Arş
Arş, lügatte tavan, çatı, köşk ve hükümdarın tahtı gibi mânâlara gelmekle birlikte tasavvuf irfanında ilâhî kudret, azamet ve hükümranlığın zuhûr ettiği en üst mertebeyi ifade eder. Kur'ân-ı Kerîm'de pek çok âyette zikredilen arş, mekândan münezzeh olan Cenâb-ı Hakk'ın Rahmân ismiyle tecellî ederek bütün varlığı içten ve dıştan ihata edişinin makamıdır. Terzibaba Necdet Ardıç, arşı hem âfâkta bütün kâinatı ve felekleri kuşatan cism-i küllî hem de enfüste insânın başı, aklı ve hakikati olarak ele alır. Bu incelemede arş kavramının ilâhî mertebeler silsilesindeki yeri, Rahmân isminin istivâsı, su ve hayat hakikatiyle münasebeti, enfüsteki karşılıkları ve insân-ı kâmilin kalbindeki tecellîsi incelenecektir.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Lügatte arş kelimesi çatı, tavan, binanın en üstü, gölgelik ve hükümdarlık tahtı mânâlarına gelir. Arapça kök yapısı itibarıyla yükseklik, yücelik ve bütünü kuşatma anlamını barındırır. Terzibaba Necdet Ardıç, Tesbih ve Zikir eserinde arş lafzının harflerine dair işârî bir açılım sunar. Bu tahlilde kelimenin harf terkibi ilâhî nüzûl ve zuhûr silsilesine bağlanır:
Görüldüğü gibi “arş” (ayn) (rı) (şın) harflerinden meydana gelmektedir. “Ayn” a’Yân-ı sâbitelerin ve İlmi İlâhiyyenin kaynağı, “rı” rahmaniyyet, “şın” ise şehadet bu âlemdir. “arş” Ebced sayı değerleri ise, (570) toplasak (5+7=12) bu da Hakikat-i İlâhiyyenin zuhur mahalli, Hakikat-i Muhammedîdir. Bu sayı değerinin içinde daha bir çok sayı değeleri vardır fakat yeri olmdığı için bu kadarla yetinelim. — Tesbih ve Zikir
Bu işârî açıklama, arşın sadece lugavî bir taht olmadığını gösterir. Kelimenin ilk harfi olan ayn ilâhî ilim ve a'yân-ı sâbiteden, rı Rahmâniyyet mertebesine, şın ise müşâhede edilen şehâdet âlemine işaret eder. Böylece arş, gayb âlemindeki ilmin Rahmân nefesiyle şehâdet mertebesine inişinin ve bütün bu mertebeleri ihata edişinin remzi olur.
Bürûc Sûresi şerhinde ise "Zü'l-arşi'l-mecîd" (85/15) âyeti incelenirken kelimenin çatı, binanın en üstü ve sonu mânâsına geldiği belirtilir. Eserde aktarılan lügat izahında mecd kökünün sözlükte genişlik, asalet ve şeref mânâsına geldiği, mecd ile vasıflanan arşın da ilâhî lutuf ve kudretin en geniş zuhûr mahalli olduğu beyan edilir. Arş, âlemlerin çatısı ve son hudududur; onun ötesi maddî ve cismanî sınırlardan münezzehtir. Gülşen-i Râz ve Şerhi (2) eserinde Mahmud-ı Şebüsterî'nin beyitleri şerh edilirken arşın keyfiyeti şöyle açıklanır:
Arş denilen o isimle vasıflandırılan, aslında vasfa ve herhangi bir varlığa sığacak değildir. Anlatılacak gibi bir şey değildir. Ancak idrak yoluyla yaşamını anlayabiliriz belki. Arş, muhittir. Varlık alemini çevreleyen muhittir. Zincir gibi, yuvarlak bir çember gibi bir şey değildir. Şekli yoktur, idrakte olan bir şeydir. — Gülşen-i Râz ve Şerhi (2)
Arş bu yönüyle maddî bir şekil veya sınırlı bir nesne değil, bütün varlık âlemini çevreleyen küllî bir ihata idrakidir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Rahmân İsminin İstivâsı ve Mertebeler Nizamı
Terzibaba Necdet Ardıç'ın eserlerinde arş bahsinin merkezinde Tâhâ sûresi 5. âyetinde geçen "Er-Rahmânu ale'l-arşi'stevâ" (Rahmân arş üzerine istivâ etti) beyanı yer alır. Vahiy ve Cebrâîl, Dur Rabbın Namazda (Cilt 2) ve Enbiyâ Sûresi gibi sohbet kitaplarında bu âyetin mânâsı derinlemesine açıklanır. Terzibaba'ya göre istivâ, bir mekâna oturmak veya yerleşmek değildir; Cenâb-ı Hakk'ın Rahmân ismiyle arşı içten ve dıştan ihata etmesi, bütün varlığı zâtı ve sıfâtıyla kavraması ve ona mutlak surette hükmetmesidir. Vahiy ve Cebrâîl kitabında bu hakikat şöyle ifade edilir:
“er rahmânü alel arşisteva” Meâlen : “Rahmân arş üzerine istiva etti.” Varlıkların herbirinde, yüce ve sübhan Allah’ın zâtı vardır. O’nun zâtının bulunduğu varlıklar ise, doğrudan doğruya “arşı”dır. Çünkü onlar varlıklarını yüce Hakk’ın zâtından almaktadır. Çünkü mevcûdatın özü aynen kendisidir. Kudretin menşei aslında “Ahadiyet”tir. Lâkin “Rahmân” tecellisi yolundan gelir. — Vahiy ve Cebrâîl
