Velayet
Velayet, Hakk ile kul arasındaki aracısız dostluğun, muhabbetin ve yakınlığın bizâtihî kendisidir. O, nübüvvet ve risâlet ağacının kökünde akan hayat suyudur; bâtının zâhiri kuşatması, aslın fer’ini himaye etmesidir. Terzibaba İrfan Mektebi’nde bu kavram bir bilgi yığını olarak değil, seyr-i sülûkumuzun hem başlangıcı hem de nihayeti olan bir hâl, bir tecrübe olarak anlaşılır. Bu sohbet, o kapıyı aralama, o dostluğun kokusunu duyma ve o yakınlığın sırrına erme niyetiyle yapılacaktır.
Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı
Bir kavramın hakikatine ermek, uzun bir arayış, sabırlı bir tefekkür ve nihayetinde ilâhî bir feth (açılım) gerektirir. Velayet kelimesi de böyledir. Yıllar boyu bu kelimenin özünü anlatan bir terkip, bir izah aranmıştır. Piyasada o kadar çok tabir ve iddia vardı ki, hakikat bunların arasında kaybolmuş gibiydi. Terzi Baba Necdet Ardıç Hazretleri, bu arayışın sonunda gelen ilâhî lütfu şöyle anlatır:
Uzun senelerdir bu mevzularla ilgili olduğum halde velâyet-in bu tür bir terkiple ne anlatıldığına ve ne de yazıldığına şahit olmamış ve bu hususta hep bir gerçek izah tabiri aramıştım, o kadar çok tabirler kullanılmıştı ki; hattâ bir çok kimseler bu tabirlerin ifade ettiği kişilerin kendileri olduğunu hiç bir delilsiz, zan ve vehim etmişlerdir ki, böyle bir benlik anlayışlarına nasıl düşüldüğü hayret edilecek şeylerden dir.
Bu samimi arayış, bir akşam vakti, Ezan-ı Muhammedî’nin “Allah-u Ekber” nidasıyla birlikte semeresini verir. O anda kalbe doğan, velayetin en özlü tariflerinden biridir:
İşte o anda şöyle bir (açılım-feth) oldu, deniyordu ki; “Velâyet!” (Zuhur halini kadîm haline dönüştürmektir.)
“Zuhur halini kadîm haline dönüştürmek.” Yani, sonradan halk edilmiş olan bu fâni varlığı, bu kesret âlemindeki sûreti, onun ezelî ve ebedî olan aslına, Hakk’taki hakikatine, [sabit hakikatine](/wiki/A'yân-ı Sâbite) geri döndürmektir. Bu, kulun kendi vehmî varlığından soyunup Hakk’ın varlığıyla var olması, fenâfillah ve bekâbillah mertebelerine ermesidir. Velayet, bu dönüşüm yolculuğunun ta kendisidir. Bu fethin bir sene sonra, aynı gün ve aynı saatte, yine yatsı ezanı okunurken tekrar hatırlanması, zamanın dairesel ve katmanlı yapısına, tecellilerin sürekliliğine bir işarettir.
Lügatler bu kelime için şöyle der:
Lügatta Veli=(Veli) Ermiş-eren-Allah dostu-Mâlik-Küçük çocukların halinden mes’ul kimse-Baba-Allah’ın isimlerinden biri.) Diye ifade edilmektedir.
Kelimenin kökünde yakınlık (v-l-y), dostluk, işi üstlenme, himaye etme mânâları vardır. Cenâb-ı Hakk’ın “el-Velî” ismi de buradan gelir. O, müminlerin dostu ve yardımcısıdır. Fakat tasavvuf ıstılahında velayet, bu lügat mânâsının çok ötesinde, derin bir vücûdî hâli ifade eder. Bu yolda her kavram gibi, velayet de avamın anladığı ve havassın bildiği olmak üzere ikiye ayrılır. Terzi Baba Hazretleri bu ayrımı net bir şekilde ortaya koyar:
Evvelâ, velâyet-i, hakk’ın ve halkın Velileri diye ikiye ayırabiliriz. (1) Halkın velileri = Bunlar aslında, gerçek manâ da (Veli) olmayıp, zahirde, belki ibadet ve taat-lerinin çok görülmesinden, (Evliya gibi) lâkabı yakıştırılıp daha sonraki nesiller tarafından (Evliya) diye tanınan ve bu şekilde şöhret bulan, yapılarına göre (âbit, zâkir, şâkir, mutteki) gibi olan İnsanlardır. Evliya diye şöhret bulmuş bu kimseler halkın evliyalarıdır ki; Evliya sınıfına girmezler.
Bu, mühim bir uyarıdır. Halk, genellikle zâhirî amellerin çokluğuna, keramet diye bilinen olağanüstü hallere bakarak birine “veli” der. Hâlbuki bunlar, yolun kendisi değil, yol üzerindeki işaretler veya bazen imtihanlardır. Gerçek velayet, ibadet çokluğuyla ölçülmez. O, Hakk’ta fâni olmakla, benliği O’na teslim etmekle bilinir.
Asıl mesele, Hakk’ın velileridir. Onlar da kendi içlerinde farklı meşreplere, yani manevi mizaçlara ve yollara ayrılırlar. Bu, onların Hakk’ın hangi isminin tecellisine daha çok mazhar olduklarıyla ilgilidir.
(2) Hakk’ın velileri = İse (4) sınıftır: (1) = Meşreb-i İbrâhimiyye velileri: (2) = Meşreb-i Museviyye velileri: (3) = Meşreb-i İseviyye velileri: (4) = Meşreb-i Muhammediyye velileri, dir ki, en kemal-lileri bunlardır. Not=Yukarıda bahsedilen, Museviyyet, İseviyyet velileri, dışarıda yaşayanlar değil Kûr’ân-ı Kerîm’de belirtilen mertebeleri itibariyledir.
Buradaki İbrahimî, Musevî, İsevî ve Muhammedî ayrımı, tarihi dinlere bir gönderme değildir. Bu, sâlikin manevi seyrinde ulaştığı tecelli mertebelerinin, yani Kur’ân-ı Kerîm’de anlatılan peygamberlerin bâtınî hakikatlerine ve ahlâkına bürünmesinin ifadesidir. En kâmil ve kuşatıcı olan ise, bütün bu meşrepleri kendi içinde barındıran Muhammedî meşreptir. Çünkü Hakikat-i Muhammed-î, bütün hakikatlerin menbaı ve mecmaıdır (kaynağı ve toplandığı yerdir).
Bu velayet yolunun yolcusuna, adayına ise Fetâ denir. Fetâ, lügatte genç, yiğit, cömert demektir. Ama irfan dilinde o, velayet ve İnsân-ı Kâmil namzetidir. Hz. Musa’nın, Hızır (a.s.) ile buluşmaya giderken yanına aldığı sırdaşı bir ‘fetâ’ idi.
(Fetâ) Gerçek’te ise, Velâyet ve Kâmil İnsân , namzetidir. ... Ve hatırla, o vakit ki, Mûsâ, yiğit genç, arkadaşına demişti: Ben iki denizin birleştiği yere varıncaya kadar durmayacağım, yahut uzun bir müddet geçireceğim.
Musa (a.s.) burada şeriat ilmini, ‘fetâ’ ise o ilmin bâtınına, yani ledün ilmine talip olan sâlikin ilk halini temsil eder. Yolculukları, zâhir ilmi ile bâtın ilminin birleştiği yer olan “mecmeal-bahreyn”e, yani hakikat denizinedir. Fetâ, bu yola baş koyan, mürşidinin peşinden hakikat denizine dalmaya cesaret eden yiğit gönüldür.
Gerçek veliyi tanımak kolay değildir. Onlar, kendilerini izzet perdeleriyle, Hakk’ın isim ve sıfat kubbeleriyle gizlerler. Kudsi bir hadîste Cenâb-ı Hakk’ın şöyle buyurduğu rivayet edilir:
Benim Veli kullarım kubbelerimin altındadır, onları benden başka kimse tanımaz.
Bu kubbeler, Hakk’ın Esmâ ve Sıfatlarıdır. Veliler, o isimlerin ve sıfatların tecellileri altında korunur ve gizlenirler. Onları ancak yine Hakk, dilediği kimseye tanıtır. Bu yüzden velayet, bir iddia değil, bir teslimiyet makamıdır. Zira velayetin asıl sahibi, “el-Velî” isminin müsemması olan Hakk’ın kendisidir. Kur’ân-ı Kerîm bu hakikati şöyle beyan eder:
وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ (Vallah-u veliyyül mü’minîn) 3/68. “Allah Teâlâ ise mü'minlerin velisidir.”
Cenâb-ı Hakk, kendine Nebî veya Resûl ismini almamış, ama Velî ismini almıştır. Bu, velayetin nübüvvet ve risaletin de bâtını ve aslı olduğunu, kesintisiz bir şekilde devam ettiğini gösteren en latif işarettir. Veli olmanın ilk ve en temel şartı, mü’min olmaktır. İman olmadan, yani Hakk’a gönülden teslim olmadan bu kapıdan girilmez. Bu yoldaki muhabbet ve aşk, bir müridin dilinden Pir’ine şöyle dökülür; zira velayet, en nihayetinde bir aşk ve muhabbet ilişkisidir:
Ey Âriflerin ve muhabbetin menbaı, Velâyetin hâtemi, canımın cananı, gönlümün sultanı, Ya Hazreti Pirim! Şu benim divane gönlüm senin muhabbet oklarınla yaralandığından bu yana dermansız bir derde yakalandım. ... Senin muhabbetin bir sarmaşık gülü gibi bütün varlığıma sarıldı ve kucakladı. Senden gayrıya bakamıyorum çünkü gözlerim bağlandı.
Velayetin sırrı, bu muhabbetle bağlanmakta, bu aşkla yanmakta ve nihayetinde sevenin, sevilenin ve sevginin Bir olduğu o Tevhid makamında gizlidir.
Terzibaba'nın Nazarıyla Velayet: Aslı ve Mertebesi
Velâyet, lügatte yakınlık, dostluk, yardımcılık demektir. Istılahta ise, Cenâb-ı Hakk’ın dostluğunu kazanmış, O’na yakınlık sırrına ermiş kulun halidir. Velâyetin aslına, varlık ağacındaki köküne, nübüvvet ve risaletle olan o ince, latif bağına Terzi Baba Hazretleri'nin irfan penceresinden bakmak gerekir. Velâyet, nübüvvet ve risalet binasının temeli, onun bâtını, görünmeyen ama her şeyi ayakta tutan canıdır.
Velayet'in Vücûdî Temeli: Nübüvvet ve Risaletin Bâtını
Velâyet, peygamberlikten sonra gelen bir mertebe değil, onun varlık sebebidir. Bir peygamberin, elçi (resul) veya haberci (nebi) olabilmesi için evvelâ velî olması, yani Hakk ile arasında bir dostluk ve yakınlık bağının kurulmuş olması şarttır. Bu bağ olmadan ne haber gelir ne de elçilik vazifesi yüklenilir. Terzi Baba Hazretleri bu sırrı şöyle ifade eder:
Zâten bir peygamber nebi veya rasul olması için mutlak kendisinde velâyeti vardır velâyet olmazsa rasul ve nebi zâten olamaz. Her peygamber mutlaka velidir, ama her veli mutlaka rasul ve nebi değildir.
Velâyet, Hakk’a bakan yüzümüzdür; nübüvvet ve risalet ise halka bakan yüzümüz. Bir resulün üç temel ciheti vardır. Birincisi risâlet cihetidir; bu yönüyle ümmetinin anlayış ve kabiliyet seviyesine göre onlara ilâhî hükümleri tebliğ eder. Tıpkı bir hocanın, ilkokuldaki çocuğa üniversite dersi anlatmayacağı gibi, resul de ümmetinin istidadı ne kadarsa o kadar konuşur.
İkincisi velâyet cihetidir. Bu, peygamberin kendi iç âlemidir, Hakk ile olan sırrıdır. Bu mertebede o, sıfatlarını Hakk’ın sıfatlarında, zâtını Hakk’ın Zâtı’nda yok etmiş, fenâfillâh sırrına ermiştir. Bu, onun şahsî kemalâtıdır ve ümmetinin kabiliyetiyle sınırlı değildir. Burası, Zât deryasına daldığı yerdir.
Üçüncüsü ise nübüvvet cihetidir. Bu da velâyetin zâhiri, yani dışa vuran yüzüdür. Peygamber, velâyet yoluyla Hakk’tan aldığı marifeti, kendi zâtî kabiliyeti ve istidadı ölçüsünde haber verir. Bu sebeple Terzi Baba Hazretleri, Şeyh-i Ekber’den naklen şöyle buyurur:
ve bu cihet, cihet-i velâyetin zâhiri yani Allah teâlâ’dan haber vermeleri kendi mertebeleri kadar cihet-i Velâyetin zâhiri yani velâyet yönünün dışı, ve cihet-i velâyet bunun bâtınıdır.
Velâyet, nübüvvetin içi, özü, hakikatidir. Nübüvvet ise o içteki mananın dışarıya, söze ve hale bürünmüş şeklidir. Bu sır anlaşıldığında, velâyetin neden kesintisiz olduğu, nübüvvet ve risaletin ise neden Hz. Peygamber Efendimiz (s.a.v) ile sona erdiği de anlaşılır. Çünkü tebliğ edilecek şeriat tamamlanmıştır, risalet kapısı kapanmıştır. Ama Hakk’a dostluk ve yakınlık kapısı olan velâyet, kıyamete kadar açıktır. Çünkü İnsân-ı Kâmil’in varlığı, âlemin devamının sebebidir ve her devirde velâyet sancağını taşıyan bir kâmil mutlaka bulunur.
"Allah" Lafzından Tecellî Eden Velâyet Sırrı
Bu vücûdî (varlıksal) temel, Cenâb-ı Hakk’ın Zât’ına işaret eden “Allah” lafza-i celâlinin harflerine dahi nakşedilmiştir. Terzi Baba Hazretleri, varlığın zuhûr edişini bu mübarek ismin harfleri üzerinden bir sohbet diliyle anlatır. Bu, sadece bir harf tahlili değil, âlemlerin nasıl birbiri ardına açıldığının hikâyesidir.
Allah (الله) sembolü ve mânâsında okunuşu açısından baştaki “Elif” (ا) sembolü (harfi) ahadiyyet mertebesini; birinci “Lâm” (ل) sembolü uluhiyyet mertebesini; ikinci “Lam” (ل) sembolü velâyet ve risâlet mertebesini; yukarıdaki şedde (ّ) ise çokluğunu ve şiddetini, aradaki gizli “Elif” muhabbetini; sondaki “Hu” (هُ) ise bütün bunlarda mevcud olan hüvviyet’il- mutlakayı anlatır.
Her şeyden evvel, Zât’ın kendi kendine, hiçbir sıfat ve isimle kayıtlı olmadığı mutlak birlik ve teklîk hali olan Ahadiyyet vardır. Bunu, ismin başındaki dimdik duran “Elif” temsil eder. Sonra, bu Zât’ın tüm isim ve sıfatları kendinde topladığı, ilahlık hakikati olan Uluhiyyet mertebesi gelir. Bu da birinci “Lâm”dır.
Bu noktadan sonra, o ilâhî hakikatlerin halka, yani halk edilmiş âleme dönük bir yüzü olması gerekir. Bu köprüyü kuran, bu kanalı açan mertebe ise ikinci “Lâm” ile işaret edilen velâyet ve risâlet mertebesidir. Velâyet, Uluhiyyet deryasından hakikatleri alır ve risalet yoluyla âleme ulaştırır. Velâyet, Zât ile halk arasında bir berzahtır, bir köprüdür. O olmadan ilâhî feyiz mahlûkata ulaşmaz. Sondaki "Hû" ise, bütün bu mertebelerde gizli olan ve her şeyi ayakta tutan mutlak Zât’ın "O"luğunu, yani Hüvviyet’ini ifade eder.
Bu sır, Asr Sûresi’nin tefekküründe de karşımıza çıkar. Oradaki yemin edatı olan “Vav” harfi için Terzi Baba, “Vahidiyyet, Velâyet hakîkatleri…” buyurur. Vahidiyyet, Ahadiyyet’teki mutlak birliğin, isimler ve sıfatlar planında “çoklukta birlik” olarak zuhur etmesidir. Velâyet, işte bu Vahidiyyet sahasında, yani Hakk’ın isimlerinin tecellî ettiği âlemde O’nun birliğini müşahede etme ve bu sırrı yaşama halidir.
Fenâfillâh ve Zuhurun Kadîme Dönüşü Olarak Velâyet
Velâyetin kuldaki tecrübesi ve sâlikin seyrindeki karşılığı nedir? Terzi Baba Hazretleri bu derin meseleyi, veciz bir tarifle önümüze koyar:
“Velâyet!” (Zuhur halini kadîm haline dönüştürmektir.)
“Zuhur hali”, bizim bu âlemde büründüğümüz, etten kemikten bedenimiz, fani varlığımız, yani beşeriyetimizdir. “Kadîm hal” ise, bizim Cenâb-ı Hakk’ın ilminde ezelden beri var olan hakikatimiz, yani a'yân-ı sâbite’mizdir. Biz bu dünyaya gelmeden evvel, O’nun ilminde birer “bilgi” idik. Velâyet, bu sonradan olma, geçici “zuhur halini”, o ezelî ve ebedî olan “kadîm haline” döndürme sanatıdır. Yani, kendi vehmî varlığını, benliğini Hakk’ın varlığında yok ederek, aslına rücû etmektir.
Bu hale fenâfillâh (Hakk’ta fâni olmak) denir. Bu mertebeye ulaşan velî hakkında Terzi Baba şöyle buyurur:
İşte fenâfillâh mertebesinde Hakk’ın cezbelenmesi içerisinde, hayatını sürdüren kişinin, kendine âit bir varlığı kalmaz. İddiası da kalmaz, çünkü iddia, kendine âit bir varlığı olduğunu kabûl edendedir, yok olanın ise, ne varlığından ne de yokluğundan haberi olmaz. Onda bütün fiilleri işleyen Hakk’tır.
Artık o kulun görmesi Hakk’ın görmesi, işitmesi Hakk’ın işitmesi olur. Bu, hadis-i kudsîde bildirilen kurb'u nevâfil (nafile ibadetlerle yakınlaşma) sırrının tecellisidir. Farz ibadetler kulun borcudur, ama nafileler, Hakk’a duyulan aşkın ve muhabbetin eseridir. Kul, nafilelerle Hakk’a o kadar yaklaşır ki, sonunda kendi aradan çekilir, fâil olarak sadece Hakk kalır. Velayetin özü, bu yokluk ve hiçlik makamında Hakk ile var olmaktır.
Musa ile Hızır Kıssası: Velâyet ve Nübüvvet İlişkisinin Mîzanı
Kur’ân-ı Kerîm’de anlatılan Hz. Musa ile Hızır (a.s) kıssası, velâyet ile nübüvvet arasındaki ilişkinin, zâhir ile bâtın ilminin en güzel misalidir. Hz. Musa, bir şeriat peygamberidir. Onun vazifesi, zâhirî hükümlere, adalete ve herkesin uymakla yükümlü olduğu kurallara riayet etmektir. Hızır (a.s) ise, doğrudan Hakk’tan gelen bâtınî bir ilme, yani ilm-i ledünne sahiptir. O, eşyanın ardındaki kader sırrına vâkıftır. Terzi Baba bu iki kutbu şöyle dengeler:
Musa tenzih, Hızır ise teşbih merkezlidir. İkisi de birbirine zıt merkezdir. Zıt merkezleri tevhid ile toplamak ise Muhammedî tevhidin insân-ı kâmil makamıdır.
Hz. Musa Hakk’ı mahlûkatından ayrı ve münezzeh gören tenzih kutbunu, Hızır ise Hakk’ı her şeyde ve her olayda gören teşbih kutbunu temsil eder. Biri gemiyi deler, çocuğu öldürür, duvarı doğrultur; zâhir şeriatına göre bunların hepsi suçtur. Ama bâtınî hikmetine bakınca hepsi rahmettir. Bu iki zıt gibi görünen hali birleştirmek, hem tenzihi hem teşbihi yerli yerinde bilmek, Cem makamı’dır ve bu, Muhammedî meşrebin kemalidir.
Terzi Baba, Hızır’ın velî mi nebi mi olduğu sorusuna da bu kıssa üzerinden ince bir cevap verir. Hızır, Hz. Musa’ya bilmediklerini haber verdiği, onu eğittiği anlarda “haber verici” anlamında Nebî’dir. Ama bunun dışındaki hayatında, kendi halinde Hakk’ta fâni olarak yaşarken Velî’dir.
Hızır (a.s.) bu olaylar ile kendinden ve bazı hakikatlerden haber verdiği için “Nebî”dir. Bu olaylar haricindeki yaşantısında ise “Velî”dir. Kendince Hak’ta fâni olarak hayatını devam ettirdiği durumlarda, zaten kendine ait bir varlığı olmadığı için herhangi bir haber zuhur etmez.
Bu durum, velâyetin nübüvvetin bâtını olduğu hakikatini bir kez daha teyit eder. Hızır’ın velâyet hali, onun sürekli olan fenâ halidir. Nübüvveti ise, bu velâyet denizinden bir damlanın, bir haberin, Hz. Musa’ya talim için dışarı sızmasıdır. “Hızır zaten hazır demektir” buyuran Terzi Baba, meselenin özünü ortaya koyar: Hızır’da tecellî eden, Hakk’ın bizzat kendisidir.
Harflerin ve Sayıların Dilinden Velâyet Sırları
Terzibaba Hazretleri'nin irfan mektebinde, harflerin ve sayıların dili, kevnî âlemdeki ilâhî nizamın ve hakikatler arası gizli bağların birer anahtarıdır. Bu bir fal veya kehanet değil, tevafuk sırrını, yani âlemdeki her şeyin birbiriyle nasıl bir uyum ve anlam bütünlüğü içinde olduğunu müşahede etme sanatıdır. Velâyet hakikati de bu dilde pek çok sırrı barındırır. Bilhassa 53 sayısı, bu yolda özel bir anahtar olarak karşımıza çıkar.
53 sayısı, çok özel bir sayı olup, Hakikati Muhammedi üzere Hakk’tan Efendi Babam, Terzi Baba, Necdet ARDIÇ‘a verilen şifre, anahtar bir sayıdır. Tarikat-ı Âliyye-i Uşşâki yolunda Makamı Velâyet sırası da 53 tür.
Bu sayının hikmeti kat kat açılır. 5, varlığın beş temel mertebesi olan “Beş Hazret”e (Gayb-ı Mutlak, Lâhut, Ceberût, Melekût, Nâsût) işarettir. 3 ise seyr-i sülûktaki bilme mertebeleri olan İlm’el-Yakîn, Ayn’el-Yakîn ve Hakk’el-Yakîn’dir. İkisinin toplamı olan 8, Tevhid-i Ef’âl makamını ve sekiz cenneti remzeder.
Bu sayısal tevafuklar, birer delil olarak irfan yolcusunun önüne serilir. Mesela, Fussilet Sûresi’nin 53. ayeti, Hakk’ın ayetlerini hem âfâkta (dış dünyada) hem de enfüste (iç dünyada) göstereceğini müjdeler. Bu ayetin bulunduğu sûrenin numarası 41’dir. Terzi Baba Hazretleri’nin ismi olan “Necdet”in Kur’an harfleriyle ebced değeri de 41’dir. Ayet numarası ise 53’tür. Bir mürşidin ismi ile velâyet sayısı ve Kur’an’daki bir ayetin bu şekilde buluşması, arif için bir tefekkür kapısı aralar.
Yine, “Velî” isminin (ولي) başındaki (و) “Vav” harfi için Terzi Baba, “Vav-ı kasem yani yemindir. Velâyete işârettir” buyurur. Hz. Ali Efendimiz’in velâyet sancağının dalgalandığı Necef şehrinin (نجف) ilk iki harfi (نج), Necdet isminin de ilk iki harfidir. Bunlar, kuru birer tesadüf değil, mânâ âlemindeki birlik ve bütünlüğün, zâhir âlemdeki yansımaları, gönül ehline birer selamıdır.
Velâyet; Zât’tan halka inen feyzin kanalı, nübüvvetin bâtınî temeli, kulun kendi fani varlığını Hakk’ın ezelî varlığında yok ederek aslına dönmesi ve bu sırrı hem kendi nefsinde hem de âfâkta okuyabilme sanatıdır.
Terzibaba Geleneğinde Velayet'in Yaşanması
Velayet, sadece bilinecek bir ilim değil, yaşanacak bir hâl, girilecek bir yol, tadılacak bir lezzettir. Kitapların anlattığı, o yolda yürüyenlerin ayak izleridir. Velayetin seyr-i sülûk denilen o kutlu yolda nasıl tecrübe edildiğine, bir sâlikin hayatında nasıl çiçek açtığına bakmak gerekir. Bu yol, nazariyattan amele, bilgiden oluşa geçişin yoludur.
Seyr-i Sülûk Kapısı: Mürşid-i Kâmil'e Teslimiyet
Velayet yolculuğu, tek başına, kendi aklının ışığıyla çıkılacak bir sefer değildir. Zira sâlik, yola çıktığında sayısız renge boyanmıştır: nefs-i emmâresinin rengi, dünyanın rengi, alışkanlıklarının rengi, bildiğini zannetmenin rengi... Bu renkler, hakikatin saf nurunu perdeler. Sâlik bu hâliyle, her bir mertebeden bir sıfat, bir ahlâk kapmış, adeta "sürüler" derekesine inmiştir. Tam bu noktada, o renkleri silip sâliki kendi renksiz aslına döndürecek bir el lazımdır. O el, Mürşid-i Kâmil'in elidir.
İşte bu mertebede bir mürşîd-i kamile ihtiyaç vardır. Bir mürşîd-i kamil bulunursa, söylediklerine tabi olup itaat etmekle kötü ahlakların hepsini terk edip, evvelki hali gibi temiz ve RENKSİZ olur! Ve böyle olmadıkça “akl-ı küll”e dönmek mümkün olmaz! Ehlullah katında yetişkinlik, salik için buluğa yani “akl-ı küll”e erip, reşîd olmakla olur. Velayet mertebesi de budur.
Bu "renksizlik" hâli, bir yok oluş değil, bütün sahte renklerden arınıp, Hakk'ın boyasıyla boyanmanın başlangıcıdır. Varlığın aslı renksizdir, saf nurdur. Kesret (çokluk) âlemine düşerken büründüğümüz sıfatlar, o nurun üzerine giydiğimiz kirli elbiseler gibidir. Mürşid, sâlike o elbiseleri nasıl çıkaracağını öğretir. Bu, itaatle olur. Sâlikin cüz'î iradesini, Mürşid'in temsil ettiği küllî iradeye teslim etmesiyle başlar her şey. "Ben bilirim" iddiasından vazgeçip, "O bilir" teslimiyetine girmektir bu. Velayet yolunun kapısı bu teslimiyetle açılır. "Akl-ı küll"e, yani hakikatin külli aklına vasıl olmak, ancak bu teslimiyetle mümkündür. Kişinin kendi aklı, bir derenin suyudur; Mürşid ise o dereyi okyanusa, yani akl-ı külle bağlayan kanaldır. Velayet, bu kanaldan akmaya başlamaktır.
Mürşidin İki Eli: Beşir ve Nezir Olarak Terbiye
Mürşid-i Kâmil, sadece tatlı sözler söyleyen bir hoşgörü abidesi değildir. O, aynı zamanda keskin bir cerrahtır. Elinde iki sıfatın neşteri vardır: O hem "Beşir"dir, yani müjdeleyici; hem de "Nezir"dir, yani uyarıcı. Bu, Cenâb-ı Hakk'ın peygamberlerine verdiği iki temel vazifedir ve velayet yolunda Mürşid-i Kâmil tarafından devam ettirilir. Terzibaba Hazretleri'nin kendi meclisinde bulunanlar, bu iki hâli onda bir arada müşahede ederlerdi.
Burada nezir-korkutma, dinleyenleri ve uyanları ittikâ sahibi yapıp müttakilerden kılma, gaflete, benliğe düşmekten uyaran, İlâhi seyr yolundaki tuzaklar için sakındıran, şefkatli bir uyarıcı ma’nâsında düşünebiliriz. Kendilerinin bir sohbet meclisinde huzurunda bulunup nazarına mülâki olanlar, müjdelerken aynı zamanda sakındırdığını, yani hem Beşir, hem de nezir oluşuna şahitlik edebilmekteyiz. ... O, nun müjdeleri ruhlarımız için bir şifa kaynağıdır. Basireti ile görebilen gözlere, lâtif beldelerden gelen haberlerdir. Aşk yurdundan sunulan hazinelerdir. Kaynağı hiçbir zaman kurumayan, velâyet çeşmesinden akan kutsi ilimlerin müjdecisidir o.
Mürşid, sâliki bir yandan velayetin güzellikleriyle, Hakk'a vuslatın müjdesiyle gayrete getirir; ruhuna şifa olacak haberler fısıldar. Bu, onun Beşir yönüdür. Diğer yandan ise, yolun tehlikelerine, nefsin hilelerine, benliğin tuzaklarına karşı onu şiddetle uyarır. Sâliki gaflet uykusundan sarsarak uyandırır. Bu da onun Nezir yönüdür. Bu iki kanat olmadan sâlik, mânevî semada uçamaz. Sadece müjdeye tutunsa gevşer, rehavete kapılır. Sadece uyarıyı duysa ümitsizliğe düşer, yolu terk eder. Mürşidin hikmeti, bu iki hâli sâlikin istidadına göre bir denge içinde kullanmasındadır.
Bu terbiye sürecinin resmi ve mânevî başlangıcı ise biattır. Biat, basit bir el sıkışma değil, bir ahitleşmedir. Sâlik, nefsini ve hevâsını Mürşidin rehberliğine teslim edeceğine söz verir. Bu sözü verirken, aslında Mürşidin şahsında Hakk'a söz vermektedir.
Şüphe yok, sana bîy'at edenler, muhakkak ki, Allah'a bîy'at ederler. Allah'ın eli, onların ellerinin üstündedir. Artık kim -ahdini- bozarsa kendi aleyhine bozmuş olur ve her kim de Allah ile üzerine sözleşmede bulunduğu şeyi yerine getirirse ona da -Allah Teâlâ- büyük bir mükâfat verecektir.
Âyetin buyurduğu gibi, Mürşidin eli, Hakk'ın elinin o meclisteki tecellîsidir. Bu, velayetin ne kadar ciddi bir bağ ve ne kadar yüce bir makam üzerinden işlediğini gösterir. Biat, nefsin kendi başına buyruk saltanatına son verip, Hakikat Rehberi'nin emrine girmeyi kabul etmesidir. Bu, "meşru bir işte sana karşı gelmemek" ahdidir. Buradaki "meşru iş", hakikatin kendisidir. Nefs, artık kendi heveslerinin değil, hakikatin emrinin askeri olmaya söz vermiştir. Velayet dairesine giriş, bu ahitle mümkün olur.
En Büyük Hicret: Benlikten Gönül Kâbe'sine Yolculuk
Biat edip yola giren sâlikin önündeki en büyük vazife, hicret etmektir. Bu hicret, bir şehirden diğerine gitmek gibi coğrafî bir yer değiştirme değildir. Bu, varlığın en derin katmanlarında gerçekleşen bir yolculuktur: kişinin kendi beşeriyetinden, nefsaniyetinden sıyrılıp kendi hakikatine doğru yaptığı bir seferdir. Peygamber Efendimiz'in (s.a.v) Mekke'den Medine'ye hicreti, bu bâtınî yolculuğun en kâmil örneğidir.
Özet olarak “Hicret” , beşeriyetinden hakikatine dönüştür. Bunu gerçekleştiremeyenler nefisleriyle birlikte Hakk’tan taşrada çok uzaklarda vahşice bir yaşam içinde olurlar, kravat takıp lüks odalarda ve her türlü lüks ile yaşamak onları bir batın cehaletinden kurtaramaz. ... Kişinin bireysel benliğinde olan hicreti ise bulunduğu yeri terkten ziyade gönlünde idraken ve anlayış olarak Hakk a miracı ve oradan halka olan hicretidir.
Bu hicretin varış noktası, Gönül Kâbe'si'dir. Her insanın içinde, Hakk'ın tecellî ettiği bir mânevî merkez vardır. Lâkin bu Kâbe, nefs-i emmarenin putlarıyla doludur: kibir putu, benlik putu, mal-mülk sevgisi putu, makam hırsı putu... Sâlikin görevi, Mürşid-i Kâmil'in rehberliğinde bu gönül Kâbe'sine girmek ve Hz. İbrahim gibi bu putları bir bir kırmaktır. Bu, velayet mertebesinin işidir. İnsân-ı Kâmil, bu putları kırma gücüne sahip olan zâttır.
Hazret-i Muhammediyyet mertebesi, Zât mertebesinde şu işâreti okudu, Hakîkat-i İlâhi geldi, Nefs-i İlâhi Sona erdi… Burada bir İnsân-ı Kâmil’in mertebesi olan Kırkıncı mertebenin yani Hakîkat-i Muhammedi mertebesi ve zuhûru Muhammedi mertebesinin cem’inin Ömerriyyet mertebesi ile tamamlandığı ve bu mertebe tamam olduktan sonra da bir İnsân-ı Kâmil’in sâliklerde ki Nefsin sıfâtlarını izâle edip, Emmâre, Levvâme, Mülhime mertebelerinin de boynunu vurmaya mâlik olacağıdır. Aynı zamanda sâlikin “Gönül Kâ’be-sine” girerek nefs-i ilâhi putlarını yok edip, yerine “Hakîkat-i İlâhiyyeyi” tesis edecektir. Bunu da putları kırmakla Velâyet mertebesi yapacaktır.
"Nefs-i İlâhi'nin sona ermesi", nefsin ilahlık iddiasının bitirilmesidir. Mürşid, velayet gücüyle sâlikin gönül Kâbe'sine girer ve orada "Lâ ilâhe" kılıcıyla bütün sahte ilahları devirir. Geriye sadece "illâ Allah" hakikati kalır. Bu temizlik yapılmadıkça, kişi ne kadar âlim, ne kadar zâhid olursa olsun, nefs putlarının gölgesinde yaşamaya devam eder. Velayet yolculuğu, işte bu en büyük fethin, yani gönül fethinin tatbikatıdır.
Velayet Suyundan İçmek: Manevi Arınma ve Zuhuratlar
Bu arınma, bu putları kırma kuru bir zihin egzersizi değildir. Bu, ruhun yıkanması, kalbin cilalanmasıdır. Bu yolun yolcuları, bu hâli "velayet suyundan içmek" veya "velayet suyu ile gusletmek" olarak tarif ederler.
Bir velinin gönül çeşmesinden Velâyet suyu ile gusul abdesti alması lâzımdır. -------------- Terzi Baba mın Muhammediyet-Risâlet – tecellisi ile ilgili olarak, tastik mahiyetinde oluşan, bir başka husus ise şudur. -------------- Abdül Kerim cîlî (İnsânı-ı Kâmil) isimli kitabının, “İnsân-ı Kâmil” bölümü sayfa (609) dan itibaren bu hususta özetle şöyle demektedir. -------------- İnsân-ı Kâmil. Çeşitli vasıflara bürünür, çeşitli yerlerde zuhur eder. İnsân-ı Kâmil. Olarak kendisine verilen asıl isim, (Muhammed) dir. ... Ben onunla buluştum. ... Bu buluşmamızda o: Şeyhim, Şeyh Şerafeddin İsmâîl Ceberti’nin sûretinde idi. Ben, Onun Rasûlüllah (s.a.v.) olduğunu bilmiyordum, Onu şeyhim biliyordum.
Velinin gönlü, bir çeşmedir. O çeşmeden akan, velayet nuruyla ab-ı hayat (hayat suyu) olmuş mârifet bilgisidir. Sâlik, Mürşidinin sohbetiyle, nazarıyla, himmetiyle bu sudan içer, bu suyla yıkanır. Bu, onu sadece günah kirlerinden değil, aynı zamanda varlık kirinden, benlik kirinden de temizler. Bu mânevî gusül olmadan, kişinin Kur'ân'ın zâtî bilgisine, yani özüne dokunması mümkün olmaz.
Bu yolculukta sâlik yalnız bırakılmaz. Yolu doğru yürüdüğüne dair ona işaretler, müjdeler verilir. Bunlar, zuhurat (mânevî tecellîler, rüyalar) ve Mürşidden gelen mektuplar, yani cevaplar ve izahlardır. Bunlar, sâlikin kişisel yol haritasıdır.
Bu kitaplardan çok mühim olan bir tanesi de tasavvuf yaşantılarının başlangıcından beri, kendisine gelmiş olan “muktup ve zuhurat” ların izah ve tabirleri ile hazırlanıp, yayınlanması olacaktır. Bir hayli çok olan bu yazılar ve cevapları gerçek tasavvuf yolunda olanlara yeni ufuklar açıp, tecrübelerini arttıracaktır. ... Çünkü onları “Velâyet” kaleminden akan hikmet damlacıklarıyle oluşturmuştur.
Bu zuhuratlar bazen çok açık, bazen de tabire muhtaç bir şekilde gelir. Bir sâlikin, Peygamber Efendimiz'i (s.a.v) takım elbiseli görmesi gibi... Bu, zahir göze tuhaf gelse de, Mürşidin basiretli nazarında bir mâna taşır: "Şeriat yolundaki seyrin, bugünün şartlarında doğrudur, bu hâl üzere devam et." mânası gibi. Bu tecrübeler, velayet yolunun hayalî değil, yaşanan, canlı ve her an sâlikle konuşan bir yol olduğunu gösterir. Mürşid, bu mânevî lisanın tercümanıdır. Nitekim Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem gibi bir hikmet hazinesini, bizzat Efendimiz'in (s.a.v) elinden bir zuhurat anında alması, bu mânevî alışverişin ve velayet yoluyla ilim almanın en yüce örneklerindendir.
Velayet bir makam adı olduğu kadar, bir yaşam biçimidir. Mürşide biatla başlayan, benlikten hicretle devam eden, gönül Kâbe'sindeki putları velayet gücüyle kırarak ilerleyen, Beşir ve Nezir sıfatlarının dengesiyle terbiye edilen ve mânevî zuhuratlarla adımları tasdiklenen kutlu bir yoldur. O yol, sâliki renksizliğe, yani kendi aslına, yani Hakk'a ulaştırır.
Füsûsu'l-Hikem'de Velayet
İrfanın pınarlarından fışkıran bir hikmet olan Velayet bahsi, Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem deryasında incilerini toplamış, Terzibaba Necdet Ardıç Efendimiz de o incileri asrımızın idrakine sunmak için kendi irfan potasında yeniden parlatmıştır.
Velayet, en yalın hâliyle Hakk’a yakınlık, O’nun dostluğuna ermektir. Fakat bu yakınlığın ve dostluğun ne mânâya geldiğini idrak etmek, şeriatın zahirî hükümleriyle yetinen akıl için kolay değildir. Zira Velayet, Nübüvvet (peygamberlik) ve Risalet’in (elçilik) bâtını, yani iç yüzü, görünmeyen köküdür. Ağacın dalları, yaprakları, meyveleri olan Nübüvvet ve Risalet, göz önündedir; lakin o ağacı besleyen, ona can veren ve toprağın derinliklerinde gizli olan kök, Velayet’tir. Kök olmadan ağaç olmaz. Velayet, nübüvvetten önce gelen, onu varlık âleminde mümkün kılan temeldir.
Şeyh-i Ekber, peygamberliğin iki yönünden bahseder: biri, halka şeriat getiren, hüküm bildiren Nübüvvet-i Teşrî ve Risalet-i Teşrî; diğeri ise Hakk’tan doğrudan ilim alan, O’nunla hususi bir yakınlık kuran Velayet yönü. Bu noktada, aklın sınırlarını zorlayan bir hikmet kapısı aralanır:
Hattâ muhakkak, rusül o ilmi ne zaman görseler, ancak hâtem-i velâyet mişkâtından görürler. Zîrâ risâlet ve nübüvvet, ya'ni nübüvvet-i teşrî' ve risâlet-i teşrî' munkatı'dırlar. Velayet ise ebeden munkati' olmaz. Mürseller evliyâ olduklarından dolayı zikrettiğimiz ilmi ancak hâtem-i evliyâ mişkâtından görürler. Böyle olunca onların mâdûnu olan evliyâ nasıl olur da ondan almazlar?
Şeriat getiren peygamberlik ve elçilik, Hatemü’r-Rüsül olan Efendimiz Muhammed Mustafa (s.a.v.) ile son bulmuştur, yani munkatı’ olmuştur. Bu, Zâhir âlemine bakan yönüdür. Ancak Velayet, Hakk ile kul arasındaki o derûnî bağ, ebediyen kesilmez. Çünkü Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinden biri “el-Velî”dir ve O’nun bu isminin tecellîsi âlemler durdukça devam eder.
Buradaki en ince nükte, bütün resullerin ve nebilerin dahi, kendi peygamberliklerinin bâtını olan velayetleri cihetiyle ilimlerini “Hatemü’l-Evliyâ mişkatından”, yani Velayet Mührü’nün kandilinden aldıklarıdır. Bu, zamanın ve mekânın ötesindeki hakikatler âleminin işleyişidir. Burada bahsedilen Hatemü’l-Evliyâ, belli bir şahıstan ziyade, bütün velayetlerin kendisinden feyz aldığı küllî bir makamdır. Bu makam, Hakikat-ı Muhammediyye’nin velayet yönünün tam zuhurudur. Terzibaba Efendimiz bu mişkatı, bu kandili şöyle açıklar:
Batını ise batını ilahiye ve rabbani vasıflara havidir. Zahiri peygamberlerin sonunun mişkatı yani zuhur yeri, yanma yeri, ateş yeri, kandil yeri, batını dahi mişkatı evliyadır. Hatem-i rusulun kendisi yukarıda bahsedilen ilmi marifetullah ilmi kendi batını olan hatemi evliya olan kendi batınından alır. Yani hatem-i rasul yani son peygamber aynı zaman da kendisi de son velidir, zahirini zahirinden kendi özünü yine kendi batınından alır. Rasullerin tümü velayetleri cihetinden hatem-i rasulden alırlar. Yani peygamberlerin tamamı da velayetleri cihetinden hatem-i rasulden alırlar. Yani son peygamberden alırlar. Yani Hakikat-ı Muhammedi dediğimiz oradan alırlar.
Her peygamberin bir zahirî nübüvvet yönü, bir de bâtınî velayet yönü vardır. Onlar, zahirî görevlerini yerine getirirken, bâtınlarında bu küllî velayet pınarından beslenirler. Bu pınarın kaynağı ise, varlığın başlangıcı olan Hakikat-ı Muhammediyye’dir. Hatemü’r-Rüsul olan Efendimiz (s.a.v), aynı zamanda bu küllî velayetin de mührü, en kâmil tecellîgâhıdır. Zahiriyle peygamberlerin sonuncusu, bâtınıyla ise bütün velayetlerin kaynağıdır. Bu, Zâhir ile Bâtın’ın, evvel ile âhirin O’nun varlığında nasıl birleştiğinin ifadesidir ve bir cem makamı tecellîsidir.
Bir Resul’ün ilmi ile bir Velî’nin ilmi arasındaki farkı Şeyh-i Ekber Hazretleri, Üzeyir Fassı’nda vuzuha kavuşturur. Resullerin getirdiği ilim, onların gönderildiği ümmetin kabiliyeti ve ihtiyacı ile sınırlıdır. Hakk, bir kavme, onların kaldırabileceğinden fazlasını yüklemez.
Binâenaleyh rusül indinde, irsâl olun- dukları ilimden, ancak ümmetlerinin bila-ziyâde ve lâ-noksan muhtâc oldukları şey kadar vardır. Ya'ni resûllerin resûl oldukları cihetten, ilm-i irsâldeki mertebeleri, üm- metlerinin merâtibi ve îmân ve i'tikādâtı ve ilim ve maârif ve isti'dâdâtı üzeredir.
Resul, bir hekim gibidir; hastasının durumuna göre ilaç verir. Bu, onun risalet görevinin bir gereğidir. Fakat aynı resulün, velayet yönüyle sahip olduğu ilim, ümmetinin istidadıyla sınırlı değildir. O ilim, doğrudan Hakk’ın ilminde sâbit olan hakikatlere, yani A'yân-ı Sâbite’ye dayanır. Bu ilim, vahiy gibi bir melek vasıtasıyla değil, keşf (gönül gözünün açılması) ve zevk (hakikati doğrudan tatma) yoluyla elde edilir. Bu, sırr-ı kadere, yani olayların ilahî ilimdeki aslına vâkıf olmaktır.
Bu iki farklı ilim ve tavır biçiminin en bariz misali, Kur’an-ı Kerîm’de anlatılan Hz. Musa ile Hızır (a.s.) kıssasıdır. Hz. Musa, bir ülü’l-azm peygamber olarak şeriatın Zâhir’ini temsil eder. Hızır (a.s.) ise, Cenâb-ı Hakk’ın kendisine doğrudan öğrettiği ilm-i ledün ile hareket eden, Velayet’in Bâtın’ını temsil eder. Onun fiilleri, Zâhir’in ölçüsüne sığmaz, çünkü o, olayların iç yüzüne, kader sırrına vâkıftır.
Nebi şeriatın gereğine tabidir, onun dışında olan hallere sabır ve tahammül edemez. Tebliğe memur olan bu Zat-ı Şerife tebliğ emrinde kendilerine fütur gelmemek için kader sırrından perdelidirler. Eğer kader sırrına muttali olurlar ise yani bilirler ise nübüvvetleri cihetinden değil, nübüvvetlerinin batını olan velayetleri cihetindendir... Böylece Musa (as) ahkam-ı risalet ile ve Hızır (as) ise ahkam-ı Velayet ile zahir olduğu için sohbetlerinin devamı mümkün olmadı.
Hz. Musa’nın Hızır’a (a.s.) itirazı, kendi risalet makamının bir gereğidir. Hızır’ın (a.s.) fiilleri ise, velayet makamının bir zuhurudur. Bu yüzden yolları ayrılmıştır. Çünkü Zâhir ismi ile Bâtın isminin hükümleri, bu mertebede birbirinden ayrı tecellî eder. Hz. Musa’nın sabredememesi, onun makamına bir noksanlık getirmez; bilakis, kendi makamının hakkını verdiğini gösterir.
Terzibaba Efendimiz burada mühim bir sırra daha işaret eder: “Ama Musa (a.s.) yerinde Efendimiz (s.a.v.) olsaydı ahkamları devam ederdi... Çünkü Efendimizin hem velayeti hem risaleti birlikte kullanıyordu.” Bu, Makam-ı Muhammedî’nin kuşatıcılığıdır. O, hem Zâhir’in hem Bâtın’ın, hem şeriatın hem hakikatin, hem nübüvvetin hem velayetin kendisinde kâmilen birleştiği İnsân-ı Kâmil’dir.
Peygamberler bu bâtınî ilmi, yani velayet sırlarını neden açıkça beyan etmezler? Çünkü risalet görevi, yani halkı irşad vazifesi, buna engeldir. Eğer bir peygamber, kader sırrını veya herkesin anlayamayacağı yüksek hakikatleri olduğu gibi anlatsaydı, tebliğ ettiği şeriatın temellerini kendi eliyle sarsmış olurdu.
Velakin gerek hatem-i rasul, gerek diğer rasuller, bu ilmi ızhar etmezler. Zira risalet vasfı men eder. Yani bu batını ilmi zahire çıkarmayı zahiri hukuk men eder. Zahiri şeriat ile batını şeriat ters gibi gözükür, eğer bunu bir peygamber ortaya getirmiş olsa kendi peygamberliğini yapamaz.
Bu bâtınî ilmi, yani Velayet sırlarını açığa çıkarma vazifesi, peygamberlerin vârisleri olan kâmil velilere, özellikle de Hatemü’l-Evliyâ makamının mazharı olan zâta verilmiştir. Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem gibi bir eseri telif etmesi, tam da bu vazifenin bir tecellîsidir.
Nübüvvet ve Risalet, belirli bir zamanda ve mekânda, belirli bir şeriatı getirmek üzere tecellî eden ilahî bir lütuftur ve Hatemü’n-Nebiyyîn ile kapısı kapanmıştır. Lakin Velayet, zaman ve mekânla sınırlı olmayan, her an devam eden, Hakk’ın “el-Velî” isminin ebedî bir tecellîsidir. Peygamberler dahi, velayetleri cihetiyle bu ebedî pınardan içerler.
Çünkü resulden ve nebiden risâlet ve nübüvvet mertebesi kalkınca, onun merci'i velâyete ve ilm-i ilâhîye olur. Yani onun rücu ettiği döndüğü yer ilm-i ilahiye olur. Yani rasulun risalet ve nübüvveti kalkınca velayete dönmüş olur.
Dünyada risalet ve nübüvvet göreviyle memur olan bir peygamber, ahirete intikal ettiğinde veya o görev üzerinden kalktığında, geriye kalan saf hakikati, onun velayetidir. Velayet, asıldır; nübüvvet ise o aslın bir vazife için büründüğü bir kisvedir. Bu yüzden velayet makamı, nübüvvet makamından daha genel ve kuşatıcıdır. Her resul ve nebi, aynı zamanda bir velîdir; ama her velî, nebi veya resul değildir. Velayeti, nübüvvetin karşısına konan bir şey olarak değil, onun en derinindeki özü, ebedî kaynağı olarak görmek gerekir.
Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği
Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'i, zıt gibi görünenlerin hakikatte nasıl bir olduğunu idrak etme sırrıyla doludur. Bu sır, akıl terazisiyle tartılmaz, ancak gönül gözüyle seyredilir. Bu seyir makamına varmak, velayet denizinde yüzmeyi gerektirir.
Şeyh-i Ekber, varlık âlemini devasa bir ayna gibi tasvir eder. Bir yüzü Hakk’a dönüktür, diğer yüzü halka. Hakk, halka bakınca kendi isim ve sıfatlarının tecellîlerini seyreder; halk, Hakk’a bakınca kendi hakikatinin, yani O’ndan gayrı bir vücûdu olmadığının şuuruna erer. Ârif, bu iki ayna arasındaki sırrı çözen kişidir. O bilir ki, görünen suret (halk), gösteren Zât’tan (Hakk) ayrı değildir. Bu idrakin zirvesinde dil lâl olur, akıl hayrete düşer. Nitekim Şeyh-i Ekber, bu hayret makamını şöyle dile getirir:
Sade T rk e flash Tercüme: “Varlıkta olan bu "ayn" (hakikat) sen misin, yoksa ben miyim? İkilik ispatından hem seni hem de beni tenzih ederim (uzak tutarım).” İşte varlık işinde meydana gelen bu karışıklık ve kapalılıktan dolayı, Muhammedî vârislerden bazılarımız "hayret"e düşerek ilminde cahil oldu. Ve nitekim Hz. Ebû Bekir es-Sıddık (r.a.) Efendimiz [2/35] الْعَجْزُ عَنْ دَرْكِ الْإِدْرَاكِ إِدْرَاكٌ yani “İdrakin nihayeti, varlık işini hakikî hali üzere idrak edebilmekten aczini (âcizliğini) ikrar etmektir.” Ve bu bir "hayret"tir ki, ilmin neticesi olduğu için makbul ve matluptur (istenilendir). Çünkü hayrete düşen kimseyi, ilmi iki taraftan bir tarafta karar ettirmez. Ve Sallallahu aleyhi ve sellem Efendimiz'in رَبِّ زِدْنِي فِيكَ تَحَيُّرًا yani “Yâ Rab, benim sende olan hayretimi ziyadeleştir!” buyurmaları bu hayret hakkındadır.
Bu hayret, bir cehalet hayreti değil, ilmin zirvesinde yaşanan bir vuslat sarhoşluğudur. “Ben miyim, Sen misin?” sorusunun cevabının olmadığı, ikiliğin ortadan kalktığı bir makamdır bu. Hz. Sıddîk’ın “idrakten aczi idrak etmek” dediği yer tam da burasıdır. Bu, aklın sınırlarının bittiği, kalbin tecellî ile dolduğu andır. Efendimiz (s.a.v.), “Hayretimi artır!” diye dua etmiştir. Çünkü hayret arttıkça, benlik perdesi incelir ve Hakk’ın vechi daha berrak görünür.
Ancak bu hayret makamının da ötesinde bir sükûnet denizi vardır. Bu, kemâl-i mârifet sahiplerinin, yani ilmiyle kâmil olmuşların makamıdır. Onlar, bu “ben miyim, sen misin?” oyununun sırrını çözdükleri için artık ne bir iddiada bulunurlar ne de bir acziyet gösterisine girerler. Onların sükûtu, bilmediklerinden değil, bildiklerinin kelimelere sığmamasındandır.
Varlık işinin böyle olduğunu bildikten sonra, zikredilen sözler gibi bir söz beyanedi ve aczini izhar etmedi (göstermedi). Aksine kemal-i marifetinden (bilgisinin mükemmelliğinden) sükût etti; ve ilmi ona acz getirmedi; ve bu ilmin sahibi, âlim-i billâh (Allah'ı bilen) olan taifenin en üstünüdür; ve bu ilim, aslen ancak hâtem-i rusül (peygamberlerin sonuncusu) ve hâtem-i evliyâ (velilerin sonuncusu) için hâsıldır (meydana gelir).
Bu sükût, Cem makamı’nın sükûtudur. Bu makam, kulun kulluğunu iptal etmeden Hakk’ın varlığını ispat ettiği, Hakk’ın mutlak varlığı içinde kulun izâfî varlığının hakkını verdiği bir denge makamıdır. Bu dengeyi kuramayanlar iki uçtan birine savrulur.
Tevhid ehlinin bazıları her şey Hakk’tır, Allah’tır diye kulun varlığını ortadan kaldırmaktadırlar, kulluk mertebesini ortadan kaldırmaktalar, kesret ehli ise her şey kendi varlığı ile var, kul kuldur diye Hakkın varlığını ortadan kaldırıp kulluğu yani kevniyeti ortaya çıkarmaktadırlar. Gerçek irfan ehli ise Hakkın varlığı ile kulun varlığının hakikatini yaşayarak ikisinin de hakkını vererek bir arada ikisinin de hakkını vererek idrak edip yaşamaktadır.
Bu, Muhammedî mîzandır; tenzih ile teşbihin mükemmel dengesidir. Tenzih, “O hiçbir şeye benzemez” diyerek Hakk’ı yaratılmışlıktan tenzih etmek, yüceltmektir. Teşbih ise “Nereye dönseniz Allah’ın vechi oradadır” ayetinin sırrınca, her zerrede O’nun tecellîsini görmektir. Bu ikisini birleştiremeyen, hakikatin ancak bir yüzünü görür. Bir tecellîye takılıp kalmak, putperestliğin özüdür.
Bir putperest Hakk’ın tecellîsini ancak mahdûdü’l-mikdârına hasrettiği ve diğer tecelliyât-ı Hakk’ı setr ve inkâr eylediği için kâfirdir. Eğer bir kimse vücûd-ı mutlak-ı Hakk’ı فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ (Bakara, 2/115) [Ne tarafa teveccüh ederseniz edin, Allâh’ın vechi vâki’dir.] âyet-i kerîmesi mûcibince cemî’-i zerrâtta müşâhede edebilmek ilmini okuduğu için kâfir olursa, sıfat-ı mü’miniyyet, emr-i vücûdu “Hak” ve “halk” diye iki müstakil kısma tefrîk eden mutaassıbîne mi tevcih edilmek münâsib olur?
Bu derin idrak, sâlikin hayatına yansır. Sâlik, yolda yürürken hem Cemal hem de Celal tecellîleriyle karşılaşır. Ham derviş, Celal tecellîsi karşısında yüzünü ekşitir, ondan kaçar. Kur’an-ı Kerim bu beşerî hâli “Abese ve tevellâ” (Yüzünü ekşitti ve döndü) diye anlatır. Fakat kâmil velî bilir ki, sopa da Hakk’tandır, şeker de. Biri Celal’in, diğeri Cemal’in tecellîsidir ama ikisinin de kaynağı birdir.
Bir şeyi abes, çirkin gördük işte bize orada “Abese” suresi hemen nazil oldu. İşte orada Hakk olarak bakman gerekiyor, Hakk’ın Celal tecellisi olarak bakman gerekiyor. Ama sana Cemal tecellisi de gelir onu da bileceksin, ama Cemal tecellisine nasıl muamele edeceksen Celal tecellisine de nasıl muamele edeceksen ikisinin muamelelerini değiştireceksin farklı yapacaksın. Ama dozunu ayarlaman gerekir. Aslında Celal tecellisinin de Cemal tecellisinden başka bir şey olmadığını bilecek, hiçbirinin diğerinden ayrı olmadığını bilecek ama batında ayrı olmadığını bilecek faaliyete geçtiği zaman ikisi de ayrıdır, birisi sopalı birisi de şekerli, birinin elinde şeker var, birinin elinde sopa var, nasıl çıkacaksın, adalet yapmak için bir mertebede şekere şeker dersin, diğer mertebede sopaya da sopa dersin.
Bu, zıtların birliğini yaşamaktır. Bâtında, yani hakikat mertebesinde Celal ile Cemal’in bir olduğunu bilmek; zâhirde, yani şeriat ve edep dairesinde ise her birine layık olduğu muameleyi göstermek... İşte velayet budur. Bu velayet, vücût mertebeleri içinde bir berzah, yani bir ayırıcı-birleştirici eşik olarak durur.
Ve onun zâhirine ��nübüvvet-i mutlaka” derler. Zîrâ o, vücûd-ı ahadiyyet ile vâhidiyyet arasında berzahtır. Mevvâc-ı ahadiyyetten feyz-i akdesi bî-vâsıta kabûl eder ki, nâmı “velâyet-i mutlaka”dır. Ve vâhidiyet mevvâcı ile feyz-i mukaddesi ahzedip halka eriştirir; nâmına “nübüvvet-i mutlaka” derler.
Ahadiyyet, Zât-ı Mutlak’ın hiçbir isim ve sıfatla kayıtlanmadığı, mutlak birlik ve tekliktir. Vahidiyyet ise o Birlik’ten ilâhî isimlerin ve sıfatların zuhûr ettiği, çokluğun potansiyel olarak belirdiği ilk taayyün mertebesidir. Velayet, bu ikisinin tam ortasında duran “Berzahu’l-berâzih”tir. Ahadiyyet’in isimsiz, sıfatsız feyzini alır, onu Vahidiyyet mertebesinde isimler ve sıfatlar elbisesi giydirerek âlemlere ulaştırır. Bu yüzden bütün peygamberlerin ve velîlerin ilmi, bu mutlak velayet kaynağından, yani Hakikat-i Muhammediyye’den neş’et eder.
Bu makamda olan velî, hamd edenin de, hamd edilenin de, hamdin kendisinin de aynı hakikatten geldiğini bilir.
Binâenaleyh hamd, Hakk’ın kemâlâtından bir kemâlin sıfatıdır ki, Hakk’ın hakîkatinden sudûr eder. Şu hâlde mahmûdun mazharından zâhir olan kemâle karşı, hâmidin mazharından sâdır olan hamd dahi Hakk’a râci’ olur; ve hamd sâdır olduğu mahal i’tibâriyle kâmil ve nâkıs olur.
Bu sırrı idrak eden kimse, artık “ben yaptım, ben ettim” demez. Peygamberimiz (s.a.v) gibi, kendisine geçmiş ve gelecek bütün günahlarının bağışlandığı müjdelendiği halde, ayakları şişinceye kadar ibadet etmekten geri durmaz. Çünkü o, rubûbiyet kapısının sırrına vakıf olduğu halde, ubûdiyet makamından bir an bile ayrılmaz. Zira bilir ki, en kâmil tecellî, en kâmil kulluktadır.
Belki ilahi tasarruftan uzaklaşmakla beraber edeben hazret-i ulühiyyette sacid secde eden yani kendi varlığını ortaya getirene secde edici ve bâb-ı rubûbiyyette vâkıf olarak, yani rububiyet kapılarına vakıf olarak bütün bu hakikatleri bilerek asla ubûdiyyetten uzaklaşmadı.
Füsûs’un öğrettiği zıtların birliği budur. Vahdet içinde kesreti, kesret içinde vahdeti görmek... Hakk’ın mutlaklığını tasdik ederken, kulun kulluk edebini asla yitirmemek... Celal’in de Cemal’in de aynı kaynaktan geldiğini bilip her birine hikmetle muamele etmek... Bu, velayet yolunun en ince sırrıdır.
Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Velayet
Hazret-i Pîr Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin eseri Mesnevî-i Şerîf, hakikatin balını sunan bir petektir. O, velayet gibi yüce bir sırrı kuru tanımlarla anlatmaz. Hikâyelerin içine gizler, bir dervişin sözünde, bir padişahın hâlinde, bir aşığın gözyaşında gösterir. Mesnevî, velayetin ne olduğunu beyan etmekten ziyade, onun kokusunu duymayı, onun nuruyla aydınlanmayı öğretir. O, bir ilim değil, bir hâl kitabıdır.
Velilerin Kalbi, Peygamberlerin Kalbidir: Bir Hakikatin Devamı
Velayet, geçmişte kalmış bir hatıra değildir. O, her an taze, her an diridir. Hazret-i Mevlânâ, velilerin, kendilerinden önceki peygamberlerin birer yansıması, onların bâtınî hakikatlerinin bu zamanda birer mazharı olduğunu anlatır. Bu, bir taklit değil, bir "ayn"iyettir; yani aynı hakikat pınarından beslenmektir. Bir velînin İbrahimî meşrepte olması, onun Hz. İbrahim'in (a.s.) kalbi üzere olması, onun ahlâkının ve hakikatinin o velîde yeniden zuhûra gelmesidir. Bu sır, velayetin nübüvvetle olan kopmaz bağını gösterir.
Mesnevî şârihlerinden Velî Muhammed Ekberâbâdî Hazretleri'nin Fütûhât-ı Mekkiyye'den aktardığı şu sözler, bu derin bağı gözler önüne serer:
Bu beraberlik hakkında Hint şârihlerinden Velî Muhammed Ekberâbâdî'nin şerhinde bulunan aşağıdaki açıklamaları tercüme ederek naklediyorum: “Bilinmeli ki, ümmetin evliyasından bazısı Âdem'in kalbi ve bazısı Şîs, İbrahim, Musa ve İsa (a.s.)'nın kalbi üzerinedir. Bu sebeple, peygamberlerden bir peygamberin makamı üzerine olan her bir velî, hakikatte o peygamberin ayn'ıdır (tekil hakikatidir). Fütuhât-ı Mekkiyye'nin yetmiş üçüncü bölümünde yazılıdır ki: Din bir ev gibidir; ve onun rükünleri risâlet (peygamberlik görevi), nübüvvet (peygamberlik), velâyet (evliyalık) ve imandır. Ve risâlet, evin ve onun rükünlerinin kapsayıcı rüknüdür ve insan türünden maksat ancak bu risâlettir. Böyle olunca, insan türünde resûllerden (elçilerden) bir resûl daimidir ve o resûl de, Hakk'ın nazarının mevzii olan kutubdur (manevî âlemin merkezi).
Her devirde, yeryüzünü ayakta tutan manevî bir direk, bir kutub vardır ve bu kutub, risaletin sırrını taşır. Diğer veliler de bu merkezî hakikatin etrafında, farklı peygamberlerin meşreplerini temsil ederek bu ilâhî binayı ayakta tutarlar. Velî, geçmiş bir peygamberin "kalbi üzere" olduğunda, o peygamberin hakikati, o velînin şahsında bu ümmet için bir rahmet olarak yeniden tecellî eder. Bu sebeple şârih, "hakikatte o peygamberin ayn'ıdır" der. Suret başkadır, ama hakikat birdir. Görünen, yani velî, mazhar olduğu hakikatin, yani peygamberin "ayn"ı olur. Bu, "Ümmetimin alimleri, Benî İsrâîl nebîleri gibidir" hadîs-i şerîfinin en derin manasıdır.
Bu sır, sadece birkaç peygambere mahsus değildir. Bütün peygamberlerin hükmü böyledir. Onların manevî varlıkları, vekilleri olan veliler vasıtasıyla bu ümmet içinde devam eder.
İmdi ümmetten ve onun etbâ'ından resûlleri devr ettiren Muhammed (s.a.v.) in kerâmetidir. Her ne kadar halk tarafına gönderilmemiş ise de, onlar makām-ı risâletin sâhibidirler ve bundan evvel de resûl idiler. İşte Fütûhât-ı Mekkiye'deki beyânâtın hulâsası budur; ve buradan anla ki, cemî-i enbiyâ ve rüsulün hükmü böyledir, bu dörde münhasır değildir. علماء امتى کانبیاء بنی اسرائل [Ümmetimin alimleri, Benî İsrâîl nebîleri gibidir] bu ma'nâya işarettir. Binâenaleyh evvelki beyt-i şerîfde enbiyâdan bir nebînin kalbi üze- rine bir şahsın taayyün ve teşahhus i'tibariyle onun gayri ve onun nâibi olduğuna ve hakikati ve rûhu i'tibâriyle da onun "ayn"ı olduğuna işâret buyrulur. Zîrâ zâhir mazharın ve nâib menûbun aynıdır.
Velî, suret itibariyle peygamberin "gayrı" yani başkasıdır, ama hakikat ve ruh itibariyle onun "ayn"ı, yani kendisidir. Bu, tenzih ile teşbihin Muhammedî mîzanda buluşmasıdır.
Hakikat Hazinesi Neden Gizlidir? Dumanla Karartılmış Altın Benzetmesi
Madem velayet böylesine yüce bir mertebedir, neden onlar kendilerini açık etmezler? Hazret-i Mevlânâ, bu sorunun cevabını eşsiz bir benzetmeyle verir: Velî, "dumanla karartılmış altın" gibidir. Kıymeti içindedir, ama dışı, o kıymeti her göze göstermeyecek bir perdeyle örtülüdür. Bu perde, Hakk'ın Settâr isminin bir tecellîsidir. O, hazinelerini kıskanç nazarlardan, ehil olmayan ellerden korur.
Ey kimse, her hasûd hırsızın elinden kurtulmak için, dumanla karartılmış çok altın vardır.
Şerhinde açıklandığı gibi: " 'Altın'dan murâd, İnsân-ı Kâmil ve 'duman'dan murâd, Hak Teâlâ'nın onun sırrı üzerine örtdüğü sıfât-ı beşeriyye perdeleridir." Velî de bizim gibi yer, içer, uyur, bazen kızar, bazen halkın anlayamayacağı işler yapar. Bu beşerî sıfatlar, o altının üzerindeki "duman"dır. Bu duman, hırsızları, yani sırra hürmeti olmayanları, sadece dış görünüşe bakanları uzak tutar. Ancak cevherden anlayan bir sarraf, o dumanın ardındaki altının pırıltısını sezer. Bu yüzden "Benim evliyalarım kubbelerimin altındadır, onları benden başkası bilmez" buyrulmuştur. O kubbeler, velînin beşeriyetidir.
Bu gizlilik, sâlike büyük bir edep dersi verir. Mademki bâtını gören gözün yok, her gördüğün viranede bir hazine olabileceğini düşünmelisin.
Mâdemki senin o bâtın görücü gözün olmadı, her vücudda hazîne zannet!
Bu, her geceyi Kadir bilmek, herkese Hızır nazarıyla bakmaktır. Bu hâl, insanı kibre düşmekten korur, her zerrede Hakk'ın bir sırrı olabileceği ihtimaline karşı uyanık tutar.
Bu gizliliğin bir başka hikmeti de, sırrın ağırlığını taşıyamayacak olanları korumaktır. Velî, sır deryasının dalgıcıdır. Eğer o deryadan çıkardığı incileri uluorta saçsa, akl-ı maaş, yani sadece geçim derdindeki akıl, buna dayanamaz, yanar. Davud (a.s.) kıssasında Hazret-i Mevlânâ bu duruma işaret eder. Davud (a.s.) velayet yönünden gelen ateşli manaları söyleyince, halkın aklı yanacak gibi olur. Fakat hemen bir ilâhî ikazla, yani nübüvvetinin hükmüyle, o sırları ifşa etmekten geri çekilir.
Dâvud (a.s.) ilâhî sırları (esrâr-ı ilâhiyye) açığa vurup, mutlak birlik makamından bahsederek, insanların geçim akıllarının (akl-ı maaş) yanmasını isterken, onun velâyet elbisesinin yakasını, beşerî taayyününün (insan olmanın belirginleşmesi) perdesinin arkasından birisi çekip, nübüvvet hükümlerine (ahkâm-ı nübüvvet) yöneltti... Kendine geldi, sözü kısa etti. Dudağı bağladı ve halvet-gâha azm etti.
Velî, konuşmaya da susturulmaya da izne tâbidir. Sırrı ifşa etmek değil, onu hazmetmek ve ehil olana tadımlık sunmakla vazifelidir.
Şâh-ı Velâyet ve Gerçek Mürşidin Sırrı: Beden Sandığından Kurtuluş
Velayet denince akla gelen ilk kapı, ilmin şehrinin kapısı, Şâh-ı Velâyet Hazret-i Ali'dir (k.v.). Mesnevî, onu velayetin yaşayan bir timsali olarak ele alır. Onun en büyük vasfı, insanları "beden sandığından" kurtaran bir "Mevlâ" yani "efendi" olmasıdır.
Bu sebebden ictihadlı olan Peygamber, kendinin ve o Alî'nin adını "efendi" koydu... Çünkü "mevlâ ve efendi", "bir kimseyi kölelikten azat eden kimse"ye denir. Ya'nî, mü'minlerin rûhlarını cisim sandıklarından âzâd edip hürriyet bahş eden enbiyâ ve onların vârisleri olan evliyâ olması sebebinden dolayı Resûl-i Ekrem hazretleri kendilerinin adını ve vâris-i ulûm-i nebevîleri olan Hz. Alî'nin adını "efendi" koydu.
Gerçek mürşid, sâliki nefsinin ve bedeninin esaretinden kurtarıp ruhunun hürriyetine kavuşturur. O, "gelin" dediğinde, aslında "esaretten kurtulun" demektedir. Bu yüzden mürşide bağlanmak, bir esaret değil, asıl hürriyete atılan ilk adımdır.
Fakat bu yolda sahteler de eksik olmaz. Mesnevî, hakiki mürşid ile istidraç sahibini ayırmak için ölçüler verir. İstidraç, nefsin riyazetle elde ettiği, keramet gibi görünen ama insanı Hakk'a değil, yine nefse götüren aldatıcı hallerdir.
Üçüncüsü, dîn-i Hakk'a sâlik olmadığı halde, riyâzet ve sıfât-ı nefsâniyyelerine muhalefet sûretiyle, kendilerinden ahvâl-i rûhiyye sâdır olan kimselerdir. Fakat onların müşâhedeleri galatât-ı vehmiyye ve ilkāât-ı İblîsiyye ile karışık olduğundan, keşifleri mu'teber değildir ve onlardan kuvve-i rûhiyyeleri sebebiyle vâki' olan hârikalara lisân-ı şer'de "istidrâc" derler.
Gerçek velîyi sahtesinden ayıran en temel ölçü, onun şeriatın zahirine olan bağlılığı ve edepidir. Bâyezîd-i Bestâmî Hazretleri'nin, kendisine kemalinden bahsedilen bir zatı ziyarete giderken, o kişinin kıbleye karşı tükürdüğünü görünce, "Bu zât kıblesinden gâfildir, nasıl velî olur?" diyerek geri dönmesi manidardır. Velayet, şeriatın bâtınıdır; bâtın, zahiri iptal etmez, onu derinleştirir.
Yine Şâh-ı Velâyet'e bir Yahudi'nin "Madem Hakk'ın korumasına bu kadar inanıyorsun, kendini damdan at da görelim" demesi ve Hazret-i Ali'nin "Bendeye ne vakit lâyık olur ki, Huda ile ibtila cihetinden tecrübeyi ileri getirsin!" diye cevap vermesi, velînin Hakk ile olan ilişkisinin teslimiyet ve edep üzerine kurulu olduğunu gösterir. Velî, Hakk'ı tecrübe eden değil, Hakk'ın iradesine teslim olandır.
Akl-ı Küll ve Abd-i Mahz: İrşadın Şartları
Bu kurtuluş yolunda kim rehberlik edebilir? Hazret-i Mevlânâ, irşadın şartını çok daha derin bir yere bağlar. Gerçek mürşid, akl-ı küll'den, yani küllî akıldan pay almış ve abd-i mahz yani saf, katıksız bir kul olma makamına erişmiş olandır.
Hazret-i Ali'ye atfedilen bir şiirde akıl ikiye ayrılır:
"Ben aklı, iki akıl gördüm ki, biri doğuştan (matbû') ve diğeri öğrenilmiş (mesmû')'tur. Doğuştan akıl olmadığı zaman, öğrenilmiş akıl fayda vermez; nasıl ki gözün nuru olmadığı halde güneş fayda vermez."
Akl-ı mesmû' yani öğrenilmiş, kesbî akıl, kitaplardan elde edilir. Bu, güneşin ışığı gibidir. Ama akl-ı matbû' yani vehbî, Allah vergisi akıl, gözün kendi nuru gibidir. Gözde nur olmadıktan sonra güneş neye yarar? Kâmil mürşidin aklı, akl-ı küll'den pay almış bu bâtın görücü akıldır. O, olayların ve varlıkların ardındaki ilâhî hikmeti okur. Sâlike düşen, bu akla tâbi olmaktır: "Çalış ki, aklın ve dinin pîri olasın, tâ ki akl-ı küll gibi sen bâtın görücü olasın!"
Fakat bu bâtın görücü akıl dahi, irşad için tek başına yeterli değildir. En temel şart, mürşidin abd-i mahz makamında olmasıdır:
Binaenaleyh, وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلَام Ya'ni, “Allâh Teâlâ dârüsselâma da'vet eder" (Yûnus, 10/25) âyet-i kerîmesi muktezâsınca "Teâlev” hitâbıyla halkı Hakk'a da'vete ehil olan zevât ancak abd-i mahz makāmında olanlardır. Başkalarının irşâd ve riyâset da'vâsına hakkı yokdur.
Abd-i mahz, kendi iradesini Hakk'ın iradesinde yok etmiş, benlikten ve baş olma sevdasından geçmiş kimsedir. O, "gelin" dediğinde, kendi nefsine çağırmaz; Hakk'ın davetini ileten bir postacıdır sadece. Nefsinden tam temizlenmemiş birinin irşada kalkışması, yolcuları aldatmaktan başka bir şey değildir. Bu yüzden Hazret-i Pîr, "Efendi, benlikden ve başlıkdan geri gel, bir server ara, reislik taleb etme!" diye uyarır.
Mesnevî'nin dilinde velayet, peygamberlik nurunun bir devamı, beşeriyet perdeleriyle gizlenmiş bir ilâhî hazine, ruhları beden zindanından kurtaran bir hürriyet çağrısı ve ancak akl-ı küll'den nasipli, abd-i mahz olmuş kâmillerin taşıyabileceği ağır bir emanettir.
Mesnevî Ciltlerinden İzler
Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Velayet kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:
- Cilt 2: "İşte bu dört kimse, dâr-ı dünyâda kendi cesedleriyle bâkidirler. Ve..."
- Cilt 5: "Hz. Şâh-ı velâyet Hayber kal'asını yalnız başına kopardıktan sonra, yerine takmak için 40 kişi meşgûl oldu ve Şâh-ı velâyet dahi içlerinde id[i]..."
- Cilt 8: "Şâh-ı Velâyet İmâm-ı Ali (k.v.) efendimiz âtideki beyitlerde bu ma'nâya işâret buyururlar. Şiir: 'Ben aklı, iki akıl gördüm ki, b[ir tanesi]'..."
- Cilt 13: "Mü'minlerin rûhlarını cisim sandıklarından âzâd edip hürriyet bahş eden enbiyâ ve onların vârisleri olan evliyâ olması sebebinden dolayı Resûl-i Ekrem..."
Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme
Kavramlar Ağında Velayet
Velayet çiçeğini anlamak için onunla hemhâl olan diğer hakikatlere de bakmak gerekir.
Velayet, en başta Nübüvvet (peygamberlik) ve Risalet (elçilik) ile iç içedir. Velayet bu ikisinin bâtını, yani iç yüzü ve ruhudur. Nübüvvet, Hakk’tan haber almaktır; risalet, o haberi halka ulaştırmaktır. Velayet ise o haberi almayı ve ulaştırmayı mümkün kılan Hakk’a yakınlık, dostluk hâlidir.
Bu makamı yaşayan zâta Veli denir. Velayet bir hâl ise, veli o hâlin büründüğü mazhardır.
Bu hâle ulaşmanın yoluna, usûlüne ise Tasavvuf denir. Tasavvuf, velayete giden yoldur; sâlikin nefsini terbiye ederek, kalbini arındırarak Hakk’a dost olma sanatıdır. Velayet, tasavvuf yolculuğunun hem gayesi hem de meyvesidir.
Bu yolun şahı, pîri, kapısı ise Hz. Ali (k.a.v.) Efendimizdir. Resûl-i Ekrem Efendimiz "Ben ilmin şehriyim, Ali de onun kapısıdır" buyururken, nübüvvet ve risalet şehrine ancak velayet kapısından girilebileceğini işaret etmiştir. Bu yüzden kendisine "Şâh-ı Velâyet" denir.
Bu pınarın aktığı en saf mecra ise Ehl-i Beyt’tir. Onlar, Peygamber Efendimizin nesl-i pâki ve hâne halkı olarak velayet sırrının hem kan hem de can yoluyla varisleridir.
Velayet hâlinin dışa vuran bazı alâmetleri olabilir ki, bunlara Keramet denir. Keramet, velinin isteğiyle değil, Hakk’ın ikramıyla zuhûr eden olağanüstü hâllerdir. Lâkin asıl keramet, güzel ahlâk ve şeriat üzerinde istikamet sahibi olmaktır.
Veliler arasında mânevî bir mertebe silsilesi vardır. Her devirde âlemin mânevî dire��i olan bir Kutub bulunur. O, devrin en büyük velisidir. Gavs ise, darda kalanların imdadına yetişen, sığınak olan büyük velidir. Kutub ve Gavs, çoğu zaman aynı zâtta birleşen, velayet hiyerarşisinin zirvesindeki makamlardır.
Bu makamların en kâmil örneklerinden biri, "Gavs-ı Azam" diye anılan Abdulkadir Geylani Hazretleridir. O, hem ilmi hem de hâliyle velayet burcunun en parlak yıldızlarındandır.
Onun açtığı bu nurlu çığıra da Kadiri Tarikatı denir. Bu tarikat, Abdülkadir Geylani Hazretlerinin usûlü üzere sâlikleri velayet mertebesine eriştirmeyi hedefleyen mânevî bir mekteptir.
Bu kavramların hepsi birbirine bağlıdır. Biri olmadan diğerini tam anlamak mümkün olmaz. Hepsi, tek bir hakikatin, yani kulun Hakk’a olan vuslat yolculuğunun farklı durakları, vekilleri ve tezahürleridir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Bu kütüphanenin temelini teşkil eden üç büyük pınar, aynı hakikate farklı bir pencereden bakar.
Terzibaba Necdet Ardıç Efendimizin sohbet ve eserlerinde velayet, yaşanan, tadılan, canlı bir hâle bürünür. O, velayeti nübüvvetin ve risaletin temeli, "aslı" olarak tarif eder. Peygamberlik bir bina ise, velayet o binanın üzerine kurulduğu sağlam zemindir. Terzibaba Hazretleri, bu sırrı Allah lafzının harflerine kadar indirgeyerek anlatır; "Elif"in Ahadiyet’e, "Lam"ların Uluhiyet ve Vahidiyet’e, "He"nin ise İnsân-ı Kâmil’in Hüviyetine işaret ettiğini söyleyerek, varlık mertebelerinin tamamının velayet potansiyelini içinde taşıdığını gösterir. Onun dilinde velayet, Hz. Musa’nın şeriatının, Hz. Hızır’ın ledünnî ilminde erimesi gibi, zâhirin bâtında fâni olmasıdır. Yolun pratiğine, yani seyr-i sülûka yaptığı vurgu mühimdir. Mürşide teslimiyet, nefs ile mücadele, benlikten hicret gibi adımları, velayete ermenin olmazsa olmaz şartları olarak önümüze koyar. Terzibaba’nın mektebinde velayet, kitaplarda okunacak bir bilgi değil, bir mürşidin elinde, gönül Kâbe’sine yapılan bir yolculuktur.
Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretlerinin Füsûsu'l-Hikem'inde ise velayet, kevnî ve hikemî bir zeminde ele alınır. Mesele, daha çok vücûdun mertebeleri ve ilmin kaynakları üzerinden incelenir. Şeyh-i Ekber’in en temel öğretilerinden biri, teşrîî nübüvvetin Hz. Muhammed (s.a.v.) ile sona erdiği, ancak velayetin asla sona ermeyeceği, kıyamete dek devam edeceğidir. Hatta "Hatemü'l-Evliyâ"nın (Velîlerin Mührü) tüm nebî ve resullerin dahi feyiz aldığı bir kaynak (mişkat) olduğunu söyler. Çünkü resullerin ilmi, ümmetlerinin kabiliyetleriyle sınırlıyken, velinin ilmi doğrudan varlıkların hakikatleri olan A'yân-ı Sâbite’den gelir. Bu, velayetin, risaletten daha kuşatıcı bir ilme kaynaklık ettiğini gösteren derin bir sırdır. İbn Arabî, Hakk’ın halka, halkın Hakk’a ayna olduğu, zıtların birliğinin idrak edildiği Cem makamı’nı velayet görüşünün zirvesi olarak sunar. Füsûs'ta velayet, kâinatın işleyişinin ardındaki bâtınî ilmin ve hikmetin adıdır.
Hazret-i Mevlânâ’nın Mesnevî-i Şerîf'ine geldiğimizde ise velayet, akla değil, doğrudan kalbe konuşan bir dil bulur. Mevlânâ, velayeti tanımlamak yerine onu hikâyelerle, sembollerle ve misallerle hissettirir. Bir velinin, kendinden önceki bir peygamberin meşrebi ve kalbi üzere olabileceğini, onun hakikatinin bir "ayn"ı, yansıması sayılabileceğini anlatır. Velilerin neden halktan gizlendiğini "dumanla karartılmış altın" benzetmesiyle izah eder; onların kıymeti, ehli olmayan gözlerden saklanmıştır. Mesnevî'de velayet, en kâmil timsalini Şâh-ı Velâyet Hz. Ali’de bulur. Hayber Kalesi’nin kapısını beden gücüyle değil, Hakk’a olan teslimiyetinin getirdiği mânevî güçle koparması, velayetin maddî bağlardan ne denli âzâde olduğunun delilidir. Mevlânâ’nın üzerinde durduğu konulardan biri de gerçek veli ile sahte yol göstericiyi, yani istidraç sahibini ayırt etmektir. Mesnevî'de velayet, bir sevgi, bir aşk, bir teslimiyet ve bir irfan hâlidir.
Değerlendirme
Velayet, sadece seçilmiş bazı kimselere verilen bir rütbe değildir; o, Hakk’a dost olabilme potansiyelidir ve bu potansiyel her insanda mevcuttur. O, nübüvvet ağacının kökü, risalet dallarının özsuyudur; peygamberlik son bulsa da o pınar akmaya devam eder. Lâkin bu potansiyeli kuvveden fiile çıkarmanın yolu, zâhirî ibadetlerin yanı sıra, bir Mürşid-i Kâmil’in rehberliğinde kendi benliğinden soyunup Hakk’ın varlığında fâni olmaktan geçer. Gerçek velayet, keramet sergilemek değil, en büyük keramet olan istikamet üzere olmak, yani kul olduğunu bir an bile unutmadan, her nefeste Hakk ile yaşamaktır. Yolumuz, bu büyüklerin yoluna ittibâ ederek, o velayet denizinden bir damla tatma ve o dostluğa lâyık olma yolu olsun.