Teslimiyet

Teslimiyet, bu yolun hem kapısı hem de varılacak son menzildir. İnsanın kendi varlık vehminden soyunup, Hakk’ın varlığında yok olma sanatıdır. Bir damlanın, okyanusa kavuştuğunda hissettiği mutlak huzur ve emniyet ne ise, sâlikin teslimiyette bulduğu da odur. Artık ne dalgalardan korkar ne de buharlaşıp yok olmaktan, çünkü kendisinin zaten okyanusun bir parçası olduğunu, ondan ayrı bir vücûdu hiç olmadığını bilir. Terzibaba İrfan Mektebi’nin temeline yerleşen bu sır, sâlikin benlik davasından vazgeçip, “Sen” diyebilme edebidir. Bu, bir acziyetin ifadesi değil, bilâkis en yüce kudrete, en mutlak hikmete ve en sonsuz rahmete iman etmenin getirdiği bir kuvvettir. Yolumuz, bu teslimiyetin hakikatini yaşamak ve yaşatmak üzerine kuruludur.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Teslimiyet kelimesinin kökü, Arapçadaki “sin-lâm-mîm” harfleridir. Bu kök, içinde barış, esenlik, emniyet ve kurtuluş mânâlarını taşıyan “selâm” ve “selâmet” kelimelerini de doğurur. Dinin zâhirdeki adı olan “İslâm” da aynı kökten gelir ve Hakk’ın emrine boyun eğerek selâmete ermek demektir. Teslimiyet ise, İslâm’ın bâtını, yani ruhudur. İslâm bedense, teslimiyet o bedenin içindeki candır. Biri şeriat kapısı ise, diğeri hakikat makamıdır. Bu yüzden teslimiyet, korkuyla veya zorunlulukla yapılan bir boyun eğiş değil, sevgiyle ve idrakle varılan bir rıza hâlidir. Kişinin, kendisi için en hayırlı olanın, Cenâb-ı Hakk’ın kendisi hakkındaki iradesi olduğunu bilmesi ve bu bilişle kalbinin mutmain olmasıdır.

Bu yola giren can, ilk önce kendi iradesinin ne kadar cılız ve sınırlı olduğunu fark eder. Beşerî aklıyla yaptığı planların, kurduğu hayallerin nasıl da bir rüzgârla dağılıp gittiğini görür. Sâlik anlar ki, kâinatta ondan başka, ondan daha kudretli, her şeyi en ince teferruatına kadar bilen ve düzenleyen bir İrade vardır. Bu, “ben yaparım, ben bilirim, ben karar veririm” davasının yıkıldığı ilk andır; insanın en gizli şirki, yani Hakk’a ortak koşma hâlidir. Teslimiyet, bu gizli şirki temizleyen bir âb-ı hayattır.

Ancak bu, bir atâlet veya miskinlik hâli değildir. Teslimiyet, sebeplere yapışmayı terk etmek anlamına gelmez. Bilâkis, sebeplere en kâmil şekilde yapışıp, sonucu Hakk’a bırakma edebidir. Çiftçi tohumu en güzel şekilde eker, tarlayı sular, zararlı otları temizler; ama ürünün bitip bitmeyeceğini, ne kadar bereketli olacağını Cenâb-ı Hakk’ın lütfuna bırakır. O, üzerine düşen fiili işlerken bilir ki, fiilin hakiki Fâili, yani işi olduran, Hakk’ın kendisidir. Bu, Tevhid-i Ef’âl, yani fiillerin birliğine imandır. Sâlik, elinden gelen her şeyi yapar ama kalbiyle bilir ki, o elin hareket etmesini sağlayan, o aklın düşünmesini mümkün kılan, o kalbin atmasını temin eden kudret, Zât-ı Mutlak’ın kudretidir. Bu idrak, kişiyi hem amelde gayretli kılar hem de neticenin getireceği kibir veya yeisten korur. Başarı anında “ben yaptım” demez, şükreder. Başarısızlık anında “neden böyle oldu” diye isyan etmez, hikmetini arar ve sabreder.

Yol ilerledikçe teslimiyetin de mertebesi derinleşir. Sâlik, sadece fiillerin değil, sıfatların da asıl sahibinin Hakk olduğunu idrak etmeye başlar. Kendi görmesinin, O’nun Basîr isminin bir tecellîsi; kendi işitmesinin, O’nun Semî’ isminin bir zuhûru; kendi iradesinin, O’nun Murîd isminin bir yansıması olduğunu anlar. Artık mesele, “benim iradem” ile “O’nun iradesi” arasında bir seçim yapmak değildir. Mesele, kendi cüz’î ve gölge iradesini, o iradenin aslı olan Küllî İrade’de eritmektir. Buna “iradenin Hakk’a iadesi” denir. Bir nehrin denize dökülüp kendi hususi akışını denizin enginliğine teslim etmesi gibi, sâlik de kendi arzu ve isteklerini Hakk’ın rızasına tabi kılar. Artık onun için hayır da şer de birdir. Çünkü bilir ki, her ikisi de aynı Kaynaktan gelmektedir ve her ikisi de kendi seyr ü sülûku için birer terbiye vâsıtasıdır. Lütuf geldiğinde şımarmaz, kahır geldiğinde yıkılmaz. Her ikisini de aynı Sevgili’nin birer mektubu olarak okur.

Teslimiyetin en yüce mertebesi ise vücûdî teslimiyettir. Bu makamda sâlik, sadece fiilinin ve iradesinin değil, bizzat kendi varlığının da Hakk’tan ayrı bir Vücûd sahibi olmadığını idrak eder. Bu, Tevhid-i Zât makamıdır. Sâlik bilir ki, kendisinin kevn âlemindeki sureti, ezelde Hakk’ın ilminde sâbit olan hakikatinin, yani [ayan-ı sâbitesinin](/wiki/a'yân-ı sâbite) bir zuhûrudur. Varlığı, Hakk’ın varlığının bir tecellîsidir. Bu noktada “ben” ve “O” ikiliği ortadan kalkar. Geriye sadece, her şeyi kuşatmış olan Mutlak Varlık kalır. Bu, fenâfillah hâlidir; kulun kendi vehmî varlığında fânî olup, Hakk’ın varlığı ile bâkî olmasıdır. Bu teslimiyet, bir yok oluş değil, hakiki varoluşa ermektir.

Bu makam, İnsân-ı Kâmil’in makamıdır. Onun iradesi, Hakk’ın iradesi olmuştur. Onun bakışı, Hakk’ın bakışı; onun sözü, Hakk’ın kelâmı olmuştur. O, artık kendi adına bir şey istemez. Onun bütün isteği, Hakk’ın ondan istediğidir. Böyle bir zâtın teslimiyeti, bir yapma-etme hâli değil, bir “olma” hâlidir. O, teslimiyetin ta kendisi olmuştur. Bu, zıtların birleştiği Cem makamı’dır. Bu makamda sâlik, hem en kâmil şekilde kuldur (tenzih) hem de Hakk’ın ahlâkıyla ahlâklanmış, O’nun isim ve sıfatlarının en kâmil mazharı olmuştur (teşbih). Bu, Ahadiyet sırrının, yani mutlak birliğin, kesret âlemindeki en mükemmel tecellîsidir. Bütün tasavvuf yolculuğunun gayesi, sâliki bu kâmil teslimiyet ufkuna ulaştırmaktır. Bu, kulun Rabbine en yakın olduğu, aradaki bütün perdelerin kalktığı vuslat anıdır.

Terzibaba'nın Nazarıyla Teslimiyet: Aslı ve Mertebesi

Teslimiyet, latif olduğu kadar çetin bir bahistir. İrfan yolunda teslimiyet, beşerî anlayışın çok ötesinde, bir borç ödeme şuuru, bir aslına rücû etme neşesi ve nihayetinde kulun kendi izâfî varlığını, o varlığın asıl sahibi olan Cenâb-ı Hakk’a iade etme kemâlidir. Bu, bir kaybetme değil, bilakis asıl varlığa kavuşma, damlanın okyanusa dönme sırrıdır.

Teslimiyet, İslâm kelimesinin kökü, selâmetin ta kendisidir. Hakk’a teslim olmadan selâmete ermek, O’nun hükmüne râm olmadan huzur bulmak mümkün değildir. Bu sır, seyr-i sülûkun her basamağında farklı bir veche ile sâlikin karşısına çıkar. Nefs-i emmârenin kurban edilişinden, İnsân-ı Kâmil’in Hakk ile Hakk oluşuna kadar her makamın kendine has bir teslimiyeti vardır. Efendi Babamız Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin sohbetleri, bu yüce hakikatin aslına ve mertebelerine ışık tutar.

Teslimiyetin Aslı: Varlığı Sahibine İade Etmek

Teslimiyetin en temel mânâsı, bize emanet olarak verilmiş olan bu izâfî varlığın, bu "ben" zannının sahibine iadesidir. Bizler, Hakk’ın varlığı ile var görünen birer zuhur mahalliyiz. Varlığımız, aklımız, irademiz O’ndandır. Bu şuurla yaşamak, dinin ta kendisidir. Nitekim Efendi Babamız, "dîn" kelimesinin kökenindeki sırrı şöyle açıklar:

"Dîn", "borç" ya da "boyun eğmek" ma'nâsındaki "dâne" fiilinden türemiştir. "Borç" ma'nâsını esâs alırsak dîn, insânın kendisine emânet verilen izâfî varlığını gerçek sâhibi olan Hakk'a iâde etmesidir. " İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn " ( Şüphesiz biz Allâh'tanız ve şüphesiz O'na döneceğiz ) (Bakara 2/156) âyeti, bu hakîkati işâret eder. Bu dönüş, bir borç ödeme şuûrudur. "Boyun eğmek" ma'nâsını esâs alırsak dîn, Hakk'a itâati, O'nun hüküm altına girmeyi ve O'na teslîm olmayı ifâde eder.

Teslimiyet, bu "borç ödeme" şuurunun hayata geçirilmesidir. Bu ödeme, ölümle değil, "ölmeden evvel ölmek" sırrıyla, yani ihtiyari ölümle gerçekleşir. Kişi, kendi vehmî benliğini, arzu ve iradesini daha bu dünyada iken Hakk’a teslim ettiğinde, Azrâil (a.s.) geldiğinde teslim alacak bir "benlik" bulamaz. Bu, teslimiyetin en kâmil hâlidir.

Umarım Azrâîl (a.s.) ile zaruri ölüm gelmezden evvel ihtiyari ölüm ile, bu dünyanın ve kendi beden dünyamızın hakikatini idrak etmiş olarak varlığımızı daha evvelden Hakk’a teslim ederiz de Azrâîl (a.s.) geldiğinde varlığımızda sadece geriye kalmış bir çuval et ve kemikten başka bir şey bulamamış olsun.

Bu hâl, bir mürşidin önünde tam bir teslimiyetle duran dervişin hâlini andırır. Efendi Babamızın buyurduğu gibi, kişi kendini temizleyebilir ama ruhunu ve özünü ancak bir kâmilin irfaniyet suyuyla, tam bir teslimiyetle temizletebilir. Bu, yaşayan bir ölünün, bir "meyyit"in yıkayıcısına (gassal) teslim olması gibidir.

Nasıl ki o gasili yapan meyyiti dilediği tarafa döndürüyor, dilediği tarafa çeviriyor, o meyyitin hiç sesi çıkmıyor, sıcak su döküyor, soğuk su döküyor, hiç cevap gelmiyor, yani tam teslim olmuş şekilde işte bir derviş şeyhinin huzurunda önünde öyle yatarsa o şeyhi onu irfaniyet suyu ile kemalat suyu ile muhabbet suyu ile yıkar tertemiz yapar, işte gerçek gusül o olur.

Bu teslimiyet, "Lâ ilâhe illallah" kelime-i tayyibesinin hakikatini yaşamaktır. O'ndan başka varlık olmadığını idrak eden için, geriye teslim edilecek bir "ben" de kalmaz. Çünkü o "ben" dediğimiz şey, zaten O’nun ruhundan bir nefha, O’nun varlığının bizdeki zuhurundan ibarettir.

“La ilahe illallah” dediğimiz zaman iş zaten bitmiştir. O’ndan başka varlık yoktur ortada. Peki bizler neyiz, bizler de bizleriz ama O’nun varlığı ile bizleriz. Yani O’nun bizlerdeki zuhuruyla bizleriz “venefahtü fihi min ruhi” demedi mi rabbımız bize “Ben sana ruhumdan üfledim” diyor. O’nun ruhu bizde ise peki biz kimiz ki bizim varlığımız nerededir, biz bizi mi halk ettik ki buna sahip olalım.

Teslimiyetin Seyr-i Sülûktaki Mertebeleri: Bakara'yı Boğazlamak

Teslimiyet, bir anda olup biten bir hâdise değil, nefsin mertebelerinde pişe pişe kemâle eren bir yolculuktur. Bu yolculuk, Bakara Sûresi’ndeki "bakara boğazlama" kıssasında sembolize edilir. Boğazlanması emredilen o inek, aslında sâlikin kendi nefs-i emmâresidir. Cenâb-ı Hakk, sâlike Mûseviyyet mertebesinden, yani esmâ tarikatından seslenerek, ötelerde sandığı Hakk’ı kendi varlığında bulması için evvela firavun hükmündeki emmâre nefsini, sonra da pişmanlık duyan levvâme nefsini boğazlamasını emreder.

Ey seyri sülûk yolundaki derviş, Mûseviyyet mertebesi, yani esmâ tarikat mertebesinden sana sesleniyorum, varlığındaki Esmâ-ül Hüsnâ’ların Allahın güzel isimleri olduğunu tenzih mertebesinde, yani ötelerde sandığın Allahını daha iyi tanıman her fiilin Allahın güzel isimlerinden birinin zuhur yeri olduğunu kavraman için, bu mertebeye ulaşabilmen için önce fir’âv’un hükmündeki nefsi emmâreni bir adım daha giderek yapmış olduklarından üzüntü duyarak nefsi levvâmeni boğazlamanı emrediyorum ki nefsi mülhimeye ulaşasın...

Kıssada, emre hemen itaat etmeyip sürekli sorular soran kavmin hâli, bizim nefsimizin teslimiyete karşı direnişinin bir misalidir. Nefis, işi yokuşa sürer, bahaneler bulur. "Rengine", "yaşına" dair sorular sorar. Lâkin her sorunun cevabı, sâlikin kuşanması gereken bir ahlâkı, ulaşması gereken bir hâli tarif eder. Nihayetinde ise, "Allah dilerse" diyerek gösterdikleri o küçücük teslimiyet, onları kurtuluşa erdirir.

Evet nefsimiz işi uzatmaya devam ediyor. Ama sonunda ki, teslimiyeti Allah dilerse sözü, Onları o mertebeden kurtarıyor. (2/71) İşte istenilen dervişin özellikleri;hiçbir saplantısı olmayan,daha önce hiçbir yerden eğitim almamış (tarikat babından) hür iradeli olan, Allah a olan muhabbetinde alacası olmayan. İşte şu an bize inen bu Âyet’te bizden istenilen bu. Evet artık eğitimin sonucu olarak bakare boğazlandı.

Bu boğazlama, yani nefsin kurban edilmesi, sâlikin kendi ölü istidatlarının dirilmesine vesile olur. Fakat bu mertebeler kaygandır. Teslimiyet tam ve kâmil olmadıkça, kalp tekrar katılaşabilir. Bu yüzden, teslimiyet sürekli bir uyanıklık ve Hakk’a yöneliş hâlidir.

Teslimiyetin Zirvesi: "Vecih"i Hakk'a Çevirmek

Seyr-i sülûk ilerledikçe, teslimiyet de derinleşir. Artık sadece fiilleri değil, iradenin ve varlığın kendisini teslim etme makamları başlar. Bu makamın pîri, Halîlullah (Hakk'ın dostu) unvanıyla şereflenmiş Hz. İbrâhim’dir. Cenâb-ı Hakk ona, "Eslim! (Teslim ol!)" diye emrettiğinde, o hiç tereddüt etmeden, "Eslemtü li-Rabbil-'âlemîn (Âlemlerin Rabbine teslim oldum)" demiştir.

“iz kale lehü rabbühü eslim kale eslemtü lirabbil alemiyne” “Rabbi ona: “Teslim ol” buyurduğunda. “Alemlerin Rabbine teslim oldum” demişti.” Bu hitapta Hazret-i İbrahime “Rabbine teslim ol” buyuruluyor. Daha açıkçası “bütün varlığınla bana teslim ol, beni vekil kabul et, senin kefilin olayım,” deniyor. Hazret-i İbrahim’in cevabı hemen “Eslemtü lirabbilalemiyn” oluyor.

Bu, nefs-i mutmainne (huzura ermiş nefs) makamında gerçekleşen bir teslimiyettir. Kişi artık kendi cüz'î iradesinden, "ben yaparım, ben ederim" davasından vazgeçer. Bütün varlığıyla, bütün yönüyle, yani "vechiyle" Hakk'a döner. "Vecih", sadece yüzden ibaret değildir; insanın bütün cihetidir, küllî varlığıdır.

Ben veçhimi öyle bir veçhe karşı tuttum ki o vecih, semavat ve arzı fıtratı üzere halk etmiştir. Ve ben de şirk ehli değil, tevhid ehliyim.” Ben beşeriyetimi artık ortadan çıkardım, yapmam etmem gibi nefsi feveranları nefsimi kaldırdım ortadan demektir. Bakın bu hadise nefs-i mutmainnede oluşuyor, yani dördüncü mertebenin hakikati burada vardır.

Bu, "vechini Allah'a teslim etmek"tir. Kim ki vechini, yani bütün varlığını, bilgisini, ruhunu, özünü Allah isminin Cem makamına teslim ederse, ona "muhsin" denir ve en büyük mükafat olan "ihsan"a, yani Hakk’ı müşahede etme sırrına nâil olur.

bela men esleme vechehü lillahi ve hüve muhsinun “iyi bilin ki kim vechini ALLAH’a teslim ederse ona ihsan olunur,” bakın ne ihsan edilir, ihsan edilir ama para mı mal mı mülk mü, toprak mı çiftlik mi, ev mi apartman mı “ihsan edilir” hani ihsan nedir diye sordu ya hadiste ihsan neydi, rüyetin başlangıcı idi.

Burada teslimiyetin "Rabb"e değil, "Allah"a olduğu vurgulanır. "Rabb", terbiye edici, kişiye özel tecellilerle ilgilidir. "Allah" ise bütün isimleri ve sıfatları kendinde toplayan Zâtî isimdir. Kişi, kendi hususi Rabbi olan Rabb-i Hâss dairesinden çıkıp, bütün âlemlerin Rabbi (Rabbu'l-Erbâb) olan Allah'a teslim olduğunda, artık cüz'î tecellilerin değil, küllî tecellinin mazharı olur. Varlığı Hakk'a teslim edilince, Cenâb-ı Hakk ona İlâhî bir kimlik, dostluk elbisesi olan "hullet"i giydirir.

Teslimiyet ve İslâm: Selâmetin Kaynağı

Teslimiyetin hakikati, "İslâm" kelimesinin özünde gizlidir. İslâm, "selâm" ve "selâmet" kökünden gelir. Kişinin Hakk'a teslim olması, O'nunla barışması, O'nun selâmet dairesine girmesidir. Efendi Babamız, insanın varlığındaki en büyük İlâhî kaynak isminin "Selâm" olduğunu ifade eder:

İnsân varlığının en büyük Esmâ-i İlâhiyye kaynağı “Selâm” ismidir, onun için İslâm onun için teslim onun için müslüman, oradan kaynaklanıyor...

Bu selâm, sadece bir kelime değil, bir hâldir. Namazlarımızda günde doksan dokuz defa tekrar ettiğimiz "selâm", o gün bize gelecek zorluklara karşı bir kalkan olur. Bu, teslimiyetin getirdiği zâhirî bir selâmettir. Bâtınî selâmet ise, varlığın tamamen Hakk'a teslim edilmesiyle kalbin her türlü şirkten, vesveseden, korku ve hüzünden arınıp mutlak bir huzura ermesidir.

Bu sır, harflerin ve sayıların dilinde de kendini gösterir. Hz. İbrâhim’e emredilen "Eslim (Teslim ol)" kelimesinin ebced değeri 131'dir. "Selâm" isminin ebced değeri de 131'dir. Bu, teslimiyetin doğrudan doğruya selâmetin kendisi olduğunu, teslim olanın Selâm isminin tecelligâhı olan İnsân-ı Kâmil sırrına ayna tuttuğunu gösteren latif bir işarettir.

ESLEM = Elif, Sin, Lâm, Mim harflerinden oluşmaktadır.. 1+60+30+40= 131 Ebced hesabıyla da 131 dir. Elif= Ahadiyyet zuhurunun İbrâhimiyyet mertebesine bir bakıma Ef’âl’imize, Sin = İbrâhîmiyyet, Tevhid-i Ef’âl mertebesinde ki İnsan, Lâm= Ulûhiyyet mertebesininin, Tevhid-i Ef’âl ve İbrâhîmiyyet mertebesinden zuhururu. Mim = İbrâhîmiyyet mertebesindeki Hakikat-i Muhammediyye.

Teslimiyet, bir acziyet değil, en büyük kudrete erme yoludur. Bir yok oluş değil, hakiki varlığa kavuşmadır. Bir esaret değil, benlik zindanından kurtulup sonsuz hürriyete kanat çırpmadır. Bu yol, nefsi kurban etmekle başlar, vechi Hakk'a döndürmekle devam eder ve nihayetinde kulun "ben"liğinin tamamen aradan çekilip, varlığında sadece ve sadece Hakk'ın kaldığı "fenâfillah" ve "bekâbillah" makamlarında kemâle erer. O vakit sâlik, hem teslim olan hem teslim olunandır. O’nun selâmı ile selâmet bulmuştur.

Terzibaba Geleneğinde Teslimiyet'in Yaşanması

Hakikatin ne olduğunu anlamak bir mertebe ise, o hakikati kendi vücûdunda, kendi hayatında, her nefesinde yaşamak apayrı bir mertebedir. İrfan mekteplerinde ilim, hâl ile tamamlanır. Bilmek, olmak yolculuğunun sadece ilk adımıdır. Teslimiyet’in, bir sâlikin hayatında nasıl ilmek ilmek dokunduğuna, nasıl yaşandığına ve bir ahlâktan öte nasıl bir varoluş biçimine dönüştüğüne bakmak gerekir.

Terzibaba İrfan Mektebi’nin usûlünde Teslimiyet, duvara asılacak bir levha değil; giyilecek bir hırka, her gün adımlanacak bir yoldur. O, sülûkun hem başı, hem ortası, hem de sonudur. Başıdır, çünkü mürşid kapısına "ben" diyerek değil, "benliğimi sana kurban etmeye geldim" diyerek varılır. Ortasıdır, çünkü yolun her bir virajında, nefsin her bir hilesinde, zikrin her bir halkasında sâlikin imtihanı teslimiyetidir. Sonudur, çünkü vuslat denilen nihai durak, sâlikin iradesinin Hakk’ın iradesinde tamamen erimesi, damlanın okyanusa kavuşmasıdır ki bu, teslimiyetin en kâmil hâlidir.

Bu yolda Teslimiyet, soyut bir fikir değil, somut adımlarla inşa edilen bir kaledir. Bu kalenin harcı zikir, taşları edep, mimarı ise mürşid-i kâmildir.

Mürşid Kapısında Teslimiyet: "Ölmeden Evvel Ölmek"

Teslimiyet yolculuğu, bir İnsân-ı Kâmil’in, yani bu yolu yürümüş ve menzile ermiş bir rehberin dizinin dibinde başlar. Sâlikin mürşidine olan teslimiyeti, bu yolun olmazsa olmazıdır. Bu, körü körüne bir itaat değil; hakiki şahsiyete, yani Hakk’ın boyasıyla boyanmış bir kimliğe ulaşmak için sahte kimliklerden vazgeçmektir. Bu, "ölmeden evvel ölünüz" sırrının ilk tecellî ettiği yerdir.

Bu, biyolojik bir ölüm değil, irade ölümüdür. Sâlik, kendi cüz’î iradesini, yani "ben bilirim, ben yaparım, benim doğrum budur" diyen o enaniyet damarını, mürşidinin temsil ettiği küllî iradenin önünde kurban eder. Tıpkı gassalın elindeki meyyit gibi olur. Meyyit, yıkayıcısına "beni şöyle çevir, suyumu daha ılık dök" der mi? Demez. Çünkü kendi üzerinde bir tasarruf hakkı kalmamıştır. Sâlik de, mürşidinin manevî terbiyesi altında, kendi nefsanî arzularına, aklının dar kalıplarına ve eski alışkanlıklarına dair hükmünü kaybeder.

Bu teslimiyet, o şahsın temsil ettiği hakikate yapılır. Çünkü mürşid, sâlik için Hakk’a açılan bir kapı, O’nun isimlerinin tecellî ettiği cilalı bir ayna gibidir. Mürşidin emri, kendi nefsinden değil, sâlikin hâline ve istidadına en uygun olan ilâhî muradın bir yansımasıdır. Sâlik, mürşidinin bir sözüyle yıllardır yaptığı bir ibadeti bırakabilir, hiç aklına gelmeyen bir hizmete koşulabilir. Aklı "ama neden?" diye feryat ederken, kalbi "semi’nâ ve ata’nâ" (işittik ve itaat ettik) diye fısıldar. Bu, aklın değil, aşkın yoludur. Akıl, kıyıda kalıp dalgaları seyreder; aşk ise "Bismillah" deyip o denize atlar. Mürşide teslimiyet, o denize atlama cesaretidir.

Bu teslimiyetin ilk meyvesi, sâlikin kendi acziyetini ve fakrını idrak etmesidir. "Ben" kalesinin duvarları çatlamaya başlar. Yıllardır kendini bir şey zanneden insan, aslında ne kadar bilgisiz, ne kadar zayıf, ne kadar muhtaç olduğunu anlar. Bu anlayış bir çöküş değil, bir diriliştir. Çünkü ancak kendi hiçliğini anlayan, varlığın sahibine yönelebilir. Ancak kendi fenerinin ışığının ne kadar cılız olduğunu gören, Güneş’e yüzünü döner. Mürşide teslimiyet, sâlikin kendi cılız fenerini söndürüp, kendini İnsân-ı Kâmil’in temsil ettiği Muhammedî Nur’un aydınlığına bırakmasıdır.

Zikir ve Vird ile Teslimiyetin İnşası

Eğer mürşide teslimiyet, yolun kapısı ise, zikir o yolda yürümeyi sağlayan azıktır. Teslimiyet, sadece bir niyet değildir; kalpte kök salması gereken bir ağaçtır ve bu ağacı sulayan en bereketli su, zikirdir. Terzibaba mektebinde zikir, sadece bir anma eylemi değil, bir dönüşüm aracıdır.

Sâlike mürşidi tarafından verilen vird (günlük zikir dersi), onun manevî yapısına göre hazırlanmış bir ilaçtır. Bu ilacın en temel vazifesi, kalbi masivadan, yani Hakk’ın dışındaki her şeyden temizlemek ve teslimiyete hazır hâle getirmektir. Zikrin her bir darbesi, kalpteki "ben" putuna inen bir balyoz gibidir. "Lâ ilâhe illallah" zikri, en büyük teslimiyet beyanıdır. Sâlik "Lâ ilâhe" derken, sadece tapınılan sahte ilahları değil; kendi aklını, kendi arzusunu, kendi varlık vehmini, yani ilahlık taslayan her şeyi reddeder. Bu, manevî bir "yok etme" eylemidir. Ardından "illallah" derken, o boşalttığı arşın, yani kalbin tahtına yalnızca Hakk’ı oturtur. Bu da manevî bir "var etme" eylemidir. Bu zikri binlerce kez tekrar eden bir kalp, zamanla bu hakikatin kendisi olur. Artık her hadisede, her varlıkta "Lâ ilâhe illallah" sırrını görmeye başlar. Bu görüş, teslimiyetin ta kendisidir.

Zikir, aynı zamanda nefsin sesini kısar. Nefs, sürekli fısıldar: "Bu zor, bu anlamsız, dinlenmelisin, hakkın yeniyor..." Teslimiyetin önündeki en büyük engel bu fısıltılardır. Düzenli zikir, bu fısıltıları bastıran ilâhî bir sese dönüşür. Kalp, zikrin lezzetiyle doldukça, nefsin vesveseleri tatsız gelmeye başlar. Sâlik, zikir sayesinde, kendi iradesini teslim etmenin bir kayıp değil, en büyük kazanç olduğunu bizzat tecrübe eder. Çünkü zikirle açılan kalp, her şeyin sahibinin kim olduğunu, bütün işleri kimin evirip çevirdiğini görmeye başlar. Bu görüşe sahip olan için teslim olmaktan başka daha mantıklı, daha huzurlu bir seçenek kalmaz.

Böylece zikir, teslimiyeti bir "yapılması gereken görev" olmaktan çıkarıp, bir "içsel ihtiyaç" hâline getirir. Sâlik artık teslim olmak için kendini zorlamaz; zikrin nuruyla aydınlanan kalbi, zaten teslimiyetten başka bir hâlde duramaz. Tıpkı ayçiçeğinin yüzünü güneşe dönmesi gibi, zikirle dolan kalp de yüzünü fıtrî olarak Hakk’a döner ve O’nun iradesinin tecellîlerine boyun eğer.

Edebin Sırrı: Fiilî Teslimiyetin Tezahürü

İrfan yolunda "Edep yâ Hû" sözü her dergâhın kapısında asılıdır. Edep, teslimiyetin kalpten organlara dökülmüş hâlidir. İçerideki teslim hâlinin, dışarıdaki davranışlara yansımasıdır. Bir insanın teslimiyetinin derecesini ölçmek için onun edebine bakılır.

Edep, en başta Hakk’a karşıdır. Bu, O’nun emir ve yasaklarına riayet etmekle başlar, ama orada bitmez. Hakk’a karşı edep, O’nun her fiilinde, her tecellîsinde bir hikmet ve bir güzellik görmektir. Gelen lütfa "Elhamdülillah" dediği gibi, gelen kahra da "Elhamdülillah" diyebilme sanatıdır. Çünkü sâlik bilir ki, lütuf da kahır da aynı sevgilidendir. Bu, Cem makamı’nın, yani zıtların birliğinin tecrübe edildiği bir edep seviyesidir. Bu makamda sâlik, hadiselerin zahirine takılmaz, her olayın ardındaki Fâil-i Mutlak’ın elini görür. Bu görüş, onu şikâyetten, isyandan, endişeden kurtarır. Geriye sadece derin bir sükûnet ve rıza kalır. Bu, teslimiyetin en tatlı meyvesidir.

Edep, sonra mürşide karşıdır. Bu, sadece huzurunda el bağlayıp oturmak değil, gıyabında da onun ilke ve öğretilerine sadık kalmaktır. Mürşidin bir işaretiyle en sevdiği şeyden vazgeçebilmek, en zorlandığı hizmete koşabilmek, onun sözünü kendi aklının filtresinden geçirmeden kabul edebilmek, bu edebin parçalarıdır.

Edep, sonra ihvana, yani yol kardeşlerine karşıdır. Sâlik bilir ki, dergâhtaki her bir can, kendi nefsini terbiye etmesi için birer vesiledir. Biri ona sabrı öğretir, diğeri cömertliği, bir diğeri affetmeyi. Kardeşinin bir hatasını gördüğünde onu ifşa etmek yerine örtmek, bir ihtiyacı olduğunda kendininkinden önce onu görmek, bir tartışmada haklı bile olsa susmayı tercih etmek... Bunların hepsi, "ben"i aradan çıkarıp "biz" olabilme talimidir ve her biri fiilî bir teslimiyet eylemidir.

Nihayet edep, bütün mahlûkata karşıdır. Yerdeki karıncadan gökteki kuşa, açan çiçekten esen rüzgâra kadar her şey, Tevhid nazarıyla bakıldığında Hakk’ın birer tecellîsi, birer "âyeti"dir. Bu yüzden arif, bir çiçeği koparırken bile incinir; çünkü o çiçekte Hakk’ın "Musavvir" isminin tecellîsini görür. Mahlûkata gösterilen şefkat ve merhamet, Yaradan’a olan teslimiyetin ve saygının bir ifadesidir. Bu edep seviyesine ulaşan sâlik, artık kâinatla barışık bir hâle gelir. Her şeyin ve herkesin yerli yerinde olduğunu, her şeyin bir nizam içinde aktığını görür. Bu büyük kevnî senfonide kendi yerini, kendi "haddini" bilmek, teslimiyetin edep kisvesine bürünmüş hâlidir.

Hayatın Akışına Teslimiyet: Rıza ve Sabır Makamı

Teslimiyet, dergâhın korunaklı duvarları arasında öğrenilir ama asıl pazar yerinde, yani hayatın tam ortasında yaşanır. Sâlikin mânevî terbiyesi ilerledikçe, teslimiyet artık sadece belirli anlarda başvurulan bir sığınak değil, nefes alıp vermek gibi fıtrî bir hâle bürünür. Bu hâlin iki temel direği vardır: Rıza ve Sabır.

Rıza, başa gelen her şeyi, iyi veya kötü demeden, Hakk’tan geldiği şuuruyla hoşnutlukla karşılamaktır. Bu, kadercilik veya miskinlik değildir. Sâlik, sebeplere yapışır, elinden gelen gayreti gösterir. Ama netice tecellî ettiğinde, o netice kendi beklediği gibi olmasa bile, "Bunda da bir hayır vardır" diyerek kalbini ferah tutar. Çünkü bilir ki, onun cüz’î aklı ve sınırlı bilgisi, küllî hikmeti kuşatmaktan acizdir. Onun "şer" gibi gördüğü bir olayın ardında nice hayırlar, "hayır" gibi gördüğü bir durumun ardında da nice imtihanlar gizli olabilir. Rıza, bu ilâhî senaryoya tam bir güven duymaktır. Bu, Zât’ın tecellîleri olan Celâl (kahır) ve Cemâl (lütuf) isimlerinin her ikisine de aynı gönül hoşluğuyla "eyvallah" diyebilmektir.

Sabır ise, rızanın eylemdeki hâlidir. Rıza bir kalp makamıysa, sabır o makamın gerektirdiği duruştur. Özellikle işler zora girdiğinde, imtihanlar ağırlaştığında, nefis isyan etmeye başladığında sâlik, sabır ipine sımsıkı sarılır. Bu sabır, çaresizce beklemek değildir. Bu, "Sabır, Allah ile beraber olmaktır" sırrınca, en zor anda bile Hakk’ın kendisiyle beraber olduğu şuurunu kaybetmemektir. Bu, fırtına dinene kadar gemiyi terk etmemek, kaptanın gemiyi en güvenli limana ulaştıracağına dair tam bir imanla beklemektir. Sabır, acıya katlanmak değil, acının içinde gizlenmiş olan manevî ilacı ve tekâmül fırsatını görmektir. Her sabır, teslimiyet ağacının köklerini daha da derinlere salar.

Nihayetinde sâlik anlar ki, hayatın kendisi bir Nefes-i Rahmânî’nin, yani Rahmânî Nefes’in dalgalanmasından ibarettir. Kâh daralır, kâh genişler. Kâh alır, kâh verir. Bu akışa direnmek, dalgaya karşı kürek çekmek gibidir; insanı sadece yorar ve boğar. Teslimiyet ise, kendini bu akışa bırakmak, o ilâhî nefesin ritmine uyum sağlamaktır. O zaman sâlik görür ki, kendisi ayrı, hayatın akışı ayrı değildir. Her şey, aynı Vücûd denizinin dalgalarıdır. Bu idrak, sâlikin varlığını bir huzur ve sükûnet okyanusuna dönüştürür. Artık "benim başıma gelenler" yoktur; sadece Hakk’ın tecellîleri vardır. Ve bu tecellîleri seyretmek, en büyük lezzettir.

Terzibaba geleneğinde teslimiyet böyle yaşanır. Bir mürşidin elinde "hiç" olmakla başlar, zikrin ateşiyle pişer, edebin suyuyla saflaşır ve hayatın her anına yayılan bir rıza ve sabır hâline dönüşür. Bu, "ben"den "O"na doğru yapılan en kutlu, en meşakkatli, ama en sonunda en huzurlu yolculuktur.

Füsûsu'l-Hikem'de Teslimiyet

Teslimiyet, bir zayıflık değil, kâinatın en büyük sırrına, Vücûd’un yegâne hakikatine açılan kapının adıdır. Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri’nin hikmet pınarından beslenenler için teslimiyet, sâlikin yolculuğunun hem başı, hem ortası, hem de sonudur. O, yalnızca bir ahlâk ilkesi değil, varlığın her zerresine sirayet etmiş vücûdî bir hâldir.

Füsûsu’l-Hikem, bu sırrı peygamberlerin lisanından, onların mertebelerinden bize açar. Her bir peygamber, Hakk’ın bir isminin tam mazharı, bir hikmetin de kâmil taşıyıcısıdır. Teslimiyet bahsi, bu hikmetlerin içinde bir ırmak gibi akar; bazen İshak Aleyhisselâm’ın boyun eğişinde coşar, bazen Belkıs’ın idrakinde durulur, bazen de Hûd Aleyhisselâm’ın lisanından en derin sırları fısıldar.

Şeyh-i Ekber, teslimiyetin mertebelerini anlatırken, İshak Fassı’nda, kurban hadisesinin bâtınî manasını açar. Değerli olanın, büyük olanın değil; en çok teslim olanın daha “a’lâ”, yani daha yüce olduğunu buyurur.

İmdi cemâddan a'lâ bir halk yoktur. Ondan sonrada nebât, kadr ve kıymet üzerine vâki' olur. Bu beytin bâlâya rabtı budur ki: Koç inkıyâd ve teslîmde "bedene"den ya'ni deve, öküz ve mandadan daha a'lâdır; ve İshak (a.s.) dahi inkıyâd ve teslîmde kâmil idi. Nitekim hakkında âyet-i kerîmede فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ (Sâffât, 37/101) [Biz de onu halîm bir oğul ile müjdeledik.] buyurulmuştur. Binâenaleyh inkıyâd ve teslîmde a'lâ olan koçun nefs-i nefîs-i İshak'a fidâ olması münasib oldu.

Zahire bakan, bir koçun bir deveden nasıl daha üstün olabildiğini anlayamaz. Ama hikmet nazarı, üstünlüğün maddi kıymette değil, Hakk’ın emrine boyun eğme derecesinde olduğunu görür. Koç, kesilmeye giderken o büyük baş hayvanlar gibi direnç göstermez, daha sâkin, daha teslim bir tavır sergiler. Bu hâl, onu “a’lâ” kılar. Bu teslimiyetin zirvesi ise cemad yani taş, toprak, maden gibi cansız zannettiğimiz varlıklardadır.

Ve mâdemki alâlık inkıyâd ve teslîmdedir; o hâlde cemâddan a'lâ bir halk yoktur. Zîrâ cemâd ale'd-devâm marifet-i fıtriyye-i zâtiyye üzerinedir; tabîat-ı asliyyesinden inhirâf etmez. İlmen ve aynen ve mertebeten teslîmiyet ve inkıyâd üzeredir; ve irâde-i ilahiyyenin tasarrufu tahtındadır.

Cemad, kendilerine ait bir irade, bir fikir, bir “ben” davası gütmez. Onlar, varoluşlarının ilk anından itibaren Hakk’ın iradesine tam bir teslimiyet içindedirler. Onların bu sessiz ve sâkin duruşu, aslında en kâmil zikirdir. Kendilerine biçilen fıtrî vazifeden bir an bile sapmazlar. Bu yüzden, varlık mertebelerinin en aşağısında görünen cemad, teslimiyet bahsinde en yükseğe oturtulur. Kendilerine ait bir “irade” vehmetmedikleri için, doğrudan İlâhî İrade’nin tasarrufu altındadırlar. Bu, onların marifet-i fıtriyye (fıtrî, doğuştan gelen irfan) üzere olmalarındandır.

İnsan ise, aklı ve fikri ile bu fıtrî teslimiyetten uzaklaşma istidadı taşıyan yegâne varlıktır.

Ve "âdem" denilen halka gelince: İmdi akıl ile ve fikir ile veya kılâde-i îmân ile mukayyeddir. Ya'ni “âdem” denilen halka gelince: Bu, cemâd, nebât ve hayvan gibi hilkatinden maksûd olan şey üzere sâbit değildir. Belki aklı ve fikri ile, veyâhud îmânı ve i'tikādı ile, ma'rifet-i fıtriyyesini bozmuş ve onu tasarrufât-ı fikriyyesi ve nefsinin harekât-ı irâdiyyesi ile karıştırmıştır.

İnsanın imtihanı da buradadır. Akıl ve fikir, onu Hakk’a ulaştıracak bir binek olabilecekken, çoğu zaman O’nunla arasına giren bir perde olur. İnsan, kendi aklını, kendi fikrini, kendi iradesini mutlaklaştırır ve Hakk’ın iradesine teslim olmayı unutur. Oysa kemâl, cemadın o fıtrî teslimiyetini, irfan ve şuur ile yeniden kuşanmaktır. İnsân-ı Kâmil, işte bu şuurlu teslimiyetin zirvesidir.

Teslimiyetin bir başka yüzü, kime ve nasıl teslim olunduğu meselesinde ortaya çıkar. Süleyman Fassı, bu inceliği Belkıs ve Firavun’un teslimiyetlerini karşılaştırarak önümüze serer. Belkıs, Hz. Süleyman’ın vesilesiyle imana gelirken, teslimiyetini bir şahsa veya bir sebebe bağlamaz.

İmdi bunun indinde: "Yâ Rab tahkîkan ben nefsime zulmettim ve Süleymân ile, ya'nî islâm-ı Süleymân ile Rabbü'l-âlemîn olan Allâh'a teslîm ve münkād oldum” (Neml, 27/44) dedi. Böyle olunca Süley-mân'a münkād olmadı, belki Rabbü'l-âlemîne münkād oldu; ve Sü-leymân ise âlemîndendir. Binâenaleyh Allah Teâlâ'nın hakkındaki i'tikādlarında resûller takayyüd etmedikleri gibi, Belkîs de inkıyâ-dında takayyüd etmedi, Fir'avn'a muhâlif olarak.

Belkıs, “Süleyman’a teslim oldum” demez. “Süleyman ile birlikte Âlemlerin Rabbine teslim oldum” der. Bu, muazzam bir irfan farkıdır. Teslimiyetini, vesile olan peygamberle kayıtlamaz, mutlak olan Rabbü'l-âlemîn’e yöneltir. Hz. Süleyman, bu “âlemler” dairesinin içinde bir ferttir. Bütüne teslim olan, parçayı da içine alır. Ama parçaya teslim olan, bütünü kaçırır. Belkıs’ın teslimiyeti mutlak (kayıtsız), Firavun’un son nefesteki teslimiyeti ise mukayyeddir (kayıtlı).

Zîrâ Fir'avn "Ben Mûsâ ve Hârûn'un Rabb'ine îmân ettim" dedi. Ve “Mûsâ ve Hârûn” kavliyle îmânını takyîd etti.

Firavun, imanını “Musa ve Harun’un Rabbi” diyerek bir şarta, bir kayda bağlamıştır. Bu, Belkıs’ın “Âlemlerin Rabbi” diyerek yaptığı mutlak teslimiyetin kuvvetinde değildir. Şeyh-i Ekber, “Belkîs, Allâh'a inkıyâdda, Fir'avn'dan efkah idi” yani daha anlayışlı, daha derin kavrayışlı idi, buyurur. Gerçek teslimiyet, vesileleri aşarak doğrudan Mûcib’e, yani Hakk’ın Zâtı’na yönelmektir.

Teslimiyetin en sırlı katmanına, Hûd Fassı’nın kapısından giriyoruz. Burada Şeyh-i Ekber, meseleyi tersine çevirir ve sadece kulun Hakk’a değil, bir vecihten Hakk’ın da kula “itaat” ettiğini söyler. Bu, avamın aklını karıştıracak, ancak arifin kalbini ferahlatacak bir Cem makamı müşahedesidir.

Ve eğer Hak sana itaat ederse, bazan halk sana itaat ve inkıyâd etmez. Ya’nî senin mazharında zahir olan Hak sana boyun eğen olduğu vakit, mahlukların sana teslim olması lâzım gelmez.

Her varlık, İlâhî İsimlerden bir ismin mazharıdır. O varlığın Rabbi, yani onu terbiye eden, yöneten, sevk eden, o isme Rabb-ı hâss (özel Rab) denir. Mesela hidayete eren bir kulun Rabb-ı hâss’ı el-Hâdî (Hidayet Veren) ismidir. Dalalette olan birinin Rabb-ı hâss’ı ise el-Mudill (Saptıran) ismidir. Hakk, bu isimlerin tecellî etmesine izin vermekle, o ismin hükmüne “boyun eğer”. Hâdî isminin tecellî ettiği kulda hidayet fiilleri zuhur eder; Mudill isminin tecellî ettiği kulda ise dalalet fiilleri. Bu, Hakk’ın o ismin gereğini yerine getirmesidir.

Zîrâ sana boyun eğen Hak sende zahir olan Rabb-i hâsstır; ... Ve sair mahlukta zahir olup, onlara boyun eğen olan Hak ise, onların Rabb-i hâssları olan esmadır. Binâenaleyh senin Rabb’in sana boyun eğen olmakla sair Rabb’lerin sana teslimiyeti lâzım gelmez.

Hâdî isminin mazharı olan kişi ile Mudill isminin mazharı olan kişinin birbirine teslim olması gerekmez. Çünkü her isim, kendi mazharını kendi kemâline doğru sevk eder. Biri hidayette kemâle erer, diğeri dalalette. Bu, “Yay’ın eğriliğinin onun doğruluğu olması” gibidir. Her isim, kendi Sırat-ı Müstakîmi üzerindedir. Bu, zıtların birliğinin en derin ifadesidir. Her şey, kendi Rabb-ı hâssına teslim olmuştur ve Hakk, bu isimlerin hükümlerinin zuhuruna müsaade ederek bu teslimiyete icabet eder.

Bu derin hakikatleri idrak etmek, teslimiyetin bir başka şartını, yani tenzih-teşbih dengesini kurmayı gerektirir. Sadece tenzih, yani Hakk’ı her şeyden soyutlayıp ötelerin ötesine atmak, O’nun bu âlemdeki tecellîlerini, isimlerinin ve sıfatlarının zuhurunu inkâr etmektir. Nûh Fassı’nda bu tehlikeye dikkat çekilir:

Tenzih eden kimseler ise bu tekziblerinin farkına varmazlar. Yani bu yalanlamalarının farkına varmazlar. Bu tekzib ile kendilerinde marifet hasıl olduğunu yani tenzih ederek kendilerinde marifet hasıl olduğunu mü’min ve muvahid yani tevhid ehli olduklarını zannederler. Tevhid ehli olmasının şartı teşbihten sonra mümkündür.

Gerçek tevhid, Hakk’ı hem Zât-ı Mutlak olarak her türlü kayıttan münezzeh bilmek (tenzih), hem de bu âlemdeki her surette O’nun tecellîsini müşahede etmektir (teşbih). Bu ikisini birleştiren arif, tam bir teslimiyet içindedir. O, Hakk’ın hem “len terânî” (Beni asla göremezsin) hitabının sırrını bilir, hem de “Nereye dönerseniz Allah'ın vechi oradadır” müjdesinin hakikatini yaşar. Bu yaşayışın adı ise “ihsan”dır. İhsan, vechini, yani tüm varlığını Hakk’a teslim edenin ulaştığı makamdır.

Kim ki vechini Hakk’a teslim ederse ona ihsan olunur yani o Muhsinlerden olur. ... Allah’ın rahmeti muhsinlerden gelir, başka bir yerden gelmez.

Muhsin, Hakk’ın rahmetinin tecellîgâhı olur. Kendini, kendi iradesini, kendi vehmini aradan çıkardığı için, Hakk’ın vechi onda parlamaya başlar. Bu teslimiyetin zirvesi, kulun Hakk tarafından övüldüğü Makam-ı Mahmud’dur. Kul aczini itiraf edip sustuğunda, Hakk kendi kemâlini o kulun lisanından ve varlığından konuşmaya başlar.

burada açık olarak söylüyor; Allah o kulunu över, melekler o kulu över, arkasından ey insanlar siz de böyle böyle hareket edin de siz de övün sonra da övülün. صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا selamat ve teslimat içinde yapın bu işi. Sizde övülmek istiyorsanız. Yani tam bir teslimiyet ve samimiyet içerisinde yapın buyuruyor.

Şeyh-i Ekber’in mektebinde teslimiyet, bir sondan ziyade bir başlangıçtır. Varlığın en alt mertebesindeki cemadın fıtrî teslimiyetinden başlayıp, nefs dağını aşarak Belkıs’ın mutlak teslimiyetine, oradan Hûd Aleyhisselâm’ın dilindeki Rabb-ı Hâss sırrına, nihayetinde de Makam-ı Mahmud’da Hakk ile Hak olmanın o büyük müjdesine varan bir yolculuktur. Bu yolculuk, “Ben” diyen her şeyi, o “Ben”liğin sahibine iade etme sanatıdır. Bu, iradeyi yok etmek değil, cüz’î iradeyi Küllî İrade’de fâni kılmaktır. Zira suyun rengi, kabının rengidir. Kendi benlik kabını aradan çekersen, geriye sadece Vücûd denizinin rengi kalır. O renk, teslimiyetin ta kendisidir.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Teslimiyetin hakikati, ancak zıtların birliğini idrak eden bir kalpte tam mânâsıyla tecellî eder. Füsûsu’l-Hikem, teslimiyetin vücûdî temelini, yani varlığın dokusuna işlenmiş sırrını açar. Sıradan bir göz için teslim olan bir “kul” ve teslim olunan bir “Rabb” vardır. Bu, elbette şeriatın ve ilk mertebelerin edebidir. Bu, işin tenzih yani Hakk’ı her türlü noksanlıktan tenzih etme kanadıdır. Fakat Şeyh-i Ekber bize ikinci bir kanat daha gösterir: teşbih kanadı. Yani Hakk’ın, Zâhir ismiyle bütün âlemlerde, bütün sûretlerde tecellî ettiğini, O’ndan başka bir mevcûd olmadığını görme basîreti.

Teslimiyetin en derin sırrı, bu iki kanadın birlikte çırpılmasında gizlidir. Teslimiyet, sadece uzaktaki, münezzeh bir Zât’a iradeyi bırakmak değildir. O aynı zamanda, kendi varlığının, fiillerinin, irade diye bildiğin o küçük hareketlenmenin dahi aslında O’nun iradesinin bir tecellîsinden ibaret olduğunu idrak etmektir. Bu idrak, zâhirde iki görüneni hakikatte birleyen Cem makamı idrakidir.

Şeyh-i Ekber’in işaret ettiği üzere, Hakk hem Bâtın’dır, hem Zâhir’dir. Hem Evvel’dir, hem Âhir’dir. Bu isimler birbirine zıt gibi görünür. Bir şey hem nasıl gizli, hem de aşikâr olabilir? Hakikat nazarında bu zıtlıklar, aynı Hüvviyet’in, aynı Tek Vücûd’un farklı yüzleridir. Gece ve gündüz, aynı yerkürenin farklı yüzlerinin güneşe dönmesinden ibarettir. Aslında ne gece vardır ne gündüz; sadece bir küre ve bir ışık kaynağı vardır. Hakk ve halk (yaratılmışlar) arasındaki ilişki de böyledir.

Bu noktada, “ben kendi irademi O’na teslim ettim” cümlesi bile bir ikilik kokusu taşımaya başlar. Çünkü ortada teslim edilecek ikinci bir “irade” olmadığını anlarsın. Dalganın denize teslim olması gibi bir şey değildir bu. Zira dalga, denizden ayrı bir varlığa sahip değildir ki ona teslim olsun. Dalganın varlığı, denizin hareketinden ibarettir. Sâlik de seyrinin sonunda anlar ki, kendi cüz’î iradesi, okyanusun, yani Küllî İrade’nin bir hareketi, bir zuhûrudur.

Bu sırrı anlamayan, teslimiyeti bir pazarlık gibi görür. “Ben namaz kılayım, irademi bırakayım; O da bana cenneti versin.” Bu bir tüccar ahlâkıdır, âbidlerin ahlâkıdır. Âriflerin ahlâkı ise bu değildir. Ârif, Füsûs’un işaret ettiği o makamda bilir ki, kendisinden zuhûr eden her fiil, Hakk’ın bir fiilidir. Secde eden de O’dur, secde edilen de O’dur. Bu, “Benim vehmî varlığım aradan çekilince, geriye sadece Hakk’ın fiili kalır” demektir. Teslimiyet, bu aradan çekilme sanatıdır. Varlığını O’nun varlığında yok etmektir. Buna tasavvufta “fenâ fi’l-ef’âl” (fiillerde fânî olmak), “fenâ fi’s-sıfât” (sıfatlarda fânî olmak) ve nihayetinde “fenâ fi’z-zât” (Zât’ta fânî olmak) derler.

Füsûs’un derinliği buradadır. Teslimiyet bir fiil değil, bir haldir. Hatta bir halden de öte, hakikatin kendisidir. Çünkü a'yân-ı sâbite, yani varlıkların ezeldeki hakikatleri, Hakk’ın ilminde sâbit iken, onların haricî bir vücûd talep etme güçleri yoktu. Onlar, ezelde Hakk’ın Nefes-i Rahmânî’si ile varlık sahasına çıkma talebinde bulundular. Bu talep, aslında bir tür “teslimiyet” idi. Yani, “Bize Vücûd ver, biz de Sende mevcut olan istidadımızı izhâr edelim” dediler. Bizim şu anki varlığımız, o ezelî teslimiyetin bir devamıdır.

Öyleyse sâlik neye teslim olur? Kendi hakikatine teslim olur. Kendi taayyün’ünün, yani bu belirli sûretinin, aslında Mutlak Vücûd denizindeki bir dalgadan ibaret olduğunu idrak etmeye teslim olur. Bu idrak, kalpte gerçekleşir. Kalp, Şeyh-i Ekber’in nazarında bir berzah’tır, bir birleşme noktasıdır. Hakk’ın tenzih ve teşbih vecihlerinin, celâl ve cemâl tecellîlerinin buluştuğu yerdir. Kalp, daraldığında Hakk’ı âlemlerden münezzeh bilir, “Sübhânallah” der. Genişlediğinde ise Hakk’ı her zerrede müşâhede eder, “Lâ mevcûde illâ Hû” (O’ndan başka mevcut yoktur) sırrına erer.

Gerçek teslimiyet, kalbin bu iki hal arasında dönmesi değil, bu iki hali aynı anda, tek bir bakışta cem etmesidir. Bu, Muhammedî mîzan’dır, en kâmil denge halidir. Bu halde sâlik, şeriatın hükümlerine en ince ayrıntısına kadar riayet eder (tenzih), çünkü bilir ki kulun kulluk etmesi, onun ezelî hakikatinin gereğidir. Ama aynı zamanda bilir ki bu kulluğu yaptıran, o fiili halk eden de Hakk’ın kendisidir (teşbih). Böylece ne fiiline güvenir ne de amelini küçük görür. Yapan ve yaptıranın bir olduğunu bilerek, aradan çekilir.

Bu makamda sâlik, başına gelen her hadiseyi, ister lütuf ister kahır olsun, Hakk’ın bir tecellîsi olarak karşılar. Çünkü bilir ki, Zât-ı Mutlak, zıt isimlerle tecellî eder. El-Kâbıd (sıkan) ismi tecellî ettiğinde kalp sıkılır, el-Bâsıt (genişleten) ismi tecellî ettiğinde kalp ferahlar. Teslim olmuş bir kalp için bu iki hal arasında fark yoktur. İkisi de aynı Sevgili’nin farklı birer hitabıdır. Biri celâl ile “Beni unutma!” der, diğeri cemâl ile “İşte buradayım!” der. Teslimiyet, bu iki hitabı da aynı edeple, aynı rızayla dinleyebilmektir.

İnsân-ı Kâmil’in teslimiyeti budur. O, kendi varlığının Hakk’ın varlığına bir ayna olduğunu bilir. Aynanın kendi başına bir rengi, bir şekli yoktur. Karşısına ne konulursa onu gösterir. İnsân-ı Kâmil’in kalbi de böyledir; saflaşmış, cilalanmış, kendiliğinden arınmıştır. Artık Hakk, o kalpte Kendi isim ve sıfatlarını seyreder. O kalbin sahibi olan zâtın iradesi, Hakk’ın iradesi olmuştur. “Attığın zaman sen atmadın, fakat Allah attı” (Enfâl, 17) âyetinin sırrı burada zuhûr eder.

Füsûs’un bize öğrettiği teslimiyet; korkunun veya ümidin doğurduğu bir boyun eğme değil, irfânın ve muhabbetin getirdiği bir rızadır. Varlığın tek ve bir olduğu, Vücûd-ı Mutlak’ın Hakk’a ait olduğu idrakine dayanan bir hiçlik şuurudur. Bu şuurla yaşayan için artık “teslim olmak” diye ayrı bir çaba kalmaz. Çünkü o, zaten her an, her nefes, okyanusun içinde hareket eden bir dalga gibi, Küllî İrade’ye teslim halindedir. Onun hayatı, baştan sona bir teslimiyet senfonisi olur. Mesele, bu hakikati bilmek değil, bu hakikat ile “olmak”tır. Zât’ın bu sırrını, akıl ile değil, aşk ile, hal ile yaşayabilmektir.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Teslimiyet

Hazret-i Mevlânâ, teslimiyet bahsini bir fıkıh âlimi gibi kuru kaidelerle anlatmaz. O, bir hekimdir; kalbin derinliklerine iner, bir ressamdır; mânâyı en canlı renklerle çizer, bir kıssahândır; en çetin meseleleri hikâyelerin içine gizler. Onun dilinde teslimiyet, bir fermanın soğuk harfleri değil, bir annenin şefkatli kucağı, bir âşığın maşukuna koşuşu, bir toprağın bahara boyun eğişidir. Mesnevî-i Şerîf'te teslimiyet bir durak değil, yolun kendisidir.

Mürşidin Bıçağı Altında İsmail Olmak: Teslimiyetin Şartı

Teslimiyetin en keskin ve en kâmil misali, şüphesiz Hazret-i İsmail’in kıssasıdır. Hazret-i Pîr, sâlikin İnsân-ı Kâmil olan mürşidi karşısındaki duruşunu anlatırken, bizi doğrudan o sahneye götürür. Mürşid, Hakk’ın emrini tebliğ eden bir İbrahim’dir; sâlik ise o emre canını sermaye yapan bir İsmail olmalıdır.

İsmail gibi onun önüne baş koy; onun bıçağının önüne sevinerek ve gülerek baş koy!

Burada kastedilen, bedenin helâk edilmesi değildir. O bıçak, mürşidin sâlikin benliğini, enâniyetini, aklının ve nefsânî arzularının hükmünü kesen irfan bıçağıdır. Teslimiyet, bu bıçağın altına korkuyla değil, “sevinerek ve gülerek” yatabilmektir. Çünkü sâlik bilir ki, kesilen baş kendi sahte varlığıdır ve bu kesiliş, hakiki hayata doğuştur. "Ölmeden evvel ölünüz" sırrının tecellîsi budur.

İsmail gibi boğazını öne getirdi; bıçak onun boğazına kâr getirmedi!

Kul kendini Hakk’ın emrine feda ettiğinde, o feda edişin kendisi bir kurtuluş olur. Bıçak boğaza dayanır ama kesmez. Çünkü kul, kendi iradesini Hakk’ın iradesinde yok ettiği an, fiili işleyen de, hükmü veren de Hakk olur. Sâlikin nefs boğazı kesilir, ama ruhu ebedî dirliğe erer. Bu, bir yok oluş değil, hakiki varlığa bürünmedir.

Bu mutlak teslimiyetin bir diğer misali, Hazret-i Musa ile Hızır’ın (aleyhimesselâm) yolculuğudur. Hazret-i Musa, bir şeriat peygamberi olarak zâhirin bilgisine vâkıftır. Hızır ise doğrudan Hakk’tan gelen bâtınî bilginin, ilm-i ledün’ün sahibidir. Mürşid, sâlik için bir Hızır’dır. Sâlik ise, peygamber dahi olsa, aklının ermediği işler karşısında bir Musa gibi sabretmeyi ve teslim olmayı öğrenmelidir.

Pîri tuttuğun vakit sakın ha! teslîm ol, Mûsâ gibi Hızır'ın hükmü altında git!

Mürşidin gemiyi delmesi, çocuğu öldürmesi gibi zâhiren akla aykırı görünen fiilleri, sâlikin aklının sınırlarını zorlar. Teslimiyet imtihanı burada başlar. Sâlik, “Neden?” diye sormayı bıraktığı, kendi aklının ölçülerini bir kenara koyup Pîr’in hükmüne râm olduğu an, Hızır’ın ilminden bir damla tatmaya başlar. İtiraz, ayrılıktır. Teslimiyet ise vuslatın kapısıdır.

Hazret-i Mevlânâ, bu hali bir de hekim ve hasta misaliyle somutlaştırır. Sâlik, mânevî hastalıklarla malûl bir hastadır. Mürşid ise ilâhî hekimdir. Şifa bulmanın ilk ve tek şartı, hekime tam teslimiyettir.

Ev boş kaldı ve dolaşan kimse kalmadı; tabibden başka ve ancak hastadan başka kimse kalmadı.

“Ev,” sâlikin kalp hanesidir. Teslimiyet, o evi bütün fuzuli düşüncelerden, vesveselerden, kendi kendine teşhis koyma sevdasından, yani "havâtır"dan boşaltmaktır. Evde sadece hasta (sâlik) ve tabip (mürşid) kalmalıdır. Kendini "ölü gibi" hekime teslim etmeyen, kendi aklınca tedaviye müdahale eden hasta nasıl şifa bulamazsa, mürşidine bu şekilde teslim olmayan sâlik de yol alamaz. Zira yolun en büyük engeli, kişinin kendi aklına ve bilgisine duyduğu güvendir.

Ey yol arayan! Sen ise delîli görmezsin; ve eğer görürsen ondan yüz çevirirsin. ... Dersin ki: "Bu yolda altmış yıl sefer ettim. Bu delîl ise bana "Gümrah!" der."

İlmiyle, aklıyla gururlanan "istidlâlî âlim," yani delil yoluyla hakikati bulduğunu zanneden kişi, İnsân-ı Kâmil olan "delîl"i görse bile teslim olamaz. Çünkü enâniyeti, "Ben altmış yıl okudum, bu zât bana nasıl 'yolunu şaşırmışsın' der?" diye isyan eder. Halbuki hakikat yolunda ilerlemenin ilk adımı, cehaletini itiraf etmektir.

Şart teslîmdir, uzun iş değildir. Dalâlette koşmak fâide olmaz.

Mesele yıllarca kitap karıştırmak değildir. Şart, bir anlık bir kararla, bir hekime teslim olan hasta gibi, kendi aklını ve tedbirini bir kenara bırakıp kendini mürşidin terbiyesine bırakmaktır. Bu, uzun bir iş değildir; bir anlık bir sıçrayıştır.

Varlığını Geri Vermek: Nefsin Terbiyesi ve İlâhî İrade

Teslimiyetin bir diğer katmanı, kulun kendi varlığının Hakk’a ait olduğunu idrak edip bu emaneti sahibine geri verme arzusudur. Bu, doğrudan Hakk’ın iradesine boyun eğmektir. Mevlânâ, bu ince sırrı anlatırken bizi Hazret-i Âdem’in kıssasına götürür. Zâhiren bir yasak çiğneme gibi görünen hadise, bâtında daha derin bir iradeye teslimiyettir.

Hak Teâlâ’nın belâdürleri Âdem’i şecere-i menhiyyeye takarrübde çevik ve nehy-i sarîhi te’vilde zekâ ve ârif yaptığı gibi yine Hak Teâlâ’nın kavî olan hilminin afyonu, hırsız mesâbesinde olan şeytanın Âdem’in teslîm ve itâat ve takvâ eşyâsını çalmak tarafına getirdi.

Bu, aklın durduğu bir Cem makamı ifadesidir. Hazret-i Âdem'in o fiili işlemesi, Hakk'ın "emr-i teklîfî"sine (şer'î emrine) aykırı görünse de, "emr-i irâdî"sine (kevnî, varoluşsal iradesine) muvafıktır. Yani, Hakk'ın ezelî ilminde ve iradesinde insanın yeryüzü serüveninin başlaması murat edilmiştir. Âdem'in o fiili, bu murad-ı ilâhîye bir teslimiyettir. Bu, kulun kendi aczini ve her şeyin O'nun kudret elinde olduğunu anlaması için kurulmuş bir ilâhî tezgahtır.

Bu mutlak acziyet ve ilâhî kudret karşısındaki teslimiyetin en dokunaklı hallerinden biri de Tövbekâr Nasuh’un hikâyesidir. Hamamda kadın kılığında tellaklık yaparken padişahın emriyle herkesin aranacağı haberi gelince, yakalanacağı korkusuyla Nasuh, tam bir çaresizlik içinde Hakk'a sığınır.

O kadar “Ey Hudâ ve ey Hudâ!” dedi ki, kapı ve duvar ona çift oldu. ... Çünkü kendisi Allah’a yönelmekte kendini kaybetmişti. Gözüne çarpan her şeyi de öyle Allah’ta kendini kaybetmiş gördü.

Bu, "ıztırarî teslimiyet"tir; yani mecburiyetten doğan teslimiyet. Nasuh, kendi tedbirinin tükendiği bir noktada, varlığını tamamen Hakk’a bırakır. O kadar samimi bir yakarışla "ben"liğinden geçer ki, artık sadece kendi nefsini değil, etrafındaki cansız varlıkları dahi kendisiyle birlikte Hakk'a yalvarır halde görür. Bu, Vahdet-i Şuhûd'a açılan bir penceredir. Kişi kendi cüz'î iradesinden sıyrılınca, bütün kâinatın küllî iradeye teslim olmuş zikrini duymaya başlar.

Bu kudret karşısındaki acziyeti Pîr, şu çarpıcı misalle dile getirir:

Bir kan içici erkek arslanın pençesinde teslimiyet ve rızâdan başka bir çare nerede? Bizim durumumuz, Hakk'ın kudret ve tasarruf elinde, kan içici bir erkek arslanın pençesine düşmüş bir ceylanın durumuna benzer.

İnsan, Hakk'ın mutlak kudreti karşısında, bir aslanın pençesindeki ceylan gibidir. Çırpınmak, aslanın pençesini daha da sıkılaştırır. Tek çare, teslimiyet ve rızâdır. "O dilediğini yapar, dilediğine hükmeder" (يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ وَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ) âyetlerinin tefsiri budur. Teslimiyet, bu acziyetin idrakiyle gelen bir sükûnet ve huzur halidir.

Bu varlığı geri verme hali, bir borcu ödemek gibi değil, bir lütfa şükranla karşılık vermek gibidir. Bu, fütüvvet ehlinin, yani mânevî cömertliği şiar edinenlerin yoludur.

Hak ona varlığı sebepsiz verir. Yiğit de sebepsiz geri teslim eder.

Varlık, bize bir sebep veya karşılık beklenmeden, sırf lütuf olarak bağışlanmıştır. "Fetâ" yani civanmert âşık da, bu emanet canı ve varlığı, "Neden?" diye sormadan, yine sebepsizce sahibine iade eder. Bu, alışveriş ahlâkı değil, aşk ahlâkıdır. Teslimiyet, bu aşk ahlâkının en belirgin vasfıdır.

Toprak Olmak, Kilit ve Anahtar: Teslimiyetin Suretleri

Hazret-i Mevlânâ, teslimiyetin tabiatını anlatırken bizi kâinat kitabını okumaya davet eder. En büyük mürşidlerden biri de topraktır. Toprak, sessizdir, mütevazıdır, her şeyi kabul eder ve hiçbir şeye itiraz etmez.

Ey Hakk Yolcusu, sen her türlü tasarruftan arınmış ve sessiz olan topraktan daha mı aşağısın? Çünkü bir toprak, bahar mevsimine yâr ve yakın olup, o mevsimin hükmüne boyun eğdiği zaman, kendisinden yüz binlerce çiçek fışkırdı.

Sâlikin hali bu olmalıdır. Kendi akıl ve tedbirini, yani "tasarruf"unu terk edip, bahar meşrebinde olan İnsân-ı Kâmil’in huzurunda sessiz bir toprak gibi olmalıdır. O zaman, o kupkuru sandığı varlığından yüz binlerce mârifet ve hakikat çiçeği biter. Teslimiyet, sâlikin varlığını ilâhî feyze açık, verimli bir araziye dönüştürür.

Fakat bu yolda bir de "kilit" vardır. Bu kilit, kul ile Hakk arasındaki perdelerdir. Bu kilit o kadar büyüktür ki, hiçbir beşerî çaba onu açmaya yetmez.

Kilit büyüktür ve açıcı Allah'tır; elini teslimiyete ve rızâya vur!

Sâlikin vazifesi, anahtar üretmeye çalışmak, kilidi zorlamak değildir. Bu, aklın ve çabanın beyhudeliğini kabul etmektir. Yapılacak tek şey, elini teslimiyet ve rıza üzerine vurup beklemektir. Açacak olan, "el-Fettâh" isminin sahibi olan Hakk’ın kendisidir. Teslimiyet, bu gerçeğin huzur içinde idrakidir.

Bu yolda sâlikin hiç mi iradesi, hiç mi gayreti yoktur? Mevlânâ, bir başka yerde şöyle buyurur:

Kendi avını bir aslan gibi kendin yap; yabancının ve hısımın işvesini terk et!

Bu beyit, ilk bakışta teslimiyet ruhuna aykırı gibi görünebilir. Ama Hazret-i Pîr’in hikmeti derindir. Burada kastedilen, Hakk’a karşı bir benlik iddiası değil, bilakis, Hakk’tan gayrısına teslim olmamaktır. "Yabancı" ve "hısım," insanın nefsi, şeytan, dünya sevgisi ve sahte mürşidlerdir. Teslimiyet, sadece ve sadece Hakk’a ve O’nun hakiki rehberlerinedir. Bu rehberlere teslim olabilmek için de, diğer bütün sahte efendilerin işvesini bir aslan cesaretiyle terk etmek gerekir. Bu, teslimiyetin pasif bir boyun eğiş değil, en yüce makama bağlanmak için diğer bütün bağları koparan aktif bir yiğitlik olduğunu gösterir.

Sen o kişinin müridi ve misafirisin ki, o kişi alçaklığından dolayı senin kazancını alır. ... Güçlü değildir, seni nasıl güçlü kılar? Nur veremez, seni bulandırır.

İşte bu yüzden teslimiyet, kime ve neye teslim olunduğunu bilmeyi gerektirir. Gerçek teslimiyet, sâlikin mecazî varlık kanatlarını, kendi hünerlerini ve güzel görünen sıfatlarını yolundan koparıp atmasıdır.

Kanadı ve onun güzelliğini yoldan koparırım, tâ ki ayın güzelliğini yine aydan göreyim.

Varlığın ve güzelliğin hakiki sahibi olan "Ay"ı, yani Hakk'ı, kendi izâfî varlığının perdesi olmadan, doğrudan müşahede etmenin yolu, o perde olan "kanadı" koparmaktan, yani teslimiyetle kendi varlığından vazgeçmekten geçer.

Hazret-i Mevlânâ’nın dilinde teslimiyet; İsmail’in bıçağa, Musa’nın Hızır’a, hastanın hekime, toprağın bahara, ceylanın aslana, kulun Sultan’a boyun eğişidir. Aklın iflasını ilân etmek, iradenin dizginlerini Sahibine vermek, "ben" zindanından çıkıp "O"nun sonsuz sarayına girmektir. Bu, bir son değil, hakiki başlangıçtır. Teslim olan azalmaz, çoğalır; kaybolmaz, bulunur; ölmez, ebedî hayata dirilir.

Mesnevî Ciltlerinden İzler

Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Teslimiyet kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:

• Cilt 1: "Arslanın tevekkülü, sa'y ve iktisâba tercîh etmesi. Av hayvanlarının tevekkülü çalışmaya tercîh etmesi."
• Cilt 10: "Etkisiyle, hırsız mesleğinde olan şeytan, Âdem'in teslimiyet, itaat ve takvâ eşyalarını çalmaya yöneldi. Eğer Allah'ın hilmi, onun yüceliğini ve korkunçluğunu gizlemezse, şeytan asla Âdem'e yaklaşamaz."
• Cilt 13: "İlâhî ile Hak yolunda kurbân olmak için boğazını bıçağa teslim ettiği gibi, o şehzâdeler dahi kendi mesleklerinin aşkı ile belâ ve mihnet hançerine boğazlarını teslim ettiler."

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Teslimiyet

Teslimiyet, tek başına duran bir kule değil, irfan binasının temel direklerini birbirine bağlayan bir kilit taşıdır. Onunla ilişkili her bir kavram, teslimiyetin bir yüzünü aydınlatır.

Teslimiyetin en yakın yoldaşı, onun amele dökülmüş hâli Tevekkül'dür. Teslim olan kalp, işlerinde Hakk'ı vekil tayin eder; bu, fiilî bir güvendir. Teslimiyet bir iç hâl ise, tevekkül o hâlin dışa yansıyan sükûnetidir. Bu sükûnetin meyvesi ise Rızâ makamıdır. Teslim olan, Hakk'tan gelen her şeye, lütfa da kahrına da, aynı hoşnutlukla bakar. Çünkü bilir ki, fâil-i mutlak O'dur ve O'nun her fiili hikmetlidir. Rızâ, teslimiyetin en lezzetli semeresidir.

Bu yolun en kâmil rehberi ve en mutlak örneği, Efendimiz Hz. Muhammed (s.a.v.)'dir. O, "abdühû ve resûlühû" sırrıyla kulluğun ve elçiliğin zirvesidir. Mi'râc'da "iki yay aralığı kadar" yakınlaşmanın ardından tekrar kulluk makamına inmesi, en yüce teslimiyet dersidir. Zira en büyük makam, Hakk'a kul olma makamıdır.

Teslimiyetin çerçevesi Şeriat, özü ise Hakikat'tir. Şeriat, Cenâb-ı Hakk'ın zâhirî emir ve yasaklarına kayıtsız şartsız boyun eğmektir. Bu, teslimiyetin ilk adımıdır. Bu zâhirî teslimiyet derinleştiğinde, sâlik Hakikat bilgisine ulaşır; yani her fiilin, her hükmün ardındaki tek Fâil'i müşahede etmeye başlar. Böylece Şeriat'ın emrine uymak, Hakikat'in idrakiyle birleşir; kabuk ve öz bir olur.

Bu yolda sâlikin en büyük azığı Sabır'dır. Teslimiyet, çaresiz bir bekleyiş değil; Hakk'ın hükmünün tecellîsini gönül huzuruyla gözlerken gösterilen iradî bir direniştir. Sabır, teslim olmuş bir kalbin celâl tecellîleri karşısındaki metanetidir. Bu metanet, Kaza ve Kader sırrına imanın bir neticesidir. Sâlik, ezelde hükmün verildiğini bildiğinde, başına gelen hadiseler karşısında "neden?" diye isyan etmez. "Hoştur bana Senden gelen" diyerek Hakk'ın takdirine teslim olur.

Füsûsu'l-Hikem'in dilinde bu hâlin en billurlaşmış örneği İsmail Fassı'nda anlatılır. Hz. İbrahim'in ilâhî emre, Hz. İsmail'in ise babasının bu emrine ve dolayısıyla Hakk'ın hükmüne canıyla teslim olması, aklın sınırlarını aşan bir teslimiyetin vücut bulmuş hâlidir. Bu, "ben"liğin kurban edilerek Hakk'ın iradesinde yok oluşun en muhteşem kıssasıdır.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Teslimiyet kavramı, İrfan Mektebimizin üç temel direği olan Terzibaba Hazretleri'nin sohbetlerinde, İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'inde ve Mevlânâ Hazretleri'nin Mesnevî-i Şerîf'inde farklı ve birbirini tamamlayan vecheleriyle ele alınır.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin külliyatında teslimiyet, yaşayan, soluk alıp veren, günümüz sâlikinin hayatına doğrudan dokunan bir hâl olarak işlenir. Onun sohbetlerinde teslimiyet, cüz'î iradenin Küllî İrade'ye nasıl bırakılacağının usûl ve erkânıdır. Terzibaba, bu kavramı yüksek hikemî tartışmalardan alıp gündelik hayatın içine yerleştirir: Bir esnafın alışverişinde, bir annenin şefkatinde, bir dervişin zikrinde teslimiyetin nasıl tecellî edeceğini gösterir. Bu, bugünün insanının derdiyle dertlenen bir teslimiyet eğitimidir.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'inde ise teslimiyet, vücûdî mertebeler ve ilâhî hikmetler bağlamında ele alınır. Özellikle İsmail Fassı'nda, teslimiyetin sadece bir ahlâkî erdem değil, aynı zamanda varlığın temel bir ilkesi olduğu ortaya konur. Burada teslimiyet, kulun kendi vehmî varlığını Hakk'ın mutlak varlığı karşısında "yok" etmesi, ilâhî emrin akıl ve mantık ölçülerini aşan mutlaklığına boyun eğmesidir. Füsûs, teslimiyetin "neden"ini değil, "nasıl" bir vücûdî zorunluluk olduğunu, tenzih ve teşbihin bu kavramda nasıl birleştiğini gösteren derin bir bakış sunar.

Hazret-i Mevlânâ'nın Mesnevî-i Şerîf'i ise teslimiyet bahsini gönle hitap eden kıssalar ve benzersiz teşbihlerle donatır. Mesnevî'de aklına ve gücüne güvenen nice kişinin nasıl hüsrana uğradığı, kendini bir yaprak gibi Hakk'ın irade nehrine bırakanların ise nasıl selâmete erdiği anlatılır. Cüz'î aklın tuzağına düşen papağanın hikâyesi veya fil sahiplerinin inadı, hep kendi iradesine güvenmenin acı sonunu gösterir. Buna karşılık, denize atılan çocuğunu kurtaran padişah kıssası gibi anlatılarla, Hakk'a teslim olunduğunda gelen ilâhî yardım ve inayetin güzelliği resmedilir. Mesnevî, teslimiyeti akla değil, doğrudan aşka ve imana dayandıran bir dille kalplere nakşeder.

Değerlendirme

Netice olarak teslimiyet, bir acziyet veya pasiflik hâli değil, bilakis en yüce idrakin ve en kâmil gücün tezahürüdür. O, sâlikin kendi cüz’î iradesinin sınırlılığını fark edip, her şeye gücü yeten Küllî İrade'ye sığınma aklını göstermesidir. Terzibaba'nın dilinde hayatın her anına yayılan bir "edeb" hâli, İbn Arabî'nin nazarında varlığın temelini oluşturan bir "hikmet", Mevlânâ'nın gönlünde ise aşk ile yaşanan bir "hâl" olarak karşımıza çıkar. Bu üç bakış, teslimiyetin hem zâhirî bir amel, hem bâtınî bir idrak, hem de kalbî bir sevgi olduğunu bize öğretir. Sâlike düşen, Şeriat'ın ipine sarılarak bu yola girmek, sabırla nefsini terbiye etmek ve sonunda rızâ makamına ererek Hakk'ın her hükmünde O'nun güzelliğini seyretmektir.