Dur Rabbın Namazda (Cilt 2) kitabında ise Rahmân'ın ilk zuhûra getirdiği mertebenin arş olduğu ve bu sebeple arşa mutlak hükümran bulunduğu bildirilir:
“Rahman”ın ilk zuhura getirdiği “arş”tır. “Rahman” da bu yüzden arşın üstünde, onu düzenleyen ve ona mutlak hakim olandır. Genel olarak bütün mevcudatta böyle olduğu gibi, hususi olarak bütün varlıklarda da böyledir. Baş taraflarda, “Rahmaniyyet; isimlerin ve sıfatların gerçek yüzleri ile meydana gelişinden ibarettir” denilmişti. İşte bunların ilk zuhur yerleri “arş”tır. Buradan diğer mertebelere tecellileri olur. — Dur Rabbın Namazda (Cilt 2)
Arş bu mertebeler nizamında ilâhî esmâ ve sıfâtın ilk zuhûr mahallidir. Terzibaba, mertebeler arasındaki münasebeti açıklarken bir üst mertebenin bir alt mertebeye arş olduğunu belirtir. Vahiy ve Cebrâîl ile Enbiyâ Sûresi eserlerinde açıklandığı üzere:
“Ulûhiyyet” - ilim, “Rahmâniyyet” - arş, “Rubûbiyyet” - kürsi, “Melikiyyet” - zemin, dünya diyebiliriz. İnsândaki karşılığı; “ilim” - akıl, “arş” - baş, “kürsi” - kalb - gönül, “zemin” - yer - ayak mertebesi oldu. Belden aşağısına süfli; belden yukarısına ûlvî dendi. Halbuki her ikisiyle vücûd birdir. — Vahiy ve Cebrâîl
Bu sıralamada Rahmân ismi Allah isminin, Rabb ismi Rahmân isminin, Melik ismi de Rabb isminin kapsamındadır. Durum böyle olunca her mertebe bir diğerine nispetle arş hükmünü alır. Rahmâniyyet arş, Rubûbiyyet kürsi; Rubûbiyyet arş olduğunda ise Melikiyyet kürsi mertebesi olur. Böylece arş, Hak ile kul arasındaki zuhûr ve irtibat basamaklarının tanzim edildiği ilâhî bir nizam mahalli hüviyetini kazanır.
Arşın Su Üstünde Olması ve Zuhûr Aşamaları
Kur'ân-ı Kerîm'de Hûd sûresi 7. âyetinde buyrulan "Ve kâne arşuhû ale'l-mâ'" (O'nun arşı su üstünde idi) ifadesi, Terzibaba'nın tefsirlerinde geniş biçimde incelenir. Hûd Sûresi, Bürûc Sûresi ve Enbiyâ Sûresi kitaplarında bu âyet, kâinatın halk ediliş süreçleri ve ilk varoluş merhaleleriyle açıklanır. Hûd Sûresi eserinde suyun "hayat" mânâsına geldiği, arşın ise maddenin halk edildiği ve cismanî varlığın başladığı sınır olduğu belirtilir:
Su “hayat” anlamına gelir. Alemde suyun olması hayatın ona bağlı olduğudur. “Biz her canlı şeyi sudan halk ettik!” (Enbiya, 30) ifadesindeki anlamdır. Arş ise maddenin halk edildiği, dünya hayatının cisim olarak başladığı sınırdır. Arş’ın suyun üstünde olması ise sudan halk edildiğimizi gösterir. — Hûd Sûresi
Aynı eserde arşın su üstünde olmasının maddî bir temas değil, ilâhî hâkimiyetin doğrudan cereyan etmesi anlamına geldiği vurgulanır. Hak Teâlâ bir mekâna yerleşmekten münezzehtir; zira mekân sonradan halk edilmiştir, kadim olan ise yalnız Hakk'ın zâtıdır.
Enbiyâ Sûresi ve Bürûc Sûresi eserlerinde, Fusûsü'l-Hikem mukaddimesinden ve hadis rivayetlerinden nakledilen büyük beyaz inci (dürre-i beyzâ) bahsiyle arşın su üzerindeki durumu açıklanır:
(S.a.v.) Efendimiz buyururlar ki: “Allah Teâlâ bir büyük beyaz inci halketti; celâl ve heybeti ile nazar etti; hayâdan eridi. Onun yarısı su ve yarısı ateş oldu. Ondan bir duman husule geldi. Gökleri dumandan ve yeryüzünü onun köpüğünden halketti. Şimdi onun arşı su üzerinde vâki oldu.” “Allah Teâlâ”dan amaç, mutlak vücûdun “vahdet mertebesi”dir. “Halk”ın ma‟nâsı açığa çıkma ve açığa çıkarmadır. “Büyük bir beyaz inci”den kasıt “insâniyye hakîkati” mertebesi olan “ilk akıl”dır ki, buna “vâhidiyyet mertebesi” de derler. İlk akıla “celâl ve heybeti ile nazar” etmesinden kasıt, ilk aklın gayriyyetin başlangıcı olan “rûh mertebesi”ne tenezzülüdür. — Enbiyâ Sûresi
Bu açıklamaya göre büyük beyaz incinin erimesi, mutlak vücûdun vahidiyyet mertebesinden kesret mertebelerine tenezzül etmesine, nefes-i rahmânî ile hâricî vücûdun bahşedilmesine işaret eder. Merkezde ateş, muhitte ise soğuma ile su hâsıl olmuş; duman hâlindeki parlak buluttan semâvât, yoğunlaşan köpükten ise yeryüzü teşekkül etmiştir. Böylece arşın su üzerinde bulunması, cisimler âleminin temelinde hayat suyunun ve ilk ilâhî ilmin yer aldığını gösterir. Âyetlerde bildirilen altı gün ise bilinen yirmi dört saatlik günler değil, altı evre, altı zuhûr ve altı "kün" emridir.
Âfâkta Cism-i Küllî ve Enfüste İnsânın Bünyesi
Arşın varlık âlemindeki yeri tahlil edilirken, Abdülkerim el-Cîlî'nin İnsân-ı Kâmil adlı eserindeki bahisler Bürûc Sûresi kitabında aktarılır. Cîlî'ye göre tahkik ehli arşı "azametin zuhûr yeri", "ilâhî tecellînin mahalli" ve "bütün varlık çeşitlerini kapsamına alan en yüce nazargâh" olarak tarif eder:
Mutlak ARŞ ise, âlemin heykeli ve cesedidir. Ama, bütün parçalarını cami olarak. İş bu ma’nâ itibarı iledir ki; arkadaşlarımız: — ARŞ, cism-i küllîdir. Demişlerdir. — Bürûc Sûresi
Mutlak arş âlemin cesedi ve cism-i küllîsi olduğu gibi, insânın cismi de bu âlemde arşın tam bir benzeridir. Terzibaba, âfâktaki bu azametli yapının enfüste insânın beden mülkünde birebir tecellî ettiğini gösterir. Vahiy ve Cebrâîl, Mü'min (Ğâfir) Sûresi ve Tesbih ve Zikir eserlerinde arş ile insân uzuvları arasındaki münasebet şöyle açıklanır: Baş ve akıl arş mertebesidir; gönül ve kalb esmânın zuhûr ettiği kürsi ve semâvâttır; gövde ve ayaklar ise ef'âlin zuhûra geldiği arz ve ferş mertebesidir.
Bu hakikat Kur'ân-ı Kerîm'deki meleklerin arşı tavafı ve tesbihi âyetleriyle de birleşir. Tesbih ve Zikir kitabında Zümer sûresi 75. âyeti ("Meleklerin de arşın etrafını kuşatarak Rablerine hamd ile tesbih ettiklerini görürsün") şerh edilirken şu açıklama yapılır:
İşte “Arş-çatı” nın etrafında meleklerin dönerek tesbih etmeleri, İlm-i İlâhiyye’nin arşın etrafına melekler, İlâh-î kuvetleri ile yayılmalarıdır. “Kürsî-semâvat” İlâh-î Esmâi küllî’nin mânâlarının yayılması ve zuhur mahalleridir. Arz-ferş ise, İlâh-î Ef’âli küllî’nin yukarıdaki mertebe-leri’nin hepsi ile birliklikte Şahıslaşmış varlıklar olarak yeryüzü ve diğer madde âlemlerindeki görüntü ve faaliyyetleri’dir. Aynı hâdise bizim beden mülkümüzde de oluşmaktadır. Başımız ilmimizin olduğu arşımız, Gönlümüz semâvat, Esmâ-i İlâhiyyenin ve duygularımızın zuhur mahalli. Bedenimiz ise bütün bu ilim ve mânâların faaliyyet’e geçtiği yerdir. — Tesbih ve Zikir
Aynı eserde tasavvuftaki devran zikrinin şer'î dayanağı olarak meleklerin arş etrafında dönerek hamd etmeleri zikredilir. Kâbe etrafındaki hacıların tavafı gibi, arş meleklerinin ibadeti de devran ile temsil olunur. İnsân kendi beden mülkünün arşı olan başındaki ilimlerin yenilenmesini hâl içinde idrak ettiğinde meleklerin tesbihine şahit olur.
Hakikat-i Muhammediye, Akl-ı Evvel ve Mirac
Terzibaba'nın düşüncesinde arş, doğrudan Hz. Muhammed (s.a.v.)'in hakikatiyle ve akl-ı evvel mertebesiyle irtibatlıdır. Enbiyâ Sûresi sohbetinde Hz. Peygamber'in "Her şeyden evvel senin peygamberinin yani benim nûrumu kendi nûrundan halketti" hadis-i şerifi zikredilir. Cenâb-ı Hakk nûr-ı Muhammedî'yi halk ettiğinde henüz ne levh, ne kalem, ne cennet, ne cehennem, ne de arş ve ferş vardı. Âdem aleyhisselâm var edildiğinde arş-ı a'lâda nûr ile yazılmış "Ahmed" ismini görmüş ve bu nûrun kendi sülbünden gelecek peygamberin nûru olduğunu öğrenmiştir.
Arş aynı zamanda miracın ve hakikate yükselişin zirvesidir. Resûlullah Efendimiz mirac gecesinde Mescid-i Harâm'dan Mescid-i Aksâ'ya, oradan da arş-ı a'lâya yükselmiştir. Dur Rabbın Namazda (Cilt 2) eserinde aktarılan rivayette Cebrâîl aleyhisselâm Sidretü'l-Müntehâ'da durmuş ve "Eğer bir parmak ileri geçersem yanarım" demiştir. Terzibaba bu yükselişin bâtınî mânâsını şöyle açıklar: Kâbe gönül, Mescid-i Aksâ beşerî nefis, arş ise kulun zannî varlığını mutlak varlığa teslim etmesidir. Mirac, sâlikin vehim ve hayal kurgularından kurtularak hakikî hürriyete kavuşmasıdır.
Mü'min (Ğâfir) Sûresi şerhinde ise "Refîu'd-derecât zü'l-arş" (Dereceleri hakkıyla yükselten, arşın sahibidir) âyeti incelenirken ilk derecenin akl-ı evvel (Âdem-i hakîkî), ikincisinin ise nefs-i küll (Havvâ) olduğu açıklanır. Hz. Peygamber akl-ı evvelden cismanî mertebelere kadar bütün vücûd mertebelerine riayet etmiştir. Hak Teâlâ Zü'l-Arş'tır; zira Rahmân ismiyle arşı ihata etmiştir. Dolayısıyla arşın ihatası altında olup da ilâhî rahmetten nasibini almamış hiçbir varlık yoktur. Bu umumi rahmet varlık sahasına çıkan her mevcûda şâmildir.
Belkıs'ın Tahtı ve Nefsin Mülkü
Arş kavramının Kur'ân-ı Kerîm'deki bir diğer mühim boyutu Neml sûresinde anlatılan Hz. Süleyman ile Sebe Melikesi Belkıs kıssasıdır. Neml Sûresi şerhinde bu kıssa enfüsî ve bâtınî hakikatleri açığa çıkaracak şekilde tahlil edilir. Hüdhüd kuşu Sebe diyarından haber getirirken Belkıs hakkında "kendisine her şeyden bolca verilmiş ve büyük bir tahtı olan bir kadın gördüm." (Neml 27/23) demiştir. Terzibaba bu âyeti açıklarken Belkıs'ın arşını nefsin mülkü olarak ele alır:
Niye orada bir kral bulunduğunu değilde, bir hanım bulunduğunu söylüyor? İmreeten. İşte bu bizim bir bakıma nefsi emmâremizin nefsi kül tarafı. Nefsi emmarenin bir erkeklik tarafı var, nefsi emmârenin bir hanımlık tarafı var. Bir fir’âvn olarak ta diyebilirdi. Karşımıza çıkan nefsi emmâre bize hanım vasfıyla da çıkabiliyor. Erkek sûretiyle de çıkabiliyor. [...] Arş, taht oturduğu yer. Oda gibi çok büyük arşmış. Oturduğu saha, makam oldukça güçlü yani senin fizik bedeninde Belkıslık saha oldukça geniş bir yer, ağırlık kazanmış, ihata etmiş. — Neml Sûresi
Süleyman aleyhisselâm akl-ı küllün, Belkıs ise nefsin remzidir. İnsânın vücûdunda nefsin kapladığı saha, şehvet ve tabiat istekleriyle dolu geniş bir taht kurmuştur. Hüdhüd kuşu ise insândaki tefekkür kuvvetidir. Tefekkür kuşu uçurulup nefsin gaflet sahaları tespit edildiğinde, akıl nefsi imana ve itaate çağırır.
Kıssada Hz. Süleyman Belkıs'ın tahtının getirilmesini talep ettiğinde cinlerden bir ifrit "Sen makamından kalkmadan getiririm" demiş, ancak yanında kitaptan bir ilim bulunan zat "Gözünü açıp kapamadan getiririm" diyerek tahtı hazır etmiştir. Terzibaba bu taht naklini hem çağımızdaki madde ve görüntü naklinin ilk habercisi olarak değerlendirir hem de nefsin kudretinin akıl ve rûh nizamına bağlanması olarak izah eder. Belkıs geldiğinde tahtını tanımakta ihtiyat göstermiş, "Sanki o" demiştir. Nihayetinde Süleyman aleyhisselâm Belkıs'ın mülkünü tahrip etmemiş; onu imana getirerek o mülkü kendi rûh mülküne ilhak etmiş, rûhaniyetini kemâle erdirmiştir. İnsânda da nefis öldürülmez; nefsin arşı ve mülkü akl-ı selîmin ve rûhun idaresine tâbi kılınır.
Kâinatın Hareketi ve Dönen ile Döndüren Vahdeti
Gülşen-i Râz ve Şerhi (2) eserinde arşın kâinattaki hareketi ve yıldızlar nizamı üzerindeki tesiri genişçe incelenir. Mahmud-ı Şebüsterî'nin "Bir bak da gör, o ulu arş iki cihanı nasıl kaplamış! Neden ona arş dediler? İnsanın kalbi ile ne münasebeti var?" beyitleri açıklanırken arşın daima dönmekte olduğu, göklerin ve feleklerin bu hareketle faaliyete geçtiği belirtilir. Terzibaba bu devrânın hakikatini şu şekilde sorgular:
İşte bu varlıklar dediğimiz bu gökyüzündeki o cisimler dönüp duruyorlar sonsuz bir süratle. Ve çok dengeli bir şekilde. Acaba onları döndüren kim? Dönen mi, döndüren mi? Yoksa bir başka döndüren mi var? Dönen O. Döndüren diye bir varlık yok ki. Gücü kendinden. Eğer dışardan bir güç gelmiş olsa o biter tükenir veya aynı devri tutturamaz. Biraz eksik olur, biraz fazla olur. Bu düzen bozulur. Dönenin gücü kendinden, madde yapı olarak oluşan, dönüşen bir yapı değil. Aynı zamanda gökte gördüğümüz bütün yıldızların kendine has bir manası var. Yani dönen sadece madde değildir. Mana da dönüyor orada. — Gülşen-i Râz ve Şerhi (2)
Burada kâinattaki bütün gök cisimlerinin ve feleklerin hareketi ilâhî esmânın zuhûru olarak okunur. Her yıldız ve her zerre Cenâb-ı Hakk'ın bir isminin mazharıdır. Hak Teâlâ kendi esmâsının zuhûrunu yine o varlık aynasından seyretmektedir.
Aynı eserde insanın aklî mertebeleri ile arş arasındaki münasebet de tahlil edilir. Mevlânâ'nın "Akıl çamura batmıştır" ifadesi hatırlatılarak vehmin hükmü altındaki akl-ı cüzün arşa yükselemeyeceği, ancak vehmi hükmü altına alan akl-ı külün arş-ı âlâya urûc edeceği beyan edilir. İnsanın asıl hakikati akl-ı evvelden gelir; bu idrake eren kimse arşın altına inip cüz'iyette hapsolmaktan kurtulur, arşın üstüne çıkarak hakikî varlığına kavuşur.
Ârifin Kalbi ve Arşın Genişliği
Tasavvuf geleneğinde arş ile kalb arasındaki mukayese mühim bir yer tutar. Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4) eserinde âlemlerin mertebeleri sayılırken arşın cisimler âlemini ihata ettiği bildirilir:
Dördüncü hazret şehadet alemidir. Mülk alemi, nasut alemi, halk alemi, his alemi, anasır alemi, yıldızlar ve felekler alemi, mevalid alemi (bunlardan murad, maden, nebat ve hayvanlardır) Ve arşı azîm dahi bu alemdendir. Cisimler aleminin cümlesini ihata eder. Bu şehadet aleminin dışında kalan diğer alemlere, “gayb alemi” veya “emr alemi” derler. — Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4)
Aynı eserde arşın, kürsînin ve göklerin azameti meleklerin sayılarıyla mukayese edilir. Kürsîde ve göklerde olanların tamamı arşın bir köşesindeki meleklerin onda biri kadardır. Hak Teâlâ'nın "Rûh" isimli öyle bir meleği vardır ki cümle melaike, arş ve ferş ona nisbet edilse insanın elindeki bir pirinç tanesi mesabesindedir.
Buna rağmen bütün bu azametli varlık âlemi insânın kalbi karşısında küçük kalır. Eserde Bâyezid-i Bistâmî hazretlerinin meşhur kelâmı nakledilir:
Nitekim, Hz. Bayezid bu makama vasıl olunca; taliplerine rağbet etmeleri için şöyle buyurmuştur: “Lev ennel arşe ve ma fiyha elfe elfe merreten fîzaviyetiy min zevaya kalbel arifi ma ehasse bihi!..” “Arş-ı azim ki - cisimler alemine muhittir- bu kadar azametli ve milyon kere büyüyen arş ve içinde olanlar arifin kalbinin köşelerinden bir köşesine konulsa, arif onu hissetmezdi..”. O gönül ki, yerlere, göklere, arşa, kürsîye sığmayan Allah-u azimüşşanı sığdırmıştır; onun vüs’atı bu mertebede olursa acaib mi olur?.. — Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4)
Mü'min (Ğâfir) Sûresi şerhinde de Ahmed Avni Konuk'un şerhinden aktarılan izahlarla bu hakikat pekiştirilir: Arş ve felekler taayyünâttan ibaret olduğu için sonludur (mütenâhîdir). Sonlu olan bir varlık ise sonsuz olanı içine alamaz. Hâlbuki kâmil müminin ve ârifin kalbi sonsuz bir mânâdan ibaret olduğu için Hakk'ın bütün esmâ ve sıfâtının tecellîlerini kabul eder. "Yere ve göğe sığmadım, mümin kulumun kalbine sığdım" kudsî hadisinin sırrı burada açığa çıkar. Üç arşınlık cismanî bedene sahip olan insânın bâtınında bütün kâinatı, arşı ve ferşi içine alan ilâhî bir ilim ve mârifet deryası gizlenmiştir. Kâmil insân, arşın üstündeki vahdet makamına ererek zannî varlığından geçer ve mutlak varlığın tecellî aynası olur.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Muhammed Fassı
TB. Kelime-i Muhammediyye şerhinde arş, nûr-ı Muhammedî'nin ilk zuhûru ve ilâhî rahmetin bütün mevcûdâta yayılış zemini olarak ele alınır. Eserde Ferîdüddîn-i Attâr'ın Mantıku't-Tayr eserinden nakille, gayb hazinesinden ilk zâhir olan hakikatin nûr-ı Muhammedî olduğu, bu nûrun bayrak çekmesiyle arş, kürsî, levh ve kalemin vücûda geldiği beyan edilir. Bu silsilede arş, ilâhî ilmin zuhûr mahalli, kürsî ise esmâ ve sıfâtın oturma yeri ve zeminidir.
Şerhte, Hz. Peygamber'in zikirde "tıyb"ı (güzel kokuyu) nisâdan sonraya koymasının hikmeti açıklanırken arş ile ilâhî isimler arasındaki nizam kurulur. Mü'min sûresi 15. âyetindeki "Refîu'd-derecât zü'l-arş" kavline riayet edildiği ve Cenâb-ı Hakk'ın arş üzerine istivâsının Rahmân ismiyle gerçekleştiği belirtilir:
Böyle olunca Hakk'ın رَفِيعُ الدَّرَجَاتِ ذُو الْعَرْشِ (Mü'min, 40/15) kavlinde, Hak için olan derecâta riâyet eyledi. Zîrâ onun üzerine, onun istivası Rahman ismiyledir. Şu halde bir kimse kalmadı ki, onun üzerine Arş'ın ihatası olsun da, o kimseye rahmet-i ilâhiyye isabet etmesin. O da Allah Teâlâ'nın وَرَحْمَتِى وَسِعَتْ كُلَّ شَىْءٍ (A'raf, 7/156) kavlidir. Ve Arş her şeye vâsi'dir; ve müstevî Rahmân'dır. — TB. Kelime-i Muhammediyye
Bu beyanla arşın bütün varlığı kuşatan rahmet sahası olduğu ve arşın ihatası altında bulunup da ilâhî rahmetten mahrum kalan hiçbir mevcûdun bulunmadığı ifade edilir.
Fusûsu'l-Hikem: Hûd Fassı
Kelime-i Hûdiyye şerhinde İbn Arabî'nin matnı ve Ahmed Avni Konuk'un şerhi üzerinden Cenâb-ı Hakk'ın kendi nefsini tahdîd (sınırlandırma) ile vasfetmesi bahsinde arş zikredilir. Metinde Hak Teâlâ'nın Tâhâ sûresi 5. âyetinde "arş üzerine istivâ eylediğini", hadis-i şerifte "her gece dünya semâsına indiğini" ve Kur'ân'da "nerede olursanız sizinle beraberdir" (Hadîd 57/4) buyurduğunu bildirmesi, zât-ı mutlakın tenezzül merhalelerine işaret eder. Konuk'un şerhinde bu tahdîd nizamı şöyle izah edilir:
İmdi arş, yer, gök ve bizim bulunduğumuz yerler, hep emkine-i mahdûdeden [10/39] ibâret ve vücûd-ı mutlakın bi't-tenezzül taayyününden mütehassıl bulunduğundan, bunların cümlesi tahdîdi mutazammındır. Bu sûrette Hak, nefsini ancak hadd ile vasfetmiş olur. — Kelime-i Hûdiyye
Konuk'un şerhinde, İbn Arabî'nin önce "amâ" hadisini, ardından arşı, sonra dünya semâsını ve nihayet insan ile maiyyeti zikretmesinin etvâr-ı hilkatteki tertip gereği olduğu belirtilir. Lügatte binâ mânâsına gelen arş, ilâhî binânın tanzimidir; gaybî amâdan tekâsüf eden unsurlar ve seyyâreler ilâhî birer binâ olarak zuhûr eder.
Fusûsu'l-Hikem: İshak Fassı
Kelime-i İshâkiyye şerhinde arş, vücûd-ı Vâhid-i Rahmân'ın tecellî ettiği mülk ve cisimler âlemi olarak ele alınır. İbn Arabî'nin beyitlerini şerh eden Ahmed Avni Konuk, nefes-i rahmânî ile a'yân-ı sâbite üzerine tecellî olunduğunda gayb perdesinin kalktığını ve arş-ı vücûda istivâ eden Vâhid-i Rahmân'ın Hak ile halkta zâhir olduğunu açıklar.
Bu makamda arşın cismanî büyüklüğü ile ârifin kalbinin mânevî genişliği mukayese edilir. Metinde Ebû Yezîd el-Bistâmî'nin sözü nakledilir:
Ebû Yezîd el-Bistâmî bu makāmda der ki: "Eğer arş ve arşın hâvî olduğu şey, yüz bin kerre bin olduğu hâlde, ârifin kalbinin köşelerinden bir köşede olaydı onu duymazdı."251 Ve bu, Ebû Yezîd'in âlem-i ecsâmda vüs'atidir. — Kelime-i İshâkiyye
Konuk'un şerhinde bildirildiğine göre, arş ve onun muhteviyatı âlem-i ecsâmdan olduğu için mütenâhîdir (sonludur). Kalb-i ârif ise mutlak olan Hakk'a mukabil bulunduğundan nâmütenâhîdir (sonsuzdur). Sonlu olan bir nesnenin sonsuz karşısında belirli bir miktarı olamayacağından, cisimler âleminin arşı kâmil müminin kalbinde zerre mesabesinde kalır.
Ana bölümde Rahmân isminin arş üzerine istivâsı ve ârifin kalbinin arşı ihata etmesi bahsinde incelenen hususlar, Fusûs metinlerindeki bu açıklamalarla aynı hakikate işaret eder; nitekim Bâyezîd-i Bistâmî'nin arş ile kalbi mukayese eden kelâmı her iki metinde de cisimler âleminin sınırlılığı ile mârifet kalbinin sonsuz vüs'atini teyit eden ortak bir zemin sunar.
Mesnevî-i Şerîf
Mesnevî-i Şerîf beyitlerinde ve Ahmed Avni Konuk'un şerhinde arş; kâinatı kuşatan vücûd-ı izâfî âlemi, ilâhî rahmet ve adaletin tecelligâhı ve insân-ı kâmilin kalbi karşısında sonlu kalan cisimler mertebesi olarak açıklanır.
Cilt 2: Arşın ve Kalbin Genişliği
Mesnevî-i Şerîf’in ikinci cildinde Mevlânâ, kudsî hadise işaret eden beyitlerinde Cenâb-ı Hakk'ın mekânlardan münezzeh olduğunu ve arş ile kalb arasındaki vüs'at farkını şöyle dile getirir:
- Ey azîz, yakînen bil ki, ben yere ve göğe ve arşa da sığmadım. [...]
- Acibdir ki, mü'minin kalbine sığarım; eğer beni istersen o gönüllerde iste! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Ahmed Avni Konuk'un şerhinde bu beyitler tahlil edilirken yerin küre-i arza, göğün semâvî taayyünâta, arşın ise tekevvün etmiş ve edecek olan bilcümle vücûdât-ı izâfiyye âlemine işaret ettiği bildirilir. Vücûdât-ı izâfiyye Rahmân isminin müstevâsıdır ve rahmet sıfatlardan yalnızca bir sıfattır; binâenaleyh kâffe-i esmâ ve sıfât hey'et-i mecmûasıyla arşa sığmaz. Konuk'a göre insân-ı kâmil bütün ilâhî isimleri câmi olan "Allah" isminin mazharı olduğundan, bu ilâhî hey'et kâmil müminin kalbine sığar. Zira taayyünâttan ibaret olan arş mütenâhîdir (sonludur), mütenâhî olan ise nâmütenâhîyi içine alamaz; kâmil kalb ise sonsuz ilâhî tecellîleri kabul edebilecek bir vüs'ate sahiptir.
Cilt 2: Günahkârların İnlemesiyle Arşın Titremesi
Konuk'un şerhinde bildirildiğine göre vücûd-ı izâfî arşı, "Er-Rahmânu ale'l-arşi'stevâ" (Tâhâ 20/5) âyeti uyarınca Rahmân'ın müstevâsıdır. Dolayısıyla arş, Hakk'a itaat eden ve pişmanlıkla gözyaşı döken kullara, şefkatli bir annenin yavrusuna titreyip rahmet saçtığı gibi ilâhî rahmet saçar. Tövbe edenin samimi inlemesi arş-ı Rahmân'ı harekete geçirir ve onun elinden tutarak süflî âlemden ulvî âleme çeker.
Cilt 13: Arşın İhatası ve İlâhî Adalet Tahtı
On üçüncü ciltte Cenâb-ı Hakk'ın mülkü ve adalet nizamı açıklanırken arşın her şeyi ihata edişi şöyle nazmedilir:
- O azîmü'l-arştır ve O'nun arşı muhîttir. O'nun adlinin tahtı bütün can- [4530] lar üzerine basîttir.
- O'nun arşının köşesi sana vâsıl olmuştur. Sakın, dînin ve adlin gayrı ile elini kımıldatma! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13
Konuk'un şerhinde beyitlerdeki arşın, Cenâb-ı Hakk'ın zâtî sıfatı olan ve nihayeti bulunmayan "vücûd tahtı" mânâsına geldiği belirtilir. Hak Teâlâ Azîmü'l-Arş'tır; O'nun vücûd-ı hakîkîsi bütün vücûd-ı izâfî âlemini kaplamış ve ilâhî adaletin tahtı bütün canlar üzerine yayılmıştır. İnsanın kendi ruhu ve cismi de Hakk'ın vücûd arşının bir köşesi olarak kişiye ulaşmıştır. Dolayısıyla kulun varlığı Hakk'ın vücûdu haricinde değildir; kul ef'âlini bu idrakle murakabe etmeli, adalet ve istikamet dairesinde hareket etmelidir.
Ana bölümde arşın bütün varlığı çevreleyen Rahmâniyyet istivâsı ve ârifin kalbinin arşı ihata eden vüs'ati için kaydedilen ayrıntılar, Mesnevî şerhinde geçen bu beyit ve izahlarla aynı hakikate işaret eder; nitekim her iki metinde de cismanî arşın sınırlılığına mukabil kâmil müminin kalbinin ilâhî tecellîlerin sınırsız mahalli olduğu gösterilir.
Kavramlar Ağında Arş
- Hz. Muhammed (s.a.v.): Makalede nûr-ı Muhammedî'nin gayb hazinesinden ilk zâhir olan hakikat olduğu, bu nûrun bayrak çekmesiyle arş ve kürsînin zuhûra geldiği ve mirac gecesinde Resûlullah'ın arş-ı âlâya yükselerek mutlak teslimiyete erdiği açıklanmıştır.
- Hz. Adem (a.s.): Âdem aleyhisselâmın var edildiğinde arşta nûr ile yazılmış "Ahmed" ismini müşahede ettiği, akl-ı evvelin Âdem-i hakîkî mertebesi olduğu ve meleklerin arş nizamı içinde ona secdeyle emrolunduğu belirtilmiştir.
- Tecelli: Arşın Rahmân isminin ilk tecelligâhı olduğu, istivânın bir mekâna oturmak değil bütün varlığı zât ve sıfâtla içten ve dıştan kuşatan küllî bir tecellî hükmü taşıdığı izah edilmiştir.
- Levh-i Mahfuz: Arşın üstündeki kaza ve kader levhası olarak zikredilmiş; Kur'ân-ı Kerîm'in zât ve sıfât mertebelerinden Levh-i Mahfuz'a ve oradan şehâdet âlemine nüzûl süreçleriyle irtibatlandırılmıştır.
- Cennet ve Cehennem: Arşı taşıyan ve çevresinde bulunan meleklerin müminlerin bağışlanması ve cehennem azabından korunması için dua ettikleri âyetlerle aktarılmış, amellerin tartılması ve saîd-şakî yazgısının arş nizamındaki yeri gösterilmiştir.
- Tevhid: Arşın Rabbi olan Allah'ın tenzih ve teşbihi cem eden birliği, göklerdeki devrânın dönen ve döndüren vahdeti içinde cereyan ettiği ve kâinatta Hakk'tan başka müstakil bir fâil bulunmadığı vurgulanmıştır.
- Şeriat: Arşın cisimler âlemini çevreleyen hudutları, nefsin meşrû hudutlar dahilinde terbiye edilmesi ve kulun azîm olan arş nizamı karşısında adalet ve ibadet edebine riayet etmesiyle irtibatlandırılmıştır.
- Hakikat: Arşın bâtınî yönü olan akl-ı kül, ilâhî ilim deryası ve kâmil insanın kalbinde tecellî eden sonsuz mârifet mertebesi olarak beyan edilmiştir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
- Bürûc Sûresi: Arşın lügatte çatı ve binanın sonu mânâsını, "Zü'l-arşi'l-mecîd" âyetinin tefsirini ve Abdülkerim el-Cîlî'den nakille arşın cism-i küllî olduğunu makaleye kazandırmıştır.
- Vahiy ve Cebrâîl: Tâhâ sûresi 5. âyetindeki istivâ hakikatini, ilâhî mertebeler silsilesini ve âfâktaki arş-kürsî-zemin nizamının insanda baş-gönül-ayak olarak tecellî edişini temellendirmiştir.
- Gülşen-i Râz ve Şerhi (2): Arşın şekilsiz ve maddesiz bir ihata idraki olduğunu, kâinattaki yıldızlar devrânının esmâ zuhûruyla münasebetini ve akl-ı kül ile arşa urûc edişi açıklamıştır.
- Hûd Sûresi: "O'nun arşı su üstünde idi" âyeti üzerinden suyun hayat hakikati olduğunu, cismanî halk edilişin arş sınırında başladığını ve ilk maddenin su ile irtibatını ortaya koymuştur.
- Dur Rabbın Namazda (Cilt 2): Rahmân'ın ilk zuhûra getirdiği mertebenin arş olduğunu, insân-ı kâmilin arşın ta kendisi bulunduğunu ve miracda Cebrâîl'in durduğu arş nûrunu izah etmiştir.
- Mü'min (Ğâfir) Sûresi: Arşı taşıyan meleklerin vasıflarını, dereceleri yükselten Zü'l-Arş ismini ve rahmet-i rahmâniyyenin arşın altındaki her mevcûda şâmil olduğunu göstermiştir.
- Enbiyâ Sûresi: İlk halk edilen büyük beyaz inci hadisini, gökler ve yerin bitişik iken ayrılmasını ve Âdem aleyhisselâmın arşta Ahmed ismini görmesini aktarmıştır.
- Neml Sûresi: Belkıs'ın tahtı kıssasını enfüsî tefsirle ele alarak nefsin mülkünü, tefekkür kuşu olan hüdhüdü ve nefis tahtının rûh nizamına bağlanışını açıklamıştır.
- Tesbih ve Zikir: Arş kelimesinin harf ve ebced tahlilini vermiş, meleklerin arş etrafında hamd ile tesbih etmelerini devran zikrinin şer'î esası olarak temellendirmiştir.
- Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4): Arşın cisimler âlemini ihata ettiğini, melekler nizamının azametini ve Bâyezîd-i Bistâmî'nin kelâmıyla arşın ârifin kalbi yanındaki küçüklüğünü beyan etmiştir.
- TB. Kelime-i Muhammediyye: Nûr-ı Muhammedî'nin bayrak çekmesiyle arş ve kürsînin zuhûrunu ve Rahmân isminin arşı ihatasıyla her mevcûda rahmetin ulaştığını açıklamıştır.
- Kelime-i Hûdiyye: Cenâb-ı Hakk'ın arş üzerine istivâ ve dünya semâsına nüzûl ile nefsini tahdîd edişini ve etvâr-ı hilkatteki ilâhî binâ nizamını aktarmıştır.
- Kelime-i İshâkiyye: Vücûd-ı Vâhid-i Rahmân'ın tecellîsini ve mütenâhî olan cismanî arş karşısında nâmütenâhî olan kalb-i ârifin genişliğini temellendirmiştir.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2: Yere ve göğe sığmayan Hakk'ın müminin kalbine sığışını ve günahkârların samimi inlemesiyle arş-ı Rahmân'ın bir anne şefkatiyle titreyişini şerh etmiştir.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13: Cenâb-ı Hakk'ın Azîmü'l-Arş olduğunu, vücûd tahtının bütün canları kapladığını ve kulun bu idrakle adalet dairesinde yaşaması gerektiğini bildirmiştir.
Değerlendirme
Arş kavramı Terzibaba Necdet Ardıç'ın eserlerinde zâhirî ve maddî bir taht tasavvurundan arındırılarak ilâhî kudret, azamet ve Rahmâniyyet tecellîsinin bütün varlığı içten ve dıştan kuşatan nizamı olarak açıklanır. İstivâ hadisesi mekânsal bir yerleşme değil, Hakk'ın Rahmân ismiyle arş-ı vücûda hâkim olması ve bu sayede varlık sahasına çıkan her bir mevcûdun ilâhî rahmet dairesine dahil bulunmasıdır. Âfâkta bütün felekleri ve cisimler âlemini ihata eden arş, enfüste insânın başı ve akl-ı selîmi olarak tecellî eder; nefsin mülkü olan tahtlar ise tefekkür ve irfan nizamıyla rûhun idaresine tâbi kılınır. Fusûsu'l-Hikem ve Mesnevî-i Şerîf şerhleriyle desteklenen en mühim netice, cismanî âlemdeki arşın taayyünât sebebiyle sonlu olmasına mukabil, insân-ı kâmilin ve kâmil müminin kalbinin bütün ilâhî esmâ ve sıfâtı kabul eden sınırsız bir vüs'ate sahip bulunmasıdır. Arşın hakikatini ve Rahmân isminin tecellî merhalelerini daha geniş tetkik etmek isteyenler için Bürûc Sûresi ve Vahiy ve Cebrâîl eserlerindeki mertebeler tahlili mühim bir mütalaa imkânı sunar.