Hakk’ın saltanatı onda tam olarak zuhûr etmez.

"Fettekûn" Hitabının Zâhir ve Bâtın Manası

Cenâb-ı Hakk, Mü'minûn Sûresi'nde peygamberleri aracılığıyla kullarına seslenirken, "Ben sizin Rabbinizim, o halde Benden sakının!" buyurur. Bu "sakının" emri, yani "Fettekûn", irfan mektebinde iki kanatlı bir kuşa benzer. Bir kanadı zâhire, diğer kanadı bâtına bakar. Terzi Baba Hazretleri, bu âyetin tefsirinde bu iki kanadı şöyle açar:

" Fettekûn " ( Öyleyse Ben'den sakının !): Bu, zâhiren Hakk'a karşı gelmekten sakınmak, bâtınen ise vahdet şuuru-nu kaybetmekten sakınmaktır. Yâni, aradaki zâhirî farklılıklara aldanıp, kabuklarda kaybolup, her şeyin hakîkati olan ve her ân sizlerle birlikte olan Tek olan Rabbinizi (Rabb'ül Erbâb) unutmaktan sakının! Gerçek takvâ, bu birliği idrâk ederek yaşamaktır.

Zâhirdeki sakınma, ilahi emirlere uymak ve yasaklardan kaçınmaktır. Bu, kulluğun temel direğidir. Lakin iş burada bitmez. Bâtındaki sakınma, çok daha derindir. Bu, kesret âleminde, yani çokluk ve çeşitlilik dünyasında yaşarken, bu çokluğun ardındaki Bir'i, yani Vahdet'i unutmaktan sakınmaktır.

Her birimiz, ilahi isimlerden bir ismin zuhûr mahalliyiz. Her birimizin kendine has bir "rabb-i hâss"ı, yani terbiye edici ismi vardır. Biri Celâl isminin, diğeri Cemâl isminin, bir başkası Latîf isminin tecellîsiyle varlık sahnesindedir. Bu isimlerin farklılığı, âlemdeki çeşitliliği ve zıtlıkları doğurur. Bâtınî takva, bu zâhirî farklılıklara, bu "kabuklara" aldanıp, bütün bu isimleri ve tecellîleri kendinde toplayan, hepsinin Rabbi olan Rabb'ül-Erbâb'ı, yani Mutlak Varlığı unutmaktan sakınmaktır.

Gözünü açtığında gördüğün her şey, kulağını verdiğinde duyduğun her ses, O'nun birer tecellîsidir. Kavga da O'ndandır, barış da; gece de O'ndandır, gündüz de. Bunlar, farklı isimlerin hükümleridir. Gerçek müttaki, bu zıtlıklar denizinde yüzerken boğulmayan, her dalganın aynı denizin hareketi olduğunu bilen ve nazarını bir an bile denizden ayırmayan kimsedir. "Fettekûn" emri, bu Tevhid şuurunu kaybetme tehlikesine karşı ilahi bir ikazdır.

Libâsü't-Takvâ: Rahmân Suretinde Bir Elbise

Kur'ân-ı Kerîm, A'râf Sûresi'nde "libâsü't-takvâ"dan, yani takva elbisesinden bahseder ve bunun en hayırlı elbise olduğunu bildirir. Zâhir ehli bunu, hayâ ve edep gibi ahlâkî vasıflar olarak anlar. Bu mana doğrudur, lakin eksiktir. Terzi Baba irfanında bu "elbise" mefhumu, varlığın katmanlarını ifade eden derin bir remizdir. En dıştaki elbise, giydiğimiz kumaştan elbiselerdir. Onun altındaki elbise, et ve kemikten bedenimizdir. Bu beden elbisesinin hakikati nedir ve "takva elbisesi" bunun neresindedir?

Hazret, bu sırrı şöyle aralar:

En güzel elbise ise (Rahmân) sûreti üzere halk edilen (Âdem insân) sûreti ve elbisesidir. [...] Bu elbise iç bünyemizdeki mânâyı gizlemek için giydirilen beden elbisesidir. Böyle bir madde bedenimiz olmasa dünyada mânâların barınabileceği bir yer olamayacak ve hepimiz hayâli silüetler gibi oluruz ve iletişimimizde olmaz. [...] Takvâ elbisesi, iç bünyede verilen mânâları kullanarak ortaya çıkarmaktır.

İnsan bedeni sadece et ve kemik yığını değil, "Rahmân sûreti üzere" dokunmuş ilahi bir elbisedir. O, içteki ilahi mânâları hem örten (gizleyen) hem de zuhûra çıkaran bir vasıtadır. Eğer bu beden olmasaydı, Zât'ın "Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliği sevdim" muradıyla zuhûr eden mânâlar, bu kesif âlemde kendilerini gösterecek bir ayna bulamazlardı.

"Takva elbisesi" bu noktada devreye girer. O, bu bedeni ve onun ardındaki ilahi hakikati, yani "ve nefahtü" (Ona ruhumdan üfledim) sırrını unutmamaktır. Bu sırrı unutmamak, bedeni bu sırra uygun şekilde kullanmaktır. Bedenin her bir azası, her bir fiili, o içteki mânâyı ortaya çıkaran birer araç haline geldiğinde, kişi "takva elbisesi"ni giymiş olur.

Şeriat mertebesinde fiiller takvâ olurken, esas takvâ Âdem (a.s.) dan bize verese-miras gelen “ve nefahtü” hakîkatini unutmamaktır.

Namaz kılarken bedeninle yaptığın rükû ve secde, birer fiil olarak şeriat takvasıdır. Ama o rükûda "Azamet sahibi Rabbimi tesbih ederim" derken, bütün varlığınla O'nun azameti karşısında hiçliğini idrak ediyorsan; secdede "En Yüce Rabbimi tesbih ederim" derken, kendi benlik ve varlık iddianı O'nun yüceliği önünde toprağa seriyorsan, o zaman "takva elbisesi"ni giymiş, fiilin hakikatine ermiş olursun. Esas takva, her fiilin ardında bu "nefahtü" hakikatini, yani bizdeki ilahi nefesi hatırlamak ve ona göre yaşamaktır. Bu elbise, insanı hayvânî sıfatların çıplaklığından koruyan ve ona İnsân-ı Kâmil olma yolunu açan en hayırlı giysidir.

Fiilî Kur'ân'ı Okuma Edebi Olarak Takva

Önümüzdeki mushaf, Cenâb-ı Hakk'ın kelâm sıfatının tecellîsidir ve ona abdestsiz dokunulmaz. Lakin bir Kur'ân daha vardır ki, o da bütün kâinattır. Her bir zerre, her bir yıldız, her bir canlı, o büyük Kur'ân'ın birer âyetidir. Bu, "fiilî Kur'ân"dır, yani fiillerle, tecellîlerle yazılmış, yaşayan Kur'ân'dır. Terzi Baba Hazretleri, bu muazzam hakikate şöyle işaret eder:

Bütün bu âlem, (Allah’ın Âyetleri) olup âlemin tümü (Kûr’ân-ı fiilî veya Kûr’ân-ı tafsilî) dir. Yani bütün tafsilâtıylâ zuhura çıkmış, yaşayan muhteşem zâtın zuhuru, her mertebesi itibariyle esmâ-i İlâhiyye’nin ve sıfat-ı İlâhiyye’nin kendi mânâları itibariyle zuhur ve tecellileri zâtının giyindiği elbiseleridir.

Bu fiilî Kur'ân'ı okumak için de bir abdest, bir hazırlık gerekir. O abdest, o manevi temizlik halinin adıdır takva. Kalp, masiva (Hakk'ın gayrısı) kirlerinden arınmadıkça, benlik ve enaniyet davasından vazgeçmedikçe, bu kevnî âyetlerin sırrı ona açılmaz. Kişi bakar ama görmez, işitir ama anlamaz. Ağacın sadece odununu, çiçeğin sadece rengini, insanın sadece suretini görür. Halbuki takva gözlüğüyle bakan, ağaçta Hayy isminin, çiçekte Cemîl isminin, insanda ise bütün isimleri kendinde toplayan Cem makamı'nın tecellîsini müşahede eder.

Takva, kalbi bir furkân, yani Hakk'ı bâtıldan, aslı suretten ayırma melekesi haline getirir. Bu melekeye sahip olan ârif, kâinat kitabının her bir harfinde Rabbini okur. Onun için artık her şey "konuşan" bir âyettir. Yağmurun yağışı Rahmet'i, şimşeğin çakışı Celâl'i, toprağın sükûtu Sabûr ismini ona ders verir. Bu mertebede takva, bir sakınma halinden çıkıp, bir müşahede ve marifet haline dönüşür. Kişi artık korktuğu için değil, sevdiği ve hayran olduğu için sakınır. Neden sakınır? O müşahede halinden bir an olsun gafil olmaktan, baktığı her yerde O'nu görememe körlüğüne düşmekten sakınır.

Terzi Baba mektebinde takva, bir ahlâk kaidesi olmanın çok ötesinde, bir vücûdî idraktir. O, varlık iddiasından soyunup Hakk'ın Varlığı'na bürünmektir. O, kesret perdesini yırtıp Vahdet güneşini müşahede etmektir. O, Rahmân sûretinde halk edilen beden elbisesinin ardındaki ilahi mânâyı yaşamak ve kâinat denilen fiilî Kur'ân'ı okuyabilme edebidir.

Terzibaba Geleneğinde Takva'in Yaşanması

Hakikat yolunda takva, sadece bir şeylerden kaçmak değil, bir şeye doğru koşmaktır. O, kuru bir kurallar listesi değil, yaşayan, nefes alan bir hâldir. Zâhirde haramdan sakınmakla başlayan bu yolculuk, bâtında Hakk’ın Vücûdundan başka bir vücut görmekten sakınmaya kadar uzanan derin bir seyr-i sülûktur. Takva, bilmek değil, olmaktır. Bilgiyle şişmiş bir zihin değil, ilahi huzurda edeple duran bir kalp ister.

Terzibaba geleneğinde takva, kitaplarda okunup geçilecek bir başlık değil, bir ömür boyu giyilecek, her an kuşanılacak bir “elbise”dir. O elbise ki, sâliki hem dünya soğuğundan korur, hem de Hakk’ın huzurunda onu en güzel surette gösterir. Bu bölümde takvanın nasıl bir hâle dönüştüğü, sâlikin hayatında nasıl yaşandığı, hangi mertebelerde ne gibi manalar kazandığı ve bu yolda mürşidin nasıl bir “terzi” vazifesi gördüğü, büyüklerimizin nefesinden damıtılacaktır.

Sâlikin Yol Haritası: Kalbi Temizlemek ve Bir Davetçi Bulmak

Yola çıkan sâlikin ilk adımı, kendinden kendine doğru bir hicrettir. Bu hicretin azığı ise takvadır. Lakin bu takva, en başta nefs dağının en yüksek tepesi olan kibirden sakınmakla başlar. Kendinde bir varlık, bir görüş, bir bilgi vehmeden, Hakk’a nasıl yönelebilir? Yolun başı tevazudur; yani kendi hiçliğini idrak edip, varlığın sadece Hakk’a ait olduğunu teslim etmektir. Bu teslimiyet, kalbi “mâsivâ”dan, yani Hakk’ın gayrı olan her şeyden temizleme ameliyesidir. Kalp bir ayna gibidir. Üzerindeki toz ve pas silinmedikçe, Cemâl-i Mutlak’ı nasıl yansıtabilir?

Bu temizlik, zikirle olur. Yunus Peygamber’in balığın karnındaki karanlıklarda “Lâ ilâhe illâ ente sübhâneke innî küntü minez zâlimîn” nidasıyla aydınlığa çıkması gibi, sâlik de kendi beden mülkünün, nefsâniyetinin karanlıklarından ancak zikrin nuruyla çıkabilir. Lakin bu yolda tek başına yürümek, fırtınalı bir denizde pusulasız bir gemiyle yol almaya benzer. Terzibaba Hazretleri, Bakara Sûresi’nin irfânî tefsirinde bu zarureti şöyle dile getirir:

Bu beden mülkünü fazla karıştırmadan hak yoluna devam etmeli tevazu sahibi olmalıdır. Kibirli ve kimseyi hakir görmemek, kalbini masivalarla değilde, Allah'tan gelen ilhamlarla nurlarla doldurmaktır. Balığın karnında karanlıklar içinde kalan Yunus (a.s.) gibi niyazla zikirlerin Nûruyla beden mülkünden çıkmak. Bu Allah'ın dilemesidir. Elbette bir davetçi bulup takva sahibi olmalıdır. Ancak onlar otururken, yatarken ve ayakta Allah'ı zikir ederler. Mürşidinin hizmetlerini farzlardan başka herşeyden üstün tutmalıdır...

Buradaki “davetçi” Mürşid-i Kâmil’den başkası değildir. Takva sahibi olmak, bir mürşidin rehberliğine girmeyi gerektirir. Çünkü sâlik, kendi başına hangi tozun mâsivâ, hangi parıltının ilham olduğunu ayırt edemez. Mürşid, kalbi mâsivânın boyunduruğundan kurtarıp hürriyete kavuşturan, onu sadece Hakk’a hizmet eden bir “Bakara” gibi, yani kesret tarlasını sürmekten ve ekin sulamaktan âzâde kılan zâttır.

Aynı tefsirin devamında işaret edilen bir başka incelik daha vardır. İnsanın kendi içindeki hakikati, yani “insân tarafını” öldürmesi meselesi... Kimi insanlar, hakikati duyduklarında dillerinin ucuyla “inandık” derler, ama kalpleri bu imanı tasdik etmez. Hakikati gizlerler. Onların gözleri vardır görmez, kulakları vardır duymaz. Takva, bu hâlden sakınmaktır. Kendi içimizde öldürdüğümüz o ilahi özü, o hakikat potansiyelini diriltmektir. Bu diriliş nasıl olur? Ayetteki gibi, “O Bakara’nın bir parçası ile o maktule vurun!” emriyle. Yani, mürşidin terbiyesinden geçmiş, mâsivâdan arınmış o saf kalbin bir nazarıyla, bir himmetiyle, bir kelâmıyla olur. O dokunuşla, sâlikin içindeki ölü dirilir ve “beni öldüren nefs-i levvâmemdi” diye itiraf eder. Sülûk yolundaki takva, bu diriliş için gerekli olan her türlü nefsânî ve şeytânî engelden sakınma şuurudur.

Mertebelere Göre Takvanın Değişen Yüzü

Takva, tek bir kalıba sığdırılamaz. O, sâlikin mânevî yolculuğundaki durağına, yani bulunduğu makama ve hâle göre renk değiştiren, mana derinliği kazanan bir cevherdir. Yol bir olduğu halde, yolcunun idraki değiştikçe, yolun manzarası da değişir. Terzibaba Hazretleri, bu mertebeleri ve her birindeki takva anlayışını şöyle özetler:

• Tarîkat mertebesinde , muhabbetullahın azalmasından sakınmak. Burada maddeden, mânâya geçti.
• Hakikat mertebesinde , Allahın kendinde olan varlığını unutmaktan sakınmak. Yani ilâhi varlıkla yaşadığından gaflet etmemek. Beşeriyetine dalmamak.
• Mârifet mertebesinde , Daha sürekli olarak, günün 24 saatinde Allah ile birlikte yaşamak. Bir hadiste, (Madde yönünden imanın 6 şartı vardır ama mânâ yönünden imânın ilk şartı olarak) “Allahın seninle olduğuna imân etmektir,” deniyor. Burada ikan, müşahâde yollu idrak etmek, ki gerçek takva (sakınma) odur. Kısaca beşeriyetine düşmekten sakınmaktır. “inna lillâhi ve inna ileyhi raci’une” hâlinde devamlı yaşayabilmek.

1. Şeriat Mertebesi: Bu, takvanın en dış katmanıdır ve temelidir. Burada takva, Cenâb-ı Hakk’ın emirlerine uymak ve yasaklarından kaçınmaktır. Helal bellidir, haram bellidir. Sâlik, zâhirî azalarını günahlardan korur. Bu, binanın temelini atmak gibidir. Temel olmadan bina ayakta duramaz.

2. Tarikat Mertebesi: Burada sâlik, zâhirden bâtına doğru bir adım atar. Artık korkusu, cehennem ateşinden ziyade, kalbindeki Allah sevgisinin (muhabbetullah) azalmasıdır. Onun için en büyük azap, Rabb’inden bir an bile uzak düşme ihtimalidir. Takvası, sevgilisini üzecek, O’nunla arasına perde koyacak her türlü gafletten, mâsivâya meyletmekten sakınmaktır.

3. Hakikat Mertebesi: Bu makamda sâlik, “Nereye dönerseniz Allah’ın yüzü oradadır” sırrına ermeye başlar. Artık sakındığı şey, dışarıdaki bir günah veya kalpteki bir sevgi azalması değil, bizzat Hakk’ın kendisindeki ve her zerredeki varlığını unutmaktır. En büyük günah, gaflettir. Takva, ilahi varlıkla yaşadığının şuurundan bir an bile ayrılmamak, kendi beşeriyetinin kayıtlarına düşüp o müşahede hâlini kaybetmekten sakınmaktır.

4. Marifet Mertebesi: Bu, takvanın en ileri düzeyidir. Burada artık “sakınmak” fiili bile aradan çekilir. Sâlik, “Allah’ın seninle olduğuna imân etmek” sırrını sadece bilmez, yaşar. Bu, bir “ikan” yani kesin ve sarsılmaz bir biliş, bir müşahede hâlidir. Artık o, her an “Biz Allah’a aidiz ve O’na dönücüleriz” (inna lillâhi ve inna ileyhi raci’une) sırrıyla yaşar. Varlığının Hakk’tan geldiğini ve yine Hakk’a döneceğini anbean idrak eder. Onun için takva, bu idrakin doğal bir sonucu olarak, beşeriyet vehmine düşmekten ibaret olan en ince perdeden bile sakınmaktır.

Bu farklı mertebeler, aslında farklı mizaçtaki sâliklerin yollarını da tarif eder. Necmeddîn-i Kübrâ Hazretleri’nin tasnifine atıfla, bu yolların hepsi takva ekseninde birleşir:

Necmeddîn-i Kübrâ da el-Usûlü’l-Aşere adlı eserinde ahyârı tasavvufî bir yapı olarak ele alır ve bu açıdan tarikâtları tarîk-i ahyâr , tarîk-i ebrâr , tarîk-i şüttâr olarak üçe ayırır... Tarîk-i ahyâr, çokça ve devamlı ibadetle Allah rızâsına ulaşmayı hedefleyen, zühd ve riyâzetle nefsi terbiye edenlerin yoludur... Tarîk-i ebrâr, ihlâs, takvâ ve sâlih amellerle Hakk’a yakınlaşmayı gaye edinir... Tarîk-i şüttâr ise aşk, cezbe ve vecd yoludur.

Tarîk-i ahyâr (iyilerin yolu), daha çok Şeriat ve Tarikat’ın başlarındaki takva anlayışıyla, yani riyazet ve ibadetle nefsi terbiye etme yoluyla örtüşür. Tarîk-i ebrâr (erdemlilerin yolu), ihlas ve kalbî takvayı merkeze alarak Tarikat mertebesindeki takva hâlini yansıtır. Tarîk-i şüttâr (cezbeye kapılanların yolu) ise, aşk ve cezbe ile yanan, Hakikat ve Marifet makamlarındaki gibi, takvanın artık bir çabadan çok ilahi bir çekimin doğal sonucu olduğu hâli temsil eder. Yollar farklı görünse de, hepsi aynı hedefe, yani dünyevî bağlardan soyutlanıp bütünüyle Allah’a yönelme gayesine hizmet eder.

Takva Elbisesi: Mürşidin Sanatı ve Müridin Ameli

Kur’an-ı Kerim’in “libâsü’t-takvâ” (takva elbisesi) tabiri, sadece mecazî bir ifade değildir. O, sülûk yolunda somut bir karşılığı olan, giyilen, kuşanılan bir hakikattir. Bu elbiseyi diken bir sanatkâr, bir usta vardır: Mürşid-i Kâmil. Mürid ise o elbiseyi giyip, onunla amel ederek kemâle ermeye çalışan bir talebedir. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin hayatı ve ismi, bu sırrın canlı bir tecellisidir. O, ömrü boyunca hem bedenlere, hem de ruhlara elbiseler dikmiştir:

Bu mekândaki vakitlerinde kendisi ö-mür boyu hem bedenlere, hem de rûhlara elbiseler dikmekle meşgul ol-maktaydı. Diktiği bu elbiseleri ise, kişilerin özelliğine göre bazısına dar, bazısı-na bol yapmaktaydı. Kim ki bu elbiseden giyme gayretinde olursa, işte o “kemâl ehli” olabilirdi. Onun sanatının bayan terziliği olmasının hikmeti ise, avama karşı kendisini onunla perdeleyip gizlemesi ve de ömür boyu nefs mücadelesine devam etmesi içindir.

Mürşid, her sâlikin mânevî yapısını, istidadını, zaaflarını ve kuvvetli yönlerini bilir. Ona göre bir “elbise” diker. Bu elbise, bazen çetin bir riyazet, bazen yoğun bir hizmet, bazen de derin bir tefekkür olabilir. Kimi sâlike “dar” bir elbise verir ki, nefsini sıksın, onu terbiye etsin. Kimine “bol” bir elbise verir ki, mânevî füyuzat içinde rahatça hareket edebilsin. Mürşidin “bayan terzisi” olması, onun hem halkın gözünden kendini gizlemesi, hem de Arapça’da müennes (dişil) bir kelime olan “nefs” ile ömür boyu mücadele ettiğinin bir remzidir. Kendi nefsini en ince hilelerine kadar tanıyan bir terzi, müridinin nefs elbisesini de en doğru şekilde dikebilir.

Mürşidin diktiği bu “takva elbisesi” nasıl giyilir? Bu elbise, soyut bir kavram olarak dolapta beklemez. O, ancak amelle, tatbikatla kuşanılır. Terzibaba Hazretleri, bu tatbikatı namaz misaliyle açıklar:

Takvâ elbisesi, iç bünyede verilen mânâları kullanarak ortaya çıkarmaktır. Bu da tatbik edilerek olur, örneğin namaza başlarken namaz elbisesi giyiyoruz ve hûşû ile namaz fiilinin içine giriyoruz, buradaki takvâ elbisemiz namazdır. Şeriat mertebesinde fiiller takvâ olurken, esas takvâ Âdem (a.s.) dan bize verese-miras gelen “ve nefahtü” hakîkatini unutmamaktır.

Namaza durduğunda, sadece bedenen eğilip kalkmazsın. O anda bir elbise giyersin. Bu elbise, seni dünya meşgalelerinden soyutlayan, huzur-u ilahide olduğunu hatırlatan, seni edebe bürüyen “huşû” elbisesidir. Oruç tuttuğunda, sadece aç kalmazsın; seni nefsânî arzulardan koruyan “imsak” elbisesini giyersin. Zikir yaptığında, dilinle tekrar ederken, kalbini gafletten koruyan “huzur” elbisesini giyersin. Her bir amel, doğru bir niyet ve hâl ile yapıldığında, bir takva elbisesine dönüşür.

Ancak en temeldeki, en esaslı takva elbisesi, bize Âdem atamızdan miras kalan o ilahi nefhanın, yani “ve nefahtü fîhi min rûhî” (Ona ruhumdan üfledim) sırrının şuurunda olmaktır. Bu hakikati unutmamak, giyilebilecek en hayırlı elbisedir. Diğer bütün ameller, bu temel hakikati hatırlamak ve yaşamak için birer vesiledir.

Takvanın Meyvesi: Kalpte Akan Marifet Irmakları

Bütün bu çabanın, bu sakınmanın, bu titizlikle giyilen elbiselerin neticesi nedir? Sâlik, takva yolunda ilerledikçe nereye varır? Cenâb-ı Hakk, Kur’an-ı Kerim’de müttakilere vaat ettiği cenneti tarif ederken, aslında takvanın bu dünyada ulaşılacak mânevî bir makamına da işaret eder. O cennet, sadece ahiretteki bir mekân değil, aynı zamanda bu dünyada kalpte tecelli eden bir huzur ve marifet hâlidir.

İrfanî açıdan bu ayet , cenneti yalnızca dışsal bir mekân olarak değil, aynı zamanda manevi bir hâl ve marifet makamı olarak yorumlanabilir. Takvâ, sadece dışsal bir sakınma değil; nefsin arınması, kalbin saflaşması ve hakikate yönelme halidir. “Altından ırmaklar akan cennet” ifadesi, bu manevi hâlin sembolüdür. Irmaklar, ilahi ilmin, hikmetin ve marifetin kalpte akışı gibidir. Kâmil insanın gönlü, bu nehirlerle sulanmış bir bahçedir böyle bir gönülde artık ne kibir ne gaflet ne de zulmet kalır; çünkü orada yalnızca hakikatin nuru hüküm sürer.

Takvanın en güzel meyvesi budur. Sâlikin kalbi, mâsivâ dikenlerinden ve nefsânî arzu çöllerinden arındıkça, ilahi rahmetin tecelli ettiği bir bahçeye döner. “Altından akan ırmaklar”, o kalbe Nefes-i Rahmânî’den gelen, kesintisiz ilim, hikmet ve marifet pınarlarıdır. Bu, vehbî bir ilimdir; kitaplardan öğrenilen değil, doğrudan Hakk’tan kalbe akan bir nurdur.

Bu cennetin “meyvelerinin devamlı olması”, bu marifet hâlinin gelip geçici bir vecd anı değil, kalıcı bir makama dönüşmesidir. “Gölgelerinin sürekli olması” ise, o kalbin daima ilahi rahmetin ve huzurun serinliğinde bulunması, dünya ateşinin hararetinden korunmasıdır.

Gerçek cennet, insanın Hakk ile vuslat içinde olduğu, kalbinin hakikatin sürekli tecellî ettiği bir makama dönüşmesidir. Takva, bizi bu cennete taşıyan Burak’tır. O, zâhirde haramdan sakınmakla başlayan, bâtında ise Hakk’tan gayrı her şeyi kalpten çıkarmakla kemâle eren kutlu bir yolculuktur. Bu yolculuğun sonunda sâlik, “İşte bu, Allah'a karşı gelmekten sakınanların sonudur” ayetinin müjdelediği o kutlu sona, yani kendi kalbindeki cennete vasıl olur.

Füsûsu'l-Hikem'de Takva

Muhabbetimize takva bahsiyle devam edelim. Kur'an-ı Kerîm'in ve irfan yolunun bu temel direğini, bu defa Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem deryasından süzülen hikmetlerle anlamaya çalışalım. Zira Şeyh-i Ekber'in nazarında takva, yalnızca haramdan sakınmak gibi zâhirî bir ahlâk kuralı değil, Vücûd'un sırrına ermenin, Hakk ile halk arasındaki ince çizgiyi idrak etmenin ve ilahi isimlerin tecellîgâhı olmanın en temel usûlüdür. O, takvayı bir ahlak ilkesinden alıp, bir hikmet ve marifet anahtarı olarak önümüze koyar.

Şeyh-i Ekber için takvanın özü, mahiyeti, "fark" kelimesinde gizlidir. Fark, ayırmak, tefrik etmek, iki şeyi birbirinden ayrı bilmektir. Müttakî olan ârif, yani takva sahibi irfan ehli, her şeyin Hakk'ın tecellîsi olduğunu bilmekle beraber, edeben ve ilmen, mahlûka ait olan noksanlık, acziyet, fânilik gibi sıfatları Zât-ı Mutlak'a isnat etmekten şiddetle sakınır.

Halbuki “ittikā” dediğimiz şey ayn-ı farktır: Çünkü müttakî olan kimse mahlûkun sıfatını Hakk'a isnâd etmekten hazer ettiğinden Hak'la halk arasını tefrîk eder; ya'ni halk ve Hak için ayrı ayrı birer vücûd isbât eder.

Bu sakınma, Hakk'ı her türlü noksanlıktan tenzih etme, O'nu yüceltme halidir. İşte bu tenzih ameliyesi, "fark" idrakini gerektirir. Sâlik, bu mertebede, Hakk'ın Vücûd'u ile mahlûkatın izâfî (göreli) varlığını birbirinden ayırır. Bu, şeriatın ve aklın gereğidir. Bu fark gözetilmediğinde, insan kolayca teşbihte aşırıya giderek her şeyi olduğu gibi ilahlaştırma tehlikesine düşer.

Cenâb-ı Hakk, bu hassasiyeti gösteren, bu ince edebi gözeten kulunu karşılıksız bırakmaz. O'nun kalbine, doğruyu yanlıştan, hakkı bâtıldan, nuru zulmetten ayıracak bir ışık, bir ölçü bahşeder. Bu ilahi lütfun adı "furkân"dır. Ayet-i kerimede buyrulduğu gibi:

إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا (Enfâl, 8/29) [Eğer Allah Teâlâdan ittikā ederseniz sizin için bir furkān kılar.]

Takva bir sebep, furkān (hakkı bâtıldan ayırma nuru) ise onun neticesidir. Takva ile kalbini masivadan koruyan, nefsini ilahi hudutlar içinde tutan sâlikin gönül gözü açılır. O artık eşyaya ve hadiselere kendi aklının karanlığında değil, Hakk'ın kendisine lütfettiği bir nur ile bakar. Bu nur ile, "Hak geldi, bâtıl zâil oldu" (İsrâ, 17/81) sırrına mazhar olur; halkı Hak'tan, gölgeyi Asıl'dan ayırır.

Bu fark ve tenzih idraki, müttakînin edep tavrını da belirler. Ârif, her hayrın ve kemâlin fâil-i hakîkîsinin Hakk olduğunu bilir. Kendisinden bir güzellik, bir iyilik, bir hikmetli söz zuhûr ettiğinde, bunu asla nefsine mal etmez. "Bu bendendir" demez, "Bu Rabbimdendir" der. Böylece hamdi ve övgüyü sahibine iade eder. Diğer yandan, nefsinden kaynaklanan bir kusur, bir hata, bir şer ortaya çıktığında ise, "Bu da Hakk'tandır" diyerek edepsizlik etmez. O kusuru, kendi izâfî varlığına, nefsine isnat eder. Bu haliyle nefsi, Hakk için bir siper, bir kalkan olur. Nitekim Cenâb-ı Hakk, bu edebi bize öğretir:

مَاۤ اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَاۤ اَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ Ya’nî “İyiden sana isabet eden şey Allah’dan ve fenadan sana isabet eden şey dahi nefsindendir” (Nisa, 4/79)

Şeyh-i Ekber, Nûh Aleyhisselâm'ın kelimesindeki hikmeti şerh ederken bu inceliği şöyle izah eder:

müttakî kendinden sâdır olan hayrât ve kemâlâtı nefsine muzâf kılmayıp “Fail-i hakîkî Haktır, bunların cümlesi ona râci'dir" der; ve Hakk'ı nefsine vikāye, ya'ni siper, ittihâz eder; ve şürûr ve nekāyisi kendi nefsine muzâf kılıp nefsini Hakk'a vikāye, ya'ni siper kılar. Zîrâ nekāyis ve şürûrun menşei izâfî ve itibârî olan vücûdât-ı kevniyyedir.

Kötülük ve noksanlıkların kaynağı, bizim "var" zannettiğimiz, aslında Hakk'ın Vücûd'u yanında bir gölgeden ibaret olan izâfî, kevnî varlığımızdır. Ârif, bu hakikati "şuhud üzere", yani bizzat müşahede ederek bildiği için, bu edebi bir rol olarak değil, hakikatin ta kendisi olarak yaşar. Kendi hiçliğini idrak ettiği için, hiçliğe ait olanı hiçliğe, Varlığa ait olanı Varlığa iade eder. Bu hali bilmeyen, nefsinden zuhûr eden fiilleri kendine mal eden kimse ise, kendi nefsini Hakk'a ortak koşmuş, gizli şirke düşmüş olur.

Âlem, ilahi isimlerin (Esmâ-i İlâhiyye) tecellî sahnesidir. Her varlık, bir veya birkaç ismin hükmü altındadır. Şeyh-i Ekber, Füsûs'ta buyurur ki, bütün bir âlem, tabiatı itibariyle Hakk'ın el-Cebbâr (dilediğini zorla yaptıran, kahreden, hükmüne karşı konulmaz) isminin kuşatması altındadır. Bu, varlığın ezici, zorlayıcı, celâlî yönüdür. Varlıklar bu celâl tecellîsinin baskısı altındadır. Bu tazyikten, bu celâl dairesinden kurtulup, Hakk'ın kuşatıcı rahmetinin, yani er-Rahmân isminin cemâlî gölgesine sığınmanın yolu takvadan geçer.

Mâdemki da'vet esmâ haysiyetiyledir; ve biz bildik ki, âlem ism-i Cebbâr'ın ihâtası altındadır, şu hâlde ehl-i âlem ism-i Rahmân'ın ihâtası altına girmek için bu ism-i Cebbâr onların müttakî olmalarını îcâb etti.

Takva, Celâl'den Cemâl'e bir hicrettir. Cebbâr isminin kahredici hükmünden, Rahmân isminin kuşatıcı merhametine bir sığınmadır. Süleyman Aleyhisselâm'ın kelimesindeki hikmet bu kapıyı açar. Şeyh-i Ekber, burada Hakk'ın iki tür rahmetinden bahseder: rahmet-i imtinân ve rahmet-i vücûb.

Rahmet-i imtinân, karşılıksız lütuf ve ihsan rahmetidir. Bu, Hakk'ın "Rahmân" isminin bir tecellîsidir ve "Benim rahmetim her şeyi kuşatmıştır" (A'râf, 7/156) ayetinin sırrınca bütün varlığı, mü'min-kâfir, iyi-kötü ayırmadan kaplar. Varlığın kendisi, yani bizim yokluk karanlığından varlık aydınlığına çıkarılmamız, bu rahmetin eseridir.

Fakat bir de rahmet-i vücûb vardır. Bu, Hakk'ın "Rahîm" isminin tecellîsidir ve "O, kendi zâtı üzerine rahmeti yazmıştır" (En'âm, 6/12) ayetinde işaret edilen, adeta Kendi üzerine vacip kıldığı bir rahmettir. Bu rahmet, herkese şâmil değildir; hususîdir. Kimlere mahsustur? Cevap yine takvadadır:

فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ (Araf, 7/156) [Onu, ittikāda bulunanlara (takvâ sahiplerine) yazacağım.]

Umûmî olan Rahmânî rahmet her şeyi kuşatırken, husûsî olan Rahîmî rahmet, yani kişiyi Hakk'a yaklaştıran, ona marifet kapılarını açan, onu velâyet mertebelerine yükselten rahmet, takva şartına bağlanmıştır. Takva, bu özel rahmeti celbeden bir ameldir. Bu yüzden Şeyh-i Ekber, bu bahsi şöyle bağlıyor:

Binâenaleyh her şey, rahmet-i imtinân ile merhûm ise de, rahmet-i vücûbiyye ile merhûm değildir. Zîrâ herkesin kendi hakîkati, kendisine zâhir olmaz; ve herkes kendi hakîkatini ârif değildir; ve ma'rifet-i nefs ise, takvânın netîcesi ve hakîkatidir. Binâenaleyh “rahmet-i vücûbiyye” ile merhûm olan ehl-i takvâdır; ve bu rahmet ancak onlara mahsustur.

Takvanın neticesi ve hakikati, ma'rifet-i nefs, yani kişinin kendi hakikatini bilmesidir. "Nefsini bilen Rabbini bilir" hadis-i şerifinin sırrı burada tecellî eder. Takva ile nefsini arındıran, onu ilahi edeple donatan sâlik, Rahîm isminin husûsî rahmetine mazhar olur ve bu rahmetin nuruyla kendi hakikatini, yani Hakk'ın kendisindeki tecellîsini müşahede eder.

Bu noktada, ârifin, yani mürşid-i kâmilin davetinin ne kadar hassas ve hikmetli olduğu da ortaya çıkar. O, insanları körü körüne bir yere çağırmaz. Onun daveti basîret üzeredir.

Zîrâ arif halkı neye da’vet ettiğini ve da’vet ettiği halkın ne olduğunu ve da’vet edenin kim ve nihayetinin neden ibaret bulunduğunu ve da’vet ettiği kimseyi, esmâ-i ilâhiyyeden hangi ismin hükmü altında iken tutup kurtardığını ve hangi ismin hükmü altına sokup onu said eylediğini bilir.

Ârif, mânevî bir tabip gibidir. Karşısındakinin hangi ismin (mesela el-Cebbâr, el-Mütekebbir, el-Kahhâr gibi celâlî isimlerin) tesiri altında olduğunu, hangi mânevî maraza müptela olduğunu teşhis eder ve onu o ismin daraltıcı hükmünden kurtarıp, el-Latîf, er-Rahmân, el-Vedûd gibi cemâlî isimlerin genişlik ve rahmet dairesine sokmak için davette bulunur. Bu, insanları "farklı ilahların (yani müteferrik isimlerin) kulu olmaktan kurtarıp tek ilahın kulluğuna" davet etmektir. Bu sebepledir ki, böyle bir ârifin sohbetinde bulunmanın değeri ölçülemez. Nitekim kelâm-ı kibarda denilmiştir: "Lâhzacık ârif-i Hak’la sohbet, iyidir yüz senelik takvadan." Bu söz, takvayı hafife almak için değil, basîret sahibi bir mürşidin gönlünden yansıyan dönüştürücü tecellînin, kişinin kendi başına yıllarca sürdüreceği çabadan daha tesirli olduğunu anlatmak içindir.

Son olarak, Şeyh-i Ekber'in takvayı mertebelere ayırdığını hatırlayalım. Bu mertebeler, sâlikin seyr-i sülûkundaki hallerine işaret eder:

1. Avâmın Takvâsı: Şeriatın yasakladığı günahlardan ve haramlardan sakınmaktır. Bu, yolun başlangıcıdır ve temelidir.
2. Havâssın Takvâsı: Kemâlâtı kendine, kusurları Hakk'a isnat etmekten sakınmaktır. Bu, yukarıda bahsettiğimiz edep halidir.
3. Ehassu'l-Havâssın Takvâsı: Zât, sıfat ve fiil olarak Hakk'ın Vücûdundan başka bir vücûd görmekten, ispat etmekten sakınmaktır. Bu, Vahdet-i Vücûd idrakinin takvasıdır. Gerçek şirkten, yani Hakk'ın yanında başka bir varlık görme vehminden sakınmaktır.

Bu üç mertebe, sâlikin henüz "Allah'ta seyir" (seyr fillâh) halinde olduğu, Cem makamına, yani birlik müşahedesine tam olarak ermediği "fark" makamının takvalarıdır. Fakat bir de bunların ötesinde, Cem makamına vasıl olup, fenâdan sonra bekâya erip, tekrar "fark"a, yani halkın arasına döndürülen İnsân-ı Kâmil'in takvâsı vardır. Bu, "fark-ı sâni" (ikinci fark) makamının takvasıdır. Bu mertebedeki kâmil vârisin furkânı, diğerlerininkinden çok daha yücedir. Çünkü o, Hakk'ın bütün isimleriyle kulda zâhir olduğu Cem makamını müşahede ettiği halde, Hakk'ın Zâtî Zorunlu Varlığı (vücûb-i zâtî) ile kulun Zâtî Yoksunluğunu (fakr-ı zâtî) birbirinden ayırma edebini ve hikmetini en kâmil şekilde yaşar. O, hem "O"dur, hem "O'ndan gayrı" değildir sırrını, hem tenzihi hem teşbihi aynı anda yaşayan tenzih-teşbih dengesinin ta kendisidir.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Takva üzerine başlattığımız sohbetimizi şimdi bir adım daha derine, Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin hikmet pınarından beslenen bir vadiye taşıyalım. Önceki bahislerimizde takvayı bir sakınma, bir korunma, kalbi temiz tutma edebi olarak konuştuk. Bu, yolun başı için elzem olan, şeriatın ve tarîkatın temel direğidir. Lâkin hakikat ilmi, her kavramı kendi aslına, yani Vücûd-ı Mutlak'a rücû ettirir. Füsûsu'l-Hikem'in ışığı vurduğunda, takva dediğimiz hâl, artık sadece günahtan kaçınmak değil, bizzat varlığın dokusundaki ilahi isimlerin tecellileri arasında yapılan bir seyr ü seferin adı olur. Burası, zıtların birleştiği, Celâl'in içinden Cemâl'in doğduğu, korkunun rahmete vesile kılındığı bir Cem makamı idrakidir.

Bu makamda, alışılmış ölçüler tersine döner. Zâhirde nice yıllar süren riyâzet ve ibadetin biriktirdiği takva sevabı, bir İnsân-ı Kâmil'in dizinin dibinde geçirilen bir anlık sohbetin yanında sönük kalabilir. Çünkü biri yolda biriktirilen azık, diğeri ise yolun sonundan gelen bir müjdedir. Biri haritayı takip ederek adım adım ilerlemek, diğeri ise haritayı çizenin kalbinden kâinatı bir anlığına seyretmektir. Mevlânâ Hazretleri bu sırrı ne güzel fısıldar:

Lahzacık ârif-i Hak'la sohbet İyidir yüz senelik takvâdan

Bu söz, yüz senelik takvayı hafife almak için değil, takvanın gayesini göstermek içindir. Takva, sâliki arındırır, hazırlar, kalbini bir ayna gibi cilalar. Ama ne için? Ârif-i Hak'ın sohbetinde tecellî edecek olan hakikati yansıtabilmek için. Ârifin bir lahzalık nazarı, o cilalanmış kalbe Vahdet sırrını nakşeder ve yüz yıllık amelin hedeflediği gayeye bir anda ulaştırır. Çünkü ârif, taklitle değil, tahkikle konuşur. O, basiret üzere Hakk'a davet eder. Ârifin daveti körü körüne bir çağrı değildir; o, sâliki hangi ismin tesiri altında bunaldığını görür ve onu lütfuyla kuşatacak olan er-Rahmân, el-Latîf gibi bir başka ismin tecelli dairesine nasıl sokacağını bilir. Biri kaçıştır, diğeri ise bilinçli bir hicrettir. Bu yüzden ârifin sohbeti, sadece bir bilgi aktarımı değil, bir hâl transferi, bir mânevî tasarruftur. O sohbet, katılaşmış kalpleri mermerken gevhere, yani cevhere dönüştüren bir kimyadır.

Peki, bu isimler arası yolculuk nasıl işler? Takvanın bu seyahatteki rolü nedir? Kur'ân-ı Kerîm'in bir müjdesi, bu hikmetin kapısını aralar: "O gün takva sahiplerini (müttakîleri) Rahmân'ın huzuruna bir heyet olarak toplarız." (Meryem, 19/85). Zâhirde bu, cennete gidişin bir tasviridir. Ama Füsûs mektebinin irfan gözüyle bakınca, burada varlığın sırrına dair bir ipucu görürüz. Terzibaba Hazretleri, Şeyh-i Ekber'in bu âyete getirdiği yorumu şöyle açar:

Malum olsun ki ehl-i alem sakınmaları cihetinden Cebbar isminin ihatası altındadır. Sakınma Ceberut ve satvet sahibi olan bu ismin terbiyesinden meydana gelir. Böylece muttaki olan kimse Cebbar isminin birlikte olması yani Cebbar isminin zuhur yeri mazharıdır. Şu halde onun ezici kuvvet ve ceberetundan ittika rahmet-i amme sahibi olan Rahman ismine ilticadır.

Takva, yani sakınma hali, durup dururken ortaya çıkmaz. O, Hakk'ın el-Cebbâr (zorlayan, iradesine boyun eğdiren) isminin kul üzerindeki ezici, heybetli tecellîsinin bir sonucudur. Kul, bu Celâlî tecellînin "satvetinden", yani ezici gücünden ürperir ve bir sığınak arar. Bu arayış ve sakınma eyleminin kendisi, kulu farkında olmadan bir başka ismin, er-Rahmân isminin şefkat ve rahmet dolu iklimine doğru çeker. Takva, Cebbâr'ın Celâl'inden Rahmân'ın Cemâl'ine uzanan bir köprü olur. Zıt gibi görünen iki isim, kulun seyr ü sülûkunda birbirinin tamamlayıcısı olur. Cebbâr'ın korkusu, Rahmân'ın rahmetine ulaştıran bir Burak'a dönüşür. Bu, tenzih ile teşbihin, korku ile ümidin Muhammedî mîzanda nasıl dengelendiğinin en güzel misallerindendir.

Ârifin daveti de tam olarak budur. O, sâlikin hangi ismin hükmü altında olduğunu bilir ve onu daha kuşatıcı, daha cem edici bir ismin dairesine davet eder.

Muttakilerin adedi sayılmaz derecede çok olduğu ve her birisi bir ismin mazharı bulunduğu halde cümlesinin Rahman ismi altında toplanması mazhar oldukları isimlerden daha şumullu ve daha cemiyetli olan bir isme davet olunduklarını gösterir.

Her müttakî, kendi meşrebine göre bir ilahi ismin tecellisi altındadır. Kimi el-Adl isminin tecellisiyle adaletten milim şaşmaz, kimi el-Kuddûs isminin tecellisiyle her an temizlik ve arılık peşindedir. Fakat er-Rahmân ismi, bütün bu isimleri kuşatan, hepsini kendi rahmet potasında eriten bir ana isimdir. Bütün takva yolları, en nihayetinde bu Nefes-i Rahmânî denizine akar. Ârif, bu nehirlerin hangi yataklardan akıp o denize ulaşacağını bilen bir rehberdir.

Sohbetimiz bizi en nihayetinde varlığın zirvesine, bütün isimlerin ve sıfatların ötesindeki Zât mertebesine getirmelidir. Takva, isimler âleminde, yani kul ile Hakk arasında bir "fark" olduğu mertebede anlamlıdır. Sakınan vardır, sakınılan vardır. Korku vardır, rahmet vardır. Cebbâr vardır, Rahmân vardır. Bütün bu ikilikler, Vâhidiyyet mertebesinin, yani isimlerin ve sıfatların zuhûr ettiği "çokluk içindeki birlik" makamının gereğidir. Sâlik bu mertebeleri de aşıp, tüm isimlerin ve karşıtlıkların kaynağı olan mutlak Bir'e, yani Zât-ı Ahadiyyet'e ulaştığında ne olur? Orada takvadan bahsedilebilir mi? Terzibaba Hazretleri, o makamın halini şöyle ifade eder:

Allah’ın Zat’ına ulaştığımız zaman “Bismillahi Allahü ekber” diyorsun zatına ulaştığından rahman ve rahime gerek kalmıyor.

Zât'a ulaşıldığında, Bismillah'ın içindeki Rahmân ve Rahîm gibi sıfat isimlerine bile "gerek kalmıyor". Çünkü Rahmân ve Rahîm, rahmetin tecellî edeceği bir "merhum" yani rahmet edilen bir varlık gerektirir. Bu ise hâlâ bir ikilik barındırır. Zât makamı ise her türlü ikiliğin, her türlü nispetin eriyip yok olduğu Hüvviyet gaybıdır. Orada ne sakınan vardır, ne de sakınılan. Çünkü her şey, O'nun Vücûdu'ndan ibarettir. Bu sırrı yine Şeyh-i Ekber lisanıyla Terzibaba Hazretleri şöyle açıklar:

Ve ma'rifet-i nefs ise, takvanın neticesi ve hakikatidir... Fakat zannetme ki Hak, bu rahmeti kendi nefsinin gayrisine tahsis etti . Zîrâ kendisi bizim "hüviyyet"imiz olduğunu yani “ben onun duyuşu ve görüşüyüm” hadîs-i kudsîsinde bize bildirdi. Ve Hakk'ın bize bunu bildirmesi, şunun içindir ki, Hak rahmetini ancak kendi nefsinden nâşî, kendi nefsi üzerine vâcib kıldığını biz bilelim... Çünkü onun nefsi, bizim "hüviyyet" imizdir.

Takvanın nihai meyvesi, marifet-i nefs, yani kişinin kendi hakikatini bilmesidir. Kişi kendi hakikatini bildiğinde anlar ki, ortada Hakk'ın Vücûdu'ndan başka bir vücût yoktur. O'nun nefsi, bizim hüviyyetimiz, yani "O"luğumuzdur. Bu durumda, Hakk'ın rahmeti kime olabilir? Ancak Kendi kendine. Takva ile başlayan sakınma yolculuğu, kulun kendi vehmî varlığından sakınarak Hakk'ın mutlak Vücûdu'na teslim olmasıyla son bulur. O noktada takva, hedefine ulaşmış ve bizzat hedefin içinde erimiştir. Artık "sakınmak" değil, "olmak" vardır.

Füsûs'un hikmet deryasından damıttığımız bu inciler, bize takvanın ne kadar katmanlı bir kavram olduğunu gösterir. O, zâhirde bir korku ve sakınma iken, bâtında Celâl'den Cemâl'e bir hicrettir. O, sâlikin kendi gayretiyken, ârifin nazarında bir anlık tecellî ile aşılabilen bir mesafedir. Ve en nihayetinde o, kulun kendi vehmî benliğinden soyunup, Zât denizinde gark olduğu, Vahdet'e erdiği zaman manasını tamamlayan bir yolculuğun adıdır. Yolculuk bitince, yol da biter. Geriye sadece Menzil'in kendisi kalır.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Takva

Hakk’ın kelâmı nice mertebeden söylenir. Kimi zaman bir emir olarak gelir, kimi zaman bir vaat. Kimi zaman da bir hikâyenin, bir meselin, bir temsilin içine gizlenir ki, onu ancak arayanlar, kalbiyle dinleyenler bulsun. Hz. Pîr Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî hazretlerinin Mesnevî-i Şerîf’i, işte bu sonuncusunun en latif örnekleriyle doludur. O, takvayı kuru bir yasaklar listesi, bir korku zindanı olarak anlatmaz. O, takvayı sâlikin yolculuğunda giydiği bir elbise, sığındığı bir hamam, ektiği bir tohum, elinde tuttuğu bir cevher olarak gösterir. Mesnevî’nin hikmet deryasına daldığımızda, takvanın ne kadar canlı, ne kadar devingen, ne kadar hayata dair bir hâl olduğunu görürüz.

Takva: Çalınabilen Bir Hazine, Giyilebilen Bir Zırh

Takva, yolun başında sâlikin en kıymetli sermayesidir. Lakin bu sermaye, ne altın ne gümüştür. Bu, kalbi mâsivâdan, yani Hakk’tan gayrı her şeyden koruma iradesi ve hassasiyetidir. Bu o kadar kıymetli bir "eşya"dır ki, yol kesenler, yani şeytan ve nefs, daima onun peşindedir. Hz. Âdem’in (a.s.) kıssası, bu hakikatin en kadîm ve en dokunaklı temsilidir.

Yüce Allah'ın belâdürleri (belâya düşürenleri), Âdem'i yasak ağaca yaklaşmakta çevik, açık yasağı yorumlamakta zeki ve ârif (bilgili) yaptığı gibi; yine Yüce Allah'ın güçlü hilminin afyonu, hırsız hükmünde olan şeytanı, Âdem'in teslimiyet, itaat ve takva eşyalarını çalmak tarafına getirdi.

"Takvâ eşyası" tabiri, takvanın soyut bir fikir değil, ruhun bir parçası, bir melekesi, adeta bir azası olduğunu gösterir. Şeytan, Hakk’ın hilm perdesinin ardına gizlenerek, Hz. Âdem’in bu en kıymetli eşyasını, yani sakınma ve itaat hâlini çalmıştır. Bu, her birimizin kendi küçük cennetimizde her gün yaşadığı bir imtihandır. Nefsin hileleri, dünyanın cazibesi, gaflet anları, hepsi birer "hırsız" olarak kapımızda bekler. Onların hedefi, kalbimizdeki o sakınma nurunu, o takva cevherini çalmaktır.

Bu hırsızlık gerçekleştiğinde, sâlik manen çıplak kalır. Takva, onu nefsânî arzulardan, şeytanî vesveselerden koruyan bir "libâs", bir elbisedir. O elbise bir kere çalındı mı, insan her türlü tehlikeye açık hâle gelir.

Ya'nî cadde-i şerîatte yürüyerek tarîk-ı Hakk'a giden sâlikleri, görünen ve görünmeyen şeytanlar şaşırttı ve onları bu caddeden pek uzak vâdîlere düşürdü. Binâenaleyh onları "müdbir" yaptı; ve libâs-ı takvâ ve şerîatten soyup çırçıplak bıraktı.

Bu yüzden sâlik, takva elbisesini bir zırh gibi kuşanmak zorundadır. Bu zırh, sadece haramlardan sakınmakla dokunmaz. Oruç gibi, helal lokmayı bile kendine belli bir süre yasaklamayı içeren ameller, bu zırhı daha da güçlendirir. Oruç, hâl diliyle der ki:

Oruç der: "Helâlden perhîz etti. Bil ki onun harâma ittisali olmaz!"

Helalden dahi sakınabilme iradesini gösteren bir nefsin, harama meyletmesi artık çok daha zordur. Oruç, takva zırhının en sağlam perçinidir. Sahte mürşidler, yol kesenler ise sâlikin bu nurunu, bu zırhını elinden almak için uğraşır. Onlar "senin nûr-ı takvânı ve sıdk-ı i'tikādâtını bozar ve seni nûr-ı ilâhîden mahrûm bırakır." Bu yüzden, kiminle yola çıktığına, kimin sohbetinde bulunduğuna dikkat etmek, takvayı muhafaza etmenin ilk şartıdır.

Takva Hamamı: Dünya Külhanında Arınmak

Hz. Pîr’in takvayı anlatmak için kullandığı en güçlü temsillerden biri de "hamam"dır. Bu öyle bir hamamdır ki, ateşi dünyanın tam ortasında, nefsânî arzuların ve zenginlik hırsının içinde yanar.

Dünyanın şehveti külhan misalidir ki, takva hamamı ondan aydınlıktır.

Dünya, şehvetleriyle, hırslarıyla, koşturmacasıyla bir "külhan" yani hamam ocağıdır. Müttaki (takva ehli) olan kimse ise bu külhanın yanında kurulmuş "takva hamamı"nda yıkanan kişidir. Dışarıdaki ateş, duman, is, içerideki müttaki için bir arınma vesilesidir. Şerh bize yolu gösterir:

Ya'ni ehl-i takvâ, zenginleri, şehvet-i nefsâniyye kesbinde görürler ve o şehvetin hayali kalblerine gelir, onu yakarlar ve ondan ihtiraz ederler; onların içinde temizlendikleri takvâ hamamı ziyâde kızışmış olur.

Bu, bir Tevhid muktezasıdır. Zıt gibi görünenler, hakikatte birbirine hizmet eder. Takva ehli, dünyanın debdebesini, zenginlerin mal ve şehvet peşindeki koşuşturmasını görür. Bu manzara, onun kalbine bir hayal olarak düşer. Fakat o, bu hayale kapılmaz. Aksine, onu bir ibret vesilesi kılar, ondan sakınır ve bu sakınma eylemi, onun içindeki takva ateşini daha da harlar. Dünyaya dalanların hırsı, takva ehlinin hamamını ısıtan bir yakıt olur. Zenginler, bilmeden, takva hamamına "tezek taşıyan külhancılar" mesabesine düşerler.

Bu temsil, sâlike şu edebi öğretir: Dünyadan kaçma, dünyayı gör ama ona aldanma. Onun ateşiyle yanma, o ateşle kendi arınma hamamını ısıt. Nefsinin arzu duyduğu şeyleri başkalarında gördüğünde, onlardan yüz çevirerek kendi mânevî dereceni yükselt. Bu, nefsânî enerjiyi, yani şehvet ve gazabı, mânevî bir yakıta dönüştürme sanatıdır.

Bir kimse bu hâle muvaffak olursa, şehveti sebze-i takvâya ve nûr-ı hidâyete; ve gazabı umûr-ı dünyeviyyede hilme; ve hırsı emr-i dünyâda sahâvete tekabül eder.

Takva, nefsin bu temel güçlerini yok etmez, onları dönüştürür. Şehvet, Hakk’a vuslat arzusuna; gazap, Hakk yolundaki engellere karşı mücadele azmine; hırs ise hayırda yarışmaya ve cömertliğe dönüşür. Takva hamamında yıkanmak, böyle bir kimya değişimidir.

Zühd ve Takva Tarlası: Marifet Hasadına Hazırlık

Takva, yolun kendisi değil, yolda yürümenin usûlüdür. O bir amaç değil, en büyük amaca, yani marifetullaha (Hakk’ı bilme ve tanıma) ulaşmak için bir vasıtadır. Hz. Pîr, bu ilişkiyi çiftçilik üzerinden anlatır. Takva ve zühd (dünyaya karşı isteksizlik), tarlayı sürmek ve tohumu ekmektir. Marifet ise o tohumun yeşerip meyveye durmasıdır.

Zühd, ekmek için çalışmaktır. Ma'rifet ise o ekilenin gelişip büyümesidir.

Bu ayrım çok mühimdir. Çünkü kişi, takvayı bir amaç hâline getirirse, amelde boğulur, amelin ruhunu kaçırır. Ziraatle uğraşan birinin amacı tohum ekmek değil, hasat yapmaktır. Tohum ekmek, hasat için zorunlu bir adımdır, o kadar. Takva da böyledir; marifet hasadına giden yolda atılması zorunlu bir adımdır.

Binâenaleyh evvelen zühd ve takvâ arkasında koşmak ve sonra ma'rifet-i ilâhiyyeyi elde etmek bu yolun kāidesindendir.

Ancak burada ince bir sır daha vardır. Sâlik, sadece kendi zühd ve takvasına güvenerek Hakk’a ulaşacağını sanmamalıdır. Ekinin büyümesi için sadece tohum ve toprak yetmez; güneş ve yağmur da lazımdır. O güneş ve yağmur, ilahi cezb, yani Hakk’ın kulunu kendine çekmesidir.

Ey tarîk-i aşkın sâliki, Hak yolundaki tekâsülün ile evvelce rûhunu zayıflatmış iken şimdi semirtmek kaydındasın ve kendini zühd ve takvâ ile süslemek ihtiyarına düştün. Halbuki bunlar senin nefsinin cebri ve ihtiyârıdır. Tarîk-i aşk ise ma'şûk-ı hakîkînin kendi kulunu, tarafına çekmesinden ibarettir... Binâenaleyh bu kayıtlardan geç! Ya'ni mücerred zühd ve takvâ Hakk'a vâsıl olmağa sebebdir fikrini bırak!

Bu, "takvayı terk et" demek değildir. Bu, "takvanın sahibi olma iddiasını terk et" demektir. Sen üzerine düşeni yap, tarlanı sür, tohumunu ek. Ama bil ki o tohumu yeşertecek olan, senin amelin değil, Hakk’ın rahmetidir. Ameline güvenmek, bir tür gizli kibirdir. Hakiki takva, amelini görmek değil, her an Hakk’ın lütfuna muhtaç olduğunu bilmektir. Takvanın en üst mertebesi de budur: kalbinde Hakk’tan gayrı bir şey görmemek, O’ndan başkasından sakınmak.

Takvâ, kalbinde Yüce Allah'tan başka bir şey görmemendir.

Takvanın Canı: İnsân-ı Kâmil

Takvanın bu mertebeleri nasıl yaşanır? Bu incelikler nasıl öğrenilir? Sadece kitapları okuyarak mı? Hz. Pîr, bu işin bir "hâl" işi olduğunu, hâlin de ancak hâl ehlinden, yani bir İnsân-ı Kâmil’den, bir mürşidden öğrenileceğini söyler. Zâhir âlimleri, takvayı şeriatın kurallarına indirger ve yollarını şaşırırlar. Hakikat yolunun yolcularını da saptırmaya çalışırlar.

Ey âlim-i zâhirî efendi! Sen hakîkat tâliblerini yollarından alıkoymak için şerîatten ve takvâdan bahs edersin ve onları ârif-billâh olan insân-ı kâmilin hüccetinden ve tarîkından tenfir etmeye çabalarsın; halbuki ârif-billâh şer'-i ilâhînin rûhu ve takvânın cânıdır.

"Takvanın canı âriftir." Demek ki takva, kâmil insanın şahsında ete kemiğe bürünür, can bulur. O, takvanın nasıl yaşanacağının canlı delilidir. O, sadece takvayı öğretmez, bizzat takvanın kendisi olur. Çelebi Hüsameddin hazretleri, Hz. Mevlânâ için işte böyle bir zâttır. Onun "kemâl-i takvâ sebebiyle zaîf" düşen bedeni ve "hâl-i fenâ içinde bulunmaları," takvanın en ileri mertebelerinin yaşanmış hâlidir. Mesnevî'nin incileri, onun takva ile cilalanmış kalbinin talebi üzerine dökülür.

Mürşid, müminlerin yolunu aydınlatan bir yıldızdır; hatta yıldızların nurudur. Sipehsâlâr hazretlerinin Çelebi Hüsameddin için söylediği gibi:

“Çelebi Hüsâmeddin hazretleri kâffe-i ashâbın muktedâsı ve bilcümle aktâbın pîşvâsı olup zâhir ve bâtınları mücâhedede idi ve vera' ve takvâda mübâlağa buyururlardı.”

Takvanın hakikati budur. O, şeytanın çalmaya çalıştığı bir hazine, sâliki koruyan bir zırh, dünya ateşinde arınmayı sağlayan bir hamam, marifet meyvesini veren bir tohum ve nihayetinde kâmil insanın şahsında can bulan bir ruhtur.

Mesnevî Ciltlerinden İzler

Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Takva kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:

• Cilt 6: "Sâliklere de nefsin fücûru ve takvâsı ilhâm olunur. Her kim ki o nefsin cinsi ise onun yâri olur."
• Cilt 7: "Dünyânın şehveti külhan misâlidir ki, takvâ hamamı ondan aydınlıktır. Şehvet, bilcümle huzûzât-ı nefsâniyye ve ezvâk-ı maddiyye-i dünyeviyyedir."
• Cilt 10: "Eşkıyâ nasıl üstünden geçtiği yolcuya bakar ve onun kıyâfetine dikkat ederse, isteğinde olan şeytan, Âdem'in teslîmiyet, itaat ve takvâ eşyâlarını çalmaya yöneldi. Eğer Allah'ın hilmi, onun yüceliğini ve korkunçluğunu gizlemezse, şeytan aslâ Âdem'e yaklaşamazdı."
• Cilt 11: "Âşiyâne-i pâkân ve karârgâh-ı erbâb-ı tahâret ve irfândır. İlim ve takvâsı olmayan kimsenin mahalli âlem-i süflîdir."
• Cilt 12: "'Şer' ve takvâyı arka tarafa bırakmıştır. Hani Ömer? Sanki sert olan emr-i ma'rûf.' Yânî, 'Bu tâife şeriati ve takvâyı arkalarına atıp terk etmişlerdir.'"

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Takva

Hakikat yolculuğunda her bir kavram, bir diğerine uzanan bir köprü, bir diğerini aydınlatan bir kandil gibidir. Takva da böyledir; tek başına bir adada durmaz, mânevî haller ve makamlardan müteşekkil bir takımadadadır. Bu adaların birbiriyle olan bağını anlamak, takvanın kendisini anlamaktır.

Evvelâ, takvanın can yoldaşı İhlas’tır. İhlas, bir ameli yalnızca ve yalnızca Hakk rızası için işlemektir; kalbin içine masivanın tozunun bile girmemesidir. Takva, bedenin ve amellerin sakınması ise, ihlas o amellerin ruhudur. İhlassız bir takva, içinde can olmayan bir heykele benzer. Takva, Hakk’tan sakınmaktır; riya ise Hakk’ı bırakıp halktan sakınmaktır.

Takva ile İstikāmet arasındaki bağ, yol ile yolcunun bağı gibidir. İstikāmet, dosdoğru yolda, yani Sırât-ı Müstakîm’de sebat etmektir. Takva ise bu yolda yürürken ayağını çamura, toza, dikenlere batmaktan korumaktır. İstikāmet bir hedefe yönelmektir; takva ise o hedefe giderken yoldan çıkmamak, sağa sola sapmamak için gösterilen sürekli bir teyakkuz halidir. Takva, yolcunun basiretidir.

Takvanın bir ileri mertebesi, bir ince hâli de Verâ'’dır. Eğer takva, Cenâb-ı Hakk’ın “yapma” dediği haramlardan sakınmak ise, verâ’, “acaba yapsam mı?” diye kalbe şüphe düşüren şeylerden bile sakınmaktır. Verâ’ sahibi, ateşten kaçar gibi sadece haramdan değil, harama götürme ihtimali olan şüpheli sahalardan da kaçar. O, sınır boylarında gezinmez, sınıra yaklaşmaz bile. Takva, evin kapısını kilitlemekse, verâ’, evin etrafındaki bahçenin kapısını da kilitlemektir.

Zühd ise takvanın amele dökülmüş, dünyaya karşı takınılmış bir tavır hâlidir. Zühd, dünyaya ve içindekilere gönül bağlamamak, onlardan yüz çevirmektir. Kişi, dünyanın parıltısının, makamın ve malın cazibesinin kendisini Hakk’tan alıkoymasından korktuğu için, yani takvası gereği zühd yolunu seçer. Takva bir şuur hâli, zühd ise o şuurun gerektirdiği bir eylemdir. Zühd, takva ağacının meyvesidir.

Bu yolda bütün bu halleri kuşatan, onlara güzellik ve nizam veren ise Edep’tir. Takva, “Hakk’ın huzurunda yanlış bir iş yapmaktan sakın!” der. Edep ise, “Hakk’ın huzurunda her an en güzel hâl üzere ol!” diye fısıldar. Takva bir sakınma, bir korunma hâlidir; edep ise bu korunmayı bir sanata, bir güzelliğe dönüştürmektir. Takva sahibi, harama bakmaktan sakınır. Edep sahibi ise, gözünü haramdan sakındığı gibi, helâline bakarken bile hürmetle, şükranla, muhabbetle bakar. Edep, takvanın kâmil hâlidir.

Sâlik bu yolda ayağı kayar, takva zırhı bir anlık gafletle delinirse ne olur? İşte o zaman kapısı çalınacak olan Tevbe’dir. Tevbe, takvanın zıddı olan günaha ve gaflete düştükten sonra yeniden aslî olana, yani Hakk’a dönmektir. Takva, günaha düşmemek için bir siper ise, tevbe, düştükten sonra kalkmak için uzatılan ilahi bir eldir. Bunlar birbirinin tamamlayıcısıdır. Takva, ileriye doğru atılan adımları korur; tevbe ise geriye doğru kaymaları telafi eder ve yeniden yola koyulma gücü verir.

Nihayetinde, bütün bu kavramların zirvesinde, takvanın en derin manasını bulduğu yer Kurban’dır. Kurban, yakınlaşmak demektir. Kişi, en sevdiği şeyden Hakk yolunda vazgeçerek O’na yakınlaşmaya çalışır. Zâhirde bu, bir hayvan kesmektir. Bâtında ise, en büyük put olan kendi nefsini, kendi varlık vehmini kesmektir. Terzibaba Hazretleri’nin işaret ettiği en yüksek takva mertebesi de budur: Hakk’ın Vücûdundan başka bir vücut olduğunu düşünmekten, kendi benliğine bir varlık atfetmekten sakınmak. Bu, en büyük kurbandır. Sâlik, kendi “ben”ini, Hakk’ın mutlak “Ben”liği önünde kurban ettiği an, en büyük takvayı işlemiş ve Hakk’a en kâmil manada yakınlaşmış olur. Takva, sakınmaktır; en büyük sakınma ise Hakk’a ortak koşmaktan, yani kendi varlığını O’nun varlığı yanında bir an bile hatıra getirmekten sakınmaktır.

Kütüphanedeki Kaynaklar

İrfan mektebimizin kütüphanesindeki üç temel direk, takva mefhumunu üç ayrı mertebeden, üç farklı dilden ama aynı hakikate işaret ederek bizlere sunar. Her biri, sâlikin elinden tutar ve onu takvanın bir başka dehlizine, bir başka sırrına eriştirir.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin sohbet ve eserlerinde takva, bilinen zâhirî manasının çok ötesine taşınır ve doğrudan Vahdet-i Vücûd idrakinin merkezine yerleştirilir. O’nun dilinde takva, haramdan sakınmak gibi şeriat temelinden başlar, fakat orada durmaz. Asıl ve en yüksek takva (ehassu’l-havâss mertebesi), kişinin kendi varlığını Hakk’ın mutlak Vücûdundan ayrı bir varlık olarak görmekten sakınmasıdır. Bu, şirk-i hafî’den, yani gizli şirkten sakınmaktır. “Fettekûn” (Benden sakının!) emri, bu nazarla hem “emirlerime karşı gelmekten sakının” şeklinde bir zâhirî anlama, hem de “Ben’den gayrı bir varlık vehmetmekten sakının” şeklinde bir bâtınî anlama bürünür. Terzibaba Hazretleri, “takva elbisesi”ni de bu çerçevede yorumlar; bu elbise, sadece ahlâkî bir zırh değil, aynı zamanda Rahmân sûreti üzere halk edilen ve ilahi hakikatleri hem örten hem de gösteren İnsân-ı Kâmil’in bizzat kendi vücûdudur. Takva, bu vücûdun hakikatini idrak edip ona göre yaşamaktır.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’inde ise takva, daha çok bir hikmet ve marifet aracı olarak, hakikat ilmi’nin bir anahtarı olarak ele alınır. Takva, her şeyden önce “fark” idrakidir. Ârif, takvası sayesinde mahlûkun sıfatını Hakk’a, Hakk’ın sıfatını mahlûka karıştırmaktan sakınır; yani tenzih-teşbih dengesi’ni muhafaza eder. Bu, Muhammedî mîzanın ta kendisidir. İbn Arabî’ye göre takva, kulun Hakk karşısındaki haddini bilmesidir. Bu haddini bilmenin bir mükâfatı olarak Hakk, müttaki kulun kalbine bir “furkān”, yani hak ile batılı, hayır ile şerri ayıracak bir nur, bir ölçüt bahşeder. Bu, sâlikin kendi aklıyla değil, Hakk’ın ona verdiği bir nur ile görmeye başlamasıdır. Füsûs’taki bir diğer derinlikli izah, takvanın sâliki Celâl tecellisi olan “Cabbar” isminin kahredici hükmünden, Cemâl tecellisi olan “Rahmân” isminin kuşatıcı rahmetine taşıyan bir köprü vazifesi görmesidir. Takva, celâlden cemâle geçişin mânevî şartıdır.

Hazret-i Mevlânâ’nın Mesnevî-i Şerîf’i ise takvayı, hikâyelerin, mesellerin ve sembollerin sıcak diliyle anlatarak kalplere nakşeder. Mesnevî’de takva, soyut bir kavram değil, sâlikin gündelik mücadelesinde koruması gereken somut bir değerdir. Kimi zaman o, Hz. Âdem kıssasında olduğu gibi, şeytanın hileleriyle çalınmaya çalışılan mânevî bir “sermaye”dir. Kimi zaman, sâliki dünyanın kirlerinden arındıran bir “hamam”dır ki, şehvet ve hırs ateşiyle bu hamam daha da ısınır ve arınma çetinleşir. Bazen de yolda pusu kuran şeytanlara ve nefs hırsızlarına karşı sâliki koruyan bir “elbise” veya “zırh” olarak tasvir edilir. Mevlânâ’nın dilinde takva ve zühd, marifet toprağına ekilen birer “tohum”dur. Sâlik, takva ile toprağı sürer, zühd ile tohumu eker; sabır ve zikir suyuyla sularsa, bir gün o tohumdan marifet ağacı biter ve sâlik, o ağacın meyvelerinden tatmaya başlar. Mevlânâ, takvayı yaşanılan, hissedilen, kaybedilme korkusu çekilen ve kazanmak için mücadele edilen canlı bir hâl olarak resmeder.

Değerlendirme

Anlaşılacağı üzere, takva tek katmanlı bir ahlâk kuralı değil, sâlikin mânevî yolculuğundaki mertebesine göre anlamı derinleşen çok katmanlı bir hakikattir. Bu irfanî sohbetten çıkarılacak en temel ders, takvanın şeriatta haramdan sakınmakla başlayan yolculuğunun, tarikatta ilahi muhabbeti kaybetme korkusuna, hakikatte ise Hakk’ın Vücûdu karşısında kendi varlık vehminden dahi sakınma şuuruna evrilmesidir.

“Takva elbisesi” tabiri, bu yolculuğun en latif sembolüdür; o, hem günahlara karşı koruyan bir zırh, hem de İnsan-ı Kâmil’in ilahi hakikatleri üzerinde taşıdığı tecellîgâh olan kendi vücûdudur. Bu elbise, hem örter hem gösterir; hem korur hem bildirir.

Nihayetinde takva, bir amaç değil, sâliki Cem makamı’na ulaştıran mübarek bir vasıtadır. O, kulu Celâl’in heybetinden Cemâl’in rahmetine, kesretin (çokluk) karmaşasından Vahdet’in (birlik) sükûnetine taşıyan kanattır. Yolculuğun sonunda, Zât’ın mutlak Ahadiyyet’inde bütün isimler ve sıfatlar eridiğinde, takvanın kendisi de görevini tamamlamış bir köprü gibi geride kalır; çünkü artık sakınılacak bir “gayrı” kalmamıştır